Adı Ebû Zekeriyyâ Yahyâ İbni Şeref İbni Mürî en-Nevevîdir. 631 yılı Muharrem ayının ortalarında (Ekim 1233) Suriyenin güneyindeki Havran bölgesinde bulunan Nevâ köyünde doğdu. Köyüne nisbetle en-Nevevî veya en-Nevâvî, o bölgeye nisbetle el-Havrânî, dedelerinden Hizâma nisbetle de el-Hizâmî diye anıldı. Kendisinin Nevevî nisbesini kullandığı, yazılarında görülmektedir. Adı Yahyâ olanlar, baba oğul iki peygamberin hâtırasına hürmeten Ebû Zekeriyyâ diye künyelendikleri için, o da geleneğe uyarak, hiç evlenmediği halde, bu künyeyi aldı. İslâm dinine olan hizmetlerine bakarak kendisine, dini ihyâ eden kimse anlamında Muhyiddin lakabı verilmiştir. Övülmekten hoşlanmayan Nevevî, dinin her zaman canlı ve dipdiri olduğunu, kimsenin ihyâsına ihtiyacı bulunmadığını belirterek, kendini tezkiye anlamı taşıdığı için bu lakapla anılmaktan hoşlanmaz, hatta kendisine Muhyiddin diyenlere hakkını helâl etmeyeceğini söylerdi. Babası Şeref İbni Mürî, mütevâzi dükkânında çalışan, çevresinde dürüstlüğü ile tanınan zâhid ve müttaki bir kimseydi.
Nevevî on yaşına basınca, babasının dükkânında çalışmaya başladı. Fakat o ticaretle uğraşmayı sevmediği gibi, arkadaşlarıyla oynamayı da arzu etmezdi. Erginlik çağına girerken hıfzettiği Kurân-ı Kerîmi her fırsatta okumaktan büyük haz duyardı. Evliyâullahdan mübarek bir zât diye bilinen, daha sonraları Nevevînin mânevî mürşidi olan Yâsîn İbni Yûsuf el-Merâkeşî (veya Zerkeşî) o sıralarda Nevâya geldi. Çocukların birlikte oynayalım diye zorlamasına rağmen onlardan kurtulup Kuran okumaya çalışan Nevevîyi pek sevdi. Nevevînin Kuran hocasına giderek, bu çocuğun ileride önemli bir âlim ve büyük bir zâhid olacağını tahmin ettiğini, onunla özel surette meşgul olmasını istedi. Fakat Kuran muallimi ona Sen müneccim misin? diye çıkışarak tavsiyesini dikkate almadı.
B. Tahsili.
Nevevî babasına yardım ederek ve fırsat buldukça çevresindeki âlimlerden temel İslâmî bilgileri öğrenerek on sekiz yaşına kadar memleketinde kaldı. 649 (1251) yılında babası onu Dımaşka getirerek Revâhiyye medresesine yerleştirdi. Medresede talebeye günde sadece bir ekmek veriliyordu. Nevevî bu mütevâzi şartlar altında tanınmış âlimlerden okumaya başladı. Ebû İshâk eş-Şîrâzînin (ö. 476/1083) Şâfiî fıkhına dair iki mûteber eserinden (büyük boy 166 sayfa tutan) et-Tenbîhi dört ayda, el-Mühezzebin ibâdât bölümünün dörtte birini de (bu kısım büyük boy 257 sayfa tutmaktadır) o yılın geri kalan sekiz ayı içinde ezberledi. Nevevî, aşağıda anlatılacağı üzere, daha sonraları bu iki eseri şerhetmiştir.
İki yıl sonra babasıyla birlikte hacca gitti. Yolda hastalandı ve Mekkeye varıncaya kadar sıtmadan kıvrandı. Fakat sesini çıkarıp da hâlinden şikâyet etmedi. Medîne-i Münevverede bir buçuk ay kalarak oradaki âlimlerin derslerine katıldı.
Kendisinde ilme karşı öyle bir iştiyâk vardı ki, bizzat söylediğine göre, iki yıl boyunca yere uzanıp yatmadı. Uykusu gelince kitaplarına yaslanarak biraz uyuklardı. Onun ilme olan düşkünlüğü darb-ı mesel hâline geldi. Hocalarına gidip gelirken bile, okuduklarını tekrar ederdi. Yıllar sonra yazacağı eserlerde belirttiği gibi, ona göre İlimle uğraşmak, Allah rızâsını kazanmak için tutulan en iyi yol ve en üstün ibadetti. İlim tahsili nâfile oruç, namaz ve zikirden daha faziletliydi.
Hergün on iki hocadan lugat, sarf, nahiv, fıkıh, hadis, kelâm gibi sâhalarda on iki çeşit ders alıyordu. Hadis ilmine dair okuduğu eserler, bu konuda bir fikir verebilir:
Kütüb-i Sitteyi hocalarına bizzat okuduktan başka, Mâlikin Muvattaını, İmâm Şâfiînin, Ahmed İbni Hanbelin, Osman İbni Saîd ed-Dârimînin, Ebû Avâne el-İsferâyînî ve Ebû Ya`lânın Müsnedlerini, Dârekutnî ve Beyhakînin es-Sünenlerini, Begavînin Şerhus-Sünnesi ile Humeydînin el-Cem beynes-Sahîhaynini ve Hatîb el-Bağdâdînin el-Câmi` li ahlâkır-râvî ve âdâbis-sâmi`ini de okudu. Devamlı çalışması sebebiyle, on yıl gibi bir zamanda parmakla gösterilen bir ilim adamı oldu. 660 yılından itibaren de eser vermeye başladı. Nevevînin ilk eserini 655 yılında yazdığı da söylenmektedir.
C. Hocaları.
Bir kimsenin hocaları, onun dinde babalarıdır. Allah ile irtibatını sağlayan vâsıtalardır diyen Nevevî, en çok fıkıh ve hadis sahalarındaki âlimlerden faydalandı.
Hadis ilmindeki hocaları, hadisle ilgili önemli bilgileri öğrendiği ve birçok hadis kitabını kendisinden dinlediği Ziyâ İbni Temmâm el-Hanefî, Sahîh-i Müslimi okuduğu Ebû İshâk İbrâhim İbni Ömer el-Vâsıtî (ö. 662/1263-64), on yıl boyunca daha çok Buhârî ve Müslim hadislerinin şerhi konusunda faydalandığı ve o devirde bir benzerini görmediğini söylediği İbrâhim İbni Îsâ el-Murâdî el-Endelüsî (ö. 668/1269) ve en büyük hocası olduğu söylenen Ebül-Ferec Abdurrahman İbni Muhammed İbni Ahmed el-Makdisî (ö. 682/1283) gibi muhaddislerdir.
Fıkıh ilmindeki hocaları arasında, kendisinden en çok faydalandığı ve ilk hocam dediği zühd ve takvâ sahibi mükemmel insan İshâk İbni Ahmed el-Mağribî (ö. 650/1252), o devirde Şâfiî fıkhını en iyi bilen Dımaşk müftüsü Ebû Muhammed Abdurrahman İbni Nûh İbni Muhammed el-Makdisî (ö. 654/1256), Şâfiî fıkhının en önde gelen âlimlerinden Ebül-Hasan Sellâr İbni Hasan el-İrbîlî (ö. 670/1271-72) ve fıkıh usûlü okuduğu kâdî Ebül-Feth Ömer İbni Bündâr et-Tiflîsî (ö. 672/1273-74) gibi fakihler vardır.
Nahiv ilmi tahsil ettiği âlimler arasında, nahivcilerin imâmı İbni Mâlik et-Tâînin (ö. 672/1274) adı zikredilebilir.
D. Talebeleri.
Nevevîye pek çok âlim talebelik etmiştir. Bunların en meşhuru İbnül-Attâr Alâeddin Ebül-Hasan Ali İbni İbrâhim ed-Dımaşkîdir. Bu âlim Nevevînin ömrünün son altı yılında ondan hiç ayrılmadığı, devamlı hizmetinde bulunduğu için kendisine Muhtasarun-Nevevî lakabı verilmiştir. İbnül-Attâr, aşağıda belirtileceği üzere, Nevevînin hayatını kaleme almış ve yazdığı tercüme-i hâli hocasına kontrol ve tashih ettirmiştir. Hadis usûlüne dair Garâmî sahîh adlı manzûmenin müellifi İbni Ferah el-İşbîlî (ö. 699/1300); el-Menhelür-revî adlı usûl-i hadis kitabının müellifi, Mısır ve Şam kadısı Bedreddin İbni Cemâ`a (ö. 733/1333), Şâfiî âlimlerinden kâdî Ziyâüddin Ali İbni Selîm el-Ezrü`î (ö. 731/1330-31), Tehzîbül-Kemâl müellifi Yûsuf İbni Abdurrahman el-Mizzî (ö. 742/1341), kâdılkudât Şemseddin İbnün-Nakîb Muhammed İbni İbrâhim (ö. 745/1345) ve muhaddis târihçi İbni Kesîrin babası Ebû Hafs Ömer İbni Kesîr gibi önemli şahsiyetler ona talebelik etmiştir. Bunlardan başka bazı âlimler de Nevevîden icâzet yoluyla rivayette bulunmuşlardır.
E. İlmi.
Muhtelif devirlerde hadis ilmini yeniden canlandıran âlimler gelmiştir. Nevevînin yaşadığı yüzyılda İbnüs-Salâh ile Nevevî, bir sonraki asırda Zehebî, müteâkip asırda İbni Hacer el-Askalânî gibi âlimler hadis ilmine büyük hizmet etmişlerdir. Zehebînin hadis âlimlerinin efendisi diye andığı Nevevî, bir hadis hâfızı, aynı zamanda hadis ilimlerinde tanınmış bir otoriteydi. Sahîh hadisleri olduğu kadar zayıf ve uydurma rivayetleri, râvilerin hâllerini bilirdi. Hadislerde geçen garîb kelimeleri anlamada ve hadislerden fıkhî hüküm elde etmede pek mâhirdi.
Şâfiî fıkhında devrinin en büyük âlimi o idi. Bu mezhebin esaslarını, usûl ve fürûunu, bir meseleye dâir sahâbe ve tâbiîn âlimlerinin neler söylediklerini, hangi noktada birleşip hangi noktada birbirinden ayrıldıklarını ezbere bilirdi. Birgün İmâm Gazzâlînin el-Vasîtinden yapılan bir nakil hakkında kendisiyle münakaşa ettiler. Halbuki Nevevî münakaşa etmekten hiç hoşlanmadığı gibi, münakaşa edenleri de sevmezdi. Şöyle dedi:
Benimle el-Vasît hakkında münakaşa ediyorlar. Ben o eseri dört yüz defa okudum.
Tahsil için geldiği Dımaşkta kendisinden ilk faydalandığı hocası Şam müftüsü Firkâh ile aralarında daha sonraki yıllarda ganimetlerin taksimi konusunda görüş ayrılığı çıktı. Hocalarına aşırı derecede saygı duymakla beraber, onların Şâfiî mezhebine veya sünnetin açık hükmüne aykırı görüşleri karşısında hiç mütevâzi davranmayan Nevevî, devrin şartlarını dikkate alarak fetvâ veren hocasını tasvip etmedi; bu sebeple araları açıldı.
Mezhepte imâmı olan eş-Şâfi`înin Helâl ve haram bilgisinden sonra en değerli ilim tıb ilmidir demesi sebebiyle olmalı ki, öğrencilik yıllarında bir ara tıp tahsil etmek istedi. Bu sebeple İbni Sînânın el-Kânûn adlı eserini satın aldı. Fakat o günden itibaren pek bunalıp sıkılmaya başladı. Sonunda bu hâlin kendisine tıpla uğraşmaktan geldiğini anlayarak el-Kânûnu sattı ve odasında tıpla ilgili ne varsa elinden çıkarmak suretiyle rahatladı.
Nevevî muhtelif medreselerde hocalık yaptı. 665 (1267) yılında Ebû Şâme el-Makdisînin vefatıyla boşalan Suriyenin en tanınmış öğretim müessesesi olan Eşrefiyye Dârülhadisi şeyhliğine getirildi. Vefâtına kadar on bir sene müddetle bu görevi devam ettirdi.
F. Görünüşü ve Yaşayışı.
Nevevî orta boylu, kara yağız bir kimseydi. Bir kaç teli ağarmış sık ve siyah sakalı heybetli görünüşüne ayrı bir ağırlık verirdi. Ciddi yüzünde tebessüm az görülürdü. Kılığı kıyafeti devrinin âlimlerinin özel giyim kuşamına hiç benzemezdi. Sırtındaki kaba dokunmuş pamuk elbise ve başındaki küçük sarığıyla onu gören, Dımaşkı gezmeye gelmiş Nevâlı bir köylü zannederdi.
Ömrünü ilme nikâhlayan Nevevî hiç evlenmedi. Belki evliliğin kendisini meşgul edeceği, belki de kendisine muhtelif sorumluluklar yükleyeceği kanaatıyla evlenmeyi hiç düşünmedi.
Âhirete duyduğu özlem sebebiyle dünya zevklerine, yiyip içmeye, giyinip kuşanmaya, kısaca söylemek gerekirse rahat yaşamaya değer vermezdi. Günde bir defa geceleyin, sadece bir çeşit yemek yerdi. Sofrasında iki çeşit yiyecek nâdiren bulunurdu. Eti, köyüne gideceği zamanlar yerdi. Sadece seher vakti su içerdi. Karla soğutulmuş suyu içmez; rutubeti uyku getirir diye salatalık bile yemezdi. Kebap ve tatlıya zâlimlerin yiyeceği diye iltifat etmezdi. Talebeliğinden itibaren kazandığı az uyuma alışkanlığını, fânî ömrü, yeterince değerlendirebilmek için hayatı boyunca uyguladı.
Onun hayatını yazanların hemen hepsinin belirttiğine göre, Dımaşkta yetişen meyvaları yemezdi. Bunun sebebini soran talebesi İbnül-Attâra, Dımaşkta pek çok vakıf arazi bulunduğunu, bunların titizlikle idare edilmediğini, ortaklığın meşrû bir şekilde yapılmadığını, dolayısıyla bu meyvalara haram karıştığını söyledi. Babasının getirdiği yiyeceklerle geçimini sağlar, sadece onun getirdiği incirleri yerdi. Bütün bu hâller onun iradesinin ne kadar güçlü olduğunu göstermektedir.
En büyük ibadetin samimi bir niyetle helâl ve haramları öğrenmek olduğunu söyleyen Nevevî, hayatı boyunca kimseden bir kuruş almadı. Görev yaptığı medreselerden kendisine verilen aylıkla kitap alır, sonra da bunları o medreseye vakfederdi. Eşrefiyye dârülhadisinden hiç maaş almadı. Onun bu hâli, hak mefhumuna ne büyük önem verdiğini göstermektedir. Nevevîyi yakından tanıyan bazı âlimler onun bir sahâbî gibi, bazıları ise bir tâbiî gibi yaşadığını söylemişlerdir.
İlimle bu kadar çok meşgul olmasına rağmen ibadete, Kuran okumaya ve Allah Teâlâyı zikretmeye geniş zaman ayırırdı. Bir gece sabaha doğru Dımaşk Câmiinde bir direğe yönelmiş karanlıkta namaz kılıyordu. Allah Teâlânın, zâlimler ile onların arkadaşı olan günahkârları cehenneme götürmeleri için meleklere verdiği Onları tutuklayın; çünkü onlar sorguya çekileceklerdir [Sâffât sûresi (37), 24] emrini, hesâba çekilen kendisiymiş gibi derin bir hüzün ve huşû içinde dakikalarca tekrarlayıp durmuştu.
Nevevîyi yakından tanıyan bazı âlimler onun kerâmetlerinden sözederler.
<font color=RED>Bilginin elde edilmesi... bizi iyiye ulaştıracaktır.[/COLOR]
kral
Üye Profili
Özel Mesaj Yolla
Üyenin Mesajlarını Bul
Arkadaş Listeme Ekle
Administrator
Kayıt Tarihi: 08-03-2006
Status: Aktif Değil
Points: 1323 Mesaj Seçenekleri
Yanıt Yaz
Alıntı kral
Bu mesaj kurallara aykırıysa buradan yöneticileri bilgilendirebilirsiniz.
Thanks(0)
Alıntı Cevapla Gönderim Zamanı: 19-02-2021 Saat 19:46
G. Yöneticileri Uyarması
Nevevî, emir bil-ma`rûf nehiy anil-münker görevini yerine getirme konusunda benzeri pek az bulunan bir insandı. Haksızlığa boyun eğmez, doğru bildiğini söylemekten, yöneticileri sözlü veya yazılı olarak uyarmaktan çekinmezdi.
I. Baybars diye bilinen, Mısır ve Suriyede Memlûk Devletini kurarak on yedi yıl saltanat süren el-Meliküz-Zâhir Rüknüddin el-Bundukdârîye Nevevînin muhtelif mektuplar yazdığı, hatta bu mektupların bir kısmını ileri gelen âlimlere de imzalatarak müşterek bir dilekçe halinde sunduğu ve kıtlık sebebiyle maddî sıkıntı içinde bulunan Dımaşk halkına kolaylık göstermesini, ağır vergilerle onları zor durumda bırakmamasını istediği bilinmektedir. Dileği yerine getirilmediği veya isteklerinin aksi yapıldığı zaman bu mektupların sertlik dozunun daha da arttığı, hiçbir tehdidin ve hatta ölümün kendisini yıldırmayacağını sultana hatırlattığı görülmektedir. Fakat bu mektuplarında sultana karşı hiçbir zaman saygısızlık göstermemiştir. Onun dindar bir kimse olduğunu bildiği için, âyet ve hadislerden pek çok örnekler vererek kendisini iknâ etmeye çalışmıştır.
Nevevînin asıl hedefi sultanın halka iyi davranmasını temin etmek olduğu için yumuşak ve yapıcı bir üslûp kullanmayı tercih etti. Bu mektuplarında Allah Teâlânın sultana kısa zamanda büyük zaferler, geniş topraklar nasip ettiğini, din düşmanlarını bozguna uğrattığını söyledikten sonra, Cenâb-ı Hakkın kendisini dinine hizmet etmesi, müslümanların haklarını gözetmesi, halka şefkat göstermesi, onların zayıflarına sahip çıkması ve tebaasını her türlü zarardan koruması için bu makama getirdiğini, bunları yapmayıp halkın hakkını çiğnediği takdirde Allahın huzurunda zor durumda kalacağını hatırlattı. Halkın toprağını elinden almanın dinen câiz olmadığını, bu uygulamayla yetim, dul, yoksul bir çok zavallıya büyük zararlar vereceğini, o güne kadar dinin emirlerinden ayrılmayan sultanın, kendi halkının malını zorla ellerinden almasının doğru olmayacağını belirtti.
Nevevînin sultanı bu tarzda uyarması bazı kimseleri telaşa düşürdü. Ona, bu tavrını bırakmadığı takdirde hizmetlerinin engellenebileceğini söylediler. Sultana karşı direnmekten vazgeçmesini istediler. Hiçbir mevkide gözü olmayan Nevevî, bu kimselere de zehir zemberek denen cinsten mektuplar yazarak uyardı, onları dinin buyruklarına uygun yaşamaya dâvet etti.
Haçlılara karşı verdiği savaşlarla ünlü melik Baybars, aslında samimi bir müslümandı. Bu Kıpçak asıllı Türk sultanı, Moğolların Suriyeye saldırdığı sıralarda halkın münbit topraklarını, bahçelerini hazineye katmak istemiş, bunun için de Suriyeli âlimlerin fetvasına başvurmuştu. Bazı âlimler korktukları için, bazıları dünyalık elde etmek için sultanın istediği fetvâyı vermişti. Baybars Nevevîden de fetva istemiş, fakat bu uygulamanın haksızlık olduğuna inanan Nevevî fetvâ vermeye yanaşmamıştı.
Anlatıldığına göre Sultanın bu konudaki ısrarları üzerine Nevevî ona şunları söylemişti:
 İyi biliyorum ki, sen bir zamanlar Emîr Bunduktârın kölesiydin. Hiçbir şeyin yokken Allah lutfedip seni melik yaptı. Duyduğuma göre sarayında, eğerlerinin kayışları altından mâmul bin kölen, çeşit çeşit zinet eşyalarına sahip iki yüz câriyen varmış. Bütün bunları onlardan alıp savaş hazırlığı için kullandığın hâlde devlet hazinesi yetersiz kalırsa, halkın malına el koyman için o zaman sana fetvâ veririm. Daha sonra Suriyelilere yüklenen savaş vergilerinin ağırlığından söz ederek bu vergilerin kaldırılmasını, müderrislerin maaşlarının azaltılmamasını istedi.
Nevevînin bu pervâsız sözlerine ve istediği fetvâyı vermemesine çok kızan melik:
 Şehrimden çık git! dedi. Nevevî:
 Baş üstüne! diyerek Dımaşkı terk etti ve Nevâya gitti.
Nevevî huzurundan çıkınca sultan Baybars onun vazifesine son verilmesini ve maaşının kesilmesini emretti. Adamları ona Nevevînin bir vazifesi bulunmadığını, dolayısıyla maaş da almadığını, söylediler. Bunun üzerine Baybars:
 Öyleyse ne ile geçiniyor? diye sordu.
 Babasının gönderdikleriyle, dediler.
Söylendiğine göre melike Nevevîyi niçin öldürtmediğini sorduklarında:
 Bunu istemedim değil. Fakat onu öldürtmeyi her arzu ettiğimde, ikimizin arasında ağzını kocaman açmış bir arslan buna engel oldu. Öldürülmesini emretseydim beni parçalayacaktı, dedi. Nevevî ile birkaç defa görüşen el-Meliküz-zâhir, ondan çekindiğini yakınlarına itiraf etmiştir. Nevevî 665 (1266-67) yılında, 34 yaşında Eşrefiyye dârülhadisi şeyhi olduğuna göre, bu hâdisenin daha önce meydana geldiği anlaşılmaktadır.
Nevevînin melik Baybarsa karşı gösterdiği bu yiğit tavrından sonra ünü yayıldı. Eserlerine büyük rağbet gösterildi.
H. Vefatı.
Talebesi İbnül-Attârın söylediğine göre, vefatından iki ay kadar önce ziyaretine gelen bir fakir, köylülerden birinin hediye ettiği ibriği Nevevîye teslim etti. Hayatı boyunca hiç kimseden bir şey kabul etmeyen Nevevî, ibriğin bir sefer âleti olduğunu söyleyerek aldı.
Vefât edeceğini sezmiş olmalı ki, kendisine sefer izni çıktığını söyleyerek hocalarının kabirlerini, şehirdeki tanıdıklarını ziyaret etti ve kitaplarını medreseye vakfetti.
Daha sonra Kudüse gitti. Ziyâretini tamamlayıp Nevâya döndü. Birkaç gün sonra babasının evinde hastalanarak 676 yılının 24 Receb (22 Aralık 1277) çarşamba günü seher vakti Mevlâsına kavuştu.
Cenâb-ı Hak şefaatına nâil eylesin.
I. Hakkında Söylenenler.
Ashâb-ı kirâmı andıran bu örnek şahsiyeti tanıtırken Zehebî, zühd ü takvâ bakımından eşsiz, iyiliği tavsiye edip kötülükten sakındırma hususunda benzersiz bir kimse dedikten sonra, onun azla yetindiğini, basitçe giyindiğini, yemeye içmeye değer vermediğini, bununla beraber vakur ve heybetli olduğunu, kısaca onun Allahdan, Allahın da ondan memnun kaldığını, bu sebeple kendisini cennetinde ağırlayacağını söylemektedir.
Nevevînin talebelerinden fakih ve muhaddis İbni Ferah el-İşbîlî (ö. 699/1300), onun üç önemli özelliği bulunduğunu söyledikten sonra, bir kimsede bu özelliklerden sadece biri bulunsa, insanlar ondan faydalanmak üzere, ona dünyanın dört bucağından kalkıp gelirler, diyerek bu üç özelliği şöyle sayar:
* İlim ve görev sorumluluğu,
* Dünyaya ve dünya menfaatlerine değer vermemek,
* İyiliği tavsiye edip kötülükten sakındırmak.
Tâceddin es-Sübkînin naklettiğine göre babası Takiyyüddin es-Sübkî (ö. 756/1355), Nevevîye derin hayranlık duyardı. Eşrefiyye dârülhadisine Nevevîden sonra büyük muhaddis Mizzî (ö. 742/1341), onun vefâtı üzerine de Takiyyüddin es-Sübkî şeyh olmuştu. Fıkıh ve hadis sahalarında değerli eserler vermiş ve Şam kadılığı yapmış olan bu âlim, Nevevînin Eşrefiyye dârülhadîsinde ders verdiği yerde geceleri ibadet ederken yanağını yere koyar ve Nevevînin ayak bastığı yere belki yüzüm temas eder diye duygulanırdı.
Yine Tâceddin es-Sübkînin anlattığına göre, babası birgün binitiyle giderken yolda halktan câhil, yaşlı bir adama rastladı. Bu ihtiyar, bir zamanlar Nevevîyi gördüğünü söyleyince, Takiyyüddin es-Sübkî binitinden inerek adamın elini öptü, duasını istedi. Sonra da Nevevîyi gören biri benim önümde yürürken ben hayvana binemem diyerek onu terkisine aldı. Takiyyüddin es-Sübkî, Nevevînin evliyâullahdan olduğunu söylerdi.
J. Hakkında Yazılan Eserler.
1. Alâeddin İbnül-Attâr Ali İbni İbrâhim eş-Şâfi`î (ö. 724/1324), Tuhfetüt-tâlibîn fî tercemeti şeyhinel-imâm Muhyiddîn. İbnül-Attar yazdığı bu tercüme-i hâli Nevevîye sunmuş, Nevevî de okuyarak düzeltmeler yapmış ve bu eser Nevevîye dair yazılan biyografilere kaynak olmuştur.
2. Muhammed İbni Muhammed İbni Ahmed en-Nüveyrî (ö. 873/1469), Tuhfetüt-tâlib vel-müntehî fî tercemetil-imâm en-Nevâvî.
3. İbni İmâmül-Kâmiliyye Muhammed İbni Muhammed İbni Abdurrahman el-Kâhirî (ö.874/1470), Buğyetür-râvî fî tercemetil-imâm en-Nevâvî.
4. Muhammed İbni Abdurrahman es-Sehâvî (ö. 902/1497), el-Menhelül-azbir-ravî fî tercemeti kutbil-evliyâil-kirâm şeyhi meşâyihil-İslâm Muhyiddîn İbni Zekeriyyâ en-Nevâvî (nşr. Mahmûd Hasan Rebî`, Kahire 1354/1935).
5. Süyûtî, el-Minhâcüs-sevî fî tercemetil-imâm en-Nevevî (nşr. Ahmed Şefîk Demc, Beyrut 1408/1988).
6. Abdülganî ed-Dakr, el-İmâm en-Nevevî (Dımaşk 1407/1987).
7. Ahmed Abdülaziz Kasım el-Haddâd, el-İmâm en-Nevevî ve eseruhû fil-hadîs ve `ulûmihî (Beyrut 1413/1992).
K. Eserleri.
Nevevînin yazdığı kitapları üç grupta toplamak mümkündür. Kitaplarının bir kısmını tamamlamış, bir kısmını tamamlamaya ömrü yetmemiş, söylendiğine göre on bin sayfa (bin kürrâse) kadarını da yazdıktan sonra o devrin usûllerine göre yıkatmış yani sildirmiştir. Aşırı titizliği sebebiyle yeterli bulmayıp imhâ etmek istediği eserleri yakmak yerine yıkatması, kâğıdı tekrar kullanma ihtiyacı sebebiyledir. Birçok kitabının yarım kalması, Nevevînin muhtelif çalışmaları aynı zamanda yürüttüğünü göstermektedir. Hacimli kitapların okunma şansının fazla olmadığı düşüncesiyle kısa ve özlü yazmaya çalıştığı eserleri şunlardır:
1. Hadisle İlgili Eserleri
a) Riyâzüs-sâlihîn. Bu çalışmanın konusu olan eser, Nevevînin hayatından sonra müstakil olarak tanıtılacaktır.
b) el-Minhâc fî şerhi Sahîhi Müslim İbni Haccâc. Sahîh-i Müslim şerhlerinin en önemlilerinden biridir. Her bir hadisi tek tek ele almamış, şerh edilmesini gerekli gördüğü kısımları açıklamıştır. Muhtasar bir şerh olmasına rağmen, hadislerin senedindeki râvileri tanıtmış, metinlerdeki garîb kelimeleri açıklamış, birbirine zıt gibi görünen hadisler hakkında açıklayıcı bilgi vermiş ve mânanın kolayca anlaşılıp hadisten hüküm elde edilmesini sağlamıştır.
Mâzerînin el-Mu`lim adlı Sahîh-i Müslim şerhi ile onu tamamlamak üzere Kâdî İyâzın yazdığı İkmâlül-Mu`limden çokca faydalandığı anlaşılmaktadır. Mufassal şerhlere fazla rağbet edilmediği için eserini kısa tuttuğunu, şayet öyle olmasaydı, hiçbir tekrara düşmeden ve faydasız söz söylemeden bu kitabı yüz ciltten fazla yazabileceğini belirtmiştir.
Nevevî ömrünün son iki senesinde yazdığı bu eserle Sahîh-i Müslime büyük hizmet etmiştir. Onun Sahîh-i Müslime yaptığı önemli bir hizmet de, bab başlıklarını yazmasıdır. Daha önce eseri şerh eden bazı âlimler kendilerine göre bab başlıkları koymakla beraber, hiç biri bu konuda Nevevî kadar başarılı olmamıştır. Bugün matbû Sahîh-i Müslimlerdeki bab başlıkları Nevevîye aittir.
Eser Kahirede (I-IV, 1271; I-V, 1283), Leknevde (1285) ve Delhide (1304, 1309), dokuz ciltte on sekiz cüz hâlinde Kahirede (1929-1930) müstakil olarak, İrşâdüs-sârînin kenarında on cilt halinde Bulakta (1267, 1275, 1276, 1285, 1288, 1292, 1304-1306) ve yine Kahirede (1276, 1306, 1307, 1325-1326) yayımlanmıştır.
c) el-Ezkâr. Kısaca el-Ezkâr diye tanınan bu eserin tam adı Hilyetül-ebrâr ve şi`ârül-ahyâr fî telhîsid-de`avâti vel-ezkâr el-müstehabbeti fil-leyli ven-nehârdır. Nevevî, bir müslümanın hayatında karşılaşabileceği olayları, yapacağı ibadetleri ve davranışları göz önünde bulundurarak bunlarla ilgili dua ve zikirleri bir araya getirmiştir. 667 (1268) yılı başında tamamladığı bu eseri 19 bölüm ve 356 bab hâlinde tasnif etmiştir. Ayrıca eserin sonuna yaygın dualarla ilgili 30 kadar hadis toplamıştır. Riyâzüs-sâlihînde yaptığı gibi, bu eserde de, okuyucuya kolaylık olması için hadisleri senedsiz olarak vermiştir.
Nevevî zikir ve dualarla ilgili hadisleri daha çok Buhârî ile Müslimin Sahîhleri ile Ebû Dâvûd, Tirmizî ve Nesâînin Sünenlerinden derlemiştir. Topladığı hadislerin çoğunun sahih olduğunu, zayıf hadisleri nâdiren aldığını ve o takdirde hadisin za`fını belirttiğini söylemektedir. Nevevîden önce bu konuda pek çok âlim eser vermiştir. Fakat onların hepsinden muhtevalı olan el-Ezkâr daha çok kabul görmüştür. Âlimlerin evi sat, Ezkârı al demeleri eserin ne kadar beğenildiğini göstermektedir.
Riyâzüs-sâlihîn şârihi İbni Allân es-Sıddîkî (ö.1057/1647) el-Ezkârı el-Fütûhâtür-rabbâniyye alel-Ezkârin-Neveviyye adıyla şerhetmiştir (I-VII, Kahire 1348/1929). Şâfiî fakihlerinden Ahmed İbni Hüseyin er-Remlî (ö. 844/1441) ve Bahrak diye tanınan Muhammed İbni Ömer el-Himyerî (ö.930/1524) el-Ezkârı hulâsa etmişlerdir.
İbni Hacer el-Askalânî el-Ezkârın hadislerinin üçte ikisini (bâbül-istizâna kadar Emâlî diye de anılan Netâicül-efkâr fî tahrîci ehâdîsil-Ezkâr adlı eserinde tahric etmiş, fakat bu çalışmasını tamamlamaya ömrü yetmemiştir. Üç cilt olan Emâlînin birinci cildi Abdülmecid es-Silefî tarafından yayımlanmıştır (Bağdat 1406). İbn Allânın el-Fütûhâtı İbn Hacerin bu çalışmasını ihtiva etmektedir. Celâleddîn es-Süyûtînin eser üzerinde Ezkârül-Ezkâr adlı muhtasarı, ayrıca Tuhfetül-ebrâr bi nüketil-Ezkâr adlı taliki (nşr. Kemâl Yûsuf el-Hût, Beyrut 1410/1990) bulunmaktadır. İbni Tolun diye meşhur tarih ve fıkıh âlimi Muhammed İbni Ali ed-Dımaşkî el-Hanefînin (ö. 953/1546) eser üzerinde İthâfül-ahyâr fî nüketil-Ezkâr adlı bir çalışması vardır. Muhammed Ali es-Sâbûnî el-Ezkârdan seçmeler yapmış ve eserine el-Müntekal-muhtâr fî Kitâbil-Ezkâr (Kahire 1986) adını vermiştir.
el-Ezkâr Kahirede (1306, 1312, 1323; nşr. Mustafa Hüseyin Ahmed 1356; nşr. Muhammed Enver Baltacî 1406) ve Dımaşkta (nşr. Abdülkâdir el-Arnaût 1391/1971; nşr. Ahmed Râtib Hamûş 1404/1983) neşredilmiş, Abdülhâlık Duran tarafından da el-Ezkâr Tercümesi adıyla Türkçeye tercüme edilmiştir (İstanbul 1973).
d) İrşâdü tullâbil-hakâik ilâ ma`rifeti süneni hayril-halâik sallallahu aleyhi ve sellem. İbnüs-Salâhın (ö. 643/1245), İslâm dünyasında pek az esere nasip olacak şekilde ilgi gören ve üzerinde pek çok çalışma yapılan Mukaddimetü İbnis-Salâh diye ünlü kitabının muhtasarıdır. İbnüs-Salâhın hadis ilimlerini 65 bölüm hâlinde ele alıp incelediği usûl-i hadîse dair bu çalışmasını, Nevevî, anlaşıldığına göre Eşrefiyye dârülhadisi şeyhi olduktan sonra, kolayca ezberlenmesini sağlamak üzere sade bir ifadeyle özetlemiş, ayrıca esere yer yer ilaveler yapmıştır.
İrşâd, Abdülbârî Fethullah es-Selefî tarafından iki cilt hâlinde Medinede (1408/1987), Nûreddin Itr tarafından da bir cilt hâlinde Dımaşkta (1408/1988) yayımlanmıştır.
e) et-Takrîb vet-teysîr li (fî) ma`rifeti sünenil beşîrin-nezîr. Eser bir önceki maddede tanıttığımız İrşâdü tullâbil-hakâikin muhtasarıdır. Zâten bir özetten ibaret olan İrşâdı bile okumaya üşenen kimselere kolaylık olmak üzere et-Takrîbi kaleme almıştır. Usûl-i hadis bilgilerini pek güzel özetlemesi sebebiyle et-Takrîb çok rağbet görmüş, Zeynüddin el-Irâkî (ö. 806/1404), Muhammed İbni Abdurrahman es-Sehâvî (ö. 902/1496) ve Süyûtî (ö. 911/1505) gibi âlimler tarafından şerhedilmiştir. Süyûtînin Tedrîbür-râvî fî şerhi Takrîbin-Nevevî adlı şerhi pek ünlü olup Kahirede basılmıştır (1307; nşr. Abdüvehhâb Abdüllatîf, I-II, Kahire 1385/1966).
William Marçais et-Takrîbi fransızcaya tercüme etmiş ve Journal Asiatiquede yayımlamıştır (9. seri, XVI-XVIII, 1900-1901).
et-Takrîb, Tedrîbür-râvî ile muhtelif defalar basılmakla beraber, Abdullah Ömer el-Bârûdî tarafından yeniden neşredilmiştir (Beyrut 1406/1986).
f) el-Erbe`ûnen-Neveviyye. Kırk hadis diye tanınan bu eser dinin esaslarına dair çoğu Sahîh-i Buhârî ile Sahîh-i Müslimden seçilmiş 42 hadisi ihtiva etmektedir. Nevevî bu çalışmayı, kırk hadis derlemeye teşvik eden zayıf rivayete dayandığı için değil, Resûl-i Ekremin, huzurunda bulunanları bulunmayanlara tebliğ etmeye ve hadisleri başkalarına öğretmeye teşvik eden buyruğuna dayanarak yaptığını söylemektedir. 668 yılında tamamladığı bu eserdeki hadislerin kolayca öğrenilmesi için senedlerini zikretmemiştir.
Abdullah İbni Mübarek (ö. 181/797) ile başlayıp devam eden kırk hadis çalışmaları içinde Nevevînin bu eseri hemen her devirde büyük kabul görmüş, muhtevâsı ezberlenmiş ve başta kendisi olmak üzere 40dan fazla âlim tarafından şerhedilmiştir.
el-Erbe`ûnen-Neveviyye Bulakta (1294), Kahirede (1278) ve şerhleriyle birlikte daha başka yerlerde pek çok defa basılmış ve Batı dillerine çevrilmiştir. Bunlardan Muhammed Ali Sabri tarafından hazırlanan Arapça- İtalyanca baskısı zikredilebilir (Roma 1982). Eserin Türkçe tercümeleri arasında Babanzâde Ahmed Naim Beye ait olanı (İstanbul 1341) anılmaya değer güzelliktedir.
g) et-Telhîs şerhul-Buhârî. Nevevî Sahîh-i Müslim gibi Sahîh-i Buhârîyi de şerh etmek istemiş, fakat eserin ikinci kitabı olan Kitâbül-Îmândan sonrasını yazmaya ömrü yetmemiştir. Bu eserin müellif hattından istinsah edilen 105 varaklık bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesinde (Kılıç Ali, nr. 243) bulunmaktadır. Bu yarım kalmış çalışma, Kastallânînin İrşâdüs-sârî ve Sıddîk Hasan Hanın Avnül-bârî adlı Buhârî şerhlerinin bazı bölümleriyle birlikte yayımlanmıştır (Kahire 1347).
h) Mâ temessü ileyhi hâcetül-kârî li Sahîhil-İmâmil-Buhârî. Buhârî ile hocaları ve öğrencileri, sahih hadis ve Sahîhaynin değeri hakkında bilgi verildikten sonra bazı hadis ıstılahlarının tanıtıldığı eser Ali Hasan Ali Abdülhamîd tarafından Beyrutta (ts., Dârül-kütübil-`ilmiyye) neşredilmiştir.
ı) el-Hulâsa fî ehâdîsil-ahkâm. Eser, Hulâsatül-ahkâm fî (min) mühimmâtis-süneni ve kavâidil-İslâm adıyla da anılmaktadır. Nevevînin Kitâbüz-Zekâta kadar yazabildiği bu eserin müellif nüshasını gördüğünü söyleyen İbni Mülakkın (ö. 804/1401), Şayet tamamlanabilseydi ahkâm hadisleri konusunda benzersiz bir kitap olurdu demektedir. Sahih ve hasen hadislerden meydana gelen eserde her konunun sonunda o bahisle ilgili zayıf hadisler toplanmış ve zayıf oldukları özellikle belirtilmiştir. Eserin Haydarâbâd el-Mektebetüs-Sa`diyyedeki nüshasından alınan fotokopisi, Medine el-Câmiatül-İslâmiyyede (mahtûtât nr. 1096) bulunmaktadır. Muhammed İbni Suûd Üniversitesinde bir grup öğrencinin eseri neşre hazırladığı söylenmektedir.
j) el-Îcâz fî şerhi Sünen-i Ebî Dâvûd. Tıpkı Sahîh-i Buhârî şerhi gibi yarım kalan bu eser Süleymaniye Kütüphanesinde (Hekimoğlu nr. 200, 139 vr.) bulunmaktadır.
Nevevînin innemel-a`mâlü bin-niyyât hadisini el-İmlâ adıyla hayatının son günlerinde şerhe başladığı, fakat çalışmasını tamamlayamadığı söylenmektedir. Sehâvî, Nevevîye nisbet edilen Kitâbül-Emâlînin bu çalışma olabileceğini düşünmektedir. Câmi`us-sünne adında bir esere daha başlamış, fakat -Sehâvînin belirttiğine göre- ancak birkaç yaprak yazabilmiştir. Süyûtî onun Sünen-i Tirmizîyi de ihtisar ettiğini söylemektedir.
2. Şâfiî Fıkhıyla İlgili Eserleri
a) Ravzatüt-tâlibîn ve `umdetül-müttekîn. Bu eser Gazzâlînin el-Vecîz adlı fıkıh kitabını şerh etmek üzere Abdülkerîm İbni Muhammed er-Râfi`înin (ö. 623/1226) yazdığı eş-Şerhul-kebîr diye anılan Fethul-`azîzin muhtasarıdır. Nevevî bu eseri sadece ihtisar etmemiş, aynı zamanda ona iki cilt hacminde ilaveler yapmıştır. İki buçuk yıl süren bu çalışmasını 669 yılında tamamlamıştır. Nevevînin el yazısıyla dört cilt tutan bu eser, Şâfiî fıkhını en güzel şekilde derlemesiyle ünlüdür. er-Ravza üzerinde 40 kadar Şâfiî âliminin şerh, hâşiye, muhtasar, ta`lîk ve tashih nevinden çalışması vardır. Ravzatüt-tâlibîn Delhide (1307) ve Beyrutta yayımlanmıştır (I-VIII, 1966-1970). Nevevî bu eserdeki isim ve lugatleri açıklamak üzere el-İşârât ilâ mâ vaka`a fir-Ravza minel-esmâi vel-lugât adlı bir eser yazmaya başlamış, Sehâvînin pek nefis bulduğu bu eserin Kitâbüs-Salâttan sonraki kısmını tamamlamaya ömrü yetmemiştir.
b) Minhâcüt-tâlibîn. Râfi`înin el-Muharrer adlı kitabını tamamlayarak tashih ettiği ve kolayca ezberlenebilmesi için yüzde elli nisbetinde özetlediği bu çalışmayı 19 Ramazan 669 tarihinde tamamlamıştır. Şâfiî âlimleriyle talebenin el kitabı mahiyetinde olan ve Elfiyye müellifi İbni Mâlik tarafından Bugünkü aklım olsaydı, vallahi ezberlerdim diye medh edilen bu eser üzerine 40dan fazla şerh yazılmıştır. Eserin ayrıca muhtasarları, bu muhtasarların şerhleri bulunduğu gibi, hadislerini tahric etmek, müşkil görünen i`râbını halletmek ve manzum hâle getirmek maksadıyla da birçok eser kaleme alınmıştır.
Minhâcüt-tâlibîn Kahirede (1297, 1305, 1308, 1314, 1329) ve Mekkede (1306) basılmış, ayrıca van den Berg tarafından fransızca tercümesiyle birlikte yayımlanmıştır (Batavia 1882-1884).
Minhâcın lafızlarını açıklamak maksadıyla kaleme aldığı Dekâikul-Minhâc adlı 33 sayfadan ibaret küçük bir eseri Şerhu Dekâikil-Minhâc adıyla yayımlanmıştır (Mekke 1353).
c) el-Mecmû` şerhul-Mühezzeb. Ebû İshâk eş-Şîrâzînin (ö.476/1083), Şâfiî fıkhını delilleriyle birlikte ortaya koyduğu el-Mühezzeb adlı eserini, hadislerini tahkik etmek, her meselede diğer mezheplerin görüşlerini delilleriyle birlikte ortaya koymak ve tartışmak suretiyle şerhetmeye başladığı ve ancak Kitâbül-Bey`i yazmakta iken vefat etmesi sebebiyle yarım bıraktığı bir eserdir. Âlimlerin son derece mükemmel bulduğu bu büyük eseri Takiyyüddin es-Sübkî tamamlamak istemiş, bugün 20 cilt halinde neşredilen eserin (baskı yeri ve tarihi yok) 10 ve 11. ciltlerine tekabül eden bölümü yazdıktan sonra vefat etmiş, fakat eser diğer Şâfiî âlimlerince ikmâl edilmiştir.
d) Tashîhut-Tenbîh. Şâfiî fıkhının mûteber beş kitabından ilki kabul edilen Ebû İshâk eş-Şîrâzînin et-Tenbîhi üzerine yazdığı bir çok kitaptan biri olan bu eser ile Nüketüt-Tenbîhi Nevevînin ilk çalışmaları arasında yer alır. et-Tenbîh `alâ mâ fit-Tenbîh ve el-Umde fî tashîhit-Tenbîh diye de bilinen birinci eser et-Tenbîh ile birlikte basılmıştır (Kahire 1329). Yine aynı eser üzerindeki Tuhfetüt-tâlibin-nebîh fî şerhit-Tenbîh adlı geniş şerhi Kitâbus-Salâta kadar yazabilmiştir (İbni Kâdî Şühbe, II, 157). et-Tenbihin lugatlerine dair et-Tahrîr adlı önemli çalışması, dille ilgili eserleri kısmında tanıtılacaktır.
e) el-Usûl vez-zavâbıt. Küçük bir risaleden ibaret bu çalışmada çoğu fıkıhla ilgili bazı meseleler ele alınmıştır. Eser Muhammed Mazhar Bekâ tarafından Mecelletül-bahsil-`ilmî vet-türâsil-İslâmîde (III, 367-381, Mekke 1400) yayımlanmıştır. Muhammed Hasan Heyto da eseri önce Küveytteki Mecelletü Ma`hedil-mahtûtâtil-Arabiyyede neşretmiş (XXVIII, sy.2, s. 425-455), sonra da kitap olarak yayımlamıştır (Beyrut 1407/1986).
f) el-Îzâh fil-menâsik. Haccın ifâsına dair Nevevînin yazdığı altı kitabın en genişidir. Nevevînin bu konuda dört veya beş kitap yazdığını, bunlardan birinin el-Îcâz fil-menâsik adını taşıdığını söyleyenler de vardır. Eser Nûreddin es-Semhûdî (ö. 911/1505) tarafından şerh edilmiş, İbni Hacer el-Heytemî (ö. 974/1566) tarafından da üzerine bir hâşiye yazılmıştır. el-Îzâh Kahirede (1282, 1316), Bombayda (1291), Mekkede (1316, 1329), Metnül-Îzâh fil-menâsik adıyla da Beyrutta (1406/1985) yayımlanmıştır. Ayrıca İbni Hacer el-Heytemînin hâşiyesiyle birlikte yine Kahirede (1294, 1323, 1329, 1344) basılmıştır.
Kadınların haccına dair olan Menâsikül-mere, Sâlih İbni Abdurrahman el-Atram tarafından Edvâuş-şerî`a dergisinde yayımlanmıştır (XV, 25-75, Riyad 1404).
g) el-Mensûrât ve `uyûnül-mesâilil-mühimmât. Kaynaklarda el-Mesâilül-mensûre ve `Uyûnül-mesâilil-mühimme adlarıyla da zikredilen eser, Nevevînin verdiği bazı fetvâlar ile ders esnasında açıkladığı fıkıh, tefsir ve hadise dair 362 meselenin talebesi Alâeddin İbnül-Attâr (ö. 724/1324) tarafından derlenerek bablara göre tertip edilmesiyle meydana gelmiştir. Meselelerin 310u fıkha, 6sı tefsire, 37si hadise, 3ü imâna, 6 tanesi de zühde dairdir. 1352 yılında Kahirede yayımlanan eser, daha sonra Abdülkâdir Ahmed Atâ tarafından yine Kahirede (1982), Muhammed Haccâr tarafından da Fetâvâl-İmâm en-Nevevî adıyla Medinede (1405/1985) yayımlanmıştır.
h) et-Tahkîk. Nevevînin daha çok el-Mecmû` Şerhül-Mühezzebden faydalanarak salâtül-müsâfir bahsine kadar yazabildiği bu eser, müteahhirîn âlimlerince onun en güzel fıkıh kitabı kabul edilmektedir. İbnül-Mülakkin günümüze geldiği bilinmeyen bu eserin, yukarıda tanıttığımız el-Mecmû`un muhtasarı olduğunu tahmin etmektedir. Ayrıca ele aldığı konular bakımından et-Tahkîke çok benzeyen Mühimmâtül-ahkâm da yarım kalmış olup beden ve elbise temizliği bahsine kadar yazılabilmiştir.
3. Kuranla İlgili Eserleri
a) et-Tibyân fî âdâbi hameletil-Kurân. Dımaşk halkının Kurân-ı Kerîm okumaya ve okutmaya olan aşırı ilgisi, Nevevîyi bu konuda onlara yardım etmek üzere bu hacmi küçük fakat faydası büyük eseri kaleme almaya sevketmiştir.
On babdan meydana gelen eserde Kuran okuyup ezberlemenin fazileti, Kuran ile meşgul olan kimselere değer vermenin önemi, Kuran öğreten ve öğrenen kimselerin uyması gereken esaslar, İnsanların Kurana karşı görevleri, belli zamanlarda ve durumlarda okunması sevap olan âyet ve sûreler gibi konular işlenmiştir. Sehâvînin dediği gibi, et-Tibyân, hem Kuran okuyanların hem de öğretenlerin mutlaka okuması gereken önemli bir eserdir.
Nevevî bir çok kitabında yaptığı gibi, halkın ilgisini artırmak için bu eseri Muhtârut-Tibyân adıyla ihtisar etmiş, Ahmed İbni İmâd el-Akfehsî (ö. 808/1405) Tuhfetül-ihvân fî nazmit-Tibyân fî âdâbi hameletil-Kurân adıyla manzum hâle getirmiş, Muhammed İbni Muhammed İbni Muhammed İbni Ebû Saîd el-Îcî de Hadîkatül-beyân adıyla Farsçaya tercüme etmiştir.
et-Tibyân Kahirede (1286, 1307, 1353; nşr. Muhammed Haccâr 1985), Dımaşkta (1965), Beyrutta (nşr. Abdülaziz İzzeddin Seyrevân 1984) ve Küveytte (nşr. Mansûr İbni Ya`kûb el-Besâre 1407) basılmıştır. Ahmet İnce tarafından yapılan Türkçe tercümesi Kuran Ehline Rehber adıyla yayımlanmıştır (İstanbul 1973).
et-Tibyân Ahmed İbni Muhammed İbni Abdülkerim el-Üşmûnînin (ö. XI/XVII.yy.) Menârül-hüdâ fil-vakfi vel-ibtidâ adlı eseriyle birlikte basıldığı için (Bulak 1286) olmalı ki, Ziriklî Nevevînin ilm-i kırâat konusunda Menârül-hüdâ adlı matbû bir eseri bulunduğunu ileri sürmüştür.
b) Gaysün-nef` fil-kırââtis-seb. Nevevînin böyle bir eseri bulunduğunu Bağdatlı İsmâil Paşa söylemektedir (Îzâhul-meknûn, II, 152).
4. Dille İlgili Eserleri
a) Tehzîbül-esmâ vel-lugât. Nevevî et-Tahrîr adlı eserini sadece et-Tenbîhdeki lugatleri ve fıkhî terimleri açıklamak maksadıyla yazdığı hâlde, bu eserini et-Tenbîhde, şerh ettiği el-Mühezzebde, ihtisar ettiği Ravdatüt-tâlibînde, Şâfiî fıkhında önemli yeri olan İmâm Şâfiînin talebesi Müzenînin (ö. 264/878) el-Muhtasarı ile Gazzâlînin el-Vasît ve el-Vecîz adlı eserlerinde geçen isimleri, lugat, ıstılah ve fıkhî lafızları açıklamak üzere kaleme almıştır. Kitabını daha faydalı hâle getirmek düşüncesiyle bu altı esere bağlı kalmak istemeyen Nevevî, başka eserlerde geçen bazı şahıs, melek ve cin adlarını da kitabına almış, fakat onu temize çekmeye fırsat bulamamıştır.
Muhammed adlı şahıslar başta olmak üzere diğer isim ve lugatlerin alfabetik sırayla ele alındığı Tehzîbül-esmânın isimlere dair birinci cildi Wüstenfeld tarafından Göttingende (1842-1847), lugatlere dair ikinci kısmı da Kahirede (tarihsiz) neşredilmiştir.
b) el-İşârât ilâ beyânil-esmâil-mübhemât. Hadis ilimlerinin elli dokuzuncusu olarak bilinen ma`rifetül-mübhemât konusunda Hatîb el-Bağdâdî, müphem isimlerin sahiplerini alfabetik olarak sıralayarak el-Esmâül-mübheme fil-enbâil-muhkeme adlı eserini yazmış, bu eseri ihtisar eden Nevevî eserin tertip tarzını değiştirerek daha kullanışlı olacağı düşüncesiyle rivayetleri sahâbe adlarına göre alfabetik hâle getirmiş ve birçok ismin okunuşunda farklı kanaatini ortaya koymuştur. el-Mübhem `alâ hurûfil-mu`cem diye de anılan eser, Lahorda basılmış (1341), daha sonra Hatîbin el-Esmâül-mübhemesinin son kısmında (s. 531-622) neşredilmiştir (nşr. İzzeddin Ali es-Seyyid, Kahire 1405/1984).
c) Tahrîru elfâzit-Tenbîh. et-Tahrîr fî şerhi elfâzıt-Tenbîh ve Tahrîrut-Tenbîh adlarıyla da bilinen eseri, Ebû İshâk eş-Şîrâzînin, et-Tenbîhindeki lugatleri ve fıkhî terimleri açıklamak maksadıyla yazmıştır. Bir fıkıh lugati olan eserde, kelimeleri kitapta geçtiği sıraya göre şerh etmiş ve 671 yılı Zilhicce ayında (Haziran 1273) tamamlamıştır. Şâfiî fakihi Hamza İbni Ahmed İbni Ali el-Hüseynînin (ö.874/1469) bu eser üzerinde el-Îzâh alâ tahrîrit-Tenbîh adlı bir çalışması vardır. Abdülganî Dakr eseri tahkik ederek Tahrîru elfâzit-Tenbîh ev Lugatül-fıkh adıyla yayımlamıştır (Dımaşk 1408/1988).
5. Muhtelif Konulara Dair Eserleri
a) Mekâsıdül-İmâm en-Nevevî. Mekâsıdul-İmâm en-Nevevî fit-tevhîd vel-ibâdât ve usûlit-tasavvuf ve Mekâsıdun-Neveviyyetis-seb`a adlarıyla da anılan eser akâid, ibadet ve tasavvuf ile ilgili küçük bir risâle olup Beyrutta (1280, 1324), Bağdatta (ts., Mektebetül-Müsennâ) ve Dârül-îmânın yayın komisyonu tarafından bazı not ve açıklamalarla Beyrut-Dımaşkta (1406/1985) yayımlanmıştır.
b) Büstânül-ârifîn. Zühd, ihlâs, dünyanın değersizliği gibi konuları âyet, hadis, İslâm âlimlerinin sözleri, güzel hikâye ve şiirlerle ele alan küçük hacimli bir eserdir (Kahire 1348; nşr. Muhammed Haccâr, Beyrut 1412).
c) et-Terhîs fil-ikrâmi bil-kıyâm li zevil-fazli vel-meziyyeti min ehlil-İslâm `alâ cihetil-birri vet-tevkîr vel-ihtirâm lâ `alâ cihetir-riyâ vel-i`zâm. Riyâkârlık ve değerinden fazla büyütme düşüncesi olmadan sırf hürmet etmek maksadıyla faziletli ve değerli müslümanlar için ayağa kalkılabileceği konusunu işleyen bu eseri Nevevî 666 (1267) yılında tamamlamıştır. Ahmed Râtib Hammûş tarafından Dımaşkta (1402/1982), Keylânî Muhammed Halîfe tarafından da Beyrutta (1409/1988) yayımlanmıştır.
d) Müntehabü (veya muhtasaru) Tabakâtiş-Şâfi`iyye libnis-Salâh. İbnüs-Salâhın Tabakâtüş-Şâfi`iyyesini, ona bazı şahıslar ilave etmek suretiyle ihtisar ettiği eser 180 kadar âlimin tercüme-i hâlini ihtiva etmektedir. Muhammed ve Ahmed adını taşıyanlar başa alınmış, öteki şahıslar alfabetik olarak sıralanmıştır. Eserin Muhyiddin Necîb tarafından neşre hazırlandığı söylenmektedir (Ayrıca bk. Müneccid, Mu`cemül-müerrihîned-Dımaşkıyyîn, s. 114).
e) Hizb. Hizbül-hıfz vel-evrâd ve Hizbül-İmâmin-Nevevî adlarıyla da anılan risale, akşam sabah okunmak üzere Nevevî tarafından tertip edilen bir duadan ibarettir. Bir kısmı hadislerde geçen bu dua talebeleri tarafından kaleme alınmış, âlimlerin büyük ilgi göstermesi sebebiyle geniş muhitlere yayılmış, İstanbulda (1298, 1302, 1309), Bombayda (1299) ve Bulakta (1303) basılmıştır.
Hizbi şerh eden Faslı muhaddis Ebû Abdullah Muhammed İbni Tayyib eş-Şerakî (ö.1175/1761), giriş mâhiyetinde yazdığı on küçük mukaddimede hizbin vird, devamlı okunan dualar ve zikirler anlamına geldiğini, hizblerin ne zaman başladığını, buna niçin ihtiyaç duyulduğunu, İbni Teymiyenin hizbe karşı olduğunu, fakat âlimlerin hizb ve evrâd okumayı câiz gördüğünü, hizb ve evrâd okumanın şartlarını, her hizbin ayrı bir özelliği ve tesiri bulunduğunu açıklamış, daha sonra da bu hizbi şerh etmiştir. Eseri Bessâm Abdülvehhâb el-Câbî yayımlamıştır(Beyrut 1408/1988). Hizbi daha başka âlimler de şerhetmişlerdir.
Nevevî bunlardan başka tefsir, hadis, fıkıh, lugat ve Arap diliyle ilgili bazı konuları ele aldığı Tuhfetü tullâbil-fezâil, fetvâ usûlüne dair Edebül-müftî vel-müsteftî, Mesâilü (Muhtasaru) tahmîsil-ganâim, Muhtasaru âdâbil-istiskâ, Rüûsül-(rûhul-(?) (`uyûnül-(?)mesâil, ed-Dekâik, amelül-yevm vel-leyle, Risâle fî me`ânil-esmâil-hüsnâ, Risâle fî ehâdîsil-hayâ adlı eserleri kaleme almış, Gazzâlînin el-Vasît adlı eserine iki cilt hacmindeki Nüket `alel-Vasîti yazmış, İbnül-Esîrin Üsdül-gâbesini, Râfi`înin et-Teznîbini, Beyhakînin Menâkıbüş-Şâfi`îsini ihtisar etmiştir.
Kâtip Çelebi onun Mirâtüz-zemân fî târîhil-a`yân adlı bir çalışması bulunduğunu, eserde dünyanın yaratılışından başlamak üzere önemli olayların muhtasar bir şekilde sıralandığını söylemekte (II, 1648), Selâhaddin Müneccid de bu bilgiyi tekrarlamaktadır (bk. Mu`cemül-müerrihîned-Dımaşkıyyîn s.114). Eserin günümüze geldiği bilinmediği için, Sıbt İbnül-Cevzînin (ö.654/1256) aynı adı taşıyan meşhur eseriyle karıştırılmış olabileceği hatıra gelmektedir.
Nevevînin tahsil hayatından sonra kitap telifinin yanısıra bir taraftan talebe okuttuğu, öte yandan ibadet ve zikirden derin haz duyduğu dikkate alınırsa, 45 yıllık ömrünün 20 (İbni Attâra göre 16) yıllık bir diliminde bu kadar eseri vücuda getirmesi, ancak Cenâb-ı Hakkın lutfu ve sevdiği kulunun ömrünü bereketlendirmesiyle açıklanabilir.
Nevevî ile iftihar eden ve onun şefaatını uman yakınları birgün kendisine:
- Kıyamet günü Arasât meydanında bizi unutma, demişlerdi. Nevevî de:
- Şayet o gün ayağım yer tutarsa, bütün tanıdıklarım benden önce girmeden vallâhi cennete girmem, diyerek onların gönlünü almıştı.
Yüzyılları aşıp gelen ve şimdi geniş bir şekilde tanıtacağımız ünlü eseri Riyâzüs-sâlihînin mütercim ve şarihleri sıfatıyla biz de tanıdıkları arasına girmeyi ümit ve niyâz ederiz.
<font color=RED>Bilginin elde edilmesi... bizi iyiye ulaştıracaktır.[/COLOR]
Yanıt Yaz
Tweet
Forum Atla -- Forum Seç -- KUR'AN-I KERİM MEALLERİ KUR'AN-I KERİM TEFSiRLERİ Kütüb-i Sitte - Arapça Metinleriyle Beraber Hadisler - Konulara Göre Hadisler - Numara Sırasına Göre Hadisler Riyazü's-Salihin Hadis Ansiklopedisi Diyanet İslam İlmihali Büyük İslam İlmihali - İtikat - Taharet (Temizlik) - Namaz - Oruç - Zekat - Hac - Kurban ve Av - Kerehat ve istihsan - İslam Ahlakı - Siyer-i Enbiya (Peygamberler) İslam Fıkhı Ansiklopedisi Akaid -Kelam FIKHi MEZEBLER iTiKADi MEZEHEBLER FARKLI MEZEBLER Soru - Cevap Haberler Serbest Kürsü Sitemiz Üzerinden Okuyabileceğiniz E- Kitaplar - Kur'an - Meal - Tefsir Kitapları - Hadis Kitapları - Akaid Kitapları - Fıkıh Kitapları - Tarih Kitapları - Küllüyatlar - Arapça Kitaplar Dua Vaaz Hutbe Ezan - Ezgi - İlahi - Kaside Meşhur Kur'an Okuyucuları Mevlid-i Şerif Sohbet Film - Belgesel Hatim Eğitim - Öğrenim EDEBİYAT OKU VE DÜŞÜN KİTAP TAVSİYESİ Şiir Penceresi Felsefe Forumlarla İlgili Duyurular/Sorularınız/Sorunlarınız İstişare Silinen Konular Forum İzinleri