Dinî doğruluk iddialarının ne türden doğruluk iddiaları olduğu hararetle tartışılmaktadır. Din, başka pek çok boyutlarının yanında, hayatın belli tarzlarında ifade edilen toplumsal fiilleri ve inanç bütünlüklerini bünyesinde toplar. Bundan dolayı, sosyal bilimcilerin ve farklı dinler hakkında araştırma yapanların, dinin bu türden şüphe götürmeyen ictimaî etkilerine yoğunlaştıkları görülmektedir. Onlar, dinî doğruluk iddialarını felsefî ve kelamî düzeyde tetkik etmekten ziyade, insanların sırf o inançlara sahip olma ve o inançların ictimaî uygulamalarda yer alma şekillerine odaklanırlar. Dolayısıyla, onlar, insanların inandıkları şeyi ve inanmak için öne sürdükleri gerekçeleri görmezden gelme eğilimi gösterirler.1
Böyle bir yaklaşımın dinin önemli özelliklerini tahrip edip etmediği tartışılması gereken bir konudur. Bir kere, bu yaklaşımın dinî inançların bizatihî aklî sebeplerle kabul edilebilirliğini ve doğruluk iddiasında bulunma hakkına sahip olduğunu görmezden geldiği görünmektedir. Bu yaklaşımı savunanlara gerçek`i reddedenler (anti-realist) denir.2
Gerçek`i reddedenler, gerçek ve gerçeklik kavramlarını, insan diliyle, belli bir davranış tarzının bütünleştirilmesi üzerine kurma niyetindedirler. Onlar, gerçeğin keşfedildiği değil, inşa edildiğini savunurlar. Geçek`i reddedenlerin iddiaları, hiçbir zaman gerçeklik üzerinde temellenmez. Bu iddialar tanım gereği, her zaman, gerçekliği nasıl tasarlayabildiğimiz noktasında durmak zorundadır. Her şey dil oyunlarına ve hayat biçimlerine içkin ise, gerçekliğe ya da dünyaya başvuru, anlamını, belli insanî faaliyetler bağlamdan alır. Herşey başvuru çerçevemize bağlı olduğunda ve çerçeve hakkında bir sınama ya da bağımsız aklî değerlendirme yolu olmadığında, gerçeklik hakkındaki en temel inançlarımızın keyfi bir başlangıç noktası olacaktır. Gerçek olarak görünen her ne varsa, bizim dünya karşısındaki tutumumuza bağlıdır. Akıl da, her zaman, bir uygulama ya da hayat tarzına içkin görünür. O zaman, akıl, özgül bir bağlamdan hiç soyutlanamayacak ve bütün hayat tarzlarını meşrulaştırmakta ya da mahkum etmekte daha belirsiz bir şekilde kullanılacaktır.3
Dinin mahiyetini aklî bir tarzda inceleyebilir miyiz? Eğer onu sıradan toplumsal olguların sadece bir türü olarak görürsek, onun mahiyetini ne kadar kavrayabiliriz? İnsan davranışlarını anlamak isteyenlerle, onu izah etmeye çalışanlar arasında sıkı bir çekişme vardır. Bazılarının hedefi, hermenötik yaklaşım biçimine dayalı bir anlama iken, bazılarınınki de, toplumsal insanî faaliyetleri tabiî dünyayla sıkıca bütünleştiren, nedensel izah ortaya koymaktır. Dine sosyal bilimsel bir yaklaşımda ise, dinî inançlar ve müesseseler salt içtimaî vakıalar olarak değerlendirilir. Başka bir ifadeyle, sosyal bilimsel yaklaşım, böyle bir inancın bağlamına odaklanır; içeriğine değil. Dinin toplumsal dayanışmayı teşvik ettiği ve toplumun istikrarına katkıda bulunduğu, kabul edilir. Doğru ya da yanlış, bu idddia, dinî inancın etkilerine ve dinin toplumda gördüğü işleve dair bir tezdir. Dinî inanç ister doğru olsun ister yanlış, onun böylesi etkileri ve işlevleri vardır. Bir inancın toplumda oynadığı rolü görmek için, sosyal bilimin onun aklîliğini takdir etmesine ihtiyaç yoktur.4
Bu yaklaşımda, belli bir toplumda gerçekliğin nasıl inşa edildiği önemlidir; bir inanç ya da bilginin herhangi bir ölçüte göre nihaî olarak doğruluğu ya da yanlışlığı değil. Sosyal bilimsel yaklaşımı benimseyenler, doğruluk ve yanlışlık sorularını paranteze aldıkları için, görevlerini nihayetinde tasvirle sınırlandırmaktadırlar. Onlar, doğruluk ya da gerçekliğin, nesnel bir keşfine değil, nasıl bir fayda sağladığı ve sosyal psikolojik amaçların gerçekleştirilmesine ne gibi katkıda bulunduğuna bakarlar. Kavrayış tarzımızdan bağımsız bir gerçekliğin olup olmadığı ve ona nasıl nüfuz edeceğimiz meselesi, tüm metafizik sorunların odak noktasıdır. Gerçekliğin temel nitelikleriyle ilgili metafizik iddialar, tipik olarak gerçeklik denen şeyin bir insan yaratımı olmadığı varsayımına dayanır. Salt fenomenolojik tahlillerde, ‘neden veya kökene ilişkin herhangi bir tartışma yapılmadığı gibi, tahlil edilen fenomen hakkında metafiziksel/ontolojik bir hüküm vermekten de kaçılır.
Açıkça anlaşılacağı üzere, bu yöntem dinî araştırmalarda, hem özgürleştirici hem kısıtlayıcı olur. Zira, bu yönteme göre, din araştırmacıları neyin doğru olduğu şeklindeki teolojik yargılarla meşgul olmak yerine, muayyen bir dinî hayat tarzına iştirak eden kişilerin nezdinde dinî inancın ne olduğuna bakmaları gerekir. Bu tahlil, tasvirden daha derin ve kuşatıcı bir şeyi amaçlamadığı için, pek çok kimse, böyle bir tahlili tek boyutlu bulacaktır. Bu türden araştırmalarda amaç, inançların ve iddia edilen bilginin, onları kabul edenlerce nasıl idrak edildiğinin ortaya çıkarılmasıdır. Eğer bilimin amacı, daha derin ve kuşatıcı bir anlam ve izaha ulaşmaksa, neyin meydana geldiğini göstermek pek de ileri bir araştırma olarak görünmez. Bir yazarın dediği gibi: “Din araştırmasını saf tasvirle sınırlandırmak, bilimin özüne dahil gibi görünen şeyi, yani izah etmeyi ve teori kurmayı engellemek gibi görünmektedir.”5
Gerçek`i değil de pragmayı esas alan yaklaşıma göre, bir kavram diğerinden, amelî hayatta gerçekleştirdiği değişikliğe bakılarak tefrik edilebilir. Dikkat bütünüyle insan davranışlarının nasıl değiştirileceği üzerinde toplanmalı ve metafizik spekülasyonlara girilmemelidir. Gerçek karşıtları, gerçekliğin mahiyeti hakkında akıl yürütmek ya da bilginin sağlam temellerini araştırmak yerine, tipik olarak, bulunduğumuz yerden başlamamız ve bilgi kavramımızı varoluş şeklimize dayandırmamız gerektiğini savunurlar. Bilme bir dış seyircinin değil, toplumsal sahne içindeki bir katılımcının davranışı olarak görülürse, o zaman bilginin gerçek nesnesi, denetlenen eylemin sonuçlarında görülecektir. Dolayısıyla, bilginin ölçütü, gerçeğin doğasıyla ilgili metafizik kavramlarda değil, sonuç alma güvencesi veren kullanılan yöntemde yatar.6 Buna göre, bilgi, haricî bir gerçekliğe tekabüliyeti esas almaksızın, sınanıp denenmiş süreçlere dayanarak inşa edilmektedir. Bu yaklaşım, bilginin zihinsel ve toplumsal kalıpların ötesinde varolan bir gerçekliği yansıttığına inanıldığı ve gerçekliğin en yüksek iyi olarak düşünüldüğü felsefe geleneğinden bir kopuştur. Bilgi, öyleyse, her ne olursa olsun toplumsal uygulamalardan doğmalı ve aşkın, zamanüstü bir gerçeklik olarak anlaşılmamalıdır. Netice itibariyle, neyin gerçek olduğu ile ilgili anlayışımız, ne yaptığımızdan gelir.
Bu tartışmalarda sıkça rastlanan bir konu “müntesipler” ve “yabancılar” meselesidir. Wittgenstein`ın ikinci dönem felsefesindeki anlamla ilgili görüşlerine yaslanan sosyal bilimcilere göre, bir terimi anlamanın yegane yolu, onun nasıl kullanıldığını bilmekten geçer. Bu, terimleri kendilerine mahsus bağlamlara yerleştirme hususunda saha çalışmasının önemini gösterir. Bir kimsenin inançlarının ne olduğunu anlamak için, onun iş ve eylemlerine bakmak elbette gereklidir.7 İnançların gerçek uygulama bağlamını görmezden gelerek, inanç ve onun nesnesi arasındaki ilişkiyi anlayamayız. Asıl tartışma, ister başka bir toplum mensubu olsun, isterse başka bir dinî geleneğin müntesibi olsun, bir topluma hariçten gelen birinin, o toplumda olup biteni anlama ve bilmede en az o toplumun müntesipleri kadar kavrayış sahibi olup olamayacağıdır. Burada, sosyal bilimin görevinin açıklığa kavuşturmak ve tasvir etmekten daha fazla bir şey olup olmadığı meselesi ortaya çıkar. Din konusunda, bu mesele hususan önemlidir; doğruluk sorularını “paranteze alma” şeklinde hareket tarzı sayesinde fenomenolojik yaklaşım, önemli konularda yöntembilimsel bilinemezcilik uygular. Bu yaklaşımın ne kadar şey başarabildiği sorusu bakidir.8
Bir şey hakkında akıl yürütmekle onun varlığını ayırmak gerekir. Bir dine mensup olmakla, o din hakkında araştırmak yapmak birbirinden farklı şeylerdir. Bundan dolayı, her şey hakkında muhakeme yapabilir ve ontolojik hükümler verebiliriz. Eğer bir din sadece kendi müntesipleri tarafından anlaşılabiliyorsa, bu, mümkün olmaz. İnsan şu veya bu şekilde anladıktan sonra ya kabul eder mümin olur ya da inkarcı olur. Aksi takdirde hem iman hem de inkar imkansız olurdur. Zira, bir kimse anlaşılan şeyin doğruluğunu ya da yanlışlığını bildikten sonra karar verir. Başka bir ifadeyle, iman ve inkar etmeye yetecek kadar anlayabiliriz.
Dini sadece içtimaî ve tarihsel görünüşü üzerinden inceleyenler, dine sırf kültürel bir inşa olarak bakmayı tercih ederler. İman etme süreci, iman edilen şeyden daha önemli addedildiğinde, toplumsal hayatta ve insan varoluşunda imana ilişkin izahlar aramak kaçınılmaz olacaktır. Bu yaklaşım, imanın doğruluğunu incelemeyi reddetmektir. Bu durumda, iman nesnesinin kabul edilmesini sağlayan şey, onun doğru ve gerçek oluşu olmayacaktır.
Doğrusu, dinî inançlar bir cemaat tarafından benimsense bile, cemaat mensubu olmayan insanlarla bu inançlar hakkında nasıl konuşulup tartışılacağı sorusu hala bakidir. Eğer dinî inançların, bize gerçeklikten haber vermesini gerekmediğini, hatta haber veremeyeceğini düşünürsek, birbiriyle çelişen dinî inançların hepsi hakkında aynı hükmü vermek makul olur. Böylece, her dinî inanç sisteminin, belli bir dinî cemaatin dil oyunu olduğu kabul edilir.9 Dolayısıyla, bu tür inançların başkalarıyla paylaşılabilecek tarzda geçerliliğinin gösterilemeyeceği kabul edilecektir. Bu türden yaklaşımın kökeninde, Batı rasyonelliğinden kaynaklanan akıl ile vahiy, tabiî olan ile tabiatüstü olan, iman ile bilgi, olan ile olması gereken arasına kalın bir hat çizen bir tavır mevcuttur. Önce iki şey arasında bir ayırım yapılmakta, daha sonra biri ötekine irca edilmektedir.10 Bu yaklaşımın din alanındaki yansıması, dinlerin kültürel-linguistik inşaya indirgenmesi şeklinde olmuştur. Ya da, dini topyekün tabiatçı bir şekilde izah etmek isteyen sosyal bilimciler ortaya çıkmıştır. Dine dair rasyonel bir izah isteyenler, gerçekten kültürlerüstü olabilecek genel bir açıklama isterler. Fakat dindarların arkazeminini oluşturan itikadî ve kavramsal çerçeveye dayanan açıklamlar, dayandıkları dinî-kültürel sınırların ötesine hiçbir zaman geçemez. Bu, açık bir görelikçiliktir. Bu durumda, bir kimsenin bir inancı doğru olduğu için benimsemediği iddia edilemez.
Görecilik`i esas alan tavrın genel olarak temel varsayımı, kullanılan kıstasların aklî/metafiziksel yollarla meşrulaştırılmasının yapılamayacağıdır. Bu kıstasların doğruluğu, belli bir sınıf tarafından kabul edilmelerinde yatmaktadır. Meşrulaştırma metafiziksel aklî bir faaliyetin değil, kabul etme eyleminin bir neticesidir. Buna göre, “metafiziğin büyük rüyası ve yanılgısı, anlamın bir aşkın gösterilene, sezgiyle kavranabilir ve dıldışı bir gerçekliğe atıf sorunu olduğunu savunmasıdır.”11 Dolayısıyla, iman etme süreci, insanların iman ettikleri şeyin önüne geçmiştir. Temellendirme ya da haklı çıkarma belli bir bakış açı ve çerçevesinde gerçekleşiyorsa, nesnel kesinliğe sahip olamaz. Bu durumda, insanlar herhangi bir şeye, o şey gerçekten o şekilde olduğu için inanamazlar; zira, şeylerin mahiyetine dayanan aklî kıstaslarla herhangi bir şey hakkında ontolojik hüküm verilemez. Aklî kıstaslar, belli bir bağlamda inşa edilirler ve bağımsız bir gerçekliği yansıtmazlar.
Sosyal bilimciler çoğu zaman, bir dinin toplumda görebileceği işlevlere odaklanan işlevselci açıklamalar oluşturmuşlardır. Pek çok toplumda din, açık şekilde bir bölünme ve mücadele kaynağı da olmakla birlikte, onlar dinin sosyal dayanışmayı teşvik eden rolüne ve sosyal düzenin muhafazasına katkısına vurgu yaparlar. Bu izahların arkasındaki kasıt, inançların muhtevasına bakmaksızın, o izahların her türden dine uygulanabilir olduğudur. Dinin ne kadarının varolmaya devam edeceğini söyleyebilmek için, dini uzun süre ayakta tutmuş olan sosyal nedenlerden ne kadarının varolmaya devam edeceğini bilmemiz gerekir. Ancak o zaman, dinin özüne ait bir kısmın geriye kalıp kalmayacağı anlaşılabilir. Ahlâk ve hukuk gibi, din de bir tür örftür, örfün sabitleştirdiği davranış tarzlarının bütünüdür.
Muhtevadan bağımsız olarak işlevin yerine getirilmesi, inancı benimsemenin sürüp gitmesini sağlasa bile, onun kaynağını izah etmekte başarısızdır. Sosyal bilimciler tarafından yapılan izahların tehlikesi, inançlar arasındaki farklılıkları önemsiz bularak, düzleştirmeye meyilli olmasıdır. Onlar için önemli olan dinin sosyal etkileri olduğu için, inanılan şey, inanma vakıasına tabi kılınmıştır.
Açıkça anlaşılacağı üzere, bu yaklaşımda, dünyaya karşı dinî tavrın bilgiye dayanan bir temeli olamayacağı sonucu uygun bulunur. Dolayısıyla, dinî inanç aşkın bir gerçekliğin yansıması olarak değil de, insanî ihtiyaçların ve arzuların yansıtılması olarak anlaşılmıştır. Bu anlayışa göre, dinî inanç, sonuçları değişken olan tabiat güçleri karşısında, insanın zarara maruz kalma ve muhtaç olma hislerini yansıtabilir. Bir antropolog bu hususta şöyle der: “İnsanlığın dine sahip olmasının nedeni, en başta onun Tanrı tarafından verilmiş veya tesis edilmiş olmasıdır, şeklindeki teoriyi kabul eden az sayıda antropolog var gibi görünüyor. Bundan ziyade, antropologların kahir ekseriyeti, dini değişken bir kültürel icat olarak açıklar.” Bu görüş, her araştırma mertebesinde yeniden ortaya çıkması zorunlu olan gerçeklik konusuna bizi geri getirir. Araştırdığımız şey, ne kadar kendi başına vardır, ne kadar sırf bizim kendi peşin hükümlerimizden doğan bir inşa olarak vardır? Pragmayı esas alan her araştırmacının meyli, araştırma nesnesini bir inşa ürünü olarak görmek yönündedir, buna karşılık araştırmanın kendisinin bir keşif işi olduğunu farzetmemiz gerekir. Eğer ben, bağımsız bir gerçekliği, yani insanların inançlarını ve amellerini araştırıyorsam, onların inançlarının da yeri geldiğinde, en azından, bağımsız bir gerçeklik hakkında olma maksadı güttüğünü kabul etmekte niçin gönülsüz olayım? Tersinden, eğer ben onların inançlarının muhtevasının, kavramsal bir çerçevenin yansıtılması olduğuna kani olmuşsam, kendi antropolojik veya diğer teorilerimin de benzer şekilde bir yansıtmaya bulaşmış olmadığı hususunda benim ne kadar güven duymam gerekir? Bütün kategorilerin belli bir kavramsal çerçevede kök salmış olduğu ve kesinlikle sadece dünyadan çıkarılmış olmadığı, bugünlerde yaygın hikmettir. Teori her mertebede bunu aşılamaktadır. Bizzat dinin, bunun bir örneği olduğu söylenecektir. Yine de eğer bu görüş fazlasıyla ileri götürülürse, biz hiçbir şeyi keşfedemeyiz, aksine her bağlamda sadece kendi inşa ettiğimiz bir dünyada ikamet ederiz.12
Antropoloji, muhtevayı bağlama indirger, ancak eğer herhangi bir surette hakikat mevzu bahis ise, herhangi bir mertebede iddia edilen şeyin, onun iddia edildiği şartlardan tefrik edilebilir olması zorunludur. Aynı muhteva farklı nesillerce ve farklı bağlamlarda aktarılabilir olmasaydı, muayyen bir bilimsel teorinin gelişmesine işaret edemezdik, bunun yerine farklı teorilerin birbirini takip ettiğini söylerdik. Aynı şekilde, aynı muhtevaya sahip inançlar olmasaydı, bir kişi bir dinin farklı biçimlerini ayırt edemez. Araştırmacıdan bağımsız olarak ve belki de çevre şartlarından tefrik edilebilir şekilde varolan sosyal vakıa kavramı dağılırdı.13
Dine ilişkin antropolojik ve diğer izahların uygun olduğunu varsayıp, dinî iddiaların yanlış olduğunu varsaymak çifte standarttır. Niçin din güvenilmez de sosyal bilim güvenilir olsun? Doğruluk iddialarının bir mertebede reddedilebileceği, bir başkasında ise kabul edilebileceği, niçin sorgusuzca kabul edilsin? Hakikati bir mertebeye keyfî olarak verip, diğeri için reddetmek olmaz. Bir mertebede hakikat bir kere inkar edildi mi, diğer mertebede de aynı argüman tarzı tekrarlanabilir.
Öyle görünüyor ki, izahın ağırlık merkezi, “doğruluktan,” “doğru sayılan şeye” kaydı ve bunun bütünüyle sosyolojik araştırmanın alanı dahilinde olduğu düşünüldü. Başka bir ifadeyle, doğrunun doğru sayılan şeyden soyutlanamayacağı iddia edildi. Bu türden bir yaklaşım, derinden derine gerçekçilik karşıtı hale gelmek zorundadır; zira buna göre, ‘durumun ne olduğu’ ile ‘durumun ne olduğuna inanıldığı’ arasında bir ayırım yapılmaz. Gerçeklik, gerçekliği anlama lehine, aradan çekilir. Bütün vurgu, inançların dahili hususiyetine değil, sosyal çevreye ve varılan uzlaşmalara yapıldı.14 Tabiatçı yaklaşım da bu sürece katkıda bulunur. Eğer tabiatüstü herhangi bir fail yoksa, böyle bir fail olsa bile, âlemle ve insanla irtibat içinde değilse, din, Tanrı`yı hiç hesaba katmadan izah edilebilecektir. İlahî tasarruf ve tedbir imkansız görüldüğünde, din ya da dinlerin kökeni elbette bu dünyada aranacaktır. Şu soruyu sorma hakkımız vardır: “Hakikat/doğruluk iddiaları, sosyal-psikolojik şartların ifadesinden başka bir şey değildir” demek sosyal-psikolojik bir iddia mıdır?
Rahatlıkla iddia edebiliriz ki, teolojik bir disiplinin geçerliliği, onun bağımsız bir hakikat/doğruluk arayışı içinde olmasına bağlıdır. Doğruluk, inancın sosyal-psikolojik nedenlerine indirgendiğinde, kendi kendine atıfta bulunma gibi bir kısırdöngü ortaya çıkar. Aklîliğe sahip olmak, hakikati elde etmek için gereklidir. Belli bir dinin benimsenmesi veya eleştirilmesi, onun muhtevası ile insanlar arasında epistemik bir mesafenin varlığını gerektirir. Ya topyekün sorgusuz sualsiz kabul etmek ya da dinin karşısında eleştirel bir tavır almak gibi birbirini dışlayan dikotomik iki seçenekle karşı karşıya değiliz.
İnsanlar bir inanç ya da fikrin doğru olup olmadığını muhakeme yoluyla tespit edebilirler. Dolayısıyla, inanç konusunda da insanlar doğru olanı ortaya koyabilirler ve bir doğru olan inancı benimserler. Belli bazı inançlar doğru belli bazı inançlar yanlış denebilir. Hangi dinî inançların doğru hangilerinin yanlış olduğunun aklen tespit edilemeyeceği iddiası temellendirilmeye ihtiyaç duyan bir iddiadır. Bir inancın doğru olabilmesi için, inanç konusu olan şeyin zihin ve dilden bağımsız bir varlığının olması gerekir. Dinî inancın, varlığını gerektirdiği konuların gerçekten varolması gerekir. Eğer onlar tutarlı bir şekilde ifade edilemeyen sınırsız hayal ya da heves iseler, bu durumda inanmak gayrı aklî olacaktır.
Vahye dayalı dinler, kendisinden önce var olan dinlerin temel akidelerinin tahrif olduğunu, ve kendi geliş amaçlarından birisinin bu yanlışı düzeltme olduğunu ifade etmişlerdir. Dolayısıyla, dinlerin bizatihî kendileri, inanç konusunda aynı anda birden fazla doğruluk iddiasını kabul etmemektedir. Sözgelimi, hem İslâm`ın tevhîd fikri, hem de Hıristiyanlık`ın teslis inancı, farklı dil oyunları oldukları için aynı anda doğru olamaz. Bu dinlerin müntesipleri açısından, birbiriyle çelişen açık iddialar içeren sözkonusu iki ifade, çelişmezlik ilkesinden dolayı aynı anda doğru olamaz.15
Bir açıklama, o açıklamanın ifade ettiği olayların iddia ettiği gibiyse tam olarak doğrudur. Dinî hakikati tam olarak bir hakikat olarak algılamadan, mitolojik bir hakikat olarak algılamak da mümkün değildir. Yerli yerinde kullanılan kıssa ve mitlerin, bizde Gerçek`le olan ilişkimize uygun yaklaşım ve davranış biçimleri oluşturması için, Gerçek`in hakikî bir şekilde kabul ve teslim edilmesi gerekir. Çelişen hakikat iddiaları meselesi, sözde bir mesele değilse, ki değildir, nesnel olarak varolan durumlar üzerinde yapılacak bir tartışmanın konusu olmalıdır. Dinî ifadelerin “doğruluğu” ya da “yanlışlığı”nı bizde Gerçek`e uygun etki oluşturma kabiliyetinin bir işlevine indirgemek doğru değildir. Mitolojik hakikat fikri, tam hakikat fikri üzerinden varolur. Gerçek hakkındaki belli izahları, mitolojik olarak değil de, hakikî anlamda doğru kabul etmediğimiz müddetçe, Gerçek`e uygun bir konum almanın ne anlama geldiğini bilmek mümkün olmayacaktır.16
Sahici meşrulaştırma, köklerini içinde bulunduğumuz dünyanın tabiatından almalıdır ve meşrulaştırmanın kendilerine geçerli göründüğü insanların karakterinden almamalıdır. Akla giden bir köprü ve şeyleri görmenin hakiki yolu vardır. Eğer hiçbir tarz diğerinden daha iyi değilse, hiçbiri de diğerinden kötü olamaz. Aksi takdirde, akıl peşinde koşmak, önyargı uygulamasına indirgenir. Sözgelimi, hiçbir metin bir başkasına içsel bakımdan üstün görülmez. Her şey bir yorumdur.
Dinî konularda gerçekçi tavrı benimseyen kimse, iman ve inancın, dindarane bir hayat meydana getirmek için bir şeye girişme, bir şeyi yapmayı taahhüt etme olduğunu kabul eder; fakat o kimse, iman edilen şeyin, sözkonusu girişim ve taahhütten bağımsız bir gerçekliğinin olduğunu ve bu fiillerin meşruiyetini temin ettiğine dikkat çeker. Tanrı`ya inanmak, inanılacak bir Tanrı`nın varolduğunu kabul etmek demektir. Eğer bu kabul edilmeyecek olursa, iman nesnesi, inkar edilmiş olur. İmanın sağladığı faydaya önem ve öncelik verme, iman konusunu yani Tanrı`yı ihmal veya hatta görmezden gelecek bir noktaya varabilir. Oysa, müminlerin iman konularının doğruluğunu kabul etmeleri zorunludur. İman ilkelerinin biricik işlevi, ahlakî gayrete psikolojik destek sağlamak değildir. Bu gayret, din dışı inançlar tarafından da sağlanabilir. Aklen savunulabilir temel dinî bir doktirinin varolduğunu kabul etmeden, dinen kabul edilebilir sahih inançlarla, uygunsuz, batıl ya da bidat inançlar arasını ayırmak için elimizde herhangi bir kıstas olmayacaktır. İşlevselci bir bakış açısıyla dini inançları, onların inananları dönüştürme etkisine indirgemek, bir hayli sınırlandırıcı bir tavırdır.
Özne ile nesne, akıl ile gerçeklik arasındaki ayırıma yapılan saldırılar, genellikle nihilist görüşlerden gelir. Nietzsche ve daha sonra Wittgenstein aklın bağımsız gücünden aynı oranda kuşkulanmışlardır. Varılan nokta, belli bir dönemde belli bir toplumda var olduğumuzdur. Heidegger`in etkisiyle Gadamer, bizim nasıl özgül bir tarihsel gerçekliğin yaratımları olduğumuzu vurgulamıştır. Biz bir geleneğin ürünleriyiz ve bu, bir mutlak akıl düşüncesi, tarihsel insan için imkansızdır düşüncesini izler.
Gadamer`e göre, insanî varoluş, hatta en özgür olanı bile farklı şekillerde sınırlanmış ve belirlenmiştir. Geleneğe gömülü olma ve önyargılara tâbi olma kişinin özgürlüğünün sınırlanması demektir. Eğer bu doğruysa, mutlak akıl fikri, tarihsel insanlık için bir imkân değildir. Akıl bizim için sadece tarihsel koşullarda mevcuttur; yani, o kendi kendisinin efendisi değildir, içinde faaliyetlerini yürüttüğü muayyen koşullara mütemâdiyen bağımlıdır.17 Bu bakış açısından, bütün insan düşüncesinin, bambaşka kültürel linguistik hayat şekilleri tarafından üretildiği ve sınırlı olduğu tezi temel bir önemi haizdir. İnsan bilgisi, hususî yorumcular cemaatinin dilsel ve sosyal-psikolojik faaliyetlerine tarihsel olarak bağlı bir üründür; tarih-dışı bağımsız hiçbir gerçeklikle yakın ilişki içinde değildir. Hal böyle olunca, hangi anlamın doğru ya da gerçek olduğuna karar vermek imkansızdır. Hakikati temsil etme hususunda insanî gayretlere garantör olacak temel belirleyici bir gerçeklik bulunmamaktadır.18
Zaten modern Batılı yaklaşımda illiyet (nedensellik) aşağıdan yukarıya doğru hareket eder; yani, Tanrı, din, toplum, insan ve tarih gibi kavramların anlamı bu kavramları meydana getiren kurucu unsurlarda aranmalıdır. Bu unsurlar doğal, çevresel, toplumsal, psikolojik, ekonomik vs. olabilir. Aksine, İslamî yaklaşım yukarıdan aşağıya doğru çalışır. O tevhîdle başlar, ve arkasından, tevhîd esasına dayalı olarak, başka her şeyi Allah`la ilişki içine oturtmaya girişir. Bir şeyin anlamı onun alem-darlığında (âyet olmaklığında) bulunur. Her şey işarettir, ve işaret de Allah`tan sözeder.19 Sonuç olarak, yüksek olan (yani aşkın), alçak olana (ya da düşküne) indirgenmeye başlanmış ve böylece düşkün`den aşkın`ı (büyüğü) çıkarma eğilimi yaygın bir kabul görmeye başlamıştır. Gerçeklikte belli bir hiyerarşi olduğu düşüncesinin tahrip edilmesiyle birlikte, bilginin çeşitli düzlemleri arasındaki uyumlu işbirliği de, antik ve ortaçağ ilimlerinin temelinde yatan çeşitli gerçeklik tabakaları arasındaki mütekabiliyet de ortadan kalkmıştır.20
Sonuç olarak, şunu da unutmamak gerekir ki, din ne sadece teori ne sadece duygu, ne de sadece sosyal dayanışma ve kaynaşma meselesidir. Onda teori kadar pratik de önemlidir. Bütün bu ve saymayı gerekli bulmadığımız daha birçok özellikleri dikkate almayan dar açılı bir tahlil işlemi, bütünlüğün bozulmasına sebep olmaktadır. Dinî düşüncenin geniş muhtevalı tahlillere – lojik, ekzistansiyalist, pragmatist, v.s. – daima ihtiyacı vardır. Çünkü dinin anlaşılması, tahlil edilmesi ve yorumlanması oldukça karmaşık bir meseledir. Bu iş için tahlil tarzlarından birinin veya ötekinin yeterli olamayacağı ortadır. Dil ve mantık açısından yapılan tahlillerin fenomenolojik ve egzistansiyalist tahlillerle beslenip desteklenmesi şarttır.21
KAYNAKÇA
Acar, Rahim, “Dinî Çeşitlilik,” Din Felsefesi El Kitabı, (Ed. Recep Kılıç; Mehmet Sait Reçber), Grafiker Yayınları, Ankara, 2014, (Ss. 287-316).
Aydın, Mehmet S., “İslami Rasyonellik Üzerine Bazı Düşünceler,” İçe Kritik Bakış: Din-Felsefe-Laiklik, (Haz. Mehmet Gündem), İyiadam Yayınları, İstanbul, 1999, (Ss. 2011-2021).
------, Âlemden Allah`a, Ufuk Kitapları, İstanbul, 2001.
Chittick, William; Sachiko Murata, İslâm`ın Vizyonu, (Çev. Turan Koç), İnsan Yayınları, İstanbul, 2000.
Gadamer, Hans Georg, Truth and Method, (Trans. Joel Weinsheimer and Donald G. Mars), Continuum, London, 2006.
Janik, Allan; Stephen Toulmin; Wittgenstein`ın Viyanası, (Çev. Hüsamettin Arslan), Paradigma Yayıncılık, İstanbul, 2008.
Nasr, Seyyid Hüseyin, İnsan ve Tabiat, (Çev. Nabi Avcı), Yeryüzü Yayınları, İstanbul, 1982.
Netland, Harold, “Dinsel Dışlayıcılık,” Din Felsefesi: Klasik ve Güncel Meseleler, (Der. Paul Copan; Chad Meister), (Aydın Çavdar), Ayrıntı Yayınları, İstanbul, 2017, (Ss.101-120).
Tarnas, Richard, Batı Düşüncesi Tarihi: Modernite`den Günümüze Kadar II, (Çev. Yusuf Kaplan), Külliyat Yayınları, İstanbul, 2011.
Trigg, Roger, “Dinî Gerçekçiliğin Müdafaası,” Din Felsefesi: Seçme Metinler, (Ed. Michael Peterson vd.), (Çev. Rahim Acar vd.), Küre Yayınları, İstanbul, 2013.
------, Akılcılık ve Bilim: Bilim Her Şeyi Açıklayabilir Mİ?, (Çev. Kadir Yerci), Sarmal Yayınevi, İstanbul, 1996.
Wheeler, Kathleen M., Romantizm, Pragmatizm ve Dekonstrüksiyon, (Çev. Hüsamettin Arslan), Paradigma Yayıncılık, İstanbul, 2011.
Wittgenstein, Ludwig, Philosophical Investigations, (Trans. G. E. M. Anscombe), Prentice Hall, London, 1958.
Yavuz, Zikri, “Din Dili,” Din Felsefesi El Kitabı, (Ed. Recep Kılıç; Mehmet Sait Reçber), Grafiker Yayınları, Ankara, 2014, (Ss. 255-284).
1 Roger Trigg, “Dinî Gerçekçiliğin Müdafaası,” Din Felsefesi: Seçme Metinler, (Ed. Michael Peterson vd.), (Çev. Rahim Acar vd.), S. 45.
2 Trigg, “Dinî Gerçekçiliğin Müdafaası,” S. 45.
3 Ludwig Wittgenstein; Philosophical Investigations, (Trans. G. E. M. Anscombe), Prentice Hall, London, 1958, S. 116; Allan Janik; Stephen Toulmin; Wittgenstein`ın Viyanası, (Çev. Hüsamettin Arslan), Paradigma Yayıncılık, İstanbul, 2008, S. 267; Roger Trigg, Akılcılık ve Bilim: Bilim Her Şeyi Açıklayabilir Mİ?, (Çev. Kadir Yerci), Sarmal Yayınevi, İstanbul, 1996, Ss. 38-40.
4 Trigg, “Dinî Gerçekçiliğin Müdafaası,” S. 45.
5 Trigg, “Dinî Gerçekçiliğin Müdafaası,” S. 46.
6 Trigg, Akılcılık ve Bilim: Bilim Her Şeyi Açıklayabilir Mİ?, S. 44.
7 Wittgenstein; Philosophical Investigations, S. 19.
8 Trigg, “Dinî Gerçekçiliğin Müdafaası,” S. 46.
9 Rahim Acar, “Dinî Çeşitlilik,” Din Felsefesi El Kitabı, (Ed. Recep Kılıç; Mehmet Sait Reçber), Grafiker Yayınları, Ankara, 2014, S. 292.
10 Mehmet S. Aydın, “İslami Rasyonellik Üzerine Bazı Düşünceler,” İçe Kritik Bakış: Din-Felsefe-Laiklik, (Haz. Mehmet Gündem), İyiadam Yayınları, İstanbul, 1999, Ss. 214-215.
11 Kathleen M. Wheeler, Romantizm, Pragmatizm ve Dekonstrüksiyon, (Çev. Hüsamettin Arslan), Paradigma Yayıncılık, İstanbul, 2011, S. 191.
12 Trigg, “Dinî Gerçekçiliğin Müdafaası,” S. 50.
13 Trigg, “Dinî Gerçekçiliğin Müdafaası,” S. 50.
14 Trigg, “Dinî Gerçekçiliğin Müdafaası,” S. 49.
15 Zikri Yavuz, “Din Dili,” Din Felsefesi El Kitabı, (Ed. Recep Kılıç; Mehmet Sait Reçber), Grafiker Yayınları, Ankara, 2014, S. 269.
16 Harold Netland, “Dinsel Dışlayıcılık,” Din Felsefesi: Klasik ve Güncel Meseleler, (Der. Paul Copan; Chad Meister), (Aydın Çavdar), Ayrıntı Yayınları, İstanbul, 2017, S. 112. (101-120)
17 Hans Georg Gadamer, Truth and Method, (Trans. Joel Weinsheimer and Donald G. Mars), Continuum, London, 2006, s. 277.
18 Richard Tarnas, Batı Düşüncesi Tarihi: Modernite`den Günümüze Kadar II, (Çev. Yusuf Kaplan), Külliyat Yayınları, İstanbul, 2011, Ss. 252-253.
19 William Chittick; Sachiko Murata, İslâm`ın Vizyonu, (Çev. Turan Koç), İnsan Yayınları, İstanbul, 2000, S. 119.
20 Seyyid Hüseyin Nasr, İnsan ve Tabiat, (Çev. Nabi Avcı), Yeryüzü Yayınları, İstanbul, 1982, Ss. 21-22.