Kerkük’ün çekirdek şehri olan tarihi kalasında bu sanatçı doğdu. Sanat havası kokan bir aile içine büyüdü ve ilk adımlarını attı. Babası büyük sanatçı Mustafa Kalayı ve anası Osmanlı subayı olan Tevfik Paşa’nın kızı bilge dolu bir kadın olarak Fatma Hanım’dır. İlk çocukluk yıllarından itibaren güzellik sıfatları ona sanki biçilmişti. Mavi gözlü, güzel sesli hem de çok yetenekli bir edaya sahiptir. Nitekim Kale ilkokulun hocası Namık Efendi bu yeteneklere yakından tanık olmuştu, özellikle müziğe karşı çok hassas bir kulağa sahip oluşu. Onun işittiği her makamı, şarkıyı ve usulü kayıt cihazı gibi özel yorumuyla tekrarlıyordu.
Müzik usullerini – makam, hoyrat ve türküleri - ilk babasından öğrendi sonra diğerlerine açıldı. Nitekim babası ona Kerkük’te zamanın en iyi udîsi olan Musevi hoca Saatçi Siyon’u tutmuştu. Sonunda udun bütün derinliğini öğrendi, notasını bile çözdü, hatta hocası çırak ustayı geçti, bana artık ihtiyacın yoktu demişti. Mehmet Kalayı udu ile sesi kadar ünlü olmuştur.
1940’lerin yarısından sonra Kerkük Petrol şirketinde atandı, orada arkadaşı kemancı İlham Merdan ile birlikte bir müzik topluluğu kurdular ve belirli aralıklarla bir araya gelerek diğer sanatçılarla sanatlarını icra ettiler. Abdulvahit Küzecioğlu, Abdurrahman Kızılay, Kerim Gölemen, Ali Kaleli, Sami Celali, Sati Köprülü ve Tahsin Kerkükoğlu bu topluluk içindeydiler. Kızılay sahnesinde birçok konserler verdiler. Kızılay müzik topluluğu adı buradan geliyor ve ayni addan sanatçı Abdurrahman Kızılay soydanı almıştı. O çok iyi Muhalif, Beşiri hoyratlarını ve Mansurî ( Bayat makamından çıkan ) makamını okurdu. Ses perdesinin çok yüksek olduğundan dolayı Kerkük’te zamanın en iyi kürdü usulünü okuyan sanatçıydı. Bu hoyratı başka birisi onun karşısında okuyamazdı.
Mehmet Kalayı’nın hünerlerin birisi de besteciliğidir. Okuduğu hoyrat, bestelerin sözleri ya eski dörtlüklerden kaynak alır ya da yaşayan şairlerden, özellikle Mehmet İzzet Hattat sözlerinden alıp veya eski folklorumuzu uyarlayıp yepyeni besteler yapardı, örneğin:
1-	Tütüncü İzzet ( Bu anonim şarkiyi Kalayı’n ağzından dinlendiği zaman yepyeni bir şarkı dinlemiş gibi oluyor dinleyici, buda onun ne kadar yaratıcı olduğundan kaynaklanıyor )
2-	Vavilah vavil: şu ilginç şarkı bu Arapça sözlüklerle başlıyor- yani eyvah- ve hareketli bir melodiyle devam ediyor)
3-	Akşam olur yol başına çıkaram- Köyden gelen nazlı yarı beklerem:
Söz: Mehmet İzzet Hattat
Müzik: Mehmet Kalyı
bu şarkıyı uduyla eşlik ederek Televizyonda kaydetmişti, udu öyle güzel çalıyordu ki söylediği şarkıyla adette bütünleşmişti ve seyirciler büyülemişti. Udu şarkıya eşlik ediyor mu? Yoksa şarkı uduna eşlik ediyor mu? Diye insanı baka baka şaşkınlığa çeviriyordu.
4-	Kaleden inerem men
5-	Kara fil üzer gider
6-	Aman Ayşe
7-	Helhele verin boyuna ( Hüzzam- Segah )
Söz: anonim
Beste: Mehmet kalayı
Bu şakıyla ölümsüzleşen sanatçı, yukarıdaki sözlüğü ( Boyuna yerine geline ) koyarak, değiştirerek muazzam üne kavuşmuştu, belki de her düğünde söylenecek bir şarkı olmuştu.
Mehmet Kalayı’nın uduna gelince, o en iyi çalanlardan biri sayılır, ud enstrümanı denince belki dünyaca tanınan udilere kıyaslanabilir derecesinde bir sanatçıydı. Bu alanda öyle yetenekliydi ki en zor parçaları rahatlıkla çalardı, buna örnek olarak Televizyonda kaydettiği Akşam olur yol başına çakaram şarkısında yarattığı akıl dışı heyecan çaldığı stüdyoda bulunanlar onu cani gönülden alkışlamıştılar. Nitekim o dost satancıların uduyla bütün konserlerine katılırdı.
!980’den sonra Müziğin yozlaştığı yıllarda, bir de Baas rejimin baskıcı yönteminden dolayı onu hüzün, inzivaya itti ve genç yaşta onu amansız hastalığa duçar ettirdi.
Dayan Kerkük
Dertlere dayan Kerkük
Âlem keyifte sefada
Sen oldun viran Kerkük
Ama onun bedeni dayanamadı, sonunda amansız hastalığa yenik düştü, 27 Temmuz 1987 tarihinde gözlerini dünyaya son defa olarak yumdu, ardından ismini ölümsüzleştiren eserler bıraktı, örneğin:
Helhele verin geline ( Hüzzam )
Söz: Anonim
Müzik: Mehmet Kalayı
Helhele verin geline
Deste gül verin eline
Altun kemer bağlamış
Gelin ince beline
Çayıra saldım halı
Etrafı hurma dalı
Gören maşallah desin
Kimin var bele yarı
Helhele verin geline……..
Çayıra saldım postu
Kimin var bele dostu
Serin dallar atında
Meni bir uyku bastı
Helhele verin geline………
Çayır kıssa biçilmez
Su derindi geçilmez
Mene diyerler yardan geç
Yar şirindi geçilmez
Helhele verin geline………
Bilindiği gibi geleneksel Türk Müziğinde sözlü müzik her zaman göz önündeydi, özellikle Haci Arif Bey’ın yaptığı katkılarla. Ama sırf müzik şarkıda fasıl olarak bilinirdi, ya başında gelirdi ya da sonunda. Burada Tanburi Cemil’in rolü çok büyüktü, çünkü o ilk defa olarak saz taksimlerini irticalı olarak tek başına bir müzik olarak sundu ve bu tür müzikte devrim yaptı. Ud taksimlerine gelince, o Mısırlılar ellerinde gelişti, Mehmet Abduvahap’dan başlayarak, Rıyaz Sunbati’den geçerek Ferit Edraş’da zirvelere vardı. Iraklılardan en başta gelen Münir Beşir olmuştu. Bu ud virtüözleri taksim sanatında çok güzel örneklerini taş plaklara kaydetmişler ve bunlar halen beğeniyle dinleniyor. Ama ne yazık bizim sanatçı bu alanda hiçbir örnek vermemişti ve kendinden sonra gelen nesillere kalcı bir ud çalma üslubu bırakmamıştı. Onun ölümüyle bu dâhiyane yetenek sanki toprağa gömülmüş ve yok olmuştu.