İslam kültüründe muhasebe hakkında yazılmış olan ve bizde bulunan kitapların listesi bu makalemizin sonuna eklenmiştir. Bu kitapların biri de “Risale-i Felekkiye” dir. Bunun halen iki nüshasının varlığı bilinmektedir. Bunlardan biri, İstanbul’da Ayasofya Kütüphanesinde, diğeri de Tahran’da Kitabhane-i Meclis’ dedir.
İstanbul nüshasının mevcudiyetini, ilim alemine, 1931 yılında merhum Prof. Zeki Togan bildirmiş.1Prof. W. Hinz, translitere ederek basmıştır.2 Biz de Türkçe hulasasını neşretmiştik.3
Tahran nüshasına gelince; Prof. Z.V. Togan, kitabın daha tam bir nüshasının Kitabhane-i Meclis’de bulunduğunu yazmıştır.4 Bu kısa yazımız, bu nüshasının muhasebe bakımından tanıtılması mevzuundadır.
Bu kitabın fotokopisinin hususunda büyük zahmetlere giren Osman Gazi Özkuzugüdenli’ye sonsuz şükranlarımızı arzederiz. İfadelerine göre, henüz kataloğa girmemiş olan ve 22 nci cilde girmesi muhtemel kitabın şimdiki kayıt numarası 6041 dir.
Kitaba, (2a) no.lu sahifedeki izahata nazaran, zamanın değerli veziri “Felek-ül Ma’ali” (İstanbul nüshasında Ma’ani) nin unvanına atfen “Risale-i Felekkiye” adı verilmiştir.
Tahran nüshasının (1b) no.lu sahifesinde, asıl kitabın yazarı, Abd-ur-Rahman(İstanbul nüshasında ise “Abdullah”) peser Muhammed bin Kiya el-Mazenderani olarak zikr edilmektedir. İstanbul’daki nüsha ile Tahran’daki nüshanın aynı kitaptan istinsah olunduğu anlaşılmaktadır. Meclis Kütüphanesi müdürü Abd-ul-Huseyn Hayri Bey, bu kitapla birlikte olan diğer bir kitabın da (Abdurrahman) ismiyle yazıldığını ifade etmişlerdir. İstinsah sırasında, belki de bu sebepten bir isim yanlışlığı meydana gelmiş olabilir.
Bu iki nüshayı istinsah edenlerin isimleri, her iki nüshada da yazılmamıştır. Bunların istinsah edildiği nüshanın yazıcısı da zikredilmemiştir ve bu nüsha halen bilinmemektedir.
Kitabın tasvifi:
Tahran nüshası, “a” ve “b” sahifelerini ihtiva eden 79 yapraktan ibarettir. Yazılı kısımlar düz çerçeve içine alınmıştır. Çerçeve çizgileri, bazıları farklı olmakla beraber ortalama (7 x 18) cm eb’adındadır. Düz yazılı sahifelerde vasati 19 satır vardır. Muhasebe kayıt örneklerine ait sahifelerde satır miktarı 33 e kadar çıkmaktadır. Kitap, esas itibarı ile Farsça, kısmen Arapça’dır. Muhasebe ile ilgili kayıt, madde ve rakamlar siyaketle, diğer yazılar ise ta’lik ile yazılmıştır.
Kitabın gerek İstanbul ve gerekse Tahran nüshalarının istinsahında farklar ve eksiklikler görülmektedir. Bunlardan, ilk karşılaştırmada tesbit edebildiklerimizi bu makalenin sonuna ekledik. İstanbul nüshasındaki eksiklerden bir kısmını, evvelce, muhasebe usulü ile bizdeki fotokopide düzeltmiştik. Prof. W. Hinz’in çok büyük bir ilmi gayretle bastırdığı İstanbul nüshasında da bazı yanlışlıklar vardır. Bu kitaplar üzerinde inceleme yapmak isteyenlerin, bu hususları göz önünde bulundurmaları uygun olur.
Kitabın yazılış tarihi :
Prof. W. Hinz, translitere ederek bastırdığı İstanbul nüshasında, kitabın yazılış tarihini milâdî 1363 senesi olarak belirtmektedir. Bu tarih, her halde, kitabın ilk nüshasının yazılış tarihi değildir. Zira, evvelâ, her iki nüshasının da aynı kitaptan istinsah edildiği anlaşılmaktadır. Çünkü, her iki nüshada da asıl nüshadaki bazı eksikliklerin tamamlandığından ve açıklaöalar yapıldığından bahsedilmekte ve mükellifine Allah’dan rahmet niyaz olunmaktadır. Demek ki, eldeki her iki kitabın istinsah edildiği kitap, asıl kitap değildir. Şayet asıl nüsha olsaydı, onda, mükellifine rahmet dilenemez ve bazı ilaveler yapılmış olduğundan bahsedilemezdi. Biz bu hususları göz önüne alarak kitabın orijinal nüshasının, 1363 senesinden daha evvel, İlhanlılar devirlerinde, takriben 1335 ile 1345 yılları arasında yazılmış olmasının muhtemel bulunduğu düşüncesindeyiz. Kitabın isminin, unvanına atfedildiği, zamanın veziri “Felek’ ul Ma’ali” nin vezaret devresi hakkında bilgi edinebilirdi; fakat, bütün araştırmalarımıza rağmen, bu hususta bir kaynak bulamadık.
İstanbul nüshasının, yukarıda arz ettiğimiz ikinci nüshadan, takriben on beşinci ve Tahran nüshasının da on yedinci veya on sekizinci yüzyılda istinsah edildiğini zannetmekteyiz. Tahran nüshasının başlangıcının başındaki tezhibli ve reyhani yazıyla yazılmış olanBesmele de bu düşüncemizi teyid eylemektedir. Durum, şematik olarak şöyle gösterilebilir:
A“Asıl nüsha”
B “Asıl nüshadan istinsah edilen nüsha”
“C “nüshasından istinsah edilen D “Bnüshasından istinsah edilen Tahran nüshası.
Bu maruzatımızı,şu şekilde açıklayabiliriz:
A “Risale-i Felekkiye” adlı kitabın asıl nüshası; yazıldığı tarih:1335 ile 1345? ; mevcudiyeti hakkında bilgimiz yoktur.
B Aslından istinsah edilen nüsha; istinsah tarihi: H.765/M.1363?; bu nüshada da henüz bulunamamıştır.
C “B” nüshasından istinsah edildiği anlaşılan İstanbul nüshası; Aya Sofya Kütüphanesi 2756; istinsah tarihi: XV inci yüzyıl?
D “B” nüshasından istinsah edildiği anlaşılan Tahran nüshası; Kitabhane-i Meclis 6041; istinsah tarihi XVII nci yüzyıl?
Kitabın mevzuu:
Kitap, devlet muhasebesinde defterler, kayıt şekilleri, vesikalar ve bazı muhasebe nevilerinden bahsetmektedir.
Başlangıç kısmında, muhasebenin diğer yüksek fenlere göre daha şerefli, olduğundan, memleket ve devlet işlerinin ve memleket ihtiyaçlarının hesap kaidesi olmadıkça yürüyemeyeceğinden ve tıkanıp kalacağından, maliyenin gelir giderlerinde, bunların doğru yürütülmesi için, gerekli hesaplar açılmazsa işlerin kısa zamanda bozulmağa yüz tutacağından bahsedilmekte ve bu sebeplerle eski hakimler ve akil kişilerin, muhasebe ilminin temelinin vaz’ı her iş için o işe göre hesap açılması ve hususi kaide koyulması esaslarında ittifak ettikleri zikrolunmaktadır.
Kitap şu bahisleri ihtiva etmektedir:
1-Siyakat rakamları,
2- Ölçüler,
3- Hint rakamları,
4- Ebced rakamları (bu kısım Ayasofya nüshasında yoktur),
5- Defterlerin yazılışındaki işaret ve kaideler (Bunların, muhasebecilerin en bilginleri tarafından tespit edildiği zikr olunmaktadır),
6- Haşv ve bariz (yevmiyenin sağ ve sol bölümlerinde doldurma ve açık bırakma),
7- Muhasebe maddelerinin yazılışındaki kaideler,
Minha (ondan) ve minzalike (bundan)
İzafet (ekleme)
Baki ve ziyade (eksik-fazla kalan)
Merdiven basaağı usulü
8- Mo’amere (İşlerin yürütülüşü)
Vesikalar ve dokuz kaide
9- Defterler:
Ruznamçe (yevmiye)
Evarece (defter-i kebir)
Tevcihat (masraf)
Tahvilat (şahıslar)
Defter- i müfredat (mahalli hesaplar)
Cami’ul Hisab (yıllık kesin hesap)
Kanun (vergi kanunu)
10- Hususi Muhasebe Kayıtları:
Emir-i Ahur (istabl=at ahırı) muhasebesi
Çeltik (pirinç) muhasebesi
İnşaat muhasebesi
Sürü (koyun sürüsü) muhasebesi
Darphane muhasebesi
Cevahirhane muhasebesi
Hazine muhasebesi
Sene başlarında (yani hicri kameri yıllarda 1 Muharremde, celali şemsi yıllarda da martta) envanter (ta’dat) yapılırken evvela Kur’an-ı Kerimlerin, sonra tarih kitaplarının, sonra fertlerin, daha sonra da altın, gümüş, cevahir, kumaş ve sairenin yazılacağından bahsedilmekte; muhasebe maddelerinde başta izahat verileceği, sonra tarih atılacağı, daha sonra da borçlu ve alacaklı hesaplarla rakamların yazılacağı anlatılmaktadır.
Matbularda (beratlerde, makbuz senetlerinde), dokuz ana bilginin yazılı olması tasrih edilmiştir.
Defterlerin günü gününe yazılması, bunlarda kat’ıyen kazıntı, silinti olmaması, defter ve vesikaların, her an, hiç telaşlanmadan teftişe amade bulundurulması gerektiğinden bahsedilmektedir.
Muhasebe ilmi bakımından hepimizin merak ettiği bir husus da (muzaaf usul = çift taraflı kayd sistemi) nin bu kitapta mevcud olup olmadığı keyfiyetidir.
Batıda (muzaaf usulün veya muhasebenin babası) sayılan L.Pacioli, (muzaaf usulü) anlatan kitabını 1494 yılında yazmıştır. Yukarıda arzettiğimiz üzre, biz, Risale-i Felekkiye’ nin aslının en geç 1345 lerde yazıldığı düşüncesindeyiz. Ortadoğu muhasebesine ait diğer muhasebe kitapları da Pacioli’ninkinden evvel yazılmıştır. Bugünkü muhasebede dahi o zamanki esaslardan bazıları hala caridir. Gerek bu kitapta ve gerekse diğer eski muhasebe kitaplarında, ilmi adı olan (muzaaf usul) ifadesi kullanılmamış olsa dahi, bu usule çok yaklaşıldığı düşüncesindeyiz. Bütün bu eski muhasebe kitaplarında, toplananla harcananın, giriş ve çıkışın müsavi olması lazım geldiğinden bahsedilmektedir. Bu ameliye, muhasebede, yevmiye defterine kayt safhasına gelince, yevmiye maddesinde (borç ve alacak, zimmet ve matlup) adını almaktadır. Öyle ki, kitapta, şayet, masraf, amilin tahsilatından eksik olmuşsa, amil borçlu kalır ve bunu sene sonunda ödemekle mükelleftir. Denmekte ve buna ait yevmiye maddesi örneği verilmektedir. Bunun gibi, amilin masraflar için ödediği paralar, yaptığı vergi tahsilatından fazla olursa, bu sefer de amilin alacaklı kalacağı ve bu alacağının yıl sonunda ödeneceği zikredilmektedir. Bu hususta, kitabın 22 nci sahifesinden aldığımız bir örneği, okuyucularımızın mutalaasına sunuyoruz:
(Amil)ler o tarihlerde bir nevi vergi mültezimi sayılırdı. Bunlara, vergi tahsilatını iltizama aldıkları sırada, o bölgede bütçeye göre yapılacak masraf ve ödemelerin listesi verilir; onlar da yaptıkları tahsilattan bu ödemeleri yaparlardı. (el-mukarreriye), ana bütçeyle tesbit edilmiş olan tahsisatı, (el- ıtlakıyye) de saray ve erkanına ait olup ek bütçe tahsisatı diyebileceğimiz ödemeleri ifade etmektedir. Yukarıki muhasebe maddesinin bugünkü muhasebe usulüne göre tesbit edilen şekli şöyledir:
________________________1 Muharrem 170 (celali takvim ile) ______________________
(Ayasofya nüshasında H.735 “M.1.9.1334)
el- Mukarreriye (bütçe) den sarfiyat:
el- idrarat (seyyitlere yardım) 40.000
el-mersumat (ücretler) 60.000
el-maaş(eski hademeye) 50.000
el-Itlakiye (ek bütçe)den sarfiyat:
Hoca ‘Imaduddin (malzeme) 120.000
Emir Ali (Vekilharç) 50.000
Basra’nın kamil sene bütçe geliri 300.000
(es-Sadr Hoca Humamuddin Şirazi tarafından
tahsil edilip yukarıda yazılı masraflar için ödenmiştir)
es-Sadr Hoca Humamuddin Şirazi Bütçe 20.000
gelirlerinden fazla ödediği mikdar olup gelcek
sene bütçesinden mahsubu tesbit edilen
________________________________ _________________________________________
Bu madde, İstanbul nüshasının 33 b No.lu sahifesinde de az farklı olarak mevcuttur. Evvelce yazdığımız üzre, daha bir çok maddeler vardır. Bu iki kitap hakkındaki araştırmamızı tamamlayabilir ve yayınlayabilirsek, bu hususta daha geniş bilgi arzetmiş olacağız.
Risale-i Felekkiye’ nin İstanbul ve Tahran nüshaları arasındaki farklar
Sahife No.su
İst Tah. Açıklama
19a 10b Tahran nüs.nın sahife sonundaki 8 satırı İst nüs.ında yok
20a 11b 11b’nin ilk iki satırından sonraki kısım ve 12a’nın 13 satırı İst nüs.nda yok
35a 23a 23a’nın 12.satırından sonraki kısım ile 24a’nın 14.satırına kadar olan kısım İst nüs.nda yok
41a 27b İst. Nüs.da dört mesleğe ait kısım eksik yazılmış. (Biz bunu, İst Nüs.nda 76. Sah.nden
tamamladık)
43b 29a 29a’nın 12.satırında yanlışlık var
44b 30a 30a’nın 31. satırından 34a’nın 3. satırına kadar olan kısım İst. Nüs.nda yok
42a Bu sah.nin 9 ve 10. satırları İst. Nüs.nda yok.
62b - Bu sah.nin birinci satırındaki yan yazılar Tah. Nüs.nda yok
65b 43b 65b’deki yazılardan 11 satırı Tah. Nüs.nda yok
71a 46b Her iki nüshada da 12. satırdan sonra yazılması icap eden iki kısım eksiktir. (Biz bunları İst.
Nüs.nın 59. sah.den tamamladık)
76b 49b Tah. Nüs.nın bu muhasebe maddesinde, İst. Nüs. Na göre beş meslek ve bunlarla ilgili veriler
yazılı değildir.
85a 53a 85a’daki ilk iki satır, Tah. Nüs.nda kısmen yazılmıştır.
90a 55a Tah. Nüs.nda Küçük Luristan bölgesine ait 8 satırlık kısmı yazılı değildir.
92a 56a 92a’daki “Aran” gelirlerinden bir kısmı ile “Gürcistan” gelirleri Tah. Nüs.nda yazılı değildir.
93b 56b Tah. Nüs.ndaki vilayet mikdarı, İst. Nüs.ndakinden beş adet eksiktir
- 56b 56b’nin sonundaki 6 satır, İst. Nüs.nda yoktur
- 73b “Cevahirname muhasebesi”,İst. Nüs.nda yazılı değildir
- - Mesleklere ait muhasebeler, her iki nüshada farklı sıra takip etmektedir.
- - Her iki nüshada da, yukarıdakilere göre daha küçük kayt farkları ve eksikler vardır.
Muhasebe Hakkında Ortadoğuda Yazılmış Olan Ve İsmail Otar Kütübhanesinde Fotokopileri Bulunan Kitaplar
Risale-i Felekkiye “Kitab-us Siyaqat”, Abdullah peser Mohammed bin Kiya el-Mazenderani; Prof. W.Hinz’e göre takriben H.765/M/1363; İstanbul Aya Sofya Kütübhanesi
Risale-i Felekkiye; Abdurrahman peser Mohammed bin Kiya el Mazenderani; Tahran, Kitabhane-i Meclis, No. 6041.
Risale-i Sahibiyye; yazarı belli değil; H. 731/M. 1330-1331; Tahran, Kitabhane-i Milli-i Melik, No:3697.
Şems-us Siyaq; Ali Şirazi; M.1441; İstanbul, Aya Sofya Kütübhanesi, No.3986.
Sa’adetme; Felek “Ala-I Tebrizi;1307, istinsahı 1336, İstanbul, Aya Sofya Kütübhanesi, No:4190.
Sa’adetname veya Kanun-us- Sa’ade; İstinsah tarihi H. 815 (M.1412); Konya Yusuf Ağa Kütübhanesi, No:516.
Kanun-us- Sa’ade ve Sa’adetname, “Abdullah bin ‘Ali “Felek ‘Ala-î Tebrizi; H.708, Tahran Üniversite Kütüphanesi.
Sa’adetname, veya “Risale-i Felekkiye” , ‘Abdullah bin ‘Ali Felek Ala-î Tebrizi; 1307, Tahran, Kütübhane-i Akademi, No.f 3862.
Kanun-us-Sa’ade der Siyaqat; ‘Alaeddin Feleki; Haki Sinobi istisnahı; satın alanın kitabı üzerine attığı tarih H.788 (M.1386); Tübingen Ms. Or. Oct. 2556.
Mecmua’u-l- Kava’id; Hacı Muhiddin Mehmed bin Elhac Atmaca; H.899/M.1494; İstanbul, Köprülü Kütüphanesi, No. 341.
Mecmua’u-l- Kava’id; Hacı Muhiddin Mehmet bin Hacu Atmaca; H.1103/M.1691; İstanbul, Hacı Selim Ağa Kütübhanesi, Kemankeş kısmı, No:376.
Miftah-ul-Hisab; Elhac Muhiddin Mehmed bin Elhac Atmaca; H.798 İstanbul, Esed Efendi Kütübhanesi, No.3176.
‘Umdet-ul-Hisab; Nasuh-es-Savcı(Matrakçı);H.967/M.1560; İstanbul, Nur-u Osmaniye Kütübhanesi, No. 2984.
Duster-el-kâtib fi Ta’yin-el-Meratib, Mohammed bin Hinduşah Nahcivanî, “Abdülkerim
‘Alioğlu ‘Alizade’nin inceleme ve tertibi, Akademiya Nauk Azerbaycanskoy SSSR.
İnstitut Vostokovedeniya, Moskova, 1964, fotokopi.
Dustur-el- Kâtib, Mir Afıtab Mahmud, 1395, İstanbul, Köprülü Kütübhanesi 1241.
1 Togan, Prof. Zeki Velidi; Türk Hukuk ve İktisat Tarihi Mecmuası; Ocak 1931; S. 3-4, 14-15
2 Die Resala-ye Falakiyya Des “Abdollah ibn Mohammad ibn Kiya al-Mazandarani”; Wiesbaden 1952
3 Otar, İsmail Risale-i Felekkiye “Kitab-us Siyakat” Hakkında; İst. Üni. İşletme Fakültesi Muhasebe Enstitüsü Dergisi; Ağustos 1984, sayı 37.
4 Togan, Prof. Z.V.; İslam Tetkikleri Enstitüsü Dergisi, III 1-2; İstanbul 1960, S. 155.
Kataloq: docs -> malicozum -> 45MaliCozum
malicozum -> İŞletmede imal ve iNŞa edilen sabiT
malicozum -> İŞletme imal veya iNŞa edilen amortismana tabi İKTİsadi kiymetlerin kdv karşisindaki durumu ve muhasebesi