Damak, insanın tat alma organıdır ve tat sözcüğünün bir kısım İrani Dillerdeki karşılığıyla ilişkilidir. Farsça, Özbekçe ve Kürtçede telaffuz edilen tam sözcüğü Türkçedeki ‘tat’ sözcüğünü ifade etmektedir. Ayrıca; Kazakça däm, Uygurca ve Tatarca täm, Arapça taem, İbranice taam sözcükleri de ‘tat’ karşılığındadır. Ermenice ham (tat) yakın fonetik bir sözcüktür. Bu açıdan, damak sözcüğünün Türkçe tam (damlamak, damlayan) sözcüğüne istinat ettiği görüşüne katılmıyorum. İngiliz Doğu bilimci Sir Gerard Clauson, damak sözcüğünü “tamğa:k” sözcüğüne bağlayıp, onu da tam– (sürekli damlayan) kök unsuruna dayandırmaktadır. Tamğak’ı pratikte boğaz ya da daha açıkçası ‘yumuşak damak’ sözüne bağlamaktadır.1 Damak sözü, bir kısım Türkçe yazılan sözlüklerde ise dam (bina, duvar, yapı) sözcüğüyle ilişkilendirilmektedir. Alman Doğu bilimci Carl Brockelmann (1868-1956) da bunlardan biridir. Ona göre, damak sözcüğü tamgak ile ilişkilidir ve tam (<Türkçe dam) ile –gak küçültme ekinden oluşarak2 ve bir tür ‘küçük duvar’ı dile getirmektedir. Finlandiyalı filolog Martti Räsänen (1893-1976) önceleri tam-gak sözünü esas almakla birlikte3 bir süre sonra bu varsayımı terk etmiştir.4
Damak sözcüğünün Türkçedeki dam sözcüğüyle bağlantılı olduğu savı tartışmalıdır. Türkçedeki dam sözcüğü Sanskritçe dama, Eski Farsçada tim, Eski Yunancada doma, Rusçada dom, Galcede daimh, Latincede domus şekilleriyle mevcuttur. İngilizce dome (=kubbe) sözcüğünü de bunlara eklemek mümkündür. Tükçedeki dam sözcüğünün Sanskritçe tama (=duvar) sözcüğünden intikal ettiği sanılmaktadır. Hasan Eren, Orta Türkçede tam (=duvar) sözcüğünün bulunduğunu öne sürmektedir.5 Eski Yunanca dema ile Sanskritçe dama sözcüklerinin Türkçedeki dam sözcüğünün arkaik şekilleri olduğu sanılmaktadır.6
Bununla birlikte, yıllar öncesinde damak sözcüğünün bir kısım İrani ve Semitik dillerde mevcut olan tam (tat) sözcüğüyle ilişkili olduğu kanısındaydım.7 Bu bağlamda, Kürtçe temağ/tamağ (tat alma yeri) sözcüğü telaffuz edilmektedir. Damak sözcüğüyle fonetik benzerliği olan Norveççe ve İsveççe smak, Danca smag, Ukraynaca smak, Flemenkçe smaak ve Lehçe smak sözcükleri ‘tat’ karşılığındadır. Küçük Asya’da yaşayan Kıpçaklar da tamak sözcüğünü kullanıyorlardı. Kaşgarlı Mahmud da Oğuzların ve Kıpçakların kullandığı “tamak (boğaz)” sözcüğüne yer vermektedir.8 Damak sözcüğünün kökeni üzerine, Sevan Nişanyan9 ve Tuncer Gülensoy10 da Sir Gerard Clauson’un yukarıda öne sürdüğü iddiasını tekrarlamaktadırlar. A. Von Gabain, Eski Türkçede tamğaķ/tamgak (boğaz, damak) sözcüğüne yer vermektedir.11 Bu bağlamda, Pars Tuğlacı damak sözcüğünü Eski Türkçe tamgak>tamak ile ilişkilendirmektedir.12 Deniz Karakurt, damaksamak ve damaklanmak sözlerini ‘canı çekmek, ağzı sulanmak (yiyecek ve içecek için’ olarak aktarmaktadır.13 Sonuç olarak, damak sözcüğünün ne dam (yapı, bina) ve ne de damlamak yüklemiyle ilişkili olmadığı, tat alma organı niteliğiyle Kuzeybatı İran Dillerinde yaygın kullanılan tam (=tat) sözcüğüyle bağlantılı olduğu anlaşılmaktadır.
KAYNAKÇA
(1) Sir Gerard Clauson, “An Etymological of Pre-Thirteenth-Century Turkish”, Oxford 1972, s.505.
(2) C. Brockelmann, “Ost-türkische Grammatik der islamischen Litteraturspra chen Mittelasiens”, Leiden 1954, s.52.
(3) Martii Räsänen, “Materialien zur Morphologie der türkischen Sprachen”, Helsinki 1957, s.101.
(4) Martti Räsänen, “Versuch eines etymologischen Wörterbuchs der Türk-sprachen”, Helsinki 1969, s.460.
(5) Hasan Eren, “Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü”, 1. Bs., Ankara 1999, s.104.
(6) Bedros Effendi Kerestedjian, “Matériaux pour un Dictionaire Étymologique De la Langue Turque”, Amsterdam 1971, s.196.
(7) Bilal Aksoy, “Ak Sözlük”, yayımlanmamış etimolojik sözlük, damak md.
(8) Besim Atalay, “Divanü Lûgat-it-Türk Dizini”, 3. Bs., TDK Yay., Ankara 1991, s.566-567.
(9) Sevan Nişanyan, https://www.etimolojiturkce.com/kelime/damak; “Sözlerin Soyağacı/Çağdaş Türkçenin Etimolojik Sözlüğü”, Adam Yay., İstanbul 2002, s.98;
(10) Tuncer Gülensoy, “Türkiye Türkçesindeki Türkçe Sözlüklerin Köken Bilgisi Sözlüğü-Etimolojik Sözlük Denemesi”, C.I (A-N), TDK Yay., Ankara 2007, s.265; “Doğu Anadolu Osmanlıcası-Etimolojik Sözlük Denemesi”, TKAE Yay., Ankara 1986, s.133.