Yavuz sultan selim’in Doğu seferine çıkacağının anlaşılması üzerine, gerek akkoyunlu Uzun Hasan döneminde ve gerek Şah İsmail döneminde, toprakları ellerinden alınan, büyük baskılara ve ağır vergilere maruz kalan Kürtler, Bitlis hakimi İdrisi Bidlisi vasıtasıyla Safeviler tarafından ellerinden alınmış bulunan topraklarının geri alınarak bu topraklar üzerindeki veraset haklarının tanınması ve Şah İsmail’in Diyarbakır’a vali tayin ettiği Şii Karahan’ı n kovularak onun yerine içlerinden birini Diyarbakır beylerbeyi ataması koşulu ile olası bir savaşta Osmanlının yanında savaşacaklarını bildirdiler, Bu durum üzerine idrisi Bitlisi Osmanlı tarafından atanan Bıyıklı Mehmet Paşa ile ortak çalışma yürüterek, bağımsız ve özerk sancaklardan oluşan bir Kürt idaresi oluşturdu, buna göre savaş sonrası bu Kürt idaresi kendi içlerinde serbest ancak savaş halinde Osmanlı ile birlikte savaşacaktı,Yavuz Sultan Selim’in Kürt açılımı olarak nitelendirilen bu anlaşma iki taraf arasında kabul görerek hayata geçirildi, aynı zamanda Söz konusu anlaşma Kürtlerin Osmanlı ile yapmış olduğu ilk tarihi anlaşma özelliğine de sahiptir
Hakim idrisi Bitlisi’nin Planlayarak gerçekleştirdiği Kürt İdaresi beş bağımsız beylikten ve sekiz ayrı sancaktan oluşmuştu, En büyük ailelerden ve aşiretlerden doğup oluşan bu beyliklerdeki mevcut Aşiretler ve aşiret birlikleri şunlardan müteşekkil idi,
Cezire’yi merkez olarak kabul ederek yapılan guruplaşma şöyle idi;
Cezire ve Dersim yöreleri;
1-Cezire Beylikleri;
Bunlar Emevi kökenli olduklarını söylerlerdi, Büyük olasılıkla, bu ihtimal eski Kürt-Emevi ilişkilerinin doğurduğu etkiden olmalıdır, O Döneemde Cezire Beyleri yezidi inancında idiler, sonradan tamamen islamı seçerek suni mezhebine tabi Müslüman oldular,Süleyman Bin halidin ölümünden sonra, beylik üç oğlu arasında bölündü,
Cezire; Mir Abdul aziz’e, Gürgel;Mir hacı bey’e Fınık ise Mir Abdal’a kaldı ve bütün bu bölgeye Botan adı verildi,
2-Hizan ve spargerd Beyleri;
Bunlar Hınıs’ın Bilecan dağlarından gelmişlerdi ve bunlara Namervan derlerdi, Bunların idaresi Hizan’dan mervanların yaşamakta olduğu Botan (Bohtan) sınırlarına kadar uzanmaktaydı,
3-Şirwan;
Siirt’in kuzey doğu yöresindedir, Şirwanlıların (eyyubi sultanlarının Hizmetinde iken o yörelere gelişleri melikanlıların ve hasan keyflilerin gelişi aynı döneme denk gelmektedir,
4_Bitlis;
Bitlis Beyliğine Bağlı aşiretlere Rojki derlerdi, Çünkü bir zamanlar Bitlis Modıkan (Motkan) ve Huyt yörelerinden 24 aşiret reisi Modıkan’ın tab köyünde toplanarak bir gün içinde aralarında itifak kurdular ve o tarihten itibaren kendilerine Rojki (Bir gün ) adı takıldı,
Rojkiler belbasi ve Gawelbazi kollarından ayrılmışlardı, Rojkileri oluşturan 24 aşiretten 5’i yerli, kalan 19’u lse daha sonra buralara yerleşmişlerdi,, Sasun beyliğinin merkezi Hazzo idi, Modıkan Çıxur ve Ahlatın merkezi ise Bitlis idi. Bu iki beylik Bitlis beyinin varisi idiler.
5-Sasun;
Sasun idarecilerine İz-El Din beyinin adına izafetten İzin ismi verilirdi. İz-el Din bey Bitlis’in Diya –El Din Bey’inin kardeşi idi. Sasunda yerleşik olan aşiretler şunlardı; Şerawi, babuzi,Susani ve damuki. Rojkiler buraya daha sonra geldiler. Aynı zamanda Arzan’ın (Garzan) sasun’a katılışından sonra Hüsn-ükeyfanlardan (Hasankeyfliler) olan Halidiler, Muani,ler ve Aziçan işaretleri de buralara geldiler.
6-Suweydiler;
Bunlar Bermekilerin soyundan olup, Genç,Çapakçur(Bingöl) ve Kiği bölgelerinde yaşıyorlardı.
7-Bozıki;
Bunlar sweydilerin bir koludur. Daha önce Hınıs ve Malazgirt yörelerine, daha sonra da Oğgan ve Muş yörelerine yayıldılar, Bozıkiler güçlenip bağımsızlıklarını ilan etmek istediler ancan çetin çatışmalardan sonra kuzeye sürüldüler. Bir kısmı Tiflis yöresine, bir kısmı da Eleşgirt yöresine yerleştiler. Burada gittikçe güçlenip daha sonraları Beyazıt paşalığını ellerine aldılar.
8-Mırdizi; (Mırdesi);
Bunların ataları 10. Yüz yılda Halep cıvarında yaşamaktaydılar. Sonraları Mırdıziler Hakkari bölgesinden Eğil’ geçmişlerdi. Mırdıziler Burada palu, Kiği,Harput ve Çermik bölgelerine yerleştiler.
9-Çemişgezek;
Bu aşiretin diğer bir adı da Melkişi(melik şahidir),Çemişgezek ve Dersim yörelerinde yaşarlar, asıllarının Türkmen olduğunu ileri sürerler, Ancak Kürt kaynakları bu aşireti kürt olarak kabul eder.
10-Hasan keyfi(Cezire-Kilis Yöreleri);
Buralara aynı zamanda hüsn-ü Keyf’an da denirdi. Bunlardan Melikan beyleri,Mardin, Siirt ve Bişerik yörelerine hükm ederlerdi.
11-Süleymani Beyleri;
Merwani devletinin Abbasiler tarafından ortadan kaldırılması ile daha önceden Merwanilerin kuruluşunda önemli yeri olan , Banuki, Hevédi,Dılxéran, Bociyan Zilan ,Besyan,Zıkziyan ve Brazan aşiretlerinin tekrar bir araya gelerek Başkent olarak Silivan’ı ilan edip yeniden yapılanması ile ortaya çıkan bir beylik idi, bir kısmı yezidi inancına bağlıydı, önceleri Ğazalik(Kulp, ve batman suyu arasında) bölgesinde ekseriyetle çadırlarda yaşarlardı. Bunların işgal ederek hakim olduğu bölgeler ta Aladağlara kadar uzanıyordu. Süleymaniler sık sık Sasundaki diğer kürt aşiretleri ile çarpışırdı, 16.asırda Şahsuvar isimli Besiyanlı bir bey önderliğinde göç ederek Beyazıt yöresine yerleştiler.
12-Zıraki (Zırıki);
Bunlar Mardinden gelmişlerdi,Diyarbakır ve Meyafarqin(Kurdıkan ve Tarçın) arasında yayıldırlar. Bu aşiret hakkında daha detaylı bilgilere ulaşmak için buraya tıklayınız.
13-Kilis beyleri;
Kilis beyleri, Dıyarbakır ve amadiyeden gelmişlerdir. Bunlar Kilis ve Antiok(Antakya) bölgesine hükm ediyorlardı.
CEZİRE VE HOY(XOY) BÖLGELERİ
14-Hakkari beyleri;
Hakkarililerin ilk merkezi Amediye idi, fakat zengilerin baskısı altında Hakkari dağlarına göç etmişlerdi. Daha sonra Cezire Dümbülileri zaptetti. Bundan ötürü Dümbüliler Bitlis beyleri ile sürtüşme halinde idiler.
15- Mahmudi beyleri:
Bunlar Hakkari’nin kuzeyindeki Arçak bölgesine yayılmışlardı. Botan mervanilerinden olan mahmudiler Hakkari Dümbülüleri ile savaş halinde idiler.
16- Dunbuli Beyleri
Bunlar da bir botan aşireti idi. Hakkari’den Hoy doğru yayılıp Sultan Süleyman döneminde kotur’a hükmettiler ve daha sonra tedricen Abağa ve sara’ya girdiler. Bunların büyük bir kısmı Şii idiler. Şemskanlılar da bu bu beylikle birlikte Diyarbakır, Botan ve hakkariye hükmetmişlerdir, Şemskanlıların Dunbuliler ile beraber Hakkarıye hakimiyetleri akkoyunlu beyi kara Yülük Osman bey zamanında gerçekleşmiş ve hakkaride 18 yıl hüküm sürmüşlerdir (1374-1392 yılları arasında) daha donra Güneyden gelen zengiler, Araplar, Hakkari beyleri güçlerini birleştirip yeniden Hakkariyi ele geçirince bu aşiret dağılarak bir kısmı, Erivana, Bayezid’e, Mısıra , Irak’a, Horasan ve Xoy taraflarına dağıldı.
17- Bradoz (Bradost)
Bunlar Guran ailesinden veya Hasanwayh sülalesinden idiler. Urmiya’nın batısında yaşarlardı. Bir kısmı Soma (Zoma) diğer bir kısmı ise Şemdinanın güneyindeki Rubari bölgesinde yaşıyorlardı.
HAKKARİ’NİN GÜNEY BÖLGESİ
18- Amadiye (Amatiya)
Bahtinanlardan (Bahdinan) olan Amadiyalılar zamanla Zaho Süleymaniye ve süleymaniyenin güneyindeki dağlık bölgelere hakim oldular.
19- Dazini (Dasini)
Bunlar Yezidi dini inancındaydılar. Amadiya ve Ceziredeki soranlar’la savaş halindeydiler. Sultan selim (I) Erbil ve Soranlıların illerini Yezidi beylerine bırakmıştı. Soranlar ve Yezidiler arasında uzun yıllar süren çarpışmalar nedeniyle Yezidi Hüseyin Beg Ruzini İstanbula götürülüp asıldı.
20- Soran
Bunların Bağdat çobanları olup Kalus diye adlandırılan Araplardan türemiş oldukları söylenir. Bunların beyi aynı zamanda balkanlar beyi olarak da adlandırılırdı. En önemli merkezleri Harir-Rawanduz idi. Bu aşiret bir zamanlar Babanlara hükmederken zamanla Babanlar güclenerek bu kez onlara hükmettiler.
21- Baban
Baban aşiretinin en önemli şehri Şehri Bajer’dir. Bunlar daha sonra güçlenerek 1784 de Süleymaniye şehrini kurdular. Zamanımızda bu bölgeye Süleymaniye denir.
22- Mukri
Babanlar’dan ayrılma olan Mukriler Urmiye ve Sawuç-Bulağ (Mahabat) bölgesinde yaşarlar
23- Usduni (Ustuni)
Şemdinan beyliğinin ilkindendirler. Bunların merkezi Hark’taki Siduni idi. (Şemdinan Bölgesi)
24- Kelhor
Eski Holwanlardır. Kendilerine Guran’da denir. Sine den Kermanşah’a kadar olan bölgede yaşarlar. İran’daki kürt aşiretleri başlıca 3 isimde toplanır.
1 – Seyyah Mansur (siyah Mansur)
2- Çigani
3- Zangana (Zengana)
Bunların ataları Gulan ve Ardalanlar’dan türemiştir. Bunlardan başka Karabağ Horosan ve diğer bölgelerde 24 kadar irili ufaklı aşiretler vardır.
Şah Tahmasp döneminde seyah (siyah Mansurların) aşiret reisi bütün iran kürdistanına (Takriben 24 aşirete) beyler beyi (Emir-ül-Ümera) olmuştu. Çiganilerin bir kısmı Garcistana göç ettiler. Zengana Aşiretine gelince kendi varlıklarını Irak ve Horosanda sürdürdüler.
Bu aşiret ve beylikler 1514 ile 1639 yılları arasında Osmanlıya hizmet ettiler daha açıkça ifade etmek gerekirse, Osmanlı sınır güvenliğini Doğu, Güneydoğu ve kuzeydoğuda sağlamışlardır, yani bir bakıma kullanılmışlardır. bu ilişkiler 1639 dan donra bozuldu ve Osmanlı ile kürt beylik ve aşiretleri arasında düşmanlık filizlenerek kök salmaya başladı.( Kaynak;Garo sasuni 16.yüzyıldan günümüze ermeni kürt ilişkileri)
Çaldıran savaşından sonra ,Osmanlılar da tıpkı Safeviler gibi Kürt yönetici, hanedanlarına, aşiretlerine hemen hemen eşit şiddette baskı uyguladılar.Bazen münferit ve tekil bir kuşku bile cezalanddırma bahaneleri olabiliyordu. Bu onlar için yeterli bir sebep olabiliyordu. Çemişgezek Valisi Hacı Rüstem Bey, yıne Çaldıran sonrası Yavuz Sultan Selim'in emri üzerine katledilmişti.Gerçi Hacı bey Şahın tarafında savaşmıştı ama savaş sonrası Osmanlıya bağlılığını arz etmişti.
Mahmudi Aşiretinin emiri Amir Bey , kanuni Sultan süleymanın emri ile öldürüldü. Baban reisi Budak bey, Şirvan valisi Muhammet bey (Balgiri Kalesini Şah Tahtmaspa teslim ettiği iiçin) kürdistan emiri ve onun adamları, kürt emireri Dasnili Hüseyin bey, Soran valileri Seyfeddin ve Mir İzzeddin Şêr, Meyafakin valisi Amir Han bey, Pazuki aşireti reisi Uveys bey, Suveydi aşiretinin önderi Suphan bey, Çaldıran savaşına Osmanlıların saflarında katılan Çapakçur ve akçakale valisi, Somay emri Bradostlu Hasan bey idam edildiler. (Kaynak Şerefname)
Kürt Emirlik ve Beyliklerinin gücünün farkında olan Safeviler ve Osmanlılar, Kürt Emirlerini kontrol altında tutmak ve topraklarını kendi imparatorluklarına katarak 16.yüz yıl boyunca Kürdistanda reel bir iktidar kurmaya çalışmışlardır. Güçleri bağımsızlık sınırlarını zorlayan Emirliklerinin büyümesi doğal olarak Osmanlı yönetimini tedirgin ediyordu. Bunun önünü almak ve Kürdsitanı sancaklara bölmek için yeni bir idari sistem devreye sokarak, Diyarbakır'19 ve Van Eyaletini 37 Sancağa böldüler, ancak bu sancakların yönetiminin çok cüz'i bir bölümünü Kürtlerin yönetimine vererek bir bakıma güçlerini bölmeyi başardırlar.
Sonuç olarak Gerek sınır güvenliğinin sağlanmasında ve gerekse büyük savaşlarda özellikle Çaldıran savaşında, Osmanlı bir takım vaat ve tavizlerle Kürtlerden yararlanmıştır.
Sonuç olarak,Kürtlerin hayalindeki bağımsız bir eyalet veya devlet imkanını asla vermemiştir. Yavuz'un Kürtlere göstermelik bir takım tavizler vermesi,onun Kürtleri sevdiği anlamına gelip gelmediğidetaylı şekilde araştırılıp tartışılabilir . Yavuz'a ait olduğu iddia edilen aşağıdaki şiir kürtler açısından oldukça düşündürücü ve üzücüdür. Ancak Araştırmacı tarihçi Mustafa Armağan, "Derin Tarih" Programında,Yavuz'un Muş'tan hiç geçmediğinini ve bu iddianın tamamen uydurma olduğunu ifade etmiştir.
“Kürde fırsat verme ya Rab, dehre sultan olmasın
Ayağını çarık sıksın, asla iflah olması
Vur sopayı al ekmeği, karnı bile doymasın
Ol çeşmeden gavur içsin, Kürde nasip olmasın.”
Derleme:Memedé Kazım
www.semskiasireti.com
UYARI: Bu sitedeki bütün materyallerin her hakkı saklıdır. İzin alınmadan ve kaynak gösterilmeden alıntı yapılamaz ve kopyalamak suretiyle elektronik ortamda kullanılamaz ve kitaplaştırılamaz. Not:Bu sayfalarda yayınlanan okur yorumları okuyucuların kendilerine ait görüşlerdir. Yazılan yorumlardan www.semskiasireti.com hiçbir şekilde sorumlu tutulamaz...
Yorum Yaz
11999 kez okundu. Yazarlar
Yorumlar
Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın
Yazarın diğer yazıları
İRAN KÜRDİSTANINDAKİ CELALİLERİN YÜREK BURKAN DRAMI - 25/11/2013
tarihin sayfalarına geçen kara lekelerden biri olan Celalilerin bu dramının etkilerini hala gideremeyen aileler vardır. Ancak Selahaddin-i Eyyubinin süvari birliklerini oluşturan tarihin bu kahraman aşireti inanç ve azimleri sayesinde bu yaraların
Nakşibendi Tarikatını Anadolu'ya getiren Ünlü Kürt Düşünürü Mevlana Halid-i Kürdi - 14/05/2013
Nakşibendi Tarikatını Anadolu'ya getiren Ünlü Kürt Düşünür Mevlana Halid-i Kürdi
MERVANİ KÜRT DEVLETİNİN İLK KURUCUSU EBU ABDULLAH EL SÜLEYMAN BİN DOSTIK’IN TRAJİK HAYATI - 30/01/2013
MERVANİ KÜRT DEVLETİNİN İLK KURUCUSU EBU ABDULLAH EL SÜLEYMAN BİN DOSTIK’IN TRAJİK HAYATI
LOZAN ATLAŞMASININ KÜRTLERE KAYBETTİRDİKLERİ VE GÜNÜMÜZE YANSIYAN SANCILARI - 03/12/2012
LOZAN ATLAŞMASININ KÜRTLERE KAYBETTİRDİKLERİ VE GÜNÜMÜZE YANSIYAN SANCILARI
FATİH SULTAN MEHMET'İN HOCASI MELA ŞEMSEDDİN (ŞEHRESORLU ÜNLÜ KÜRT MOLA GORANİ) HAKKINDA - 27/03/2012
FATİH SULTAN MEHMETDİN HOCASI MELA ŞEMSEDİN (şEHRESORLU ÜNLÜ KÜRT MOLA GORANİ)
ŞEMSKANLILAR İLE BRUKANLILARIN TARİHİ SERÜVENLERİ ARASINDAKİ İLGİNÇ BENZERLİKLER - 24/02/2012
ŞEMSKANLILAR İLE BRUKANLILARIN TARİHİ SERÜVENLERİ ARASINDAKİ İLGİNÇ BENZERLİKLER
OSMANLI DÖNEMİNDE DEVLETE HİZMET EDEN ÜNLÜ KÜRT DİPLOMAT , VALİ VE BÜYÜK ŞAHSİYETLER - 18/01/2012
OSMANLI DÖNEMİNDE DEVLETE HİZMET EDEN ÜNLÜ KÜRT DİPLOMAT , VALİ VE BÜYÜK ŞAHSİYETLER
TANIKLARIN ANLATIMIYLA ZİLAN DERESİ KATLİAMI - 22/11/2011
TANIKLARIN ANLATIMIYLA ZİLAN DERESİ KATLİAMI
1.DÜNYA SAVAŞININ ARDINDAN YABANCI GÖZÜ İLE TÜRKLERİN KÜRTLERE BAKIŞ POLİTİKALARI - 02/11/2011
1.DÜNYA SAVAŞININ ARDINDAN YABANCI GÖZÜ İLE TÜRKLERİN KÜRTLERE BAKIŞ POLİTİKALARI
Devamı
KÜRTLERİN İTTİHAT VE TERAKİ CEMİYETİNDEKİ ETKİNLİKLERİ - 07/10/2011
KÜRTLERİN İTTİHAT VE TERAKİ CEMİYETİNDEKİ ETKİNLİKLERİ
SULTAN ABDULHAMİTİN KÜRT SİYASETİNİN GÜNÜMÜZE YANSIMALARI - 24/09/2011
SULTAN ABDULHAMİTİN KÜRT SİYASETİNİN GÜNÜMÜZE YANSIMALARI
KARDEŞ VE EVLAT ACISINI BİR ARADA YAŞAMAK BENİM KÖTÜ KADERİMİN TECELLİSİMİYDİ - 03/09/2011
KARDEŞ VE EVLAT ACISINI BİR ARADA YAŞAMAK KADERMİDİR
ESKİ BİR KÜRT İNANIŞINA GÖRE ELK YADA MEYREMANIN HİKAYESİ - 24/07/2011
elk
MİRAÇ KANDİLİNİN FAZİLETİ - 28/06/2011
MİRAÇ
MUBAREK REGAİP KANDİLİNİN FAZİLETİ - 02/06/2011
KANDİL
AHLAK, FAZİLET VE ADALET - 10/05/2011
ADALET
ACILARINIZI SUYA, İYİLİKLERİNİZİ DE TAŞA YAZIN - 29/04/2011
İYİLİK
BİR ESER BIRAKMADAN GÖÇMEYİN - 02/04/2011
Ahlak ve fazilet
PAPAĞAN İLE KARGA - 15/03/2011
Nasıl olduysa bir gün papağanla ile kargayı aynı kafese koymuşlar. Papağan bu durumdan hiçde hoşnut değilmiş.
BİR OLAYIN HAYATIMDA BIRAKTIĞI TAHRİBAT VE DERİN İZLERİ SİZİNLE PAYLAŞMAK İSTİYORUM - 09/03/2011
Bu olay benim mekan değiştirmeme, yeni bir dönemin başlamasına vesile olduğu gibi yaşamımda kapanmayacak yaralar ve sonsuza kadar kaybolmayacak derin izler bırakmıştır.
TARİH SAHNESİNDE MEZOPOTAMYANIN KADİM SAHİPLERİ KÜRTLER HAKKINDA ÇARPICI BİR ANALİZ - 06/03/2011
Tarih sahnelerinde kürtlerin her zaman olduğu gibi manevi duyguları sömürülerek , kullanılmış ancak kendilerine vaat edilen hiç bir vaadide yerine getirilmemiştir.
ŞEMSKANLILAR İLE DILXERANLILAR ARASINDAKİ AKRABALIK BAĞLARI HAKKINDA - 24/02/2011
DILXERANLILAR MI DOĞU BEYAZIT VE ÇEVRE İLLERE ÖNCE GÖÇ ETTİLER YOKSA ŞEMSKANLILAR MI ?
MUSTAFA MUĞLALI OLAYI-33 KURŞUN VE ÖLDÜRÜLEN 32 KİŞİNİN İSİM LİSTESİ - 11/02/2011
MUSTAFA MUĞLALI OLAYI-33 KURŞUN VE ÖLDÜRÜLEN 32 KİŞİNİN İSİM LİSTESİ
SON GÜNLERİN TARTIŞMALI KONUSU HÜRREM SULTAN HAKKINDA - 29/01/2011
Osmanlı padişahı I. Süleyman'ın (Kanuni Sultan Süleyman) eşi ve sonraki padişah II. Selim'in annesidir.