15 Nisan 1938 tarihli Son Posta gazetesinde Adnan Menderes, Türk Spor Kurumu'nun Asbaşkanlığını yaptığı günlerden.
Ali Adnan Ertekin Menderes (1899 – 17 Eylül 1961), Türk siyasetçi. 1950-60 yılları arasında Türkiye Cumhuriyeti Başbakanlığı görevinde bulundu. Ayrıca, aynı tarihler arasında kurucuları arasında yer aldığı Demokrat Parti (DP) Genel Başkanlığını yürüttü. Menderes, Türkiye siyasi tarihine idam edilen ilk ve tek Türkiye Cumhuriyeti Başbakanı olarak geçti. 1990'da Türkiye Büyük Millet Meclisi çıkardığı yasayla, Menderes ve onunla beraber idam edilen Maliye Bakanı Hasan Polatkan ve Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu'ya itibarlarını iade etti.[1]
Türk Kurtuluş Savaşı'na katıldı ve sonrasında İstiklâl Madalyası aldı. Siyasi kariyerine Serbest Cumhuriyet Fırkası'nda başlayan Menderes, partinin kendini feshetmesinin ardından Cumhuriyet Halk Partisi'ne (CHP) katıldı ve ilk defa 1931 Türkiye genel seçimlerinde Aydın milletvekili olarak meclise girdi. Ayrıca 1935, 1939 ve 1943 Türkiye genel seçimlerinde de CHP Aydın milletvekili olarak tekrar mecliste görev aldı. Mustafa Kemal Atatürk'ün ölümünün ardından CHP'nin başına geçen İsmet İnönü'nün bütün üretim araçlarını devletleştirme faaliyetlerine karşı çıktı. Dörtlü Takrir olayı ve parti içi muhalefetten dolayı 1945 yılında Cumhuriyet Halk Partisi'nden ihraç edildi.
1945'te, CHP'den birlikte ihraç edildikleri arkadaşları Celâl Bayar, Mehmet Fuad Köprülü ve Refik Koraltan ile Demokrat Parti'yi kurdu. Parti, katıldığı ilk seçimde Türkiye Büyük Millet Meclisinde 61 sandalye kazandı. 1950 Türkiye genel seçimlerinde DP %52,7, CHP ise %39,4 oy aldı. DP 13 puan farkla kazanmasına rağmen seçimde kullanılan çoğunluk sistemi nedeniyle DP 420, CHP ise sadece 63 milletvekili çıkardı. Menderes 19. Türkiye Hükûmeti'ni kurarak başbakanlık görevine başladı. Bu görevini 1960 yılına kadar on yıl boyunca sürdürdü. Başbakanlığı döneminde Türkiye ekonomisi ortalama yıllık %7,8 oranında büyüdü ve Türkiye'nin gayri safi millî hasılası dünya toplamının binde 6,43'ünden, binde 7,52'sine yükseldi. 27 Mayıs Darbesi'nden sonra Yassıada Yargılamaları sonucu 9 ay 27 gün süren duruşmalar sonunda idam cezasına çarptırıldı ve 17 Eylül 1961 tarihinde Bursa’nın İmralı adasında idam edildi.
İçindekiler
1 İlk yılları
2 Siyasi hayatı
2.1 Cumhuriyet Halk Partisi dönemi
2.2 Demokrat Parti dönemi
2.2.1 6-7 Eylül Olayları
2.2.2 Uçak kazası
2.2.3 Ekonomi politikaları
2.2.4 Eleştiriler
3 27 Mayıs dönemi
4 Menderes'e yöneltilen suçlamalar
5 İdamı
6 Ölümünden sonra
7 Özel yaşamı
8 Aldığı ödül ve madalyalar
9 Kaynakça
10 Dış bağlantılar
İlk yılları[değiştir | kaynağı değiştir]
Ali Adnan Menderes, 1899'da Osmanlı İmparatorluğu'na bağlı Aydın Vilayeti'nin Koçarlı ilçesinin Çakırbeyli köyünde toprak ağası varlıklı bir çiftçinin oğlu olarak doğdu. Kırım Tatarı asıllı olan büyük babası Hacı Ali Paşa, Konya'dan Tire tarafına göç etmiştir.[2] İbrahim Ethem Bey ile Tevfika Hanım'ın oğludur. Kız kardeşi Melike küçük yaşta ölmüştür. I. Dünya Savaşı öncesinde önce Karşıyaka'da forvet, daha sonra Altay'da kalecilik olmak üzere futbol oynadı. İlkokuldan sonra, İzmir Amerikan Kolejinden mezun oldu. I. Dünya Savaşı'nda yedek subay eğitimi gördü, fakat zehirli sıtma hastalığına yakalandığı için cepheye gidemedi. Türk Kurtuluş Savaşı'na katıldı ve İstiklal Madalyası aldı.[3] Evliyazade ailesinden Fatma Berin Hanım (1905 - 22 Nisan 1994) ile evlenmiş ve Yüksel, Mutlu, Aydın olmak üzere üç oğlu olmuştur.
Milletvekili seçildikten sonra Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesine devam etti ve 1935 yılında mezun oldu.
Siyasi hayatı[değiştir | kaynağı değiştir]
Cumhuriyet Halk Partisi dönemi[değiştir | kaynağı değiştir]
Serbest Cumhuriyet Partisi Genel Başkanı Fethi Okyar, partinin Aydın İl Başkanı Adnan Menderes ve parti üyeleri
Aydın'da, 1930'da, Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın bir kolunu kısa süreli olarak organize etti. Partinin kendini feshetmesinden sonra Cumhuriyet Halk Partisi'ne geçti. Daha sonra 1931 seçimlerinde Cumhuriyet Halk Partisi'nden Aydın milletvekili seçildi.[4] Atatürk’ün ölümünden sonra İnönü CHP'nin başına geçince İnönü'nün bütün üretim araçlarını devletleştirme faaliyetlerine karşı çıktı.[kaynak belirtilmeli] Menderes en sert çıkışını ise "çiftçiyi topraklandırma yasası" görüşülürken yaptı. Mevcut tasarının 6. maddesi devlet elindeki topraklarla birlikte o bölgedeki toprak ağalarının elindeki toprakların tarıma elverişli yerlerde 5.000 dekardan, elverişsiz yerlerde ise 2.000 dekardan fazlasının kamulaştırılıp köylüye dağıtılmasını öngörüyordu. Menderes (Menderes'in kendisi de bir toprak ağasıydı. Aydın'daki 30.000 dönümlük Çakırbeyli Çiftliği Menderes'e dedesinden kalmıştı.) ve diğer bazı milletvekilleri, özel mülkiyete tecavüz edilmek istendiğini belirterek bu tasarıya karşı çıktılar. Bu tasarı üzerine Menderes, Türkiye'de zaten tüm arazilerin %70'ten fazlasının devletin mülkiyetinde olduğunu ve İsmet Paşa'nın geriye kalan özel mülkleri de devletleştirerek Sovyetler Birliği'ndeki gibi tarımı kolhozlaştırmak istediğini açıklayarak üç arkadaşıyla birlikte Dörtlü Takrir'i verdi.[5] Dörtlü Takrir olayı ve parti içi muhalefetten dolayı 1945 yılında CHP'den ihraç edildi.
Demokrat Parti dönemi[değiştir | kaynağı değiştir]
Adnan Menderes'in 1958 model Buick Roadmaster 75 serisi makam aracı.
7 Aralık 1945'te, CHP'den birlikte ihraç edildikleri arkadaşları Celâl Bayar, Fuad Köprülü ve Refik Koraltan ile Demokrat Parti'yi kurdu. 1947'de yapılması gereken seçimler CHP tarafından bir yıl öne alındı. Bu seçimleri CHP %85 oy oranı ile kazandığını ilan etti ancak seçimlerde "açık oy - gizli tasnif" usulü uygulandığı için seçimlerin şaibeli olduğu iddia edildi. 1946 seçimlerinden sonra muhalefet ve iktidarın arasında şiddetli kavgalar görülmeye başladı. DP ve CHP'nin arası günden güne açılıyordu. Ancak Cumhurbaşkanı İsmet İnönü, 12 Temmuz 1947'de yayımladığı 12 Temmuz Beyannamesi ile CHP içindeki sertlik yanlılarını durdurdu. Muhalefete karşı sert bir tutum takınan başbakan Recep Peker istifa etti. Demokrat Parti Genel Başkanı Celâl Bayar da, dönemin "Millî Şef"i İsmet İnönü'nün demokratik seçimlere izin vermesini sağlamak için "Devr-i Sabık yaratmayacağız" dedi (yani iktidara geldikten sonra yapılan yanlışların ve yolsuzlukların hesabını sormayacağız). Bunun üzerine bazı DP'liler partilerinden istifa ederek 19 Temmuz 1948'de Mareşal Fevzi Çakmak önderliğinde, Osman Bölükbaşı ile birlikte Millet Partisi'ni kurdular.
1950 yılında seçimlerden önce seçim yasası da değiştirilerek seçimlerde yargı güvencesi ve "gizli oy - açık tasnif" sistemi getirildi.[6] 14 Mayıs 1950'de yapılan seçimlerde DP %52,7, CHP ise %39,4 oy aldı. DP 13 puan farkla kazanmıştı ancak seçimde kullanılan çoğunluk sistemi nedeniyle DP 420, CHP ise sadece 63 milletvekili çıkardı. TBMM başkanlığına Refik Koraltan, cumhurbaşkanlığına DP genel başkanı Celâl Bayar seçildi. Yeni cumhurbaşkanı Celâl Bayar, Menderes'i başbakan olarak görevlendirdi. Aslında pek çok kişi bu görev için Fuad Köprülü'nün getirilmesini bekliyordu.[7] Yeni hükûmet 22 Mayıs'ta göreve başladı. Köprülü bu kabinede dışişleri bakanı oldu. Adnan Menderes'in 10 yıllık başbakanlık döneminde Türk iç ve dış politikasında büyük değişimler oldu. 1. Menderes Hükûmetinin ilk icraatı fazla masraf olduğu gerekçesiyle devlete ait otomobilleri satmak oldu. Menderes döneminde, paralara mevcut cumhurbaşkanının resminin basılması uygulamasını kaldırılmış, tekrar ilk cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk'ün resimleri basılmaya başlanmıştır.[8]
Daha sonra, o döneme kadar Türkçe okunan ezanın Arapça okunması serbest bırakıldı. Yeni kurulan DP hükûmeti, 6 Haziran 1950'de, askerî darbe planladıkları[9] gerekçesiyle başta Genelkurmay Başkanı Nafiz Gürman olmak üzere bütün üst komuta kademesi dâhil olmak üzere 15 general ve 150 albayı re'sen emekliye sevk etti.[10]
1951 yılında Menderes hükûmeti Türkiye'nin Kore Savaşı'nda Birleşmiş Milletler kuvvetlerine Türk Tugayı ile katılmasına karar vererek CHP'liler tarafından çok tartışılan bir karara imza attı. Bu, aslında Türkiye'nin Soğuk Savaş'ta Batı Bloku tarafında yer aldığını göstermek için yaptığı bir siyasi manevraydı.[kaynak belirtilmeli] Bunun neticesinde, Türkiye 1952'de NATO'ya tam üye olarak kabul edildi. Aynı yıl NATO'nun isteği üzerine komünizme karşı gayrinizami harp yapacak Seferberlik Tetkik Kurulu, daha sonraki adıyla Özel Harp Dairesi kuruldu.
1953 yılında CHP'nin tek parti iktidarı sırasında edindiği malları haczedildi ve hazineye aktarıldı. Halkevleri kapatıldı ve Köy Enstitüleri Öğretmen Okulları'na dönüştürüldü.[11]
1950-1954 yıllarında Türkiye ekonomide kalkınma dönemine girdi. Bu dönemde serbest piyasa ekonomisine geçişe hız verildi. Yabancılara petrol arama ve çıkarma izni verildi. Yabancı sermayeyi teşvik yasası çıkarıldı. Gelen krediler özellikle tarım alanında kullanılmaya başladı. Tarımda makineleşme çalışmaları yoğunlaştırıldı. Marshall Planı'nın da katkısıyla ülkede yeni sanayi tesisleri kuruldu. 1954 yılında Türkiye Vakıflar Bankası kuruldu. Bu dönemde Türkiye'nin Gayri safi millî hasılası yılda ortalama %9 oranında büyüdü.
2 Mayıs 1954 tarihinde yapılan seçimlerde DP büyük bir zafer kazandı. Oyların %57'sini alarak iktidarını tek başına devam ettirdi. Bu oy oranı, 150 yıldan beri fasılalarla batılılaşmaya, modernleşmeye ve demokrasiyi uygulamaya çalışan Türkiye tarihinde demokratik bir seçimde bir siyasi parti tarafından ulaşılan en yüksek orandı ve bir daha da bu orana ulaşılamadı. DP 502, CHP %35,9 oy oranı ile 31, CMP %4 oy oranı ile 5, bağımsızlar 3 milletvekili çıkardı. 17 Mayıs'ta Menderes 3. kabinesini açıkladı. Bu kez kendisine daha yakın isimleri bakan olarak seçmişti çünkü önceki 4 yıl içinde İçişleri Bakanı 5, İşletmeler Bakanı 5, Çalışma Bakanı 5, Ulaştırma Bakanı 4, Gümrük ve Tekel Bakanı 4 kez değişmişti.
1955 yılında ekonomide tıkanmalar başlamıştı. Dış borçlar giderek artıyordu, ödeme dengesi bozulmuştu, döviz girişi yeterli değildi. Bu durum ülkede çeşitli sıkıntılara neden olmaya başladı. DP meclis grubunda ekonomik gelişmeler nedeniyle huzursuzluk giderek artıyordu. Yine bu dönemde Birleşik Krallık'ın, egemenliği altında bulunan Kıbrıs'tan yeni düzenlemeler yaparak çekilmek istemesi üzerine 29 Ağustos 1955'te Londra'da Yunanistan, Birleşik Krallık ve Türkiye arasında üçlü görüşmeler başladı. Görüşmelerin ilk turunda hiçbir sonuç alınamadı. Yunanistan adanın kendi kaderini kendisinin belirlemesi gerektiğini, Birleşik Krallık üçlü bir askerî yönetimi, Türkiye ise statüko bozulacaksa adanın kendisine verilmesini istiyordu.
Bu arada Kıbrıs'ta 1 Nisan 1955'te faaliyete geçen ve Kıbrıslı Türklere saldırmaya başlayan, Türk köylerini yakıp yıkan, EOKA'ya karşı, Türk halkının savunmasını yapacak bir örgütlenme ihtiyacı duyan Kıbrıs Türkleri, çeşitli küçük mukavemet grupları oluşturmuştu. 27 Temmuz 1957'de Adnan Menderes'in talimatı ile Hariciye Vekili (Dışişleri Bakanı) Fatin Rüştü Zorlu ve Korgeneral Daniş Karabelen'in önderliğinde Rıza Vuruşkan, Burhan Nalbantoğlu, Rauf Denktaş ve Kemal Tanrısevdi tarafından Lefkoşa’da Türk Mukavemet Teşkilatı kuruldu. Menderes tarafından örtülü ödenekten finanse edilen TMT,[kaynak belirtilmeli] küçük grupları birleştirerek tüm Kıbrıs adasına yaygın, her Türk köyünde varlık gösteren, Rumların EOKA örgütüne karşı çarpışan güçlü bir mukavemet teşkilatı olmuştur.
6-7 Eylül Olayları[değiştir | kaynağı değiştir]
Ana madde: 6-7 Eylül Olayları
Kıbrıs konusunda Londra'da ikinci tur görüşmeler yapılırken 6 Eylül 1955 gecesi İstanbul'da bazı gazetelerin Selanik'te Atatürk'ün evine bomba atıldığını yazması üzerine azınlıklara karşı olaylar çıktı. Ağırlıklı olarak Rumlara karşı yönelen olaylarda 73 kilise, 8 ayazma, 1 havra, 2 manastır, 4.340 dükkân, 110 otel ve lokanta, 21 fabrika ve 3.600 ev saldırıya uğradı, 1 papaz olaylar sırasında öldürüldü.[12] Tarihe 6-7 Eylül Olayları olarak geçen bu olaylar sebebiyle TBMM olağanüstü toplandı. DP İstanbul milletvekili Aleksandros Hacopulos Olayların oluş şekli tertip olduğunu açıkça ortaya koymaktadır. dedi ve kolluk kuvvetlerin olaylar sırasında gösterdiği kayıtsızlığa dikkat çekti. Bunun üzerine hükûmet adına konuşan Başbakan yardımcısı Fuad Köprülü hükûmetin olaylardan haberi olduğunu ancak gün ve saatinin muayyen olmadığını açıkladı. Bugün hâlâ 6-7 Eylül Olayları'nın DP hükûmeti-Özel Harp emri ve bilgisi dâhilinde bir tertip olduğu, çeşitli çevrelerce ve Özel Harp Dairesi eski başkanlarından Em. Org. Sabri Yirmibeşoğlu tarafından da doğrulanmaktadır.[13]
6-7 Eylül Olayları sonrasında bazı milletvekillerinin ceza yasasına ispat hakkı getirilmesini istemesi kargaşaya yol açtı. Hükûmetin karşı çıktığı yasa tasarısının kabulü için çalışan 9 milletvekili DP'den ihraç edildi. Bunun üzerine 10 milletvekili de DP'den istifa etti. 15 Ekim 1955'te DP büyük kongresi yapıldı ve Menderes tekrar genel başkan seçildi. 22 Kasım 1955'te toplanan DP Meclis Grubu izlenen ekonomi politikaları ile ilgili gensoru açılmasını kabul etti. 29 Kasım'da grup tekrar topladı. Toplantıda meclis grubunun istifa baskılarına dayanamayan Ticaret ve Ekonomi Bakanı Sıtkı Yırcalı ve Maliye Bakanı Hasan Polatkan istifa etti. Grup daha sonra kürsüye Fatin Rüştü Zorlu'yu çağırdı ve Döviz Komitesi üyesi de olan Başbakan Yardımcısı'nın bütün görevlerinden istifa etmesi için tempo tutmaya başladı. Bunun üzerine Fatin Rüştü Zorlu bütün görevlerinden istifa etti. Daha sonra Menderes'i alkışlarla karşılayan grup 3 bakanı indirdikten sonra güvenoyu verdi. Aralarında Hüsamettin Cindoruk'un da bulunduğu, DP'den istifa edenler 20 Aralık 1955'te siyasal alanda liberal, iktisadi anlamda devletçi Hürriyet Partisi'ni (HP) kurdu. Mecliste siyaset sertleşmeye başlamıştı. 7 Eylül 1957'de Fuad Köprülü DP'den istifa etti. Hükûmet seçimleri bir yıl erkene aldı, Seçim Yasası'nı değiştirerek seçimlerde partilerin ittifak yapmasını önleyecek maddeler ve partisinden istifa eden bir kişinin 6 ay geçmeden başka bir partiden milletvekili seçilmesini engelleyecek bir madde ekledi. Basın bu maddeye "Köprülü Maddesi" adını taktı. 27 Ekim 1957'de seçimler yapıldı. DP %48 oy alarak 424 milletvekili çıkardı. CHP %41 oy oranı ile 186, HP ve CKMP ise dörder milletvekili ile meclise girdi. Bu durumda muhalefet %52 oy oranı ile 178 sandalye, DP ise %48 oy oranı ile 424 sandalye almış oluyordu. Bu yüzden muhalefet azınlık iktidarı deyimini kullanmaya başladı.
Menderes 1957 seçimlerinden sonra İstanbul'da imar çalışmalarına ağırlık verdi ve Barbaros Bulvarı, Büyükdere Caddesi, Vatan Caddesi, Millet Caddesi ve Eski Edirne Asfaltı (şimdiki E-5 otoyolu) yollarını açtı. Bu arada, en ileri teknolojilerin Türkiye'ye getirilmesi ve yeni nesillere öğretilmesi için Amerikan Ford Vakfı'nın yardımıyla Ankara'da Orta Doğu Teknik Üniversitesini, Trabzon'da da Karadeniz Teknik Üniversitesini kurdu.[14] Böylece, 1773 yılında Padişah I. Abdülhamit tarafından "Mühendishane-i Bahr-i Hümayun" adıyla kurulan İstanbul Teknik Üniversitesinden 180 sene sonra Türkiye'de iki tane daha teknik üniversite kurulmuş oldu.
ABD başkanı Dwight D. Eisenhower, cumhurbaşkanı Celâl Bayar ve başbakan Adnan Menderes ile Çankaya Köşkü'nde (Aralık 1959).
Uçak kazası[değiştir | kaynağı değiştir]
Ana madde: 17 Şubat 1959 Türk Hava Yolları Londra kazası
17 Şubat 1959'da Kıbrıs konusunda Yunanistan'la imzalanan ikili antlaşmanın ardından üçlü görüşmeler için Birleşik Krallık'a giden Menderes'in, uçağının Londra Gatwick Havalimanı yakınlarında alçalırken düşüp parçalanmasına karşın kazadan yara almadan kurtulması ise muhalefetle kısa süreli bir yumuşamaya yol açtı.[15][16][17]
1959 yılında Menderes Hükûmeti'nin ortaklık anlaşmasını imzalamasıyla Kıbrıs Cumhuriyeti kuruldu.
Ekonomi politikaları[değiştir | kaynağı değiştir]
Menderes iktidarlarının önceki döneminde alınan borçların geri ödenememesi ve dış ticaret açığının çok artması yüzünden 1958 yılından itibaren Türkiye ekonomisi zorluklar yaşamaya başladı. Cumhuriyet tarihinin en yüksek oranlı devalüasyonu yapıldı, dolar 2 liradan 9 liraya çıkarıldı. Türkiye 600 milyon dolar dış borcunu ödeyemeyeceğini açıklayarak moratoryum (borçların ödenemeyeceği ve yeni bir ödeme planına bağlanması ilanı) ilan etti ve IMF ilk stand-by anlaşması imzalandı.[18][19] Menderes, liberal ve dışa açık bir iktisat görüşüne sahipti, özel girişime geçmiş iktidarlara göre daha fazla serbesti tanıdı. Ekonomik girişimleri önceleri toplumun yoksul kesimini mutlu etti, ancak uzun vadede ekonominin dengesi bozuldu, aşırı dış alıma sebep oldu. Sanayileşme ve ekonomik gelişmeyle birlikte kırsal kesimden İstanbul gibi büyük şehirlere göç hızlandı. Bu yüzden büyük şehirlerde ilk gecekondu mahalleleri oluşmaya başladı. Menderes, en çok eleştiriyi, dışa bağımlılık politikaları yüzünden almıştır. Tek parti döneminde kurulan bazı traktör ve basma fabrikaları Menderes döneminde özelleştirildi veya ekonomik olmadıkları için kapatıldı. Nuri Demirağ tarafından kurulduktan sonra İsmet İnönü tarafından devletleştirme kapsamına alınan uçak ve uçak motoru fabrikaları, Eskişehir tank fabrikası ve Kırıkkale silah fabrikası Menderes döneminde NATO standartlarına uymadıkları gerekçisiyle kapatıldılar.[kaynak belirtilmeli] Nuri Demirağ, THK aleyhine açtığı davasını kaybettikten sonra, Türkiye'de adalet kavramının gelişmesi için tek-parti diktatörlüğünün devrilerek çok-partili demokratik düzenin getirilmesi gerektiğine inanmıştı. Bu düşünceyle siyasete atıldı. 1945 yılında Türkiye’nin çok partili dönemdeki ilk muhalefet partisi olan Millî Kalkınma Partisi’ni kurdu. Parti, 1946 ve 1950 seçimlerinde meclise giremedi. 1954 seçimlerinde Demokrat Parti'den adaylığını koydu, Sivas milletvekili oldu.
1930'ların sonlarında başlatılan Banknot Matbaası kurma işi İkinci Dünya Savaşı nedeniyle aksadı; ancak 1951 yılında kuruluş süreci yeniden başlatıldı ve 1958 yılında Ankara'da Banknot Matbaası kurularak, ilk banknotların Birleşik Krallık'ta basılmaya başlanmasından 120 sene sonra Türkiye Cumhuriyeti banknotlarının artık Türkiye'de basılması sağlandı.[20]
Menderes'in Başbakan olarak tek başına iktidarda bulunduğu 1950-1960 döneminde Türkiye ekonomisi ortalama yıllık %7.8 oranında büyüdü ve Türkiye'nin GSMH'si Dünya toplamının binde 6,43'ünden, binde 7,52'sine yükseldi.[21]
Eleştiriler[değiştir | kaynağı değiştir]
İlk olarak CHP hükûmetinin 1948'de kurduğu imam hatip kursları imam hatip liselerine dönüştürüldü, bunların sayıları arttı.[kaynak belirtilmeli]
Eleştirilen bir diğer nokta ise, Türkiye'nin dış politikada NATO ile birlikte hareket etmesi ve Cezayir'in bağımsızlık savaşı sırasında Fransa'nın iç meselesi olduğu görüşünün benimsenip 1958'deki Cezayir'in bağımsızlığı oylamasında çekimser oy kullanılmasıdır.[22]
27 Mayıs dönemi[değiştir | kaynağı değiştir]
Ana madde: 27 Mayıs Darbesi
1955 Yılından itibaren ekonomideki sıkıntıların ve 6-7 Eylül olayları gibi sebeplerle ülkede siyaset sertleşmeye başladı. 1954 seçimlerinde Osman Bölükbaşı'yı tekrar milletvekili seçtiği için Kırşehir ilçe yapıldı (Adnan Menderes konuyla ilgili mecliste "Türkiye'nin hiçbir vilayetinde yüzde 3'ten fazla oy almayan bir partiye mensup milletvekilini iki seçimde de seçen Kırşehir'in, bir içtimai ve siyasi bünye itibarıyla anormallik göstermekte olduğunu inkâr etmek mümkün değildir, evet biz açık konuşuruz" şeklinde konuşmuş ve Osman Bölükbaşı da cevaben; "Vilayeti kaldırdınız, bizi de kaldırın da zulmünüz tamam olsun"[23] demiştir.) Ayrıca İsmet İnönü'nün seçim bölgesi Malatya ikiye bölünüp Adıyaman vilayeti kuruldu. İktidara karşı yazılar yazan 79 yaşındaki Hüseyin Cahit Yalçın dâhil, gazeteciler birer birer hapse atılmaya başlandı. Adalet Bakanı Esat Budakoğlu TBMM'de muhalefetin soru önergesi üzerine 1954-1958 yılları arasında 238 gazetecinin iktidara karşı yazılar yazmak suçundan mahkûm olduğunu açıkladı.[kaynak belirtilmeli] CHP ve Hürriyet Partisi'nin birleşme çabası karşısında DP'liler 1957 seçimlerinden önce seçim yasasını değiştirerek partilerin ittifak yapmasının önleyen maddeler eklendi ve DP'den istifa eden Fuad Köprülü'nün başka bir partiden milletvekili seçilmesini engellemek için partisinden istifa eden bir kişinin 6 ay geçmeden bir başka partiden milletvekili olamayacağı şeklinde bir hüküm kondu.
1959 yılında ABD'ye bir gezi yaparak ilave maddi kaynaklar isteyen Menderes'e, artık Marshall Yardımı fonlarının bitmek üzere olduğu hatırlatıldı ve istekleri reddedildi. 1961 seçimleri öncesinde İskenderun Demir-Çelik, Seydişehir Alüminyum, Keban Barajı ve İstanbul Boğaziçi Köprüsü gibi tesislerin temellerini atmak isteyen Menderes, yakın arkadaşı ve bakanı Dr. Lütfi Kırdar'ı nabız yoklamak için Sovyetler Birliği'ne gönderdi. Sovyetler Birliği'nin konuya olumlu yaklaşması üzerine, Menderes de Temmuz 1960'ta Moskova'ya giderek, orada kredi anlaşmalarını imzalamaya karar verdi.[24]
Bu arada DP Vatan Cephesi'ni[25] kurdu. Artık radyoda her gece Vatan Cephesi'ne katılanların isimleri okunuyordu. Bu olay karşısında İstanbul'da bazı vatandaşlar ajans haberlerini dinlemeyenler derneği'ni kurdular. Bu tarz olayların yaşanması ülkeyi kamplaşmaya itti. 1960 yılında ise muhalefet ve iktidar arasındaki ilişkiler kopma noktasına geldi. CHP genel başkanı İsmet İnönü 29 Nisan'da seçim gezisine gittiği Uşak'ta DP binasından atılan çay bardağının İsmet Paşa'nın yanındaki bir gazeteciye isabet etmesiyle başlayan olaylar ve benzerinin İstanbul'da da yaşanması üzerine CHP parti grubu Başbakan ve İçişleri Bakanı hakkında soruşturma önergesi verdi ancak DP'lilerin çoğunlukta olduğu meclis bu önergeyi reddetti. Bir başka gerginlik ise 9 Mayıs'ta Menderes hükûmetinin ABD ile yaptığı ikili anlaşmaları meclisin kabul ettiği oturumda yaşandı. Muhalefetin milletvekilleri ABD Ordusu'nun doğrudan veya dolaylı bir saldırı karşısında Türk topraklarına gelmesi gibi hükümlerin yer aldığı ikili anlaşmalara karşıydılar ve böyle anlaşmaların hiçbir Avrupa ülkesi ile yapılmadığının altını çiziyorlardı.
CHP'li bazı milletvekillerinin bazı cuntacı subaylarla sürekli temas hâlinde olduğu istihbaratını alan Hükûmet, bu durumu soruşturmak için "Tahkikat Komisyonu"nu kurdu. 15 DP milletvekilinden oluşan komisyon hem suçlama hem de yargılama hakkına sahipti ve kararlarına itiraz edilemiyordu. Ayrıca uygun gördüğü toplantıları ve yayınları yasaklama hakkına sahipti. Komisyonun ilk işi Muhalefet partisi CHP aleyhine soruşturma açmak oldu. Bu durum karşısında "bu yolda devam ederseniz sizi ben de kurtaramam" dediği ve birkaç ay önce Güney Kore'de gerçekleşen askerî darbeye gönderme yaparak "Türk ordusu Kore ordusundan daha az şerefli değildir" diye konuştuğu için TBMM tarafından, "askerî darbeyi teşvik ettiği" gerekçesiyle İsmet İnönü'ye 12 oturum meclisten men cezası verildi.[kaynak belirtilmeli] CHP Meclis Grubu'nun duruma itiraz etmesiyle olaylar iyice büyüdü ve sonunda CHP milletvekilleri polis zoruyla meclisten çıkartıldı. Meclis dışında ise üniversitelerde hükûmete karşı protestolar düzenleniyordu ve 28 Nisan 1960 tarihinde İstanbul Üniversitesi öğrencisi Turan Emeksiz hükûmete karşı İstanbul Üniversitesinde düzenlenen bir protesto mitinginde polisin açtığı ateş sonucu öldü. Hüseyin Onur ise sol bacağı kesilerek kurtarıldı. Hukukun üstünlüğünü savunan Yargıtay Başkanı Bedri Köker, Yargıtay Başsavcısı Rifat Alabay, Yargıtay 2. Başkanlarından Haydar Yücekök, Yargıtay Üyeleri Melehat Ruacan, Kamil Çoşkunoğlu, Faik Uras ve İlhan Dizdaroğlu "görülen lüzum üzerine" re'sen günde emekliye sevk edildiler.[26] 5 mayıs 1960'ta Ankara Kızılay Meydanı'nında 555K parolasıyla büyük bir protesto mitingi düzenlendi. 21 Mayıs'ta ise Harp Okulu öğrencileri ve subaylardan oluşan yaklaşık 1000 kişi Ankara'da hükûmet aleyhinde sessiz bir yürüyüş yaptı.[9][27][28]
Sonunda 27 Mayıs 1960 sabaha karşı saat 4'te radyoda Kurmay Albay Alparslan Türkeş TSK olarak yönetime el koyduklarını belirtti ve askerî darbenin sebeplerini bir radyo bildirisi ile halka duyurdu. Menderes ise 27 Mayıs 1960 günü Kütahya'da Albay Muhsin Batur tarafından gözaltına alınarak Ankara'ya götürüldü. Daha sonra da ve diğer tutuklu Demokrat Parti üyeleri ile birlikte Yassıada'da hapsedildi.[29] Darbeci subaylar ise Cemal Gürsel başkanlığında kurulan Millî Birlik Komitesi ve kurucu meclis ile beraber ülke yönetimini devraldı. Yeni bir anayasa oluşturulması için ülkenin önde gelen hukuk profesörlerinden bir anayasa komisyonu kuruldu. Menderes ve diğer DP üyeleri ise bulundukları Yassıada'da kurulan Yüksek Adalet Divanı tarafından yargılanmaya başladı. Yapılan oturumlar her gece radyoda Yassıada Saati programında halka duyuruluyordu. 9 Temmuz 1961 tarihinde Anayasa Komisyonu'nun hazırladığı yeni anayasa için yapılan halk oylamasında %61,7 oy oranı ile kabul edilerek yürürlüğe girdi.[30][31] 1961 Anayasası'nın referandum sürecinde, hayır oyu yönünde propaganda yapmak serbest olmadığı hâlde,[32] Aydın, Bolu, Bursa, Çorum, Denizli, İzmir, Kütahya, Manisa, Sakarya, Samsun ve Zonguldak vilayetlerinde 1961 Anayasası çoğunluk tarafından reddedildi.
Menderes'e yöneltilen suçlamalar[değiştir | kaynağı değiştir]
Ana madde: Yassıada Yargılamaları
Örtülü Ödenek Davası: Örtülü ödenek paralarını zimmetine geçirmekten yargılandı. 13 oturum sürdü ve 2 Şubat 1961'de suçlu olduğu yönünde karara varıldı. Yürürlükteki kanunda örtülü ödenekteki kaynakların Başvekil tarafından sınırsız olarak ve kayıt tutulmadan harcanabileceği açıkça belirtildiği hâlde, bu mahkeme 10 yıllık Örtülü Ödenek kayıtlarını istedi. Menderes, bu harcamaları açıklamadığı için bu dava sonucunda 4.877.780 lirayı zimmetine geçirmekten suçlu bulundu ve paranın tahsili için Aydın'daki arazilerine el kondu. Örtülü ödenek davası konuşulurken savunma tarafı, Amerikan gizli servisinin Türk istihbarat servisine para vererek Menderes'in telefonlarını dinletirecek kadar teşkilata hakim olduğunu iddia etti. Menderes ve Başbakanlık Müsteşarı Ahmet Salih Korur, suçlunun o dönemin Millî İstihbarat Teşkilatı müsteşarı Behçet Türkmen olduğunu iddia etti.[13]
6-7 Eylül Olayları: 6-7 Eylül Olayları'na önceden haberi olduğu hâlde müdahale etmemek,
Vatan Cephesi: Kurulan bir örgütü başka bir sınıf üzerinde baskı aracı olarak kullanmak,
Vinileks firmasına Türkiye Vakıflar Bankası'ndan kredi verdirmekle suçlanmıştır. Adnan Menderes tarafından kurulan bu bankanın 27 Mayıs darbesine kadar Umum Müdürlüğü'nü yapan ve 1961 seçimlerinden sonra tekrar aynı Bankanın Genel Müdürlüğü'ne getirilecek olan Sabahattin Tulga yaptığı savunmada krediyi, suni deri imal ederek ithal ikamesi yapacak bu firmanın kârlı olacağına inandıkları için verdiklerini; nitekim darbe sonrası işbaşına gelen yeni banka yönetiminin de aynı firmaya ilave kredi verdiğini belirtmiştir. Buna rağmen bu mahkeme Menderes ve Hasan Polatkan'ı bu davadan da suçlu bulmuştur.
İstanbul'da Bulvar ve yol açmak için pek çok vatandaşın evini, parasını geciktirerek ya da hiç ödemeden istimlak etmek,
Kanuna aykırı olarak üniversite basmak ve halka ateş açtırtmak,
Bazı muhalefet milletvekillerinin ve muhalefet liderinin seyahat özgürlüğünü kısıtlamak,
Döviz Yasası'nı ihlal etmek,
Devlet radyosunu siyasi çıkarları için kullanmak,
Halkı Demokrat İzmir gazetesinin matbaasını tahrip etmeye teşvik etmek
Kırşehir'in haksız olarak ilçe yapılması,
Yargı bağımsızlığının ihlali,
1957 seçimlerinin erkene alınarak kanuna aykırı olarak tarihinin değiştirilmesi,
Tahkikat Komisyonu'nun kurulup olağanüstü yetkilerle donatılması,
CHP'nin mallarına "haksız" yere el konulduğu iddiaları,
Anayasa'yı ihlal.[33]
Menderes, 13 ayrı davadan yargılandı ve Bebek Davası dışındaki bütün davalardan suçlu bulundu.[34]
İdamı[değiştir | kaynağı değiştir]
Ana madde: Adnan Menderes'in idamı
27 Mayıs darbesini yapan cuntacıların özel olarak kurdukları mahkeme olan Yüksek Adalet Divanı 9 ay 27 gün süren yargılama süreci sonunda 14 kişinin idamına, 31 kişinin de ömür boyu hapse mahkûm edilmeye karar verdi. Geri kalan 418 sanığa ise 6 ay ile 20 yıl arasında değişen hapis cezaları veya beraat kararı verildi. Akabinde Pakistan devlet başkanı Muhammed Eyüb Han ve İran Şahı Muhammed Rıza Pehlevi, Amerika Birleşik Devletleri başkanı Kennedy, Fransa cumhurbaşkanı Charles de Gaulle, Birleşik Krallık Kraliçesi II. Elizabeth, Almanya Başbakanı Konrad Adenauer idamların durdurulması için Cemal Gürsel başkanlığındaki Millî Birlik Komitesi'ne çağrıda bulundular. Cemal Gürsel başkanlığındaki Millî Birlik Komitesi; Celâl Bayar, Adnan Menderes, Hasan Polatkan ve Fatin Rüştü Zorlu dışındakilerin idam cezasını affetti. Celâl Bayar'ın cezası yaş haddi nedeniyle ömür boyu hapse çevrildi. Fatin Rüştü Zorlu ve Hasan Polatkan 16 Eylül 1961 tarihinde ve adet olduğu üzere sabaha karşı, o gün başarısız bir intihar teşebbüsünde bulunan, tutanaklara da geçen; tutuklu kaldığı süre içerisinde görevli bazı askerlerce sözlü ve fiziksel olarak şiddet gören[35] Adnan Menderes ise İmralı Adası'nda 17 Eylül 1961'de sağlık muayenesini yapan doktor heyetinden sağlam raporu alınmasının akabinde, öğleden sonra saat 13:21'de idam edildi.[36] O dönem iktidara gelenlerin talebiyle idamlar yargı mensubu Salim Başol tarafından onaylanmıştır.
Ölümünden sonra[değiştir | kaynağı değiştir]
Topkapı Mezarlığı içinde bulunan Adnan Menderes Anıt Mezarı
Ölümünden yalnızca 29 gün sonra yapılan 1961 seçimlerinde Demokrat Parti'nin devamı olduğunu söyleyen Adalet Partisi, yüzde 34,8 oy oranı ile 158 milletvekili çıkardı ve yüzde 36,7 oy alan CHP'nin ardından ikinci parti oldu. 1961 seçimlerinde, Adnan Menderes'in oğlu Yüksel Menderes'i Aydın'dan milletvekili adayı gösteren Yeni Türkiye Partisi ise yüzde 13,7 oy oranı ile TBMM'de üçüncü büyük parti grubu oldu. Bunu takip eden 1965 seçimlerinde Adalet Partisi, 1961 seçimlerinde bir kısım DP oylarını alan YTP'yi de eritip %52,87 oranında oy aldı ve tek başına iktidara geldi.
Yüksek Adalet Divanı kararlarının ve Menderes, Polatkan ve Zorlu'nun idamının haklılığı ve meşruluğu uzun yıllar tartışma konusu oldu. 22 Mayıs 1987'de İmralı'daki mezarlarının nakline ve isimlerinin bazı tesislere verilmesine ilişkin yasa teklifi TBMM Genel Kurulunda kabul edildi.[37] Ancak Menderes ailesinin cenazelerin devlet töreniyle naklini istemesi ve bu talebin kabul görmemesi nedeniyle nakil gerçekleşemedi.[38] Sonunda 11 Nisan 1990'da, Adnan Menderes ve onunla birlikte idam edilen arkadaşlarının İmralı'daki mezarlarının Bakanlar Kurulunun uygun göreceği bir yere devlet töreni ile nakledilmesini öngören yasa tasarısı TBMM Genel Kurulunda kabul edildi. Aynı kanun ile itibarları da iade edilmiş oldu.[39] Meclisteki oylamada ANAP ve DYP milletvekilleri evet oyu kullanırken Sosyaldemokrat Halkçı Partililerin büyük çoğunluğu "çekimser", bir kısmı da "ret" oyu kullandı.[40] Aynı gün DYP Genel Başkanı Süleyman Demirel ve arkadaşlarının Yassıada kararlarının yok sayılması, Menderes ve arkadaşlarının adli sicil kayıtlarının silinmesine ilişkin yasa önergesi ise ANAP'lıların oyları ile reddedildi.[40] Naaşları, 29. ölüm yıldönümü olan 17 Eylül 1990 tarihinde İmralı'dan dönemin Cumhurbaşkanı Turgut Özal ve yüzbinlerce vatandaşın katıldığı bir törenle İstanbul, Topkapı'da, Vatan Caddesi ile Topkapı Mezarlığı arasında kendisi ile birlikte Polatkan ve Zorlu için yapılan Adnan Menderes Anıt Mezarı'ına nakledildi. Menderes'in 1958 yılında hizmete açtığı bu caddenin adı 1994 yılında dönemin belediye başkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın teklifiyle Adnan Menderes Bulvarı olarak değiştirildi.
Menderes'in adı, İzmir'deki uluslararası havalimanına (Adnan Menderes Havalimanı), Aydın'da kurulan üniversiteye (Adnan Menderes Üniversitesi), İstanbul'daki Adnan Menderes Bulvarı, Adana'da ise kendi yaptırdığı Seyhan Barajı'nın gölü kıyısındaki Adnan Menderes Bulvarı dâhil Türkiye'nin birçok şehrinde çeşitli caddelere verildi.
Özel yaşamı[değiştir | kaynağı değiştir]
1929'da Berin Menderes ile evlenen Menderes'in bu evlilikten üç çocuğu oldu. Büyük oğlu Yüksel Menderes, Dışişleri Bakanlığında görev yaptıktan sonra siyasete atılarak Adalet Partisi'nden (AP) iki dönem üst üste Aydın milletvekili seçildi. 8 Mart 1972'de Ankara'daki evinde intihar ederek yaşamına son verdi. Ortanca oğlu Mutlu Menderes ise bir dönem Demokratik Parti'den, bir dönem de AP'den Aydın milletvekili seçildi. 1 Mart 1978'de, Ankara'da geçirdiği trafik kazasında yaşamını kaybetti.[41] Küçük oğlu Aydın Menderes de uzun yıllar siyasetle ilgilendi. 1996 yılında geçirdiği trafik kazası sonucu yaşamının son 15 yılını felçli olarak geçiren Aydın Menderes, 2011 yılında öldü.[42] Adnan Menderes'in, ikisi Yüksel Menderes'ten, biri de Mutlu Menderes'ten olmak üzere üç torunu vardır.
Adnan Menderes 1950'li yıllarda uzun süre opera sanatçısı Ayhan Aydan ile birliktelik yaşadı.[43] Aydan 27 Mayıs Darbesi sonrasında Yassıada Davaları'na çağrıldı; "Bebek Davası"nda Menderes ile münasebette bulunmak ve bu münasebetten olan bebeği öldürmekle suçlandı. "Ben bu adamı sevdim" diyerek aşkını itiraf etti ve bebeğinin doğum sırasında öldüğünü anlattı. Örtülü ödenek davasında ise Adnan Menderes'in Ayhan Aydan'ın eski eşine belli aralıklarla ödeme yaptığı anlaşıldı.[44]
Aldığı ödül ve madalyalar[değiştir | kaynağı değiştir]
Yükselen Güneş Nişanı Yüce Kordonu (1958)[45]
Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]
Bu madde önerilmeyen biçimde kaynaklandırılmış. Gösterilen kaynaklar kaynak gösterme şablonları kullanılarak dipnot belirtme biçemine uygun olarak düzenlenmelidir. (Bu şablonun nasıl ve ne zaman kaldırılması gerektiğini öğrenin)
^ "Yılmaz: Menderes'e 1990'daki iadei itibar kelimeden ibaret kaldı". Cihan Haber Ajansı. Erişim tarihi: 2 Haziran 2016.
^ Türkiye'nin başbakanları s.166 ,Süleyman Yeşilyurt
^ "Adnan Menderes (1899 - 1961)". kimkimdir.gen.tr. 13 Eylül 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Eylül 2009.
^ Aydemir, Şevket Süreyya (2000). Menderes'in Dramı (7. bas.). Remzi Kitabevi. s. 92. ISBN 975-14-0091-0.
^ Akandere, Osman. "Bir Demokrasi Beyannamesi Olarak "Dörtlü Takrir'in" Amacı ve Mahiyeti:" (PDF). 26 Mayıs 2012 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Haziran 2016.
^ Güzel, Hasan Celal (15 Mayıs 2009). "14 Mayıs düşünceleri". Radikal. 18 Ekim 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Eylül 2009.
^ Yılmaz Çetiner (10 Kasım 2002). "Bayar'dan Menderes'e: Başbakan sensin". Milliyet. 14 Temmuz 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Ekim 2008.
^ "E 3 - On Türk Lirası I. Tertip". Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası. 22 Haziran 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Eylül 2009.
^ a b Belge, Murat (29 Mayıs 2009). "27 Mayıs üstüne bir kitap". Taraf. 1 Haziran 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Eylül 2009.
^ Yalçın, Soner (4 Mart 2007). "Demokrat Parti'nin 'balans ayarı' 6 Haziran 1950 darbesi". Hürriyet. 27 Aralık 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Eylül 2009.
^ Özdemir İnce (12 Mayıs 2009). "Rifat Serdaroğlu'nun mektubu". Hürriyet. 23 Eylül 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Mayıs 2009.
^ "Arşivlenmiş kopya". 13 Şubat 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Aralık 2008.
^ a b "Arşivlenmiş kopya". 27 Ekim 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Ağustos 2008.
^ "Arşivlenmiş kopya". 18 Mart 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Şubat 2009.
^ Birand, Mehmet Ali; Dündar, Can; Çaplı, Bülent (1989). "VI - Baskı". Demirkırat: Bir Demokrasinin Doğuşu. TRT.
^ Güven, Ali Murat (20 Şubat 2006). "Menderes´in mucizevî kurtuluşu". Yeni Şafak. 25 Ocak 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Ağustos 2009.
^ Özgürel, Avni (12 Ocak 2003). "Bir uçak kazası, bir devlet". Radikal. 20 Ağustos 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Ağustos 2009.
^ http://onpunto.com/ShowBlog2.aspxWeb=buzten&CId=80125 [ölü/kırık bağlantı]
^ "Arşivlenmiş kopya". 28 Ocak 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Ağustos 2008.
^ "Arşivlenmiş kopya". 15 Nisan 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Mayıs 2009.
^ "Arşivlenmiş kopya". 24 Ocak 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Mayıs 2009.
^ "Türkiye'nin Cezayir Konusunda Alnı Ak mı?". 14 Temmuz 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Temmuz 2012.
^ "Arşivlenmiş kopya". 20 Eylül 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Ağustos 2008.
^ "Arşivlenmiş kopya". 30 Mayıs 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Haziran 2010.
^ "Arşivlenmiş kopya". 5 Nisan 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Ağustos 2008.
^ http://hurarsiv.hurriyet.com.tr/goster/haber.aspx?id=6240747&yazarid=72 [ölü/kırık bağlantı]
^ "Arşivlenmiş kopya". 2 Haziran 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Haziran 2009.
^ "Arşivlenmiş kopya". 10 Haziran 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Haziran 2009.
^ http://www.milliyet.com.tr/Yazar.aspx?aType=YazarDetay&Date=24.12.2009&ArticleID=1176324&AuthorID=75&b=Menderesin 20 Mayıs 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. hucresi Ocalaninkinden kucuktu&a=Can Dündar&ver=71
^ "Arşivlenmiş kopya". 17 Aralık 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Ağustos 2008.
^ "Arşivlenmiş kopya". 5 Ekim 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Ağustos 2008.
^ "Arşivlenmiş kopya". 22 Nisan 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Nisan 2010.
^ "Arşivlenmiş kopya". 28 Mayıs 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Mayıs 2009.
^ Adnan Menderes 15 Ağustos 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. KimKimdir.net. Erişim: 24 Mayıs 2009
^ "İşte Adnan Menderes'e işkencenin belgeleri". A Haber. 13 Nisan 2015. 21 Aralık 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Mayıs 2016.
^ "17 Eylül 1961 - Adnan Menderes İmralı adasında idam edildi". Tarihte Bugün. 16 Mart 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Mayıs 2016.
^ Milliyet, 23 Mayıs 1987
^ Milliyet, 5 Eylül 1989
^ "Arşivlenmiş kopya". 27 Kasım 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Kasım 2008.
^ a b Milliyet, 12 Nisan 1990
^ Milliyet, 2 Mart 1978
^ "Son oğul Aydın Menderes vefat etti". Hürriyet. 9 Mayıs 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Aralık 2011.
^ "Can Dündar'ın kaleminden Ayhan Aydan, URL erişim:20 Şubat 2009". 20 Eylül 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Ağustos 2015.
^ "İşte, Menderes'in "Bebek Davası" Tutanakları, URL erişim:22 Haziran 2008". 26 Mayıs 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Ağustos 2015.
^ Yüzbaşıoğlu, Nazlı (22 Mayıs 2019). "Çavuşoğlu'na Japonya İmparatorundan devlet nişanı". Anadolu Ajansı. 23 Mayıs 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Mayıs 2019.
Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]
Vikipedi'nin kardeş projelerinden
Adnan Menderes
hakkında daha fazla bilgi edinin
Commons'ta dosyalar
Vikisöz'de alıntılar
Vikikaynak'ta belgeler
Adnan Menderes - Time Dergisi
BBC Türkçe, Adnan Menderes'in Londra uçak kazası - 1959
Siyasi görevi
Önce gelen:
Şemsettin Günaltay 9. Türkiye başbakanı
22 Mayıs 1950 - 27 Mayıs 1960 Sonra gelen:
Cemal Gürsel
Önce gelen:
Mehmet Fuad Köprülü Türkiye Dışişleri Bakanı (vekil)
15 Nisan 1955 - 9 Aralık 1955 Sonra gelen:
Fatin Rüştü Zorlu
Önce gelen:
Mehmet Fuad Köprülü (vekil) Türkiye Millî Savunma Bakanı (vekil)
9 Aralık 1955 - 28 Temmuz 1957 Sonra gelen:
Hasan Şemi Ergin
Parti siyasi görevi
Önce gelen:
Celâl Bayar Demokrat Parti Genel Başkanı
9 Haziran 1950 - 27 Mayıs 1960 Sonra gelen:
Sonra gelen yoktur.
Sportif görevi
Önce gelen:
Halil Bayrak Türkiye Millî Olimpiyat Komitesi Başkanı
1937-1938 Sonra gelen:
Cemil Cahit Taner
g
t
d
Adnan Menderes
Demokrat Parti lideri
1950 genel seçimleri
1950 yerel seçimleri
1954 genel seçimleri
1955 yerel seçimleri
1957 genel seçimleri
Başbakanlık
Birinci Hükûmet
İkinci Hükûmet
Üçüncü Hükûmet
Dördüncü Hükûmet
Beşinci Hükûmet
Vatan Cephesi
6-7 Eylül Olayları
Uçak kazası
27 Mayıs Darbesi
Bebek Davası
Yassıada Yargılamaları
İdamı
Ailesi
Fatma Berin Menderes (eşi)
Yüksel Menderes (oğlu)
Mutlu Menderes (oğlu)
Aydın Menderes (oğlu)
Ayrıca bakınız
Adnan Menderes Anıt Mezarı
Dörtlü Takrir
Demokrat Parti
Adnan Menderes Havalimanı
Aydın Adnan Menderes Üniversitesi
Adnan Menderes Bulvarı
Kategori
Commons
g
t
d
Türkiye başbakanları
Kurtuluş Savaşı dönemi
(1920–1923)
Mustafa Kemal Atatürk
Fevzi Çakmak
Rauf Orbay
Fethi Okyar
Cumhuriyet dönemi
(1923–2018)
İsmet İnönü
Fethi Okyar
İsmet İnönü
Celâl Bayar
Refik Saydam
Ahmet Fikri Tüzer (vekil)
Şükrü Saracoğlu
Recep Peker
Hasan Saka
Şemsettin Günaltay
Adnan Menderes
Cemal Gürsel
Emin Fahrettin Özdilek (vekil)
İsmet İnönü
Suat Hayri Ürgüplü
Süleyman Demirel
Nihat Erim
Ferit Melen
Naim Talu
Bülent Ecevit
Sadi Irmak
Süleyman Demirel
Bülent Ecevit
Süleyman Demirel
Bülent Ecevit
Süleyman Demirel
Bülend Ulusu
Turgut Özal
Ali Bozer (vekil)
Yıldırım Akbulut
Mesut Yılmaz
Süleyman Demirel
Erdal İnönü (vekil)
Tansu Çiller
Mesut Yılmaz
Necmettin Erbakan
Mesut Yılmaz
Bülent Ecevit
Abdullah Gül
Recep Tayyip Erdoğan
Ahmet Davutoğlu
Binali Yıldırım
g
t
d
Türkiye Cumhuriyeti Millî Savunma Bakanları
TBMM Müdafaa-i Millîye Vekilleri
(1920-1923)
Fevzi Çakmak
Refet Bele
Kâzım Özalp
TC Millî Savunma Bakanları
(1923-günümüz)
Kâzım Özalp
Fethi Okyar
Recep Peker
Abdülhalik Renda
Zekai Apaydın
Kâzım Özalp
Naci Tınaz
Saffet Arıkan
Ali Rıza Artunkal
Cemil Cahit Toydemir
Mustafa Münir Birsel
Hasan Saka (vekil)
Hüsnü Çakır
Refik Şevket İnce
Ahmet Hulusi Köymen
Seyfi Kurtbek
Kenan Yılmaz
İbrahim Ethem Menderes
Mehmet Fuad Köprülü (vekil)
Adnan Menderes (vekil)
Şemi Ergin
İbrahim Ethem Menderes
Cemal Gürsel
Emin Fahrettin Özdilek
Hüseyin Ataman
Muzaffer Alankuş
İlhami Sancar
Hasan Dinçer
Mustafa Hazım Dağlı
Ahmet Topaloğlu
Ferit Melen
Mehmet İzmen
İlhami Sancar
Hasan Esat Işık
İlhami Sancar
Ferit Melen
Hasan Esat Işık
Sadettin Bilgiç
Nevzat Cihat Bilgehan (vekil)
Turhan Kapanlı
Hasan Esat Işık
Neşet Akmandor
Ahmet İhsan Birincioğlu
Haluk Bayülken
Zeki Yavuztürk
Mehmet Ercan Vuralhan
Safa Giray
Güneş Taner (vekil)
Hüsnü Doğan
Mehmet Yazar
Barlas Doğu
Nevzat Ayaz
Mehmet Gölhan
Vefa Tanır
Mahmut Oltan Sungurlu
Turhan Tayan
İsmet Sezgin
Hikmet Sami Türk
Sabahattin Çakmakoğlu
Vecdi Gönül
İsmet Yılmaz
Vecdi Gönül
İsmet Yılmaz
Fikri Işık
Nurettin Canikli
Hulusi Akar
g
t
d
Demokrat Parti/Adalet Partisi/Doğru Yol Partisi/Demokrat Parti Genel Başkanları
Demokrat Parti (1946-1960)
Celâl Bayar (1946-1950)
Adnan Menderes (1950-1960)
Adalet Partisi (1961-1981)
Ragıp Gümüşpala (1961-1964)
Süleyman Demirel (1964-1981)
Doğru Yol Partisi (1983-2007)
Ahmet Nusret Tuna (1983)
Yıldırım Avcı (1983-1985)
Hüsamettin Cindoruk (1985-1987)
Süleyman Demirel (1987-1993)
Tansu Çiller (1993-2002)
Mehmet Ağar (2002-2007)
Demokrat Parti (2007-günümüz)
Mehmet Ağar (2007-2008)
Süleyman Soylu (2008-2009)
Hüsamettin Cindoruk (2009-2011)
Namık Kemal Zeybek (2011-2012)
Gültekin Uysal (2012-günümüz)
g
t
d
19. Türkiye Hükûmeti
1. Menderes Hükûmeti (22 Mayıs 1950 - 9 Mart 1951)
Başbakan
Adnan Menderes
Devlet Bakanı ve Başbakan Yardımcısı
Samet Ağaoğlu
Devlet Bakanı
Fevzi Lütfi Karaosmanoğlu
Gümrük ve Tekel Bakanı
Nuri Özsan
Adalet Bakanı
Halil İbrahim Özyörük
Millî Savunma Bakanı
Refik Şevket İnce
İçişleri Bakanı
Rüknettin Nasuhioğlu
Dışişleri Bakanı
Mehmet Fuad Köprülü
Ekonomi Bakanı
Zühtü Hilmi Velibeşe
Maliye Bakanı
Halil Ayan → Hasan Polatkan
Millî Eğitim Bakanı
Nuri Özsan → Hüseyin Avni Başman → Ahmet Tevfik İleri
Bayındırlık Bakanı
Fahri Belen → Samet Ağaoğlu → Kemal Zeytinoğlu → Hasan Polatkan
Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanı
Ekrem Hayri Üstündağ → Nihat Reşat Belger
Ulaştırma Bakanı
Seyfi Kurtbek → Ahmet Tevfik İleri
Tarım Bakanı
Nihat İyriboz
Çalışma Bakanı
Zühtü Hilmi Velibeşe → Hasan Polatkan → Ahmet Hulusi Köymen
Ticaret Bakanı
Mehmet Muhlis Ete
g
t
d
20. Türkiye Hükûmeti
2. Menderes Hükûmeti (9 Mart 1951 - 17 Mayıs 1954)
Başbakan
Adnan Menderes
Devlet Bakanı ve Başbakan Yardımcısı
Fethi Çelikbaş → Samet Ağaoğlu
Devlet Bakanı
Hüseyin Celal Yardımcı · Fevzi Lütfi Karaosmanoğlu · Refik Şevket İnce · Yusuf Muammer Alakant
Gümrük ve Tekel Bakanı
Emin Kalafat → Rıfkı Salim Burçak → İbrahim Sıtkı Yırcalı → Nuri Özsan
Adalet Bakanı
Osman Şevki Çiçekdağ → Rüknettin Nasuhioğlu
Millî Savunma Bakanı
Kenan Yılmaz → Ahmet Hulusi Köymen → Seyfi Kurtbek
İçişleri Bakanı
Fevzi Lütfi Karaosmanoğlu → İbrahim Ethem Menderes → Halil İbrahim Özyörük → Adnan Menderes
Dışişleri Bakanı
Mehmet Fuad Köprülü
Ekonomi ve Ticaret Bakanı
Mehmet Muhlis Ete → Hayrettin Erkmen → Fethi Çelikbaş → Ali Enver Güreli
Maliye Bakanı
Hasan Polatkan
Millî Eğitim Bakanı
Ahmet Tevfik İleri → Rıfkı Salim Burçak
Bayındırlık Bakanı
Kemal Zeytinoğlu
Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanı
Ekrem Hayri Üstündağ
Ulaştırma Bakanı
Seyfi Kurtbek → Yümnü Üresin
Tarım Bakanı
Nedim Ökmen
Çalışma Bakanı
Hayrettin Erkmen → Nuri Özsan → Samet Ağaoğlu
İşletmeler Bakanı
Nuri Özsan → İsmail Hakkı Gedik → İbrahim Sıtkı Yırcalı
g
t
d
21. Türkiye Hükûmeti
3. Menderes Hükûmeti (17 Mayıs 1954 - 9 Aralık 1955)
Başbakan
Adnan Menderes
Devlet Bakanı ve Başbakan Yardımcısı
Fatin Rüştü Zorlu → Mehmet Fuad Köprülü
Devlet Bakanı
İbrahim Ethem Menderes · Osman Kapani · Fahrettin Ulaş · Mükerrem Sarol
Gümrük ve Tekel Bakanı
Emin Kalafat
Adalet Bakanı
Rüknettin Nasuhioğlu
Millî Savunma Bakanı
İbrahim Ethem Menderes
İçişleri Bakanı
Namık Gedik
Dışişleri Bakanı
Mehmet Fuad Köprülü → Fatin Rüştü Zorlu → Adnan Menderes
Ekonomi ve Ticaret Bakanı
İbrahim Sıtkı Yırcalı
Maliye Bakanı
Hasan Polatkan
Millî Eğitim Bakanı
Hüseyin Celal Yardımcı
Bayındırlık Bakanı
Kemal Zeytinoğlu
Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanı
Behçet Uz
Ulaştırma Bakanı
Muammer Çavuşoğlu
Tarım Bakanı
Nedim Ökmen
Çalışma Bakanı
Hayrettin Erkmen
İşletmeler Bakanı
Fethi Çelikbaş → Samet Ağaoğlu
g
t
d
22. Türkiye Hükûmeti
4. Menderes Hükûmeti (9 Aralık 1955 - 25 Kasım 1957)
Başbakan
Adnan Menderes
Başbakan Yardımcısı
Mehmet Fuad Köprülü
Devlet Bakanı
Şemi Ergin · Mehmet Cemil Bengü · Emin Kalafat · Hüseyin Celal Yardımcı · Fatin Rüştü Zorlu
Gümrük ve Tekel Bakanı
Hadi Hüsman
Adalet Bakanı
Şemi Ergin
Millî Savunma Bakanı
Adnan Menderes
İçişleri Bakanı
Hüseyin Avni Göktürk → İbrahim Ethem Menderes → Namık Gedik
Dışişleri Bakanı
İbrahim Ethem Menderes → Mehmet Fuad Köprülü
Ekonomi ve Ticaret Bakanı
Hadi Hüsman → Fahrettin Ulaş → Abdullah Aker → Zeyyat Mandalinci
Maliye Bakanı
Hasan Polatkan → Nedim Ökmen → Adnan Menderes
Millî Eğitim Bakanı
Ahmet Tevfik İleri → Ahmet Özel
Bayındırlık Bakanı
İbrahim Ethem Menderes → Muammer Çavuşoğlu
Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanı
Nafiz Körez
Ulaştırma Bakanı
Arif Demirer
Tarım Bakanı
Esat Budakoğlu
Çalışma Bakanı
Mehmet Mümtaz Tarhan → Samet Ağaoğlu
Sanayi Bakanı
Samet Ağaoğlu
İşletmeler Bakanı
Samet Ağaoğlu
g
t
d
23. Türkiye Hükûmeti
5. Menderes Hükûmeti (25 Kasım 1957 - 27 Mayıs 1960)
Başbakan
Adnan Menderes
Başbakan Yardımcısı
Medeni Berk → Ahmet Tevfik İleri
Devlet Bakanı
Samet Ağaoğlu · Muzaffer Kurbanoğlu · Ahmet Haluk Şaman · Abdullah Aker · Yusuf İzzet Akçal · Emin Kalafat
Gümrük ve Tekel Bakanı
Hadi Hüsman
Adalet Bakanı
Esat Budakoğlu → Hüseyin Celal Yardımcı
Millî Savunma Bakanı
Şemi Ergin → İbrahim Ethem Menderes
İçişleri Bakanı
Namık Gedik
Dışişleri Bakanı
Fatin Rüştü Zorlu
Maliye Bakanı
Hasan Polatkan
Millî Eğitim Bakanı
Ahmet Tevfik İleri → Mehmet Atıf Benderlioğlu → Hüseyin Celal Yardımcı
Bayındırlık Bakanı
Ahmet Tevfik İleri → İbrahim Ethem Menderes
İmar ve İskan Bakanı
Hayrettin Erkmen → Medeni Berk
Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanı
Lütfi Kırdar
Ulaştırma Bakanı
Muzaffer Kurbanoğlu → Şemi Ergin → Fevzi Uçaner
Tarım Bakanı
Esat Budakoğlu
Çalışma Bakanı
Ahmet Haluk Şaman → Hayrettin Erkmen → Abdullah Aker
Sanayi Bakanı
Abdullah Aker → Samet Ağaoğlu → İbrahim Sıtkı Yırcalı → Hayrettin Erkmen → Ahmet Sebati Ataman → Hasan Polatkan
Basın, Yayın ve Turizm Bakanı
Ali Server Somuncuoğlu → Ahmet Haluk Şaman → İbrahim Sıtkı Yırcalı
Koordinasyon Bakanı
Ahmet Sebati Ataman → Abdullah Aker
g
t
d
Türkiye Millî Olimpiyat Komitesi Başkanları
Ahmet İhsan Tokgöz (1908-1921)
Hasip Bayındırlıoğlu (1921-1923)
Selim Sırrı Tarcan (1923-1927)
Ali Sami Yen (1927-1930)
Kemalettin Sami Paşa (1930-1933)
Reşit Saffet Atabinen (1933-1936)
Halil Bayrak (1936-1937)
Adnan Menderes (1937-1938)
Cemil Cahit Taner (1938-1943)
Vildan Aşir Savaşır (1943-1950)
Danyal Akbel (1950-1952)
Cemal Alpman (1952-1954)
Faik Binal (1954-1956)
Nizamettin Kırşan (1956-1958)
Şinasi Ataman (1958-1959)
Mehmet Arkan (1959-1960)
Hüsamettin Güreli (1960)
Bekir Silahçılar (1960-1962)
Burhan Felek (1962-1982)
Raşit Serdengeçti (1982)
Turgut Atakol (1982-1988)
Jerfi Fıratlı (1988-1989)
Sinan Erdem (1989-2003)
Togay Bayatlı (2003-2011)
Uğur Erdener (2011- )
g
t
d
27 Mayıs Darbesi
24. Türkiye Hükûmeti · 25. Türkiye Hükûmeti · Millî Birlik Komitesi
Darbe öncesi
Dokuz Subay Olayı · 28-29 Nisan Olayları · 555K · Vatan Cephesi · Tahkikat Komisyonu · Ezanın Arapça'ya çevrilmesi · Besleme basın
27 Mayıs dönemi
Yasama
TBMM 1961 Temsilciler Meclisi
İncelemeler
Emekli İnkılap Subaylar Derneği · Ondörtler
Yargılamalar ve cezalar
Örtülü Ödenek Davası · Bebek Davası · Köpek Davası · Vinilex Davası · Radyo Davası
Seçim ve referandumlar
1961 Türkiye cumhurbaşkanlığı seçimi · 1961 Türkiye genel seçimleri · 1961 Türkiye anayasa referandumu · 1961 Türkiye Anayasası
Uygulamalar
147'ler · 55'ler olayı · 27 Mayıs Hürriyet ve Anayasa Bayramı
İdam edilen siyasiler
Adnan Menderes (Başbakan) (bkz. Adnan Menderes'in idamı) · Fatin Rüştü Zorlu (Dışişleri Bakanı) · Hasan Polatkan (Maliye Bakanı)
Mimarları
Cemal Gürsel · Fahri Özdilek · Mustafa Amil Artus · Talat Aydemir · Millî Birlik Komitesi
Darbe sonrası
22 Şubat 1962 ayaklanması · 20 Mayıs 1963 ayaklanması
Diğerleri
Ordu Yardımlaşma Kurumu · Türk Silahlı Kuvvetleri İç Hizmet Kanunu · Rüştü Erdelhun · Ragıp Gümüşpala