Geçmisten gelecege tarihi gelismelere isik tutarken, tarihin biraktigi izleri irdeleyen Ilber Ortayli Osmanli'yi kesfetmeye devam ediyor. Ortayli bu sefer okuru Osmanli'yi "üç kitaya hükmeden" yÖneticileri ve yÖnetim sekliyle, Akdeniz dünyasindaki hakimiyetiyle, "millet" sistemiyle, 18. yüzyil Avrupa'sinda degisen devletler dengesindeki rolüyle ve sehirlerdeki yasam biçimiyle kisacasi kendine Özgü kimligiyle kesfetmeye davet ediyor... "Osmanli Imparatorlugu Marmara BÖlgesi'nde küçük bir beylik olarak dogdu, gelisti; fakat bu ilk yillarin üzerinden daha 150 yil geçmemisti ki Balkanlar'da ve Ege'de hâkimiyeti tesis etti ve bu Balkan hâkimiyeti hemen hemen bugünkü Yunanistan'in tamamini kapsadi. çok kisa bir süre sonra Adriyatik, Tuna Nehri, Karadeniz kiyilari ve Mezopotamya'ya kadar uzandi. Ikinci asrinda Akdeniz'in bati yakasi hariç, kuzeyi ve Kuzey Afrika da dahil çepeçevre saran bir imparatorluk olmustu. Yani baska bir deyisle, gerek müesseseleri, gerek hayati, gerek üniversalist hâkimiyet anlayisi ve gerek cografyasi itibariyle üç kitaya hükmeden bir imparatorluk olustu... Akdeniz dünyasi üzerinde kurulu olan Osmanli Imparatorlugu bu bÖlgenin son muhtesem imparatorluguydu ve onu bütün kültürleri, bütün mirasiyla birlikte barindiran ve çagdas dünyaya tasiyan, asil tarihî vazifesi de bu olan bir imparatorluktu."Ince Kapak: Sayfa Sayisi: 192Baski Yili: 2015e-Kitap: Sayfa Sayisi: 107Baski Yili: 2007Dili: TürkçeYayinevi: Timas Yayinlari
Kategoriler:
History
Yıl:
2013
Yayımcı:
Timas Yayinlari
Dil:
turkish
Sayfalar:
192
ISBN 10:
9752636306
ISBN 13:
9789752636309
Seriler:
Osmanlı’yı Yeniden Keşfetmek, #3
Dosya:
EPUB, 2,15 MB
Etiketleriniz:
İndir (epub, 2,15 MB)
Toggle Dropdown
Checking other formats...
FB2 biçimine dönüştür
PDF biçimine dönüştür
MOBi biçimine dönüştür
TXT biçimine dönüştür
RTF biçimine dönüştür
Dönüştürülen dosya orijinalinden farklı olabilir. Mümkünse, dosyayı orijinal biçiminde indirmek daha iyidir.
Kindle'a veya E-postaya gönder
Lütfen önce hesabınıza giriş yapın
Yardıma mı ihtiyaç var? Kindle'a nasıl kitap gönderileceğine ilişkin talmatına bakın
Dosya 1-5 dakika içinde e-postanıza teslim edilecektir.
Dosya 1-5 dakika içinde sizin kindle'a teslim edilecektir.
Not: Kindle'ınıza gönderdiğiniz her kitabı doğrulamanız gerekir. Amazon Kindle Support'tan gelen bir onay e-postası için gelen kutunuzu kontrol edin.
İlginizi çekebilir Powered by Rec2Me
Anahtar ifadeler
bir986
gibi243
yani127
sonra126
kadar124
olarak121
ama120
daha116
olan112
avusturya79
ile76
sultan70
zaman67
yeni66
veya65
hatta64
hukuk59
bizim56
burada56
avrupa53
alman51
mesela48
iki48
eski47
devlet47
onun47
iyi43
bunlar43
sadece43
akdeniz42
ortaya41
tarihi40
imparatorluk39
kendi37
yoktur37
fakat36
fransa36
diye35
midhat paşa35
bunu34
demek32
böyle bir32
tarih31
mehmed31
bunun31
gerekir29
tabii29
nitekim28
ingiltere28
bilhassa28
büyük bir27
devletler27
devri27
önemli bir26
yeni bir24
sultan mehmed20
gibi bir19
fatih sultan18
sultan süleyman17
bir şekilde17
İlgili Kitap Listeleri
1 comment
tw
other version downloaded
22 December 2020 (07:59)
Yayınla
To post a review, please sign in or sign up
Kitap hakkında bir inceleme bırakabilir ve deneyiminizi paylaşabilirsiniz. Diğer okuyucular, okudukları kitaplar hakkındaki düşüncelerinizi bilmek isteyeceklerdir. Kitabı beğenip beğenmediğinize bakılmaksızın, onlara dürüst ve detaylı bir şekilde söylerseniz, insanlar kendileri için ilgilerini çekecek yeni kitaplar bulabilecekler.
1
Manual práctico de fitoterapia: Descripción de las plantas medicinales y preparación de remedios naturale
Pedro Moreiro López
Year:
2017
Language:
spanish
File:
AZW3 , 959 KB
Your tags:
1.0 / 0
2
Electrotecnia 350 conceptos teóricos 800 problemas
Paraninfo
José García Trasancos
Year:
2009
Language:
spanish
File:
PDF, 19.23 MB
Your tags:
0 / 0





iyi ki kitaplar var... 

ÜÇ KITADA OSMANLILAR

İLBER ORTAYLI

TİMAŞ YAYINLARI | 1709

Osmanlı Tarihi Dizisi | 20

GENEL YAYIN YÖNETMENİ

Emine Eroğlu

EDİTÖR

Adem Koçal

KAPAK TASARIMI

Ravza Kızıltuğ

1. BASKI

Eylül 2007, İstanbul

ISBN

978-975-263-630-9

E-ISBN

978-605-08-0064-7

TİMAŞ YAYINLARI

Cağaloğlu Alemdar Mah. Alayköşkü Cad. No: 5 Fatih / İstanbul

Telefon: (0212) 511 24 24 Faks: (0212) 512 40 00

timas.com.tr

timas@timas.com.tr

facebook.com/timasyayingrubu

twitter.com/timasyayingrubu

Kültür Bakanlığı Yayıncılık

Sertifika No: 12364

YAYIN HAKLARI

© Eserin her hakkı anlaşmalı olarak Timaş Basım Ticaret ve Sanayi Anonim Şirketi’ne aittir. İzinsiz yayınlanamaz. Kaynak gösterilerek alıntı yapılabilir. 

İÇİNDEKİLER

ÖNSÖZ

EĞİTİMDE OSMANLI TARİHİ

FATİH SULTAN MEHMED VE OTRANTO SEFERİ

ÜÇ KITADA OSMANLILAR

Kanunî Sultan Süleyman Devri

OSMANLI VE AKDENİZ DÜNYASI

OSMANLI İMPARATORLUĞU’NDA MİMAR SİNAN DEVRİ

OSMANLI İMPARATORLUĞU’NDA YÖNETİM

OSMANLI’DA AZINLIKLAR VE MİLLET SİSTEMİ

II. VİYANA KUŞATMASI VE SONUÇLARI

LALE DEVRİ

MİDHAT PAŞA VE YÖNETİMİ

18. YÜZYILDA OSMANLI İMPARATORLUĞU

18. YÜZYIL AVRUPASI’NDA DEĞİŞEN DEVLETLER DENGESİ

OSMANLI’DA HUKUK SİSTEMİ

GAZİ OSMAN PAŞA VE PLEVNE SAVUNMASI

DÜVEL-İ MUAZZAMA VE OSMANLI

19. YÜZYIL DÜNYASI VE OSMANLI

OSMANLI BAŞKENTİNDE BİR SEMT; ÜSKÜDAR

GEÇMİŞ ASIRLARDA BEYOĞLU VE FENERLİ BEYLER

SON OSMANLILAR

İLBER ORTAYLI

1947 yılında doğdu. Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi (1969) ile Ankara Üniversitesi Dil Tarih Coğrafya Fakültesi Tarih Bölümü’nü bitirdi. Chicago Üniversitesi’nde master çalışmasını Prof. Halil İnalcık ile yaptı. “Tanzimat Sonrası Mahali İdareler” adlı tezi ile doktor, “Osmanlı İmparatorluğu’nda Alman Nüfuzu” adlı çalışmasıyla da doçent oldu. Viyana, Berlin, Paris, Princeton, Moskova, Roma, Münih, Strasbourg, Yanya, Sofya, Kiel, Cambridge, Oxford ve Tunus üniversitelerinde misafir öğretim üyeliği yaptı, seminerler ve konferanslar verdi. Yerli ve yabancı bilimsel dergilerde Osmanlı tarihinin 16. ve 19. yüz; yılı ve Rusya tarihiyle ilgili makaleler yayınladı. 1989–2002 yıları arasında Siyasal Bilgiler Fakültesi’nde İdare Tarihi Bilim Dalı Başkanı olarak görev yapmış, 2002

yılında Galatasaray Üniversitesi’ne geçmiştir. Halen Topkapı Sarayı Müzeler Müdürlüğü Başkanlığı görevini de yürütmektedir. İlber Ortaylı, Uluslararası Osmanlı Etüdleri Komitesi Yönetim Kurulu üyesi ve Avrupa İranoloji Cemiyeti üyesidir. 

Yayınevimizdeki Diğer Eserleri

İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı

Gelenekten Geleceğe

Osmanlı Barışı

Osmanlı İmparatorluğu’nda Alman Nüfuzu

Osmanlı’yı Yeniden Keşfetmek 1

Son İmparatorluk Osmanlı / Osmanlı’yı Yeniden Keşfetmek 2

Üç Kıtada Osmanlılar / Osmanlı’yı Yeniden Keşfetmek 3

Tarihimiz ve Biz / Osmanlı’yı Yeniden Keşfetmek 4

Tarihin Sınırlarına Yolculuk

Osmanlı Toplumunda Aile

Osmanlı Mirası (Taha Akyol ile)

Türkiye’nin Yakın Tarihi

ÖNSÖZ

ÜÇ  KITADA  OSMANLILAR,  Osmanlı’yı  Yeniden  Keşfetmek  dizimizin  üçüncü  kitabı.  Bu  dizi  Osmanlı  ekseninde

yaptığım  birtakım  konuşmalarımın,  gözden  geçirilerek  kitap  haline  getirilme  projesidir.  Bunlar  çeşitli  iletişim

araçlarında,  konferanslarda  yaptığım  konuşmalardır.  Bir  nevi  umumî  konferans  mahiyetindeki  Osmanlı  üzerine

yorumlamalardır. 

Osmanlı  İmparatorluğu  Marmara  Bölgesi’nde  küçük  bir  beylik  olarak  doğdu,  gelişti;  fakat  bu  ilk  yılların

üzerinden  daha  150  yıl  geçmemişti  ki  Balkanlar’da  ve  Ege’de  hâkimiyeti  tesis  etti  ve  bu  Balkan  hâkimiyeti

hemen  hemen  bugünkü  Bulgaristan’ın  ve  Yunanistan’ın  tamamını  kapsadı.  Çok  kısa  bir  süre  sonra  Adriyatik, 

Tuna  Nehri,  Karadeniz  kıyıları  ve  Mezopotamya’ya  kadar  uzandı.  İkinci  asrında  Akdeniz’in  batı  yakası  hariç, 

kuzeyi  ve  Kuzey  Afrika  da  dahil  çepeçevre  saran  bir  imparatorluk  olmuştu.  Yani  başka  bir  deyişle,  gerek

müesseseleri, gerek hayatı, gerek üniversalist hâkimiyet anlayışı ve gerek coğrafyası itibariyle bir Üçüncü Roma

idi. Akdeniz dünyası üzerinde kurulu olan Osmanlı İmparatorluğu bu bölgenin son muhteşem imparatorluğuydu

ve onu bütün kültürleri, bütün mirasıyla birlikte barındıran ve çağdaş dünyaya taşıyan, asıl tarihî vazifesi de bu

olan bir devletti: Bir Akdeniz imparatorluğuydu. 

Osmanlı’nın  tarihini,  kimliğini  bilmek  ve  anlamak  o  kadar  kolay  değil;  bütün  etrafımızı,  yani  yeryüzünün  en

esaslı uygarlıklarını tanımamız, incelememiz lazım. Osmanlı’yı, etrafımızı tanıdıkça, kendimizi daha çok sevecek

ve tarihimize ısınacağız. 

Okuyucu serimizin ilk iki kitabı olan Osmanlı’yı Yeniden Keşfetmek ve Son İmparatorluk Osmanlı’yı ilgiliyle takip

etti.  Bu  yüzden  Osmanlı’nın  uzun  yıllar  üç  kıtada  hâkimiyetini  sağlayan  yönetim  biçimi,  millet  sistemi,  hukuk

sistemi,  diplomatik  ilişkileri  vs  üzerine  bahisleri  üçüncü  bir  kitap  halinde  çıkarmak  hâsıl  oldu.  Bunu  gerekli  bir

vazife  olarak  görüyorum  ve  memnuniyetle  yerine  getiriyorum.  Hiç  şüphesiz  bazı  iddialarımız  tenkite  ve

tartışmaya açıktır. 

Konuşmalarımı deşifre eden Engin Atatimur’un kızı sevgili Neslihan Atatimur’a, eserin redaksiyonunda bana çok

yardımı  dokunan  Ali  Berktay’a,  editörüm  Adem  Koçal’a  ve  bu  seriyi  yayımlayan,  okuyucuya  ulaştıran  Timaş

Yayınları’na teşekkürü bir borç bilirim. Umut ederim kitap beklenen ihtiyacı karşılayacaktır. 

Eylül 2007

İlber Ortaylı

EĞİTİMDE OSMANLI TARİHİ

Bizim  yaşadığımız  coğrafyada,  yani  ön  planda  Balkanlar’da,  Karadeniz  civarı  ülkelerde,  Kafkaslar’da  ve  şimdi

Ortadoğu’da  çok  büyük  bir  sorun  vardır;  tarih  biliminin  ve  tarih  bilgisinin  kitlelere  ulaşması,  sözün  kısası  okul

kitaplarında anlatılan tarih… Çünkü şurası bir gerçektir ki, hem Türkiye’de hem de bizim çevremizde toplumların, 

fertlerin çoğunluğu okuldan sonra bir daha tarih kitabı okumazlar. 

Bu gerçekten hareketle tarih biliminin, bilgisinin ve yorumunun kitlelere ulaşacağı tek araç okuldaki eğitimdir. 

Bu  nedenle  de  okul  kitapları  çok  önemlidir.  Son  yıllarda,  özellikle  1960’lardan  sonra  birtakım  uluslararası

teşekküllerde  aydınlar  okul  kitaplarının  karşılıklı  olarak  düşmanca  ifadelerden  arındırılmasıyla  bir  dostluk

havasının,  bir  barışın  geleceğini  ümit  etmektedirler.  Her  umut  ve  temenni  gibi  bunu  da  saygıyla  karşılamak

zorundayız. İhmal edemeyiz, iltifat etmek zorundayız, ancak realiteyi de bilmemiz gerekiyor. 

Tarih, bizim içinde bulunduğumuz Balkan ülkeleri ve Karadeniz coğrafyasında, başından beri teleolojik (amaçlı)

bir yorumla ele alınır. Buradaki yorum çok açıktır: Bu devletler mazide çok parlak milletlerin kuruluşlarıdır, şanlı

bir  tarihleri  vardır.  Bu  böyle  olmasa  da  böyle  anlatılır…  Arada  bir  kesinti  yaşanmıştır  ve  şimdi  parlak  mazinin

yeniden inşası söz konusudur. 

Bu inşa, bütün 19. yüzyıl boyunca Osmanlı İmparatorluğu’nun hükümranlığından kurtulan ve bu hükümranlıktan

kurtulduktan  sonra  müstakil  devletçikler  kuran  Balkan  devletleri  için  onulmaz  ve  vazgeçilmez  bir  amaçtır…

Şüphesiz ki, bu yorum maziyi kendine göre biçimlendirir ve hedefinden hiçbir taviz vermediği için okul kitapları; 

Balkan  tipi  tahripkâr,  saldırgan  milliyetçiliğin  esas  mesnetlerinden,  dayanak  noktalarından  biri  olarak  ortaya

çıkar. 

Bu  sırada  saptamalar  ve  saptırmalar  ortaya  çıkar.  Bu  devletler  tarihi  ve  coğrafyayı  belirli  bir  şekilde

değiştirirler. Makedonya dediğimiz bugünkü Makedonya Cumhuriyeti’nin toprakları Balkan milletleri arasında çok

münakaşalı ve saptırmalıdır. Bir ilmi kongrede hatırlıyorum, orta zamanlar haritasını getirip orada Makedonya’nın

Bulgaristan’a ait olduğunu öne süren bir Amerikalı tarihçinin tezi bir saat tartışılmıştı… Gerçekten de ‘Makedonya

bizimdir,  bu  harita  da  bunu  gösteriyor’  diyorlardı…  Oysa  haritada  bütün  orta  zamanlar  haritalarına  has  teknik

noksanlar bulunduğu gibi orta zamanlardaki etnik isimlendirme bugünküne benzemiyordu. 

Nitekim  orta  zaman  seyyahlarının  çoğunun  kaleminde  Ukraynalıları  ve  Rusları  ayırt  etmek  pek  mümkün

değildir. Yani o zamanlar Ukraynalılara “küçük Rus”, bildiğimiz Ruslara “büyük Rus” demek alışkanlığı sanıldığının

aksine herkesi kapsamıyordu. Gene bırakınız ortaçağı, yeniçağların, 18. asrın birtakım halk tipi sınıflamalarında

dahi bir Bulgar’la bir Hellen’in ayrımı çok iyi yapılamaz. 

Mesnetsiz  iddialara  ve  mesnedin  iddia  vasıtasının,  ispat  aletinin  de  ne  derece  geçerli  olduğuna  bakmak

gerekir. Bile bile bazı tarihi olayları yeni yorumlarla vermek de bu işin içindedir. Mesela, yakın tarihte Yunanca

ders kitapları 1,5 milyon Hellen’in Küçük Asya’dan sürüldüğünü söylerler. Sürülme sanki 26 Ağustos 1922 ( Büyük

Taaruz) zaferinin hemen akabindeki on-on beş gün içinde olmuştur. Oysa vakıa öyle değildir. Cumhuriyetimizle

Venizelos’un arasında yapılan bir anlaşma sonucunda bu vuku bulmuştur. Mübadele hiç şüphesiz ki hoş sonuçlar

getiren bir olay değildir. Ama buradan giden bir milyonu aşkın Rum’un mübadele gibi bir antlaşmayla gittiği bir

gerçektir. Yani on beş günde sürülmüş değillerdir. 

Milliyetçiler  tarafından  beş  hatta  beş  buçuk  asrı  kapsayan  Osmanlı  egemenliği  istenmeyen,  sevilmeyen  bir

dönem olduğu için, Balkan milletlerinin tarihi geçiştirilip gitmektedir. Bu dönem üzerindeki bilgisizce tasnifler ve

tasvirler  yanında  arazi  rejiminin  anlatılışı,  mesela  devşirmeler,  İslamlaştırma  politikası  gibi  konular  tamamen

gerçeklerden  uzak  sanılarla,  varsayımlarla  ve  saptırmalarla  ele  alınır.  Burada  en  sık  kullanılan  da  boyunduruk

kelimesidir. Sırbistan’ın genç tarihçilerinden biri olan Olga Ziroyevic hanım bu kelimeye çok sinirlendiği için; “Biz

öküz  müyüz  ki  kendi  tarihimizin  önemli  bir  dönemi  için  bu  kavramı  kullanıyoruz”  diye  haklı  olarak  sormuştu. 

Boyunduruk  kelimesiyle  ifade  edilen  hiçbir  şey  insanlara  sempatik  görünmemektedir  ve  bugünkü  Balkanlar

dünyası  Osmanlı  eserlerinin  son  hadde  varıncaya  kadar  tahrip  edildiği  bir  yerdir.  Bu  tahripten  ben  söz

etmiyorum, sanat ve mimarlık tarihçisi, Türkolog Machiel Kiel’in Balkanlar ve Rumeli’deki Osmanlı envanterleri

ve araştırmaları herkesin malumudur. 


* * *

Balkan ülkelerinin bazılarında branş olarak bulunmasına rağmen hiçbirinde Türk filolojisi ve tarihi Batı Avrupa

ülkelerinde olduğu kadar ehliyetli bir şekilde yapılamaz. Hep başkalarını tenkit etmeyelim, bizde Bizantinist ve

Slavistik gibi branşlardan söz edilebilir mi? Hayır. Bunlar olmadığı takdirde biz Osmanlı İmparatorluğu’nun nasıl

geniş  bir  vadide  kurulduğunu,  bizim  sandığımızdan  da  muhteşem  ve  karmaşık  tarih  olduğunu  nereden

anlayabiliriz? Bilimin yöntemleriyle incelenmeyen bir tarihin getireceği yorum her zaman çocukçadır. 

Şüphesiz ki Osmanlı tarihi üzerindeki yazılarda Batı Avrupa’nın olumsuz etkileri de göze çarpar. Mesela Avrupa

Konseyi okul kitaplarını önyargı ve yanlış bilgilerden temizlemekten söz ediyor… Bu işi yürüten kimselerin örnek

diye  gösterdiği  “Batı  Avrupa”  ders  kitaplarının  kendileri  ideolojik  ve  hatta  yer  yer  ifade  bakımından  tashihe

muhtaçtır. Gösterilen modelin, Balkanlar için gerçekten iyi niyetle yaklaşsak da bir model olamayacağı açıktır. 

Bundan  başka  bu  kuruluşlardaki  amatör  memurların  Kafkaslar  ve  Balkanlar  bölgesindeki  problemleri

anlayamadıkları  çok  açıktır.  Çoğu  zaman  tarafsız  görünen  bazı  Alman  vakıflarının  bu  işe  müdahalesi  ortaçağ

Cizvitlerininkinden daha farklı değildir. Mesele nasıl çözülecek? Beşeriyet tarihine aktif olarak katılmaları altı yedi

asrı  geçmeyen  Batı  ve  Kuzeybatı  Avrupa’nın  okumuşları  ve  aydınlarının,  Ortadoğu  ve  Akdeniz  bölgesinin

tarihçilerine  direktif  veremeyecekleri  açıktır.  Bu  ülkelerde  tarihin  bizatihi  malzemesini,  dilinin  yoğunluğunu

meydana getiren şehirleşme olayı çok eskidir, binlerce yıla varır. Yazılı kayıtları çok eskidir… O takdirde bu iklimi

anlayabilmek için bu ülkelerdeki tarihçilerin karşılıklı çalışmalarını birbirlerine öğretmeleri ve vaziyeti kavrayarak

birlikte bir tarih yazmaları mümkündür. Maalesef gelişmeler böyle olmamaktadır. 

Yakın  zamanlara  kadar  bu  gibi  etkilerden  uzak  kalan  Arap  Ortadoğusu’nun  tarihçileri  bile  Batı  Avrupa’daki

rüzgârların etkisinde kalmışlardır. Bundan dolayı bazı kavramları değiştirmemiz gerekiyor. Osmanlı tarihinin ilk

derli  toplu  sentezini  18.  yüzyıl  başlarında  Boğdan  Prensi  olan  ve  o  tarihlerde  bildiği  bir  düzine  dil  ve  Osmanlı

musikisi  üzerine  derin  bilgisiyle  dikkat  çeken Dimitri  Kantimir’in  kaleme  aldığı  biliniyor.  İstanbul’da  Türk  ve

Hellen karmaşık bir muhitin başındaydı. Yani Mavrokordato Kardeşler, Yanyalı Mehmet Esad Efendi yani Galata

Kadısı Esad Efendi, Hezarfen ve hatta Nefiyoğlu gibi bir Türk aydını ki Latince, Rumca, Yunanca çok iyi biliyordu; 

bu karmaşık grubun birlikte çok iyi bir çalışması vardı. 

Ne  yazık  ki  Kantimir  Osmanlı  tarihini  burada  topladığı  bilgiyle,  fakat  1711  Prut  Savaşı’ndan  sonra  kendi

menfaatine  göre  yazmıştı  (Incrementa  atque  decrementa  Aulae  Othomanicae-Osmanlı  İmparatorluğu’nun

Yükseliş ve Çöküş Tarihi), çünkü Osmanlı’ya karşı Ruslarla işbirliği yapmıştı. 

Yine,  19.  yüzyılda  kaleme  aldığı  eseriyle  1774’e  kadar  Osmanlı  müesseselerini  tahlil  eden  ve  siyasi  tarihi

vekayinamelere dayanarak kaleme alan ünlü tarih yazarı Avusturyalı Joseph Hammer von Purgstall hiç şüphesiz

ki eskimiş olmakla birlikte geçilemeyen bir sentezin sahibi olmuştur. Bu eser çok sık tenkit edilmesine rağmen

daha  iyisini  yapmış  değiliz…  Böyle  bir  sentez  henüz  ortada  yoktur.  Hiç  şüphesiz  ki  neredeyse  iki  asır  evvel

kaleme alınan bu eserin birtakım şeyleri cevaplayamayacağı, yöntem bakımından sakatlıkları olacağı da açıktır. 

Ama ne yazık ki daha iyi bir yöntemle daha genişini kaleme alamadık. 

Bizim  okul  kitapları  konusunda  yapmamız  gerekenler  şunlardır:  Coğrafyayı  iyi  tanıtmak…  Balkanlar  ve

Akdeniz’in  bir  kültürel  entite,  bir  kimlik  olduğunu  gençlerimize  anlatmak…  Bu  coğrafyadaki  devletleri  ve

medeniyetleri sevmek, sevdirmek ve ancak ondan sonra Osmanlı İmparatorluğu’nun tarihte ne kadar önemli bir

rol oynayabildiğini anlatabilir ve gelecek kuşaklara nakledebiliriz. 

Osmanlı  İmparatorluğu  tarihi,  bir  Akdeniz  imparatorluğunun  tarihidir.  Ve  bu  imparatorluk  büyük  Akdeniz

imparatorluklarının sonuncusudur… Demek ki bu imparatorluğu meydana getiren ulusu onunla birlikte ele alırken

kesinlikle Avrupa historiyografisinin üçüncü dünya ülkelerine, Asya’ya, Afrika’ya baktığı gibi bakamayız. 

Evvela buradaki ulusların, etnik grupların çoğu tarihte devletleri olan, hatta müstakil kiliseleri, dini kurumları

olan  topluluklardır.  Mesela,  Bulgaristan’da  Ortaçağ’da  iki  çarlık  vardır.  Yunanistan  pekâlâ  Bizans  ve  halefi

olduğunu, onun kalıntısı olduğunu iddia edebilir. Sırplar için de bu söylenebilir. Macaristan bir imparatorluktur. 

Arnavutların  yazılı  bir  tarihi  vardır  ve  bu  imparatorluklarda  daima  aktif  idareci  ve  askerler  yetiştirmişlerdir…

Ortadoğu’nun tarihi bellidir. Bu bölgedeki halkların dilleri çok eskiden beri kayda geçmiştir… Edebiyatları vardır…

Dolayısıyla  yabancıların  getireceği  bir  dilin  burada  yaşaması  söz  konusu  değildir.  Hiçbir  imparatorluk  hele

Türklük  buralarda  başka  dilleri  silmiş  değildir.  Yani  Hindistan  alt-kıtasında  olduğu  gibi,  birtakım  yazılı  dillerin, 

hem devlette hem de felsefe ve dinde kullanılan dillerin silinip İngilizce’nin onların yerini alması gibi bir olay söz

konusu  değildir.  Fransız  koloniyalizmi  Cezayir’de  Arapça  gibi  aslında  yer  yer  Fransızca’dan  daha  üstün  yapısal

özellikleri olan ve klâsik dönemi çok daha eskiye giden bir dili maalesef çok kısa bir sürede ortadan kaldırmıştır. 

Cezayir’in  entelektüellerinin  içinde  bugün  bile  Arapça’yı  doğru  konuşmayan,  hele  hele  yazamayanların  sayısı

hayli kalabalıktır. Böyle bir vakıa Osmanlı hâkimiyeti için söz konusu değildir. Bundan dolayı Osmanlı hâkimiyeti

Balkan ve Ortadoğu halklarının tarihlerinde bir kesintiye yol açmamıştır. Kültürel hâkimiyet kaybedilmezse, belli

kurucu unsurlar yaşarsa, hele dil kurumlaşmaya muvaffak olursa, o zaman tarihte bir kesiklikten, bir kesintiden, 

bir  kopuştan,  bir  hafıza  kaybından  söz  etmemiz  mümkün  değildir.  Burada  devletlerin  ve  milletlerin  tarihi

gelişiminde bu olguyu görmemiz gerekir. 

19. yüzyılda doğan ve maalesef İkinci Cihan Harbi’nden biraz evvel “Demir Lejyonerler” denen faşist Antonescu

taraftarlarınca  başbakan  olduğu  için  katledilen  Romanya’nın  büyük  tarihçisi Nicolae  Jorga  çok  sayıda  eser

vermiştir.  Makale  ve  kitaplarının  sayısı  12  bini  bulur.  Yazdığı  5  ciltlik  Osmanlı  Tarihi ’nde  Türkçe  bilmese  bile

birçok yazılı kaynakların, bu arada da Türkçenin de tercümeyazımlarını çok iyi kullanılmaktadır. Söylediği şudur; 

“Eğer Osmanlı hâkimiyeti olmasaydı Romenlik varolamazdı, Slav denizi ortasında kaybolup giderdi. Eğer Osmanlı

hâkimiyeti olmasaydı hiç şüphesiz Kosova Sırplaşmış olacaktı… Eğer Osmanlı hâkimiyeti olmasaydı Balkanlar’da

çok daha başka bir coğrafya meydana gelecekti…” 

Muhtemelen bu koruma dolayısıyla da Balkanlar’ın etnik çeşitliliği ve gerilimi devam etmektedir. İkinci Cihan

Harbi’nden sonraki sosyalist blok döneminde bu kriz bir ara tehir edilmiştir. Ama Tito Yugoslavyası’nda bile var

olduğu sanılan armoninin bulunmadığı, ani patlama ve parçalanma ile ortaya çıkmıştır. Dolayısıyla burada krizin

geciktirilmesi  söz  konusudur.  Bu  geciktirilme  beş  asır  civarında  ifade  edilen  Osmanlı  Balkan  hâkimiyetinin  bir

ürünüdür.  Dolayısıyla  tutarlı  bir  Osmanlı  tarihi  yazabilmemiz  için  bu  vakayı  görmemiz  ve  tetkik  etmemiz

gerekmektedir. 

Balkan  incelemelerini  üniversitelerde  akademik  düzeyde  yerleştiremezsek  okullarımızda  yazdığımız  tarihlerin

verdiği  bilgiyle;  Balkanlar’dan  gelen  reaksiyonu  veya  protestoyu  bilimsel  olarak  karşılayabilmemiz  mümkün

değildir. 

FATİH SULTAN MEHMED VE OTRANTO SEFERİ

Fatih  Sultan  Mehmed  devrindeki  fetihler  içinde  Osmanlı’nın  elinde  en  kısa  süreli  kalan  yer  Otranto’dur. 

Fethedilen diğer ülkelerin hepsi 19. asra kadar İmparatorluk’ta kalmış, hatta bugünkü yurdumuzun bir bölümü

de bu devirde fethedilmiştir. 

Kırım Hanlığı ve Bosna gibi Osmanlı kültürel çevresinin (Kulturkreis) önemli iki bölümü bu devirden beri Türkiye

politikasının  vazgeçilmez  iki  coğrafi  ve  kültürel  unsuru  olarak  var  olmaktadır.  Otranto’nun  fethi  meselesi,  Türk

siyasi söyleminde çok yer almaz. Maalesef tarihçilik içinde aynı durum söz konusudur. 

15.  asırda  fethedilen  Arnavutluk  gibi  ülkelerin  arazi  tahrir  defterleri  veya  bazı  vakıf  kayıtları  mevcut  olduğu

hâlde, mesela Divan-ı Humayun, muhimme defteri gibi kayıtlar yoktur. Garip bir biçimde Osmanlı kronikleri 15. 



asrın ortalarından evvelki yüz kırk sene için söz konusu değildir. İmparatorluğun kuruluşunu ve büyümesini takip

edeceğimiz kroniklerin hemen hepsi 15. asra aittir. Aynı emperyal bir ideoloji ile âdeta tarihin yeniden yazılması

söz konusu olabilir. Daha da garip nokta; 1480’deki Otranto cengi ancak 16. asrın tarihçileri  Kemalpaşazade ve

diğerleri tarafından kaleme alınmaktadır. Demek ki Otranto fethi için bu  post bellum Osmanlı kronikleri ve 15. 

asrın  çağdaş  İtalyan  kaynaklarına  başvurmak  kaçınılmazdır.  Franz  Babinger  gibi  üniversal  bir  tarihçi  bile

kaynakların  müşterek  kullanımındaki  tezatları  halledebilmiş  görünmüyor.  O  hâlde  bu  konuda  Osmanistler  ve

İtalya tarihçileri zor bir görevle karşı karşıyadır. 

II.  Mehmed  saltanatı,  merkeziyetçi  bir  imparatorluğun  kurulduğu,  çağdaş  vatan  ve  millî  kimliğimizin  inşa

edildiği  bir  devirdir.  Saray  teşkilatı  bu  devirde  tamamlanmıştır.  22  yaşındaki  padişah  İstanbul  fethinin  hemen

ertesinde  sadrazamını  idam  ettirdi.  Çandarlı  Halil  Paşa’nın  idamı  ilk  sadrazam  idamıdır.  Birçok  zaviye  artan

askerî  masraflar  ve  tımar  dağıtımı  nedeniyle  devletleştirildi.  Sürgün  ile  Anadolu  halkının  bir  kısmı  Balkanlar’a

sürüldü.  Bu  olaylar  nedeniyle  hiç  şüphesiz  Fatih  Sultan  Mehmed’i  bugünün  tarihçileri  çağdaşlarından  daha  çok

seviyorlar.  İstanbul’un  fethi  ile  gayrimüslimlerin  ruhani  reisleri  tayin  edildi.  İmparatorluk’ta  bir  Ermeni

Patrikhanesi yaratıldı. Bir Roma politikası güdülüyordu. Bu eski Türk ve İslam İmparatorluk ananesi ile de uyum

halindedir.  Vakı’a  11.  asırdan  beri  Türkler  yeni  ülkelerine  Roma  (Rum),  kendilerine  de Romalı  (Rumî)  derler; 

Fatih Sultan Mehmed Kayzer-i Rum unvanını aldı. Taşra iradesi merkezîleştirildi ve padişaha bağlıydı. Saraylıların

müdahalesi  önlendi.  Bu  durumun  17.  yüzyılda Koçu  Bey  lâyîhasında  özlenen  bir  sistem  olarak  zikredildiğini

görürüz.  Padişahın  iktidarı  mutlaktı.  Kardeşlerin  katledilmesi  bu  dönemde  meşru  hale  geldi.  Mamafih  iktidarın

yapısı bunu gerekli kılıyordu. 100 sene sonra Osmanlı ülkelerini gezen Alman seyyah diyor ki; “Gökte nasıl bir

güneş varsa Osmanlı ülkesinde de bir hükümdar olur.” 

Batılı ressamların gözüyle bir Türk hücumu. 

Fatih  Sultan  Mehmed’in  fetihlerinin  yönü  Avrupa  idi  ve  şüphesiz  İtalya’da  ki  ilk  hedef  Roma  idi.  Bu

tartışılmayacak  kadar  açıktır.  II.  Mehmed,  kendi  zamanında  eşi  az  görülen  Rönesans  tipi  bir  entelektüeldi. 

Hünkârın dünya tarihlerini, Büyük İskender’i okuttuğu biliniyor. Yunanca’sını Kritovulos ve Languschi gibi yazarlar

methediyor. Farsça şiir yazıyor, Arapça biliyor. 

Türk  tarihî  ve  siyasî  polemiğinde  Avrupa  içlerine  ilerlemenin  doruk  noktası  I.  ve  II.  Viyana  muhasaralarıdır. 

Siyasî  polemikte  insanlar  Basra’ya  ve  Mısır’a  ilerleyen  ecdattan  veya  Otranto’dan  pek  söz  etmezler.  Oysa

Otranto’nun Avrupa’nın tarihî hafızasında önemli yer ettiği açıktır. Birçok önemli anlaşma gibi birçok önemli harp

de  Türk  tarihçiliğinde  müstakil  monografi  konusu  olmadı.  Otranto  da  böyledir.  13  aylık  Otranto  hâkimiyeti

sadece genel tarihlerimizin konusu olmuştur. Bu genel tarihlerin içinde tarihçinin yaklaşımına göre farklar vardır. 



İsmail  Hakkı  Uzunçarşılı,  Fatih  Sultan  Mehmed’in  büyük  amirali  yani  Kaptan-ı  Derya  Gedik  Ahmet  Paşa’yı

Otranto’nun  fethine  tayinini  anlatıyor.  Bunun  için  önce  Otranto  valisi  tayin  edilmiştir.  Daha  evvel  Arnavutluk

seferine  karşı  çıkan  Gedik  Ahmet  Paşa,  bu  sefer  âdeta  cezalı  olarak  bu  göreve  zorlandı.  Uzunçarşılı,  Paşa’nın

çıktığı eyaletin adını veriyor; “Polyo…” 

Anlaşıldığı  üzere  Osmanlı  tarihçilerinin  belgelerle  çalışan  bu  titiz  duayeni  İtalya  haritalarını  bile  doğru  dürüst

tetkik etmedi ve mukayese yapacağı kaynakları okumadı. Buna karşılık popüler tarihçi Yılmaz Öztuna, Otranto

Seferi’ni ilginç bir yorumla ele alır. Fatih Sultan Mehmed’in büyük amiralinin Roma’ya, Puglia’ya ayak basması, 

ona  göre  Roma  imparatorluk  idealinin  bir  tezahürüdür.  Zira  İtalya  yarımadasının  ve  bu  dünyanın  en  kuvvetli

devleti Venedik Cumhuriyeti ile bir mütareke yapılmıştı ve Venedik’in kuzeyde Adriatik kıyısındaki kolonileri de

Dalmaçya’da bırakılıyor. Doğrudan Puglia’ya, Napoli ve Roma’ya yürünmek istendiği açıktır. Nea Roma’dan sonra

Roma da hüküm altına alınacaktır. 

16. yüzyıl tarihçisi İdris-i Bitlisî’ye göre 1479 yılında İyonya Denizi’ndeki Aya Mavri (Santa Maura), Kefalonya ve

Zanta  adalarının  işgalini  Gedik  Ahmet  Paşa  teşvik  etmiştir.  Nitekim  o  yıl  Tocco  hanedanından  Prens  Leonardo

hem Osmanlı hükümetine ödemek zorunda olduğu haracı düzgün ödemedi, hem de Osmanlı sarayına sormadan

Napoli Kralı Ferdinand’ın kızıyla evlendi. Bu sayede Macar kralı Matyos ile de akraba olmasından dolayı işgale

legal sebep bulundu. Bu üç adanın alınışıyla Puglia eyaletinin geçişi sağlanmış oldu. 

Bu noktada bir gerçek dikkati çekiyor; İtalya hakimiyetinde bir acelecilik söz konusudur. Akdeniz adalarının en

stratejik ve Rodos şövalyelerinin üssü olan Rodos’un kuşatılması Mesih Paşa’ya verilmiş ve buna paralel olarak

Gedik  Ahmet  Paşa  İtalya  fethine  yollanmıştır.  Rodos’un  alınamadığını;  ancak  Kanuni  devrinde  fethedildiğini

biliyoruz.  Anadolu  yakınında  Malta  şövalyeleri  otururken  onların  merkezi  olan  Malta  adası  hiçbir  zaman

İmparatorluğa katılmamışken ve Sicilya gene Türk hakimiyetine girmemişken İtalya’nın fethi çok erken olmalıdır. 

Nitekim  Venedik’in  üsleri  olan  Kıbrıs  16.  asırda,  Girit  ise  17.  asırda  fethedilmiştir.  Dalmaçya  kıyılarında  Hırvat

korsan  Uskoklar  ve  bütün  kıyılarda  Venedik  etkisi  vardı.  Bu  tarihlerde  Belgrad,  Macaristan’ın  elindeydi  ve

İtalya’nın  kuzeyi  henüz  pek  emin  sayılmazdı.  Fatih  Sultan  Mehmed’in  alelacele  Gedik  Ahmet  Paşa’yı  güney

İtalya’ya  yollaması,  büyük  İtalya  fethi  için  bir  uvertürdür  ve  siyasi  bakımdan  Roma  imparatorluk  idealinin  bir

deklarasyonudur. 

Gedik Ahmet Paşa’nın ne kadarlık bir kuvvetle Otranto’ya çıktığı kaynaklarda münakaşalıdır. 100 bin asker gibi

rakamlar mübalağalıdır. Yeni Çağ’ın lojistik imkanları ve bizatihi Puglia eyaletinin imkanları böyle kalabalık fetih

birliklerini  beslemeye  müsait  değildir.  Her  halükârda  Temmuz  sonunda  Paşa’nın  fazla  direnme  görmeden

İtalya’ya  ayak  bastığı  ve  11  Ağustos  1480’da  Otranto  kalesinin  alınmasıyla  İtalya’nın  güneyinde  Osmanlı

hakimiyetinin başladığı görülmektedir. 

1500’lü yılardaki İtalya’yı gösteren bir harita ve Fatih Sultan Mehmed. 

Popüler tarihçilerden Mustafa Cezar, Fatih Sultan Mehmed’in ölümünden önce Evranosoğlu Ahmet’e Mora’daki

Venedik  kalelerinin  üzerine  akın  emrettiği  biliniyor.  Muhtemelen  Otranto  uvertüründen  sonra  İtalya’nın  fetih

opus  magnumu  başlayacak  ve  Venedik’e  sefer  açılacaktı.  Aslında  padişah  niçin  Anadolu’ya  geçmişti?  Gebze

çayırındaki zehirlenme ve ölüm birçok soruyu cevapsız bırakıyor. Bu sefer, Memluklular’a mı yoksa İtalya’ya mı

yönelikti?  Her  halükârda  İtalya’ya  giriş  natamam  bir  fetih  teşebbüsü  olarak  kaldı.  II.  Beyazid  ve  Cem  Sultan

vakasıyla İtalya hakimiyetinin sona ereceği anlaşıldı. 

Nitekim 10 Eylül 1481’de İtalya’ya veda edildi. 13 aylık hakimiyetin sonu çok kanlı bitti. Fatih’in fetihleri, hatta

bütün  Osmanlı  fetihleri  içinde  en  kısa  süreni  bu  oldu.  İkinci  kısa  süreli  fetih  17.  asırda  Ukrayna’da  fethedilip

bırakılan Çihrin Sahrası olmuştur. Genellikle Fatih’in fethettiği ülkeler 19. yüzyıla kadar elde kalmışken Otranto

bir istisnadır. 

Otranto,  Türk  tarihyazıcılığında  nasıl  ele  alındı  ve  yorum  itibariyle  nedir?  İtalya’nın  fethini  Roma

İmparatorluğu’nun  yeniden  kurulması  ve  Fatih’in  bu  misyonu  etrafında  ele  almak  gerekir.  Genelde  halefi  II. 

Beyazid böyle bir misyon yüklenmediğinden Otranto’dan çabuk vazgeçildi. 

Tarih  yazınımızda  (historiography)  kimse  bu  uzun  savaşın  lojistik  ve  teknik  yönleri  üzerinde  durmuyor.  Fatih

Sultan  Mehmed  İtalya’yı  Justinyanus  gibi  almak  istiyordu.  Ama  artık  İtalya  ve  Avrupa,  Justinyanus  devrindeki

gibi  değildi.  En  azından  İtalya  fethi  için  gerekli  ön  hazırlıklar  tamamlanmış  değildi.  O  da  Mora  Yarımadası, 

Dalmaçya kıyıları, Sırbistan ve Venedik sürecini kapsar. 

Padişahın  erken  ölümü,  onun  politikasını  tayin  etmemizi  güçleştiriyor.  Fatih  Sultan  Mehmed  gibi  bir  dahiyi

anlamaktaki güçlük kadar, kaynakları da yeterince incelemeyişimiz yorum imkansızlığının nedenidir. 

Otranto, Kilisenin ve Hıristiyan dünyasının ilerleyen Türklere karşı bir propaganda edebiyatı yaratmasına vesile

oldu. Ne gariptir ki bu edebiyatın, ilmi tarihçiliği etkilediği görülüyor. Henüz İtalya tarihi bu konuda metodik bir

ayıklamaya  girişmiştir.  Soğukkanlı  tarih  için  lâzım  olan  tek  şey;  arşiv  malzemesi  ve  dil  donanımı...  Altın  kural

olan “audi alteram partem-diğer tarafı dinle” usulünü izlemek gerekiyor. 

ÜÇ KITADA OSMANLILAR

Kanunî Sultan Süleyman Devri

Hepimiz 16. asrı, Osmanlı İmparatorluğu’nun doruk noktası olarak bilir ve kabul ederiz. Bu da Kanunî Sultan

Süleyman asrıyla aynileştirilir. Daha Kanunî Sultan Süleyman hayattayken böyle bir hava vardı ve ondan sonra

da bütün 16. asır boyunca, yani oğlu II. Selim, torunu III. Murad, torununun oğlu III. Mehmed devirlerinde de

Gelibolulu  Mustafa  Âli  gibi  vakanüvisler,  Kanunî  Sultan  Süleyman  devrinden  “Asr-ı  Süleyman  Han”  diye

bahsederler. 

Burada neredeyse “Asr-ı Saadet” demelerine ramak kalır. Gerçekten de Osmanlı İmparatorluğu ulaşabileceği

sınırlara  ulaşmıştır  demeyelim,  ama  artık  bir  dünya  gücü  olduğunu  kanıtlamıştır.  Aslında  Osmanlı

İmparatorluğu’nun  gerçek  kurucusu  ve  Avrupa  coğrafyası  karşısında  imparatorluğun  mevcudiyetini,  ağırlığını

hissettiren hükümdar hiç şüphesiz ki II. Mehmed, yani Fatih Sultan Mehmed Han’dır. 

Belki  bir  şehir  devleti  derekesine  inmiş  olsa  bile,  yine  de  Roma  İmparatorluğu’nu  sona  erdiren,  ama  her

halükârda  İstanbul  gibi  çok  zor  bir  şehri  çağın  askerî  tekniklerini  kullanarak  ele  geçiren  bu  21  yaşındaki  genç

mareşal,  ardından  bugünkü  Romanya’ya  ve  Moldova’ya  tekabül  eden  Eflak-Boğdan  topraklarını,  Yunanistan’ın

hemen  hemen  tamamını,  zaptı  çok  zor  olan  Ege  adalarından  Eğriboz’u,  Limni’yi  (Rodos’u  kuşatmışsa  da

alamamıştır),  Arnavutluk’u,  Sırbistan’ın  çok  önemli  bir  kesimini  (Belgrad  ve  etrafı  hariç  olmak  üzere),  Bosna

Hersek’i  ele  geçirmiş;  Anadolu  topraklarından  Karaman’ı  eyaletleri  arasına  katmış,  Otlukbeli  Savaşı’nda  Doğu

Anadolu’da Uzun Hasan’ın, yani Akkoyunlular Devleti’nin hâkimiyetini sona erdirmiş, nihayet Trabzon’da Pontus

Rum  İmparatorluğu’nun  kalelerini  ele  geçirmiş,  bir  ahitname  ile  dahilî  anarşi  içindeki  Kırım  Hanlığı’nı  Osmanlı Devleti’ne tâbi hale getirmiş ve bu hanlığın en önemli parçasını, yani Sudak ve Kefe’yi ihtiva eden kesimini de

Kefe Sancağı adı altında merkeze bağlamıştır. 

Hiç  şüphe  yok  ki  Doğu’da  ve  Batı’da Fatih  Sultan  Mehmed  asrı  Osmanlı  İmparatorluğu’nun  artık  bir  cihan

devleti  haline  dönüşmesidir.  Büyük  güçler  içindedir  ve  dünyadaki  devletler,  bütün  büyük  güçler  politikalarını

birbirlerine karşı ve birbirlerini kollayarak, birbirlerini izleyerek oluştururlar. 

Kanunî Sultan Süleyman devrinde bu manzumeye Bağdat’ın, yani bugünkü Irak’ın fethi –ki daha evvel babası

Yavuz  Sultan  Selim  Han  bütün  Güneydoğu  Anadolu’yu,  Suriye,  Filistin,  Lübnan  ve  Mısır’ı  topraklara  katmıştı–

eklenmiştir. Bu bölgede Roma İmparatorluğu vasfına sahip, üniversal imparatorluk vasfına sahip bir imparatorluk

Mezopotamya’ya  hâkim  olmak  durumundadır.  Bunun  üzerinde  önemle  duruyoruz,  çünkü  tarihte  Osmanlı’dan

evvelki  iki  Roma  İmparatorluğu  Mezopotamya’ya  hâkim  olamamışlardır.  Birinci  Roma  Partlarla, Bizans  denilen

ikinci  Roma  ise  Sasanilerle  savaşmak  zorunda  kalmıştır  ve  Fırat  havzasının  üst  kısmını  elinde  tutsa  da  güney

kısmını, yani bugünkü Irak’ı (bugünkü Irak son asırda ortaya konmuş suni bir coğrafyadır), Mezopotamya’yı ele

geçirememiştir. Burası hepimizin bildiği gibi İran İmparatorluğu’nun, yani Ahemenişlerden beri devam eden ama

Romalıların çağdaşı olan Part Hanedanı’nın ve ardından da Sasanilerin elinde kalmıştır. 

İki  Roma’nın  ardından,  üçüncü  Roma  diyebileceğimiz Osmanlı,  Irakeyn  Seferiyle  ilk  defa  Mezopotamya’ya

hâkim olmakta ve Basra Körfezi’ne kadar uzanmaktadır. Bu Kanunî Sultan Süleyman’ın doğudaki büyük seferidir

ve iyi bir mareşal olduğunu göstermektedir. İkincisi bu sefer sayesinde, İran’la olan sorun çözülmese bile, İran

sınırlarımız teminat altına alınmıştır, fakat asıl önemlisi Macaristan’ın fethidir. 

Macaristan  neresidir?  Orta  Avrupa’da  bugünkü  Macaristan’a  ilave  olarak  Slovakya,  Romanya’nın  Transilvanya

denen  kısmı  –Macarca’da  Erdel  denir,  biz  de  aynı  tabiri  kullanırız–  bugünkü  Sırbistan  (çünkü  Belgrad  onların

elindeydi)  ve  bugünkü  Avusturya’nın  da Burgenland diye bilinen kısmından müteşekkil bir alandır. Ukrayna’dan

bir  küçük  bölümü  de  buna  ilave  ediniz  ve  bir  ara,  15.  asrın  sonunda,  Kral  Matyas  “Corvinus”  zamanında

Macaristan’ın Venedik’e kadar yayıldığını, bir ara Viyana’yı bile ele geçirdiğini de hesaba katınız. 

Dahası  var:  Kral  Sigismund  zamanında  Alman  imparatorluk  tacı  da  Macaristan’a  verilmişti.  Macaristan  bu

nedenle,  Polonya  ve  Litvanya  tacını,  Macaristan  tacını  ve  Alman  imparatorluk  tacını  elinde  tutan  kuvvetli  bir

devlettir.  Bütün  Orta  Avrupa’nın  ahvali  Macaristan’dan  sorulur.  Bu  hâkimiyet  Balkanlar’a  kadar  uzanır.  Ta  15. 

asırdan  beri  Osmanlı  İmparatorluğu,  Balkanlar’da  Macarlarla  savaşmak  durumunda  kalmıştır.  Daha  Hacı  İlbeyi

zamanında Sırpsındığı  dediğimiz  savaştan  sonra,  Macarlar  en  önemli  tarihî  mareşallerinden  Hunyadi  Yanoş

komutasında  diğer  Haçlı  devletleri  birleştirerek,  hepimizin  bildiği  gibi  Balkanlar’a  sarkmıştır.  Eğer  II.  Murad’ın

dâhiyane savunması olmasa ve 1442’de Varna Savaşı’nı kazanmasa, Osmanlıların daha o tarihte Balkanlar’dan

sökülüp atılması işten bile değildi. Bazı yayılma ve hâkimiyetler, doğrudan doğruya iktisadî gelişmelerin coğrafî

stratejik  gereksinimleri  sonucu  ortaya  çıkar.  Mesela  Almanya’nın  Ortaçağ’da  Polonya’ya  doğru  yayılması  veya

Rusya’nın, yani Moskova Devleti’nin Sibirya’ya doğru genişlemesi buna örnektir. Keşifler sonucunda İspanyolların

yerkürenin  yarısına  hâkim  olması  da  bunun  başka  bir  tezahürüdür.  Ama  bazı  tür  hâkimiyet  doğrudan  doğruya

savaşlarla  tayin  edilir.  O  savaşlardaki  başkomutanın  başarısı  ve  orduların  taktiği,  uzun  hâkimiyet  yıllarını

ardından getirir. 

Osmanlı  tarihinde  1444  Varna  Savaşı,  I.  ve  II.  Kosova  savaşları  ve  1526  Mohaç  Meydan  Muharebesi

bunlardandır. 1526’da Polonya, Litvanya ve Macar tacını elinde tutan Kral Layoş Mohaç’ta yenilmiştir ve o günün

akşamı  Avrupa  tarihi  bir  şokla,  bir  zelzele  ile  sarsılmıştır.  Kuvvetli  Macaristan  Krallığı  birden  ortadan

kalkmaktadır. Bu imparatorluğun vârisi ise, tacı bekleyen Habsburglar’dır. Birdenbire Tuna mansabına Osmanlı

İmparatorluğu,  Türklerin  imparatorluğu  yerleşmektedir.  Bu  yerleşim,  bu  hâkimiyet;  5,  10,  15,  50  senelik  bir

geçici yerleşim değildir. Yaklaşık 180 sene sürecektir. Demek ki Türkler çok önemli bir şekilde Avrupa tarihinin



içine girmektedirler. Katolik krallıkların en önemlisi olan, Roma Kilisesi’nin yeryüzündeki yansıması sayılabilecek

mukaddes krallık Macaristan bir anda Türklerin eline geçmekte, çok küçük bir kısmı onun kanunî vârisi sayılan

Avusturya’nın  Habsburglar  hanedanı  tarafından  kontrol  edilmektedir.  Bu  da  Pressburg  veya  Bratislava

Macaristanı  dediğimiz  bugünkü  Slovakya  topraklarıdır.  Ancak  orası  bile  Kanunî’den  sonra  sık  sık  birtakım

seferlere,  birtakım  fütuhata  uğrayacak,  bazı  kalelerin  elden  çıkmasıyla  hâkimiyetin  zor  tutulduğu  bir  alan

olacaktır. 

Kimdir bu Habsburglar? 

Habsburglar  bir  Avusturya  hanedanıdır.  Bugünkü  Avusturya’nın  küçük  bir  bölümünde  13.  asırda  hâkimiyetleri

vardır. Tarihin akışı içinde Kral Ottokar Promisil’le Rudolf Habsburg’un savaşı sonunda Bohemya, yani bugünkü

Çekya da ellerine geçmiştir. 

Zamanla  Avusturya  Habsburgları,  Alman  devletlerinin  konfederasyonu  demek  olan  Alman  imparatorluk  tacını

almışlardır.  Bundan  sonra  çok  ilginç  bir  gelişme  görülmektedir.  Avusturya  Habsburgları  ilk  önce  çok  ilginç  bir

şekilde, evlilik yoluyla Burgondiya gibi zengin bir devletin vârisi oluyorlar. Burgondiya bugünkü Fransa’nın Dijon

bölgesini,  fakat  asıl  önemlisi  Belçika  ve  Flandre’ı  kapsayan  zengin  bir  dükalıktır.  I.  Maximilian’ın,  Marie  [de

Bourgogne] ile yaptığı evlilik bu toprakları Avusturya’ya kazandırıyor. Oğlu Güzel Philippe [Felipe] ise daha iyisini

yapıyor, İspanya verasetini alıyor. 

O yıllarda İspanya’da Müslümanlar gerilemektedir. Kastilya kraliçesi Isabel ile Aragon kralı Ferdinand evlenmiş, 

bir  birlik  kurmuş,  İspanya’yı  birleştirmektedirler.  1492’de  de  Granada’dan  son  Müslümanlar  ve  ardından

Yahudilerin sürülmesiyle Katolik İspanya ortaya çıkmaktadır. Yine aynı yıl Kolomb’un keşifleriyle Amerika kıtaları

da İspanya’ya bağlanmaktadır. Şimdi onların kızı, Deli Juana denen prensesle, Habsburg hanedanından Philippe

evleniyorlar:  Buna İspanyol  düğünü  denir.  Burgondiya  düğününden  sonra  İspanyol  düğünü  ile  Avusturya

genişliyor.  Ve  bu  arada  tabii  Maximilian’ın  Alman  imparatorluk  tacını  da  giydiğini  düşünürseniz,  artık  bizim

kitaplarımızdaki  gibi  Avusturya  İmparatorluğu  lafını  edemeyiz,  o  çok  yanlıştır,  Alman  İmparatorluğu’ndan  söz

etmemiz  gerekir.  Yani  bizim  tarih  boyunca  savaştığımız  devlet  aslında  Avusturya  İmparatorluğu  değil,  Alman

İmparatorluğu’dur.  Çünkü  Avusturya  İmparatorluğu,  ancak  19.  yüzyıl  başında,  Napolyon’un  Alman

İmparatorluğu’nu  dağıtması  ve  Avusturya’ya  Avusturya  İmparatorluğu  unvanını  kabul  ettirmesi  ile  ortaya

çıkmıştır. Biz Avusturya İmparatorluğu ile savaşmadık, bu çok ilginç bir gerçektir. Biz Avusturya İmparatorluğu ile

Birinci Dünya Savaşı’nda sadece müttefik olduk. O da pahalı bir ittifaktır. Çünkü askerlik bakımından pek başarılı

bir  savunma  sistemi  kuramadıklarından,  bir  kolordumuz  Galiçya’da,  Avusturya  topraklarını  Rusya’ya  karşı

savunmak zorunda kaldı. 

Kanuni Sultan Süleyman ve eşi Hürrem Sultan’ın türbeleri. Wiliam Henry Bartlett. 



İspanya  bir  yanda,  Almanya-Avusturya  toprakları  öbür  yanda,  Habsburglar  Avrupa’nın  hâkimi  olarak

görünüyorlar. Tek ciddi rakipleri Osmanlılar. Ve çok ciddi bir rakip. Bir kere sınırları zorluyor, onların kanunî miras

hakkı  olan  Macaristan’ı  kendi  elinde  tutuyor,  daha  da  önemlisi  Katolik  devlete  karşı  ayaklanan  Protestanları

himaye ediyor, yani Alman İmparatorluğu içindeki Protestan Prenslikleri tutuyor. Protestanların hamisi Osmanlı

İmparatorluğu  oluyor.  Tabii  bu  durumda  Osmanlı’nın  bir  müttefiki  vardır.  Kim?  Fransa.  Fransa  da  Katolik

olmasına  rağmen,  İspanya  ve  Almanya  tarafından  Katolik  baskısı  altına  alındığı  için  ister  istemez  Türklerle

ittifaka gidiyor. 

Kanunî  asrında  ve  onun  haleflerinden,  bilhassa  III.  Murad  zamanında  Osmanlı  İmparatorluğu’na  yanaşmak

zorunda  olan  büyük  bir  devlet,  doğmakta  olan  büyük  bir  devlet  daha  var.  Hangi  devlettir  bu?  İngiltere. 

İngiltere’nin  kudretli  kraliçesi,  gerçekten  kurucu  kraliçesi  I.  Elizabeth,  İspanya’ya  karşı  müttefikini  bulmuştur. 

Böylelikle İngiltere ile de diplomatik ilişkiler kuruluyor. 

Şimdi  ortaya  çıkan  garipliğe  bakın.  Müttefiklerimiz  veya  bize  yanaşanlar  Fransa  ve  İngiltere;  karşımızda  ise

Almanya  ve  İspanya  Habsburgları.  Ferdinand  ve  büyük  kardeşi  Şarlken  [V.  Karl]  bir  müddet  sonra  bu

imparatorluğu  bölüştüler,  Şarlken  İspanya  kralı  olarak  Kral  Carlos  adını  alarak  İspanya  ve  sömürgelerinde, 

Ferdinand  ise  Avusturya  ve  civarındaki  Alman  imparatorluk  tacı  ülkelerinde  kaldı.  Bunlara  karşılık  bizim

karşımızda  biri  daha  var:  Müslüman  İran.  Bu  hep  böyle  gidecektir.  II.  Viyana  Kuşatması  yıllarında  bile

Osmanlı’nın müttefiki İsveç, Avrupa’nın müttefiki İran’dır. 

Bir ülke daha var: Rusya. Henüz temastayız sadece, diplomatik temastayız, ciddi bir çatışmamız yok. Çatışma

işlerine  Kırım  Hanlığı  bakıyor.  Moskova  Rusyası’nda  Korkunç  İvan  (IV.  İvan)  Kanunî  Sultan  Süleyman  Han’ın

çağdaşı ve Rusya’yı kasıp kavuruyor. Şiddetli bir yönetim tarzı var. Rusya’da gerçek anlamda feodal bir nizamı

kuruyor.  Angaryaya  bağlı  toprak  serfliğini  yerleştiriyor  ve  parçalanan  Altınordu’nun  Astrahan  ve  Kazan  gibi

parçalarını  yutuyor.  Sibir  Hanlığı  zaten  Rusya’nın  elindeydi,  son  parça  Kırım  Hanlığı  olacaktı,  orada  muvaffak

olamıyorlar ve Kırım Hanlığı çoktan Osmanlı idaresi altına girmiştir. 

Süleymaniye Cami. 

Kırım  Hanlığı,  Macaristan’dan  kopan  bugünkü  Romanya’daki  Erdel  Beyliği,  Eflak,  Boğdan  beylikleri  ve  Mısır, 

Osmanlı’nın  vasalları,  yani  imtiyazlı  beylikleridir.  Fakat  herhangi  bir  vilayet  gibi  olmayıp,  ayrı  yönetim  sistemi

kullanırlar.  Hatta  Eflak,  Boğdan,  Kırım  ve  Erdel  dış  ülkelere  sefir  yollayıp,  sefir  bile  kabul  ederler.  Biliyorsunuz

Macaristan’ın  bu  kesimi  Macar  kültürel  bağımsızlığını,  siyasî  bağımsızlığını  devam  ettirmiştir  ve  Osmanlı  vasalı

Erdel  Beyliği,  eyalet  değil  imtiyazlı  beylik  olan  Erdel  Beyliği  200  sene  kadar  Macar  bağımsızlığını  ve  kültürünü

devam ettirmesiyle göze batacaktır. 

Müttefikimiz  Fransa  Akdeniz’e  açılmıştır;  Avusturyalıların  ve  Almanların  Akdeniz’e  çıkması  ise  söz  konusu

değildir.  Karşımızda  İspanya  var  ve  İspanya’yla  çatışmamız  bize  bağlı  olan  Cezayir  yüzündendir.  Cezayir  yani Mağrib  Arabistanı  veya  Mağribî  Kuzey  Afrika  dediğimiz  bölge,  Anadolu’da  yetişen  denizciler,  yeniçeriler  ve

leventler  tarafından  idare  ediliyor.  Bunların  başında  Barbaros  Hayrettin  Paşa  var  ve  o  sayede  Kuzey  Afrika

elimizde kalmıştır. Bu denizci kuvvet bir beylerbeyiliktir, imtiyazlı bir beylerbeyiliktir, İspanya’ya kafa tutmakta, 

hatta onu püskürtmektedir. Dolayısıyla Kuzey Afrika İspanya’nın eline düşmekten kurtulmuştur. 

Bu denge çok ilginçtir ve Kanunî Sultan Süleyman asrında kurulan bu sınırlar, yani Tuna mansabından Fırat’a, 

Ukrayna ovalarından Kuzey Afrika’ya ve Habeş Beyliği dediğimiz, bugünkü Habeşistan’dan çok Somali’yi içeren

kesimle  Osmanlı  İmparatorluğu  aslında  iki  asır,  yani  ta  17.  asır  sonlarına  kadar  devam  edecek  bir  Akdeniz, 

Balkan ve Doğu Avrupa dengesi kurmuş, üç kıtaya hükmetmiştir. Bu hiç şüphesiz ki bugünkü tarihi tayin eden bir

dengedir ve günümüzün tarihini oradan başlayarak takip etmek zorundayız. 

OSMANLI VE AKDENİZ DÜNYASI

Osmanlı  İmparatorluğu  Marmara  Bölgesi’nde  küçük  bir  beylik  olarak  doğdu,  gelişti;  fakat  bu  ilk  yılların

üzerinden  daha  100  yıl  geçmemişti  ki  Balkanlar’da  ve  Ege’de  hâkimiyeti  tesis  etti  ve  bu  Balkan  hâkimiyeti

hemen hemen bugünkü Bulgaristan ve Yunanistan’ın tamamını kapsadı. Çok kısa bir süre sonra Adriyatik, Tuna

Nehri, Karadeniz kıyıları ve Mezopotamya’ya kadar uzandı. İkinci asrında Akdeniz’in batı yakası hariç, kuzeyi ve

Kuzey  Afrika  da  dahil  çepeçevre  saran  bir  imparatorluk  olmuştu.  Yani  başka  bir  deyişle,  gerek  müesseseleri, 

gerek hayatı, gerek üniversalist hâkimiyet anlayışı ve gerek coğrafyası itibariyle bir Üçüncü Roma idi. 

Akdeniz dünyası üzerinde kurulu olan Osmanlı İmparatorluğu bu bölgenin son muhteşem imparatorluğuydu ve

onu bütün kültürleri, bütün mirasıyla birlikte barındıran ve çağdaş dünyaya taşıyan, asıl tarihî vazifesi de bu olan

bir devletti, bir Akdeniz imparatorluğuydu. 

Nedir  bu  Akdeniz  dünyası?  Akdeniz  hiç  şüphe  yok  yeryüzü  tarihinde,  insanlık  tarihinde  her  şeyden  evvel  bir

kültür çevresidir. Yani Almanlardan alınan ödünç bir kelimeyle “Kulturkreis”dır. Dünyada başka kültür çevreleri

de vardır. Hint dünyası gibi, Çin gibi. Çin, yazısıyla ve ananeleriyle bulunduğu bölgede modellik etmiştir. Fakat

hiç şüphe yok ki dünya ile bağlantısı kopuktur. Sınırlı ticarî ilişkiler dolayısıyla pragmatik bir şekilde, ipeğiyle, çok

sonraları  barutuyla,  kâğıdıyla  belirli  katkıları  olmuştur.  Ama  beşeriyetin  ortak  macerasında  Çin  dilinin,  Çin

yazısının,  Çin  tefekkürünün,  hatta  bizzat  Çin’in  büyük  bir  payı  olduğunu,  katkısı  olduğunu  söylemek  mümkün

değildir.  O  ayrı  bir  kültür  çevresidir  ve  zamanımıza  kadar  da,  dünyanın  diğer  kesimleriyle  ana  arterlerini

bağlamak konusunda son derece sınırlı davranmıştır. Bundan sonra ne olacağını bilemeyiz. 

Gene Hindistan, kültürü dolayısıyla en azından insanlığa sıfırı, aritmetik işlemlerindeki sıfırı öğreten bir kültür

olması  dolayısıyla  önemlidir.  Fakat  bu  Hindistan’ı  çeviren  muazzam  Hint  Okyanusu  ve  kuzeyindeki  dağlar

dolayısıyla dış dünyayla teması her zaman sınırlı kalmıştır. Buna rağmen Helenizm döneminde, İskender seferleri

sırasında  bir  Yunanlılık  tespiti  mümkündür  ve  gene  aynı  şekilde  Mezopotamya  ve  İran’ın  üzerinde  Hindistan’ın

matematiğiyle, tefekkürü ile, lisan katkılarıyla bir payı olduğunu düşünmemiz gerekir. 

Asıl Ortadoğu dünyası, yani Mezopotamya,  Mısır,  İran  ve  Anadolu  hiç  şüphesiz  ki  bugünkü  uygarlığın  kökünü

oluşturmaktadırlar  ve  beşeriyet  tarihinde  Hz.  İsa’dan  beş  bin  yıl  öncesinde  buralarda  ilk  şehirler  teşekkül

etmiştir. İlk şehirlerin teşekkül etmesi demek, bu şehirler bir ziraî fazlaya dayanarak yaşayacağına göre, burada

artık  bildiğiniz  anlamda  zanaatlarla  ziraatin  meydana  gelmesi  demektir.  Ve  yeryüzü  tarihinde  neolitik  devrim

dediğimiz,  yani  cilalı  taş  devrine,  kültürüne  tekabül  eden  tarımcılık  burada  başlamıştır.  Beşeriyetin  bu

yerleşmesi,  toprağı  ve  tabiatı  bu  şekilde  verimli  olarak  kullanmaya  başlamasıyla  da  Ortadoğu  medeniyeti, 

Mezopotamya ve Nil havzasında harikalar yaratmaya başlamıştır. 

İnsanlık  böylece  şehir  ve  devlet  safhasına  ulaşmıştır.  Çok  ilginçtir,  Akdeniz’in  etrafındaki  diller  birbirine  çok

zıttır.  Bir  tarafta  Sami  diller,  öbür  tarafta  Avrupa  dilleri,  onların  muhtelif  branşları  ve  bakarsanız  bunlar  çok

değişik  alfabelerle  yazılmıştır.  Ortadoğu  tarihinde  son  iki  bin  yılın  sadece  alfabe  konusundaki  renkliliği  bile, 

başka hiçbir yerle mukayese edilemez. Ne var ki bu alfabeler mantık olarak birbirinden çıkmıştır. Yani Latin ile

Yunan’ın,  Yunan  ile  Fenike’nin,  Fenike  ile  birtakım  Sami  dillerin,  alfabelerin  fonetik  ve  fonemik  biçimde

düzenlenmesi, yani heceye dayanan işaretler olması dolayısıyla bir beraberlik görülmektedir. 

Daha  da  garibi,  birbiriyle  alakası  olmayan  bu  dillerin  edebiyatı,  benzerlikleri  bir  iken  ikiye  katlamıştır. 

Mezopotamya’nın en eski edebi dili Sümerce’nin, kendisinden sonraki Sami dillerle yapı olarak hiçbir akrabalığı

yoktur. Ama bu dili sadece bugünün arkeologları, filologları değil o zamanların Samileri de biliyordu, Akkadlar da

biliyordu,  Babilliler  de  biliyordu.  Sümerce  metinleri  kopya  edip  kütüphanelerde  saklamak  o  uygarlığın  başlıca

aracıydı. 

Bugün  Güneydoğu  Anadolu’da,  Urfa’daki  Sultantepe  kazılarında,  Sümerce  Gılgamış  metinleri  bulunmuştur. 

Akkadlar  Sümer  şehirlerinde  kazı  yapıyorlar  ve  Sümer  edebiyatını  çivi  yazısıyla  kopya  edip  saklıyorlardı.  Aynı keyfiyet Arî (Indo Avrupa) bir kavim olan Hititler için de söz konusudur. O çivi yazısı ki hem Sümer’in dili oluyor, 

çok ayrı etnik köklü bir dil, hem Samilerin dili oluyor. Asurlular, Babilliler, Aramiler ve hatta Hititliler vs. bu yazıyı

yani çivi yazısı kullanıyorlar… Hint-Avrupa dalının İran gibi çok ayrı bir yönü de bu yazıyı kullanıyor. Demek ki

Akdeniz ve çevresinde iki bin yılı aşkın bir süre aynı yazının kullanılması söz konusudur. 

Nihayet  Mısır’ın  kültürü,  inancı,  tanrı  anlayışı,  tanrıları,  mitolojisi  başka  kültürlere  de  geçmiştir.  Bu  temel

yaklaşım yanında Akdenizliler çok erkenden birbirleriyle müessese alışverişi içine girmiştir. Ege bölgesinde MÖ

2000-1500  yıllarına  ait  Mısır  eserleri  bulunuyor.  Ticaret  çok  canlı.  Sadece  Mısır  eserleri  mi?  Mısır’ın  dini,  dinle

ilgili kültürüne ait kalıntılar, mabetler bile var. Yahudilerin kavmî dininin, kendisinden sonraki tek tanrılı yapıları

ne  kadar  etkilediği  de  var.  Zıtlıkta  bile  beraberlik  vardır.  Sorunlar  da  ana  inanışların  aynıdır.  İş  bu  kadarla  da

kalmıyor. Bu bölgelerin insanları birbirlerini çok erken tanıyorlar. 

Tercüme  dünyada  Rönesans  ile  başladı  sanılıyor,  çok  yanlış…  Tercüme  Mezopotamya  ve  Mısır’da  çok  erken

zamanlardan  beri  yapılıyordu.  Gılgamış  Efsanesi,  Yaratılış  Efsanesi,  Mısır’a  ait  birtakım  hikâyeler  ve  bizatihi

Tevrat’ın  sayısız  çevirisi  bunu  göstermektedir.  Ortadoğu  tercümeler  diyarıdır.  Sadece  M.Ö  3000  ve  2000’lerde

değil, Helenistik devrinden sonra milada yakın dönemlerde de bütün Yunan ve Süryani edebiyatının Arapça’ya

taşınması,  ardından  Arapça  üzerinden  İbranca’ya  ve  Latince’ye  taşınması  gibi  yeryüzü  tarihinin  en  büyük

tercüme faaliyeti Ortadoğu ve Akdeniz’de gerçekleştirilmiştir. 

Dolayısıyla Akdeniz milletlerinin yaşamlarında, inançlarında, gramerlerinde, alfabelerinde büyük bir benzerlik, 

hatta bir birliktelik vardır. Bu birlikteliğin çok enteresan tezahürleri söz konusudur. Roma, ancak Julius Caesar’ın

Mısır’ı almasından sonra bir imparatorluk olmuştur. Bu söylenir; yani Mısırlıların devlet yönetimindeki incelikler, 

bilhassa  malî  sistemleri,  vergilendirme  teknikleri  Mısır’dan  alınmış  ve  Roma’da  gerçek  anlamda  maliyeyi

yaratmış, Roma ondan sonra gerçek imparatorluk olmuştur. 

Akdeniz  milletleri  birbirinin  ürünüyle  geçinir.  Mısır’ın  tahıl  ve  pirinci  Roma  İmparatorluğu’nu,  Bizans’ı  ve

Osmanlı’yı  beslemiştir.  Çok  sonraları  Dobruca’nın  hayvanları,  koyun  ve  sığır  türleri  aynı  şekilde  İstanbul’u

beslemiştir.  Demek  ki  böyle  bir  yakınlık  vardır.  Suriye  her  zaman  için  lüks  eşyanın  menbaıdır.  Lübnan’ın  sedir

ağaçları,  bütün  Akdeniz’in  gemi  sanayiini  etkilemiştir,  dolayısıyla  böyle  bir  iktisadi  birlik  içinde,  dini  inanışlar

kavga etse bile, aynı inanıştan ve felsefî yapıdan dolayı birleşebilmişlerdir. 

Bunun  ifadesi  kendini  8.  ve  13.  asırlarda  Endülüs  kültürü  ile  göstermiştir.  Müslümanlar,  Yahudiler  ve  yerli

Hıristiyanlar ortak bir dilin, Arapçanın ve ortak bir felsefenin etrafında birleşmekte ve bir ortak uygarlığı ortaya

koyabilmektedirler  ki  buna  da  Endülüs  Rönesansı  denir  ve  15.  asırda  Katolik  istilası  ile  sona  erdiğine  de  hiç

şüphe  yoktur.  Nitekim  11.  asrın  Endülüslü  ünlü  kadısı  Ahmed  el-Endalusi,  uygarlığı  oluşturan  milletler  olarak

kimleri  sayıyor?  Yunanlılar  diyor,  İbraniler  diyor,  İranlılar  diyor,  Romalılar  diyor,  Araplar  diyor,  Hintliler  diyor; 

Çinliler  ve  Türkleri  bu  medeniyete  pek  katkısı  olmayan,  ama  pragmatik  ve  pratik  olarak  yararlı  adamlar  diye

niteliyor.  Bunun  dışındakiler  coğrafyaları  dolayısıyla  medeniyete  katkıları  olan  topluluklar  değildir.  O  asrın

şartlarını  düşünürseniz  bu  doğrudur,  ama  ilginç  bir  şey  vardır.  Daha  o  asırda  bile  insanlar,  bir  ortak  Akdeniz

uygarlığından bahsedebilmektedirler. 



Beyazıt Kulesi’nden İstanbul (Önde Süleymaniye Cami.) Wiliam Henry Bartlett. 

Dinler  ve  etnik  bölünmelerin  dışında,  İlhanlılar  devrinin  ünlü  tarihçisi, Cami-üt-Tevarih  adlı  kitabında  dünya

tarihini  yazan  Reşidüddin  bütün  bu  unsurları  ithal  etmektedir.  Ve  nihayet  birçok  insanın  düşüncesine  göre

tarihçilik  ve  tarih  sosyolojisinin  hem  babası,  hem  de  torunu  olan  İbn-i  Haldun  o  ülkenin  verdiği  mantık  ve

araştırma  kültürüyle  de  bütün  kavimlerin  tarihini  okudu  ve  öğrendi.  Sadece  Arapların  değil,  Romalıların, 

Türklerin  hatta  zamanın  hahamlarının  da  bilmediği  Yahudi  tarihini  Flavius  İosephus  gibi  Roma  devri

Yahudilerinin  eserlerinden  okudu.  “Mukaddime”  eskimeyen  bir  klasik  ama  onun  giriş  yaptığı,  “ Kitab-ul  Haber” 

adıyla kaleme aldığı umumi tarih de o derece de değerli. 

1492’den  sonraki  İspanya,  Yahudilerini  ve  Araplarını  yani  işe  yarayan  üretken  nüfusunu  sürdü  ve  öldürdü. 

Bunlar  en  çok  Osmanlı’ya  sığındılar.  İstanbul,  Selanik  ve  Rumeli’nin  ücra  şehirleri  Kastorya  ve  Akdeniz  adaları

şenlendi.  İspanya  ise  Amerika’dan  yağmaladığı  altınlara  rağmen,  mal  üretemediğinden  tarihte  enflasyon

canavarına teslim olan ilk ülkedir. 

Akdeniz  medeniyetinin  son  safhasını Türkler  teşkil  eder.  Yapılan  iş  Doğu  ile  tekrar  birleşmektir.  Emeviler  ve

Abbasiler  devrinde  olduğu  gibi,  bilhassa  Yavuz  Sultan  Selim’in  Mısır  seferinden  sonra  böyle  olmuştur.  Bu

bölgedeki İtalyan cumhuriyetlerinin etkisi azaltılmıştır. Bu İtalya için sarsıcı bir başlangıçtır; ama Akdeniz’in doğu

tarafı  tekrar  bir  birleşme  ortamına  girmektedir.  Ve  18.  yüzyıla,  yani  Batı’da  sanayi  medeniyeti  kurulup,  onlar

artık buhar gücüyle Akdeniz’e nüfuz edene kadar da bu böyle devam edecektir. 

Akdeniz 18. ve 19. yüzyıllarda gerilemiş, dünyadaki en önemli birleştirici sentezlerini kaybetmeye başlamıştır. 

Bugün ne olacaktır? Bunu tespit etmek çok güçtür. Akdeniz’in çöküşünü, Osmanlı İmparatorluğu yavaşlatmıştır. 

Tarihteki  rolü  budur.  Yani  bu  imparatorluğun  kurulması,  bütün  Kuzey  Afrika’ya,  Doğu  Akdeniz’e  hükmetmesi

sonucunda, Akdeniz bölgesinin gerilemesi yavaşlamıştır. 19. yüzyıldan sonra tekrardan dirilen, dünyaya intibak

etmeye  çalışan  Akdeniz’in  bundan  sonra  ne  yapacağını  bilemiyoruz.  Denizin  kuzeyinde  nüfus  azalırken

güneyinde  artmaya  devam  ediyor.  Büyük  çatışmalar,  gerilimler  ve  farklılıklar  ortaya  çıkıyor.  Osmanlı’nın  ölüsü

kendini  her  yerde  gösteriyor.  Vakıa  Napoléon’un  Mısır  seferinden  beri  Akdeniz  havzasında  Osmanlı  hâkimiyeti

yavaş yavaş gerilemeye, bunun kalıcı, tahripkâr etkileri kendisini göstermeye başlamıştır. 



Topkapı Sarayı birinci kapısı. 

Osmanlı  İmparatorluğu,  1300-1304  gibi  bir  tarihte  kurulmuş  sayılıyor.  Tabii  böyle  bir  devletin  kuruluşunun, 

noter  tasdikiyle  tarihini  belirlemek  mümkün  değildir.  İlk  elli  sene  içinde  Marmara  ve  Trakya  havzasında

kuruluyor. Burada bir Marmara iktisadî ünitesi söz konusudur. Edirne’nin fethinden sonra Doğu Sırbistan, Güney

Bulgaristan,  Makedonya  ve  bugünkü  Kuzey  Yunanistan  dediğimiz  coğrafyaya  yayılıyor.  1400’lerden  sonraki

dönemde buradaki hâkimiyet berkitiliyor. 

Fakat  Osmanlı  tarihinin  en  üniversal  zihniyetli,  Roma  İmparatoru  karakterini,  portresini  en  çok  taşıyan

hükümdarı II. Mehmed döneminde, idare itibariyle üniversalist yapıya ulaşılmıştır. Kıbrıs ve Girit gibi fütuhatla da

aşağı  yukarı  17.  yüzyılda  Akdeniz  hâkimiyeti  tamamlanmıştır.  Kim  ne  derse  desin,  Kanunî  Sultan  Süleyman

döneminde  Osmanlı  İmparatorluğu  Akdeniz’de  yalnız  değildir,  bu  bölgeyi  batıdaki  İspanya  Habsburgları  ile

paylaşmaktadır. Ama Akdeniz dünyasının egemen kuvveti durumundadır ve bu iki asırlık, iki buçuk asırlık dönem

içerisinde  imparatorluğun  Akdenizli  vasfını  kazandığını  görüyoruz.  Osmanlı’da,  Altınordu  veya  Orta  Asya’daki

Timur İmparatorluğu gibi Türk devletlerine göre sadece Batı dünyası ile bazı ortak müşterekler değil, fakat daha

ziyade  Akdeniz  dünyasının  ve  bir  Akdeniz  imparatorluğunun  özellikleri  göze  çarpmaktadır.  Bu  bizim  tarihimizin

bugünü oluşturan, bugünkü Türkiye’yi ve Türk toplumunu oluşturan en önemli çizgilerinden biridir. 

OSMANLI İMPARATORLUĞU’NDA MİMAR SİNAN DEVRİ

Kanunî  Sultan  Süleyman’ın  hükümdarlığını  tarihçiler  imparatorluğun  en  parlak  devri  olarak  ele  almışlar, 

dönemin  kurumları  ve  toplum  düzeni  genel  bir  eğilim  olarak  imparatorluk  tarihinin  klasik  devri  diye

nitelendirilmiştir. Bu genel eğilim nedeniyle Osmanlı toplumsal kurumlarının 15. yüzyıl sonuna kadarki gelişimi

bir  olgunluk  dönemine  ulaşmanın,  sonrası  da  çürüme  ve  bozulmanın  safhaları  olarak  ele  alınmıştır.  Kuşkusuz

Osmanlı  İmparatorluğu’nun  idarî  ve  toplumsal  hayatını  bu  biçimde  yorumlamak  hiç  değilse  son  yıllarda  terk

edilmeye  başlandıysa  da,  özellikle  16.  yüzyıl  Osmanlı  mimarisini  ve  yapı  örgütünü  bütün  Türkiye  kültür  tarihi

içinde en orijinal ve soylu devir diye ele almak eğilimi sürmektedir. 

Türk sanatı veya Türkiye sanatı gibi bir yaklaşım izlendiğinde bu tür bir değerlendirme de kuşkusuz tartışma

götürür.  Bu  tartışma  götürürlüğe  rağmen,  kabul  edilmesi  gereken  bir  gerçek,  Mimar  Sinan  döneminin  gerek

Osmanlı  mimarisi,  gerekse  dünya  mimarisi  için  gösterdiği  önemdir.  Bu  dönemin  iktisadî,  kültürel  ve  toplumsal

şartları etraflıca incelenmedikçe bu olgunun yeterince kavranılamayacağı da açıktır. 

Mimar  Sinan  baş  mimar  olduğunda  ve  olmadan  önce  de  mesleğinde  yetişirken,  bu  imparatorluk  bir  Balkan

imparatorluğu  olma  yanında  bir  Ortadoğu  İmparatorluğu  da  olmuştu.  Hatta  200  yıldır  kazandığı  ve  koruduğu

birinci niteliği, ikincinin içinde erimeye başlamıştı. İki yüzyıldan beri Balkan İmparatorluğu olma niteliğini, tarihin

akışı ve doğal kültür ilişkileri içinde yavaş yavaş kazanan Osmanlılar, şimdi bilinçli bir biçimde Ortadoğu-İslâm

imparatorluğu tipine dönüşmekteydiler. Devletin ulema ve ümerası, adeta belirgin ve gayretli bir politika içinde

bir  tür  Ortadoğu-İslâm  rönesansı  yaratıyorlardı.  14.  ve  15.  yüzyıllara  ait  Osmanlı  vekayiname  ve  nasihatname

edebiyatında,  16.  yüzyılda  olduğu  kadar  eski  İslâm  devletlerini,  İslâm  toplum  ahlâkını,  İslâm  arazi  ve  maliye

sistemini nakleden kaynaklara atıflar yapıldığı ve başvurulduğu söylenemez. Daha önce pragmatik bir yaklaşım

ve yaşayan geleneklere Doğu devlet literatürü okunur ve toplum sistemi benimsenirken, şimdi daha bilinçli bir

biçimde İslâm-Ortadoğu modeli ele alınıyordu. 

Devletin  sınırları Globus  Ottomanorum  kavramıyla  anlatılıyordu.  Batıda  Transilvanya  ve  Macaristan’dan

başlayan  Osmanlı  ülkeleri  bütün  Tuna  havzasını  Karadeniz’e  kadar  izlemekte,  güneyde  Dalmaçya  kıyıları, 

Akdeniz adaları ve tüm Pelepones-Mora’yı içermekteydi. Kuzeydeki sınır Podolya, Eflâk-Boğdan üzerinden Kırım

yarımadasını  da  içererek  Ukrayna  steplerine  kadar  uzanmaktaydı.  Bu  geniş  alan,  imtiyazlı  beylikler,  himaye

altındaki  devletler,  merkeze  bağlı  tımar  rejimi  uygulanan  eyaletlerle  birlikte  Rumeli  bölümünü  meydana

getirmekteydi. Doğuda, Azerbaycan ve Luristan’dan başlayan sınır güney Kafkasya’yı, kuzey Kafkasya’daki bazı

bağımlı  devletçikleri,  nihayet  tımar  rejimi  altında  tüm  Anadolu  kıtasını,  El  Cezire,  Suriye  ve  aşağı

Mezopotamya’yı kapsıyordu. Arabistan ve imtiyazlı beylik statüsündeki Hicaz topraklarını da göz önünde tutarsak

imparatorluğun  Asya  kıtası  mülkleri  kabaca  belirlenir.  Afrika’da  ise  Mısır,  Habeşistan’ın  bir  bölümü,  “ Garb

ocakları”  denen  Trablusgarb  (Libya),  Tunus,  Cezayir  gibi  bağımlı  devletçikleri  sayarsak  imparatorluğun

kompozisyonu tamamlanmış olur. 

Bütün bu alanda yaşayan nüfus, dil, din ve ırk olarak tarihteki büyük imparatorlukların çok azında görülen bir

çeşitliliğe  sahipti.  Geleneksel  Osmanlı  Devleti,  “British  Commonwealth”  değildi.  İmparatorluk  ülkelerinin  ve

halklarının  hepsi  rengini  ve  varlığını  sürdürüyordu.  Bu  birimlerin  homojen  bir  malî-idarî  yapıya  da  sahip

olmadığını belirtmek gerekir. Her dini cemaat kendisi için ve kendi içinde yaşıyordu. Şeriat’ın renkliliği yanında

örfî  hukuk  her  vilayetin  ayrı  toprak  kanunları,  her  dinî  cemaatin  kendi  hukuku  yürürlükteydi.  Rum-Ortodoks

cemaati son devir Bizans hukukunu kullanıyordu. 

İmparatorluk  büyüktü,  ama  anlaşılan  Yeniçağ’ın  büyük  imparatorlukları  gibi  zengin  değildi.  Daha  doğrusu

imparatorluğun  zenginliğini  doğuran  kaynaklar,  bu  zenginliği  kullanan  sınıflar,  bu  zenginliğin  kullanılış  tarzı  ve

günlük  yaşama  yansıyışı  çağdaş  imparatorluklarınkinden  çok  farklıydı.  Avrupa,  tüccarların  zenginleştiği  ve

şehirlerin idaresini elde ettiği, iflas eden imparator hazinelerine borç vererek devlet yönetimini etkiledikleri bir

dünya idi. Bütün yaşayış biçimi, kent düzeni, sanat zevki, mimarî yükselen burjuvaziye hitap ediyordu. Şehirlerin

güzel binaları tüccar saraylarıydı, belediye binalarıydı. Ticaret yolları ve hanlar, antrepo mimarisi gelişiyordu. 16. 

yüzyılda bu burjuvalaşan Avrupa’dan Osmanlı ülkesine gelen Schwebenli Alman papaz Schweigger, “Bütün sahte

dindarlar  gibi  Türkler  de  Tanrıyı  aldatmak  için  mabetlerini  büyük,  güzel  ve  süslü  yapıyor.  Bizim  aksimize

oturdukları evlere hiç dikkat etmezler” diyor. 

Osmanlı  tüccarı  ve  zenaat  erbabından  hiç  kimse  bu  imparatorluğun  tüketim  normlarına,  kültürüne  ve  yaşam

tarzına etki yapacak durumda değildi. 1500’lerde bir sancak beyinin yıllık geliri 12000 altın duka civarında iken, 

Bursa’nın en zengin tüccarının terekesinden 4000 altın çıkmıştı. Zenginlik ve parlak yaşayış büyük imparatorlukta

Batı Avrupa toplumlarındaki gibi ortaya çıkmıyordu. Sözünü ettiğimiz Salomon Schweigger “Paşaların ve beylerin

evleri  çok  kötüdür.  Binalarda  fazla  ihtişam  yoktur,  kanunlar  pahalı  ev  ve  şato  inşasına  müsaade  etmiyormuş, 

kötü bir ev bile 1000 dukaya çıkar. Böylesi bizde 300 Guldeni geçmez” demektedir. 

Evlerin yüksekliğinin ve kaplayacakları alanın sert kanunlarla tesbit edildiği bir toplumdur bu. Mimarlar zengin

konut mimarisi, parklar ve özel hanların yapımıyla uğraşmaz. Bizzat mimarbaşı, genişçe tutulmuş ve yüksekçe

yapılmak istenen binalara ruhsat vermemek ve izinsiz olarak büyük yapılanları yıktırmakla görevlidir çünkü…

Peki  bu  toplumda  mimarlar  zaptiyelik  dışında  bir  şey  yapmıyorlar  mıydı,  yahut  da  faaliyetleri  çok  sınırlı  bir

alanda mı kalmıştı? Şüphesiz hayır. Osmanlı mimarı kamusal anıtları ve tesisleri yaratmakla yükümlüydü ve bu



yükümlülük  onun  faaliyet  alanının,  sanatçı  kişiliğinin  ve  eğitiminin  çok  farklı  bir  açıdan  değerlendirilmesini

gerektirir. 

Süleymaniye Cami. Eugene Flandrin. 

Geleneksel toplumda mimarlık basit bir lonca faaliyeti değildir. Gerek fonksiyonları, gerekse örgütleniş biçimi

ve yetkileriyle mimar, uzman bir bürokrattır ve yönetici sınıf üyesidir. Kentsel alandaki altyapı tesisleri, ulaşım

teknolojisinin  düzeyi,  ekonomik  faaliyetlere  dayalı  mekân  organizasyonu,  yapı  malzemesi,  inşaat  işçi  ve

ustalarının sayısı ve bölgesel dağılımı, azınlık cemaatlerin oturduğu bölgelerdeki mekân sınırlaması ve buradaki

farklı yapı denetimi, mimarlığın üstlendiği görevlerdir. Klasik Osmanlı teşkilâtında mimarlık askerî bir görevdir. 

Mimar, asker ocağında (Kapıkulu ocaklarında) yetişir. Kendilerine  hassa mimarları  denir.  Komutanları  da  hassa

başmimarıdır. 

Kanunî  devrinin  Osmanlı  İmparatorluğu’nda  Tuna’dan  Fırat’a,  Ukrayna’dan  Afrika  çöllerine  kadar  yapılan  her

seferde  yolları  ve  su  yollarını  onarmak  ve  yapmak,  köprüler  kurmak,  konaklama  tesislerini  denetlemek  onun

görevidir.  Yetiştiği  dönemde  hiç  kimse  mimar  kadar  üç  kıtadaki  ülkelerin  yapı  zanaatını  ve  plastik  sanat

eserlerini  yakından  tanımaz.  Kentlerin  imar  denetimi  onun  görevidir.  Nihayet  kentleri  süsleyen  anıtsal  kamu

binaları  onun  eseri  olacaktır.  Bu  eserleri  yaparken  kendisine  yardımcı  olan  taşçı,  doğramacı,  camcı,  boyacı, 

badanacı  gibi  zenaatçılar  Ortadoğu  ve  Balkanlar  bölgesinin  5000  yıllık  şehir  kültürünün  yaratıp  yetiştirdiği

muhtelif dinden ve etnik gruptan kimselerdir. 

Kanunî  devrinin  büyük  eseri  Süleymaniye  Camii  yapılırken  bu  rengarenk  Babil  Kulesi  kalabalığı  o  binayı

yükseltmişlerdir.  Çünkü  Mimarbaşı  Sinan  Ağa  bütün  meslektaşları  gibi,  imparatorluğun  dört  bir  yanından  her

gruptan yapı ustası ve işçisini celbettirebilmektedir. Sadece emek sahiplerini değil, malzemeyi de…

Böyle  bir  ortamda  Sinan’ın  yetişmesi  ve  bir  okul  kurması,  imkân  dahiline  girmektedir.  Doğum  yeri  ve  ailesi

tanınmayan  bu  yeniçeriye  gâh  Kapadokya  (Kayseri)  bölgesinden  bir  Hıristiyan  veya  Türk,  gâh  Bulgaristan

Rodoplarından bir Bulgar denir. Eldeki vesikalarla bu durumun kesin olarak tespiti mümkün değildir ve önemli de

değildir. 

Koca Sinan, Osmanlı mimarıdır.  Osmanlı mimarisi bir imparatorluğun mimarisidir. Bu imparatorluk Ortadoğu ve

Balkanlar’ın  imparatorluğudur  ve  tarihteki  iki  benzerinin,  Roma’nın  ve  Bizans’ın  mimarisiyle  aynı  paralelde

olduğu  halde  Yeniçağ  dünyasında  şaheserlerini  yaratmıştır.  Onun  hakim  kültürü  ne  salt  Anadolu’nun,  ne  de

Rumeli’nindir. O mimarî, insanların günlük yaşama mekânını düzenlemekten çok, bir kamusal görkemi ve devlet

çarkını döndürecek gerekleri yerine getirir. 

Osmanlı  mimarisinde  dar  ulusal  bir  nitelik  ve  kaynak  aramak  boşunadır.  Nasıl  Osmanlı  tarihi  üç  kıtadaki

ülkelerin  ve  halkların  yazgılarıyla  ördükleri  bir  duvara  benzerse,  Osmanlı  mimarisi  de  bu  tarihin  zamanda  ve mekândaki müşterekliğinin bir sembolüdür. 

Mimar Sinan’ın üslûbu onun öğrencileriyle 17. yüzyılda da sürdü, sonra eridi. Çünkü 18. yüzyıl Osmanlı dünyası

16. yüzyıldaki kadar geniş ve renkli değildi. 18. yüzyılın mimarı bir-iki yüzyıl önceki ocaklı yoldaşları gibi geniş bir

dünyayı  tanıyamıyordu.  Fazladan  yöneticiler,  sanatçılar  ve  halk  artık  imparatorluk  mimarisine  değil,  çağın

gerektirdiği  bir  mimarlık  sanatına  ihtiyaç  duyuyorlardı.  18.  yüzyılda Balkan  Rönesansı,  İstanbul’daki Osmanlı

Barok çağı yeni bir dönemin ve yeni bir mimar tipinin doğmak üzere olduğunu gösteren belirtilerdir. 

OSMANLI İMPARATORLUĞU’NDA YÖNETİM

Biz  üç  kıtada  hüküm  süren  bir  imparatorluktan  söz  ediyoruz.  Ama  bu  imparatorluğun  nasıl  yönetildiği,  bu

yönetimin  nasıl  teşekkül  ettiği,  daha  evvelki  imparatorluklarla  olan  miras  münasebeti  maalesef  çok  ele

alınmıyor.  Okullardaki  tarih  kitaplarında  Osmanlı  tarihi  bölümünde  eyalet  sistemi  gayet  kopuk,  metne

bağlanamamış, iyi yorumlanamamış biçimde talebenin ezberine sunuluyor. 

Şunu  söylemek  gerekir  ki  Osmanlı  idarî  merkeziyetçiliği  yani  eyalet  sistemi,  taşra  idaresi  bütün  büyük

imparatorluklar gibi, yani tarihteki büyük Roma gibi, İran Sasanî İmparatorluğu gibi sağlam bir eyalet sistemine

dayanır.  Hatta  Anadolu’da  bu  eyaletler  bir  ölçüde  eski  Roma  eyaletlerinin  sınır  olarak  da  devamıdır.  Bunda

şaşılacak  bir  şey  yoktur.  Çünkü  coğrafya  belirli  şartları,  belirli  zorunlulukları  getirir.  Onları  durduk  yerde

değiştirmeye kalkmanın akılla ilgisi yoktur. İşleri birbirine karıştırırsınız. Yeni bir şehir teşkil etmek bir maceradır. 

Eski şehirler uzun bir tarih içinde hem coğrafya şartlarıyla, havayla suyla uyum sağlamış; hem ticaret yollarıyla

münasebeti  korumuş;  hem  de  yakın  beslenme  kaynaklarını,  ziraat  yapılan  kaynaklarını,  su  kaynaklarını

mesafeye göre ayarlamışlarıdır. Binaenaleyh bütün bunları değiştirmeye kalkmak, bırakın ortaçağın zorluklarını, 

bugünün dünyasında bile bir çılgınlık sayılmalıdır. 

Nitekim Selçuklu ve Osmanlı Türkiye’sinde Anadolu’da kurulmuş bazı şehirler vardır. Mesela Konya Karaman’nın

Ermenek’i,  Bursa  civarındaki  Yenişehir  gibi;  ama  genellikle  eski  şehirler  harap  da  olsalar  Türkler  Anadolu’ya

girdiğinde  yeniden  diriltilmiş  ve  hayata  devam  etmişlerdir.  Bunların  çoğunun  ismi  de  aynı  kalmıştır.  Telaffuz

farklılığı  vardır.  Örneğin;  “Eski  Hisar”  anlamında  Paleokastron=Balıkesir  veya  Kengriyon=Çankırı  veya

Tripolis=Tirebolu veya Tefreke=Divriği gibi. 

Hiç şüphesiz ki tamamen ismi değiştirilenler ve bir anlamda yeniden inşa edilenler vardır. İşte eski Türk şehri

Muşkara.  Bir  tarihte  Nevşehirli  Damat  İbrahim  Paşa  dediğimiz  büyük  sadrazamın  gayretleriyle  adeta  yeniden

inşa edilmiş ve Nevşehir halini almıştır. Bu gibi şehirlere “yeni şehir” demek kaçınılmazdır. Birtakım şehirlerimizin

ise  isimleri  zamanla  telaffuz  değişikliğine  uğramıştır:  Trabzon  (Trapezus)  gibi,  Giresun  (Kerassus),  Sinop

(Sinope) gibi; bunları da anlamak lazım. Ordu gibi bazılarının ise tamamen yeni olduğunu söylemek mümkündür. 

Şehir  meselesi;  toplayıcı,  yönetici,  üretimi  planlayıcı  yani  üretimi  dağıtıcı  fonksiyona  sahip  bir  şehir  meselesi

çok önemlidir. Osmanlı İmparatorluğu’nda da, Selçuklularda olduğu gibi bir idarî bölgenin merkezidir. Osmanlı bu

idari bölgeye sancak tabir eder. Buraya tek tuğlu amblemi rütbe işareti olan bir sancak beyi tayin edilir. Birkaç

sancağın birleşmesinden ise eyalet meydana gelir. Bu eyaletin en stratejik, en önemli sancağı ve şehri ise paşa

sancağı tabir edilir. Buraya beylerbeyi rütbesi ile bir vezir gelir. Bu “ mareşal”dır. Yani bugünkü Batı dillerinde ve

bizde “mareşal” dediğimiz zattır. Gördüğünüz gibi 19. yüzyıla kadar idare, askerîdir. Beylerbeyi aslında idarenin

ana unsuru değildir, koordinatörüdür. Tamamen askerîdir. Çünkü savaş zamanı her sancağın tımarlı sipahisi ve

sancak  askerinin  başında  gelen  sancak  beyleri,  beylerbeyinin  üç  tuğu  altında  toplanır.  Ve  ordunun  gelen

kanadına ilhak eder. Yani Osmanlı ordusu garba veya şarka savaşa gidiyor olsun, yol boyunca çığ gibi büyüyen

bir yapıya sahiptir. Demek ki eyaletin altında sancaklar vardır. Burada sancak beyi oturur. Sancak beyinin yanına

onun idaresinde olmayan, müstakil bir sancak kadısı tayin edilir. Bunlar ekseri Mevleviyet dediğimiz üst rütbeyi

almış kimselerdir. Bulunduğu şehrin hem yargıcı hem belediye başkanıdır. Malî ve idarî görevleri de vardır. Fakat

bir şeriat adamı olduğu için bazen ahalinin de temsilcisi olarak merkeze onlar adına bazı konuları arz eder. 

Mesela  ahali  pazar  kurmak  istiyor  bir  yerde,  onu  arz  eder.  Filanca  yerin  değiştirilmesini  istiyor,  arz  eder.  Bir

yerde birisi birtakım bağışlarda bulunmuş bir vakıf kurmuş, o vakfın bütçeden muaf olmasını ve orada mesela

pazar kurulmasını veya oranın uğrak yeri olmasını istiyor, bunu arz eder. Birtakım vakıfların kontrolünü yapar. 

Böyle  bir  üçüncü  şahıs  da  defterdardır;  bugünkü  adı  da  böyledir.  Maliye  Nezareti’nin  eskiden  eyalet  ve

sancaklardaki temsilcisidir. Bunlar beylerbeyinden ve sancak beylerinden bağımsız memurlardır. Çünkü yaptıkları





işin öyle olması gerekir. 

Soldan Sağa; Başvezir, Kaymakam, Reis Efendi, Divan Üyesi. H. Lalaisse. 

Eyalet  ve  sancaklardan  başka  kazalar  vardır.  Merkezde  kadı  bulunur  ve  asayiş  işleri  de  subaşılara  bırakılır. 

Hallice köy arazileri de zaim dediğimiz zeamet sahiplerine verilir. Zeamet, tımar sistemi içinde geliri bolca olan

bir yerdir. İlla yüz bin akça sınırı diye bir şart yok. Bazen altında da olabilir, bazen çok üstünde de olabilir. Ama

her halükârda tımardan çok daha irice bir parçadır. Ve zaim olan kimse orduya birkaç nefer cebeli asker (atlı, 

techizatlı asker) götürmek zorundadır. Yanındaki bu genç askerler yararlılık gösterdikleri takdirde onlara da bir

tımar beratı verilebilir. Yani bir köyün bir kısmı onların idaresine bırakılır. Bunlar maaş almazlar. Bunların maaşı

o  bulundukları  yerin  toplanan  gelirleridir.  Onu  usulüne  göre  harcarlar.  Yani  köyün  yapılacak  yolu,  kontrol

edilecek çeşmesi varsa ona dikkat ederler. Bu iş için derbentçi diye vergiden muaf köylüler vardır mesela. Ayrıca

kendisi de gelirine göre bir iki asker veya üç celebi ile savaşa katılır. Yıllık geliri 20 bin gümüş akçadan aşağı

tımarlı pek yoktur. Ve bunlar bir köye müstakil olarak tasarruf etmezler. Bir köy cesametine ve gelirine göre iki

veya üç tımarlı sipahi arasında taksim edilir. 

Sancak valisi bir paşanın maiyet alayı. De l’Espinasse. 

Bu  demektir  ki  Batı’daki  feodal  sistemden  farklı  olarak,  bir  bölge,  bir  halk  toptan  bir  feodal  beyin  emrine

verilmez. Bu sistem burada bir farklılık gösterir. Bizim literatürümüzde Mübeccel Kıray’ın lord-bürokrat dediği bu

adamlar evet bir nevi toprağı kontrol eden, yöneten bir sınıftır, fakat bunların istiklal kazanmalarını önleyecek

mekanizmalar  geliştirilmiştir.  Aynı  şekilde  zaimler  de  bir  köye,  bir  kasabaya  tek  başına  hâkim  olamazlar. 

Sancağın  içinde  de  sancağın  bütün  yönetimi  olduğu  gibi  bir  sancak  beyine  bırakılmış  değildir.  Çünkü,  mesela Konya  vilayetinin  –o  zaman  çok  büyüktü–  sancaklarından  biri  Niğde’dir,  sancak  beyi  hassı  da  Nevşehir’dir. 

Mesela Niğde’nin bütün arazisinin sancak olarak bir sancak beyine bırakılması düşünülmez. Böyle bir şey yok. 

Peki ne var? O sancakta mesela Ankara’ya bağlı Kırşehir sancak beyinin de arazisi vardır. Niğdelinin de arazisi

Akşehir’de olabilir. Oraya voyvoda denen bir vekil tayin eder. Aynî vergileri onun adına voyvoda toplar. O onun

için asker gönderir. Bunun gerekçesi çok açıktır. Bir tarafta yangın ve selle bir yıl bütün gelir yok olursa, öbür

taraftan onu karşılayabilir ve hizmetini görebilir. Ama asıl önemlisi hiç kimse bir bölgenin tek başına beyi-lordu

olamaz. Şark’ta çok eskiden beri tatbik edilegelen sistem bunu engeller. 

Aynı şekilde mesela koskoca Kastamonu eyaletini alın; o zamanki Kastamonu bugünkü gibi değil. Yani çağdaş

Bolu, çağdaş Zonguldak, Sinop sancağı zaten ortada yok, Bolu sancağı, Sinop sancağı ve Kengırı denen Çankırı

sancağı  hep  bu  eyalet  içindedir.  Ve  şimdi  zannetmeyin  ki  Kastamonu’da  oturan  beylerbeyinin  bütün  hasları  o

eyalettedir.  Hayır  Ankara’da  da  vardır.  Hatta  tetkik  edilirse  mesela  Hüdavendigâr  dediğimiz  Bursa  ve  civarı

sancaklarında da olduğu görülür. Bu ona yıllık gelir bakımından bir güvence sağladığı gibi, bir yerde tek kişinin

kuvvetlenmesine de manidir. Kaldı ki sancak ve eyalet merkezindeki kaleler doğrudan merkeze bağlıdır. Burada

kale  dizdarı  dediğimiz  komutan  yeniçeridir  ve  kale  erleri  bulunur.  Bunlar  ayaklanan  bir  sancak  beyine  veya

beylerbeyine kalenin kapılarını kapatırlar. Kalenin içinde adamlar nasıl yaşıyor? İyi muhafaza ediyorlar mı orayı? 

Edepleri ile mi yaşıyorlar? Olmayacak yerdeki otları biçmeden mi bırakıyorlar? Cephanelikler kontrol ediliyor mu? 

Bu  teftişi  beylerbeyi  değil,  kadı  yapar.  Dolayısıyla  her  sancakta,  her  vilayet-eyalet  merkezinde  bir  kale  içinde

yeniçeri garnizonu bulunur. Demokles’in kılıcı gibi durur öbürünün tepesinde. Onun ayaklanmasını önler. Yoksa

merkezi  sistemi  başka  türlü  nasıl  izah  edebilirsiniz?  İstanbul’dan  bir  ulak  ferman  ulaştırıyor.  Ve  fermanda

paşanın katli emrediliyor. O da boynunu uzatıyor. Bu çok ayrı bir sistemdir. 

Demek  ki  beylerbeyi  ve  sancakbeyi  gibi  Enderun’dan  çıkma  seçkin  kişiler  haslara  sahipler.  Bu  haslar  onlara

görevleri boyunca ait. Oradan başka yere giderse veya azledilirse orada kalıyor. Kaydı hayat şartıyla verilmiyor. 

Ama  zeamet  ve  tımarlar  o  yerin  zaim  ve  sipahisine  kaydı  hayat  şartı  ile  verilir.  Ve  şartları  yerine  getirirse, 

muharebeye  giderse,  ahlaksızlık  ve  yolsuzluk  yüzünden  azledilmezse  burası  çocuğuna  da  geçer.  Burada  bir

ırsiyet de söz konusudur. Tabii bu timar beratları çok zor alınır. Ve bu arızî bir durum değildir. Adeta burnunu

sürte sürte verirler ki, adam orada çok sağlam oturduğunu hissetmesin ve düşünmesin. İşte bu bir memuriyettir. 

Bu merkeziyetçi bir imparatorluktur. 

Eyalet sistemimiz hiç şüphe yok ki memurların birbirleri üzerindeki bu karşılıklı kontrolü ve sert askerî hiyerarşi

sayesinde  kendini  ayakta  tutmuştur  ve  Doğu  monarşilerinde  Akdeniz  imparatorluklarında  görülen  sistemler

birbirlerine enteresan şekilde de benzer. Hepsinin temelinde kendisine verilen devlet emaneti çifti süren reaya

yatar.  İşte  o  vergi  mükellefidir.  Ve  onun  tespiti  çok  mühimdir.  Bu,  fetihten  hemen  sonra  ortalık  daha  barut

dumanı  içindeyken  yapılan  tahrirle  mümkündür.  Ne  yetişiyor  orada,  verim  nedir,  köyler  ne  kadardır,  nüfusu

nedir?  Hepsi  kaydedilir.  Ondan  sonra  bunlar  tımar  ve  dirlik  olarak  kime  tevcih  ediliyor  veya  vakıf  olarak  mı, 

emlak  olarak  mı  eski  sahiplerine  bırakılıyor,  deftere  kaydedilir.  İki;  mufassal  denen  bir  tahrir  defterinde  de

oradaki  nüfus  vergiye  müstehak,  vergi  vermekle  yükümlü  ve  haklı  olan  sınıf  sayılır.  İşte  bunlar  bizim

imparatorluğumuzun içtimaî tarihi için zengin ve vazgeçilmez belgelerdir. 

Bu sistem nasıl değişmiştir? Hiç şüphesiz ki 18. yüzyılda merkezî ordular kurulmuştur. 19. yüzyılda teknoloji, 

ulaşım gelişmiştir. Merkezî orduların daimî surette beslenebilmesi için merkezî ve ehil işleyen bir malî sistem ve

maliye  bürokrasisi  geliştirilecektir.  Yeni  vergiler  konulacaktır.  Dolayısıyla  bu,  taşra  idaresine  de  aksedecektir. 

Eyaletin adı vilayet olur. Eyaletin başındaki beylerbeyi ve vezirpaşa yerine bir vali gelir. Bu vali sivil validir. Ama

bir de ordu vardır ve ordunun başında müşir bulunur. İkisi birbirinin sahasına karışmaz. İkisinin arasında nasıl bir

denge  kurulacak?  Kurulmuş  dengeyi  kaçıran  yerler  var  mı,  var.  Bugüne  kadar  devam  ediyor.  Onun  altındaki

sancaklara mutasarrıflık denmiş. Liva başına bir mutasarrıf, sivil memur, onun altında kazalar. Kadı kalktığı için, 

devlet  hayatımızdan  çıkıp  sadece  mahkemeye  kapandığı  için,  kazada  bildiğimiz  kaymakam,  Mülkiye’den  ve

Hukuk Mektebi’nden yetişme kaymakam var. Bunların yanında sancaklarda vilayet merkezinde defterdar, kazada

mal  müdürü  dediğimiz  şahıs  bulur  ve  sancak  ve  kazanın  altında  da  sevilmeyen  ve  çok  az  sayıda  olan  nahiye

denen bir birim vardır. 19. yüzyıl karışık bir idare yüzyılıdır. Köylerde Hıristiyan ve Müslüman karışık oturuyorsa, 

yönetiminden her dinden ikişer muhtar ve din görevlisi (papaz, imam) sorumludur. Bir de köy heyeti teşekkül

ediyor.  İlk  örnek  bugünkü  Bulgaristan  yani  Tuna  vilayetidir.  Midhat  ve  Cevdet  Paşa’nın  kaleminden  çıkan  bir

statüdür bu. 19. asrın modern taşra idaresini ve merkez bürokrasisini nizamnameler ve statü ile bu iki Osmanlı

aydını  kaleme  almıştır.  Tanzimat’ın  akil  idaresi  yani  Mustafa  Reşid  Paşa,  Âli  ve  Fuat  Paşaların  idaresi  sona

erdikten  sonra  karışan  her  şey  gibi  birbirlerine  düşman  iki  tip  haline  gelmişlerdir.  Bu  çok  enteresan  bir

gelişmedir. 

Türkiye  eskinin  üzerine  dayalı  yeni  bir  sistemle  süratle  yolunu  almaktadır.  Merkeziyetçi  idare  demiryoluyla, 

telgrafla  ve  maarif  nezaretine  bağlı  okullarla  gelişmekte,  memur  sayısı  artmaktadır.  Ve  kocaman  vilayetler

yavaş  yavaş  bu  merkezî  kontrolün  artması  için  kırpılmaktadır.  İşte  koca  Ankara  vilayetinden  bir  Yozgat,  bir

Kırşehir,  bir  Kayseri  çıkmıştır.  Koca  Konya  vilayetinden  İçel  çıkmıştır,  Antalya’nın  bir  kısmı  çıkmıştır.  Hele  son

zamanda  Beyşehir  gibi,  Ereğli  gibi,  Akşehir  gibi  yeni  vilayetlerin  çıkması  söz  konusudur.  Niğde’den  ayrılan

Aksaray  diye  bir  yer  çıkmıştır.  Aynı  şekilde  Koca  Hüdavendigâr’dan  Bursa,  Kütahya,  Bilecik  ve  Çanakkale

çıkmıştır. Bunlar eski büyük eyaletlerin modern zamandaki şekillenmesi, biçimlenmesidir. 

Osmanlı Devleti Rumeli’de 14. asırdan itibaren Lala Şahin Paşa’nın idaresinde sancak sistemini kurmuştur. Kısa

zamanda  eyaletler  Macaristan’ın  hemen  hepsine,  Podolya’ya  yayılmıştır.  Hatta  Gürcistan,  Azerbaycan  gibi  kısa

süre fetihten sonra elde tutulan yerlerde de bu sistem görülmektedir. Ve çok enteresandır ki bu eski vilayetler

yeni kurulan devletlerin menşei olmaktadır. Etnik, coğrafî, iktisadî bakımdan o derecede bir birlik vardır. Nerede

bu  sistem  yürümemişse  orada  sorun  çıkmıştır;  Ortadoğu’da  İngilizler  ve  Fransızlar  eski  Osmanlı  eyalet

taksimatını  göze  almayıp  kendilerine  göre  cetvelle  bir  dünya  yarattıkları  için  sorun  devam  etmektedir.  Çünkü

onlar  suni  çizgilerdir.  Çizginin  tarihî  olanı,  iktisadî  olanı,  asayiş  bakımından  işe  yarayanı  eski  Osmanlı  eyalet

sistemidir.  Bugünkü  Türkiye’nin  bu  ananeye  dikkat  etmesi  gerekir.  Politikacıların  lüzumsuz  parçalanmalar  ve

farklı  teşkilatlar  öne  sürerken  dikkatli  olmaları  ve  düşünmeleri  gerekir.  Aynı  şekilde  Türkiye’deki  insanların  da

atalarının imparatorluğunun yönetim biçimini iyi tanımaları gerekmektedir. 

OSMANLI’DA AZINLIKLAR VE MİLLET SİSTEMİ

Osmanlı İmparatorluğu’nda ve cemiyetinde millet dediğimiz zaman, tamamıyla kavramların üzerinde durmamız

gerekiyor.  Bu  konularla  ilgili  noksanlığımız  olduğu  içindir  ki  siyasi  hayatımıza  kadar  akseden  yanlış  yorumlarla

dolu bir kavganın içine giriyoruz. 

Millet Arapça bir sözdür. Fakat bu Arapça söz bütün Arapça önemli kavramlar ve terimler gibi yöntem olarak

İbranca’da hatta Aramca’da ve bazı ahvalde de “Politikon” deyiminde olduğu gibi Yunanca’da aranmalıdır. Çünkü

cihanşümul bir felsefe ve siyaset dili olan Arapça’nın kökleri semilingual kardeşler olan İbranca ve Aramca’dır. Ve

ortaçağdaki kültürel saçaklaşma dediğimiz kavram dolayısıyla da Yunanca’dadır. Binaenaleyh bu üç medeniyet

dairesine bakmayan bir İslam tetkikinin, bir Arabistik tetkikin hiçbir anlamı yoktur. 

Millet  Arapça’dan  evvel  İbranca  bir  kelimedir  ve  Aramca’dan  gelir.  “Söz”  demektir.  Burada  bir  metafor  söz

konusudur.  Söz,  kelamın  ta  kendisidir.  Yani  logos’tur  ve  Allah’ın  sözü  etrafında  toplanan  bir  komünoteyi,  bir

cemaati, bir inançlılar kitlesini, bir inancı ifade etmektedir. Onun için bizim anladığımız millet budur. Fakat bizim

kullandığımız, Türkiye Cumhuriyeti’nde kullandığımız bir millet vardır. Bu “millet” 19. asırdaki birçok Osmanlıca

kelime gibi Türklerin yarattığı kavramlardandır ve doğrudan doğruya ‘nation’un  tercümesidir.  Nation Latince bir

kelimedir.  Bunun  geldiği  kaynak,  “etnos”tur,  Yunanca’dır.  Dolayısıyla  biz  “etnos”la  alakası  olmayan  “millet”i

“etnos”a çevirmişiz ve bu şekilde kullanmaktayız. 



Balıklı Rum Ortodoks Kilisesi. Thomas Alom. 72: Fenerbahçe’de Büyük Patrikhane. B. Sprassberger. 

Bugün millet sistemine artık avdet etmemiz mümkün değildir. Bazı emperyal müesseseler vardır ki onun için

sadece emperyal ideoloji değil bir imparatorluk tarzı gerekir. Nasıl ki Bizanslı ile modern Yunanlı da aynı insan

değildir ve modern Yunanlı, Bizans’ın ideolojisini hiçbir zaman anlayamaz. 

Bizans  kelimesi  bu  imparatorlukta  yaşayan  eski  insanlar  için  hiçbir  şey  ifade  etmez.  Çünkü  onlar  Romalıdır, 

Rum’dur. Bizans kelimesi bir ideolojik buluntudur. Doğrudan doğruya mukaddes Roma-Germen İmparatorluğu’na

imparatorluk vasfını vermek için buradaki hakiki imparatorluğu bertaraf etmek amacını taşır. Bu çok enteresan

bir  yaklaşımdır  ve  burada  bulunan  Türklerin  ataları,  Müslümanların  ataları  da Türk  lafını  bilmelerine  ve  zaman

zaman  kullanmalarına  rağmen,  resmî  olarak Rum  kelimesini  kendileri  için  de  kullanmışlardır,  bunu  biliyoruz. 

Çünkü  biz  Roma  İmparatorluğu’nun  vârisleriyiz;  Müslüman  da  olsak  Romalıyız  ve  Roma  İmparatorluğu

olduğumuz için de kilisenin protektorası bize kaldığında, işler bir uyum halinde devam etmiştir, yani imparatorluk

devam  etmiştir  ve  o  imparatorluğun  içinde  baştaki  imparator  bir  Müslüman  olmasına  ve  herhalde  inancı

bakımından pek tercih edilmemesine rağmen kilise onu benimsemiştir. Bu bir Roma İmparatorluğu’dur ve bunun

içindeki sistem de ona göre gelişmiştir. Türklerin imparatorluğu, Müslümanların imparatorluğudur haliyle, ama

bu bir Roma’dır. Roma’yı burada anlamak çok güçtür. Maalesef bugünkü tarih anlayışımız ve popüler anlayışımız

itibariyle  biz  Roma  İmparatorluğu’nun  ne  olduğunu  anlamıyoruz.  Roma  İmparatorluğu  sırf  Hıristiyan  demek

değildir.  Hıristiyan  olduğu  zaman  da  vardır,  pagan  olduğu  zaman  da  vardır,  ama  Müslüman  olduğu  zaman  da

vardır. 

Romalılıkta bir millî dilin, belirli bir etnos’un hâkim olduğu zamanlar vardır. Ama her şeye rağmen öbür diller de

bunun yanında yaşar. Hiç şüphesiz bu imparatorluklarda askerî dil her zaman tektir.  Birinci Roma’da ordu, ister

Mezopotamya  sınırlarında,  ister  uzak  ve  soğuk  Germanya’nın  sınırlarında  bulunsun,  her  zaman Latince

kullanmıştır.  İkinci  Roma  zamanında  ordu  ister  Mısır’da  bulunsun,  ister  Balkanlar’da  ve  Herson  bölgesinde

bulunsun Helence  konuşur.  Üçüncü Roma  olan  Osmanlı  zamanında  ordu  isterse  Tuna  kıyılarında,  isterse  Fırat, 

Dicle  kıyılarında,  ister  Habeşistan  sınırlarında  olsun Türkçe  konuşur.  Çünkü  askerî  dil,  komando  dili  çok

önemlidir. Bunun gibi bürokraside de tek dil kullanılır, ama öbür dillere de yer vardır. İçtimaî hayata geçtiğiniz

zaman  diller  ve  dinler  çok  çeşitlidir.  Bu  cemaatlerin  içinde  çeşitli  inanç  sahiplerinin  kompartımanlar  halinde

yaşaması çok olağan karşılanmalıdır. Zaten o kompartımanlara mensup olanlar da dinî inançlarının dışında başka

bir hayat tarzı düşünmezler. Bu imparatorluklarda bir dinden bir dine geçiş hoş karşılanmaz. Yani bizden evvelki

Roma İmparatorluğu’nda hâkim olan din Hıristiyanlıktır. O devirde birilerinin Hıristiyan olması tabii çok hoştur. 

Bizim zamanımızda birilerinin Müslüman olması, hidayete ermektir, tabii devlet için çok hoştur. Ama meselâ bir

Yahudi’nin Hıristiyan olması hoş karşılanmaz, hatta Hıristiyanlığın içinde mezhep geçişleri bile hoş karşılanmaz. 

Ta  ki  19.  asra  geldiğimiz  zaman  böyle  vakalar  tabii  olmuştur  ve  gittikçe  yayılmıştır.  Bunun  üzerinde  durmak



gerekir. 

Fener’de Büyük Lise. 

Böyle bir imparatorluğun içinde hiç şüphesiz ki millet bir birliği ifade eder ve millet teşkilatının başı olan ruhani

lidere  verilen  ad,  Yunanca ethnos  ve arhon  kelimelerinin  birleşmesiyle  meydana  gelmiştir: etnarh,  yani

milletbaşı. Bu kişi, sadece ruhanî lider değil, idarî, hukukî işlere bakan, hatta okul işlerine bakan kimsedir. Çok

enteresan  bir  gelişme,  Batı  takvimine  göre  1453  yılının  kış  aylarında  ve  ardından  1454’ün  Noel’inde,  Patrik

Ghennadios Fatih Sultan Mehmed tarafından davet edilmiştir ve bu davetin tasvirini ilk defa Babinger çizmiştir. 

Babinger’in ne Türkler ne de Ortodoks kilisesi için hususi bir sempati duymasına gerek var, yani o konumda biri

değil  biliyorsunuz,  Bavyeralı  bir  Osmanist’tir,  Osmanlı  tarihçisidir.  Bu  töreni  çok  orijinal  olarak  anlatır;  Patrik

âsasını  hükümdardan  almıştır  ve  Fatih  Sultan  Mehmed  vezirlerle  ve  başka  devlet  ricâliyle  yemek  âdetini

kaldırdığı,  ref  ettiği  halde,  Patrik’le  birlikte  öğlen  yemeğini  yemiştir.  Yemekten  sonra  dönüşte  bütün  vezirler

Patrik’e  refakat  etmektedir.  Kendisine  kır  atlar  hediye  edilmiştir.  Bu  kır  atlar  çok  önemli  bir  hâkimiyet

sembolüdür  ve  Patrik  kır  ata  binerek  bir  milletin  başı,  hem  de  aşağı  yukarı  bir  ortak  milletin  başı  olarak

Patrikhane’ye avdet etmektedir. Avdet ettiği yer hiç şüphesiz bugünkü Patrikhane değildir. Çünkü oraya 16. asır

sonunda gelinmiştir. O sırada Patrikhane henüz şehrin ortasındadır. Tahminen bugünkü Fatih Camii civarındadır

ve  Palaiologoslar  (Paleologlar)  devrinden  beri  ilk  defa  olarak  kendisine  bütün  Ortodoks  inançtaki  milletlerin, 

sadece  ruhanî  liderliği  değil  idarî,  malî,  adlî  liderliği  ve  maarif  otoritesi  olma  görevi  yüklenmektedir.  Bu

Tanzimat’a  kadar  böyle  devam  edecektir.  Çok  önemli  bir  husustur:  Bu  dünyada  bu  mezhebin  dışında  kalan, 

Antikalkedon  dediğimiz  kiliselerin  birliğini  temsilen  bir  Ermeni  Patriki  vardır  ve  bu  makam  elan  devam

etmektedir  bu  yapı  ve  Ermeni  Patriği  İstanbul’a  tayin  edilmektedir.  İstanbul’da  Ermenilerin  ruhanî  bir  makamı

yoktur; burada Eçmiyadzin, Sis, Ahdamar ve Kudüs’teki patriklik gibi bir makam yoktur. Kendisine denmiştir ki:

“Sen  artık  millet  başısın”,  yani  Etnarh’sın.  Bu  tamamıyla  Roma  sistemidir.  Ruhanî  liderin  kim  olduğu  mühim

değildir.  Eçmiyadzin’deki  katolikos  bile  size  tâbidir.  Vergisini  size  verir  ve  sizin  jürisdiksiyonunuza,  cezaî

takibatınıza tâbidir. Bunun dışında aranızda nasıl bir ruhanî ilişki olduğu bizim sorunumuz değildir. Bu böyle de

devam etmektedir. 

451  Kadıköy  Konsili’nin  kararlarına  iştirak  etmeyen  kiliselere  “Antikhalkedon”,  yani  Kadıköy  karşıtı  kiliseler

denir ve bu iki grup yani Mısır’ın Kobt [Kıbtî] Kilisesi, Süryani Kadim Kilisesi ve Ermeniler, bir ara imparatorlukta

aynı idareye tâbi tutulmuşlardır. Gayriresmî olarak ayrı malî hükümlere ve idarî teşkilata sahip olsalar da, idare

bunları bir ölçüde tutmuştur. Ta ki 19. asra gelene kadar…

Nihayet bu imparatorlukta çok önemli bir özellik, önemli bir Yahudi nüfusu vardır. Bunlar burada eskiden beri

yaşayan  ve  Romaniyot  denilen,  Bizans’tan  kalanlar,  artı  Ortadoğu  bölgesinde  yaşayanlar,  fakat  büyük  ölçüde

İspanya ve Portekiz’den İtalya yoluyla göç edenlerdir. 19. asra doğru bunlara “Aşkenazi” dediğimiz –Almanyalı

Yahudiler demektir– Yiddiş konuşan bir  grup  da  katılacaktır.  Ve  bunu  biz  pek  bilmiyoruz.  Kültürel  hayatımızda

19.  asrın  Osmanlı  Yahudiliği  içinde  bir  klasik  Akdeniz  kültürünü  saklayan  ve  çoğunluğu  teşkil  eden  İspanya, 

İtalya, Portekiz kökenliler vardı. Ayrıca, metropolde pek görülmeyen Arapçayı ve Ortadoğu kültürünü muhafaza

eden Yahudiler vardır. Fakat asıl önemlisi ta 17., 18., 19. yüzyıllarda Doğu Avrupa’dan kaçıp Osmanlı ülkelerine

sığınan ve Yiddiş dilinde konuşanlar vardır. Bu bizi yapı olarak tamamlamaktadır. 

Şimdi 19. asırla birlikte, insanlar çok değişik bir yapının içine giriyorlar. Bizim 19. asırdaki reformlarımız, hem

reformdur  hem  değildir.  Reformdur,  çünkü  bu  yapı  değişmektedir.  Değildir,  çünkü  çok  eskiden  kalma  âdetler

devam etmektedir. 

Gayrimüslimlerin  askerlik  yapmaması  meselesi  bizim  tarih  edebiyatımızda  ve  yanlış  tarih  bilgimiz  dolayısıyla

siyasî  edebiyatımızda  son  derecede  yanlış  olarak  bilinen  ve  yorumlanan  bir  olaydır.  Gayrimüslimler  askerlik

yaparlar. Hem sadece öyle tabip, eczacı, mühendis olarak değil, bayağı muharib sınıfların içinde de bulunurlar. 

Sırf subay olarak değil, nefer olarak da yaparlar. O kadar ki Osmanlı donanması Noel’de ve Paskalya’da demir

atar,  çünkü  mürettebatın  çok  önemli  bir  kısmı  yortu  için  evine  gitmek  zorundadır.  Bu  durumu  ve  uygulamayı

sadece  o  zaman  hekim  Aleksandrios  veya  kimyager  Polikarpos’la  veya  eczacı  Dadyan  Efendi’yle

sınırlayamazsınız. Mürettebatın içinde, ayrıca orduda önemli miktarda gayrimüslim vardır. 

Askerî mekteplerde okuyanlar da vardır. Birinci Cihan Harbi’nde zaten gayrimüslimler de askere alınmıştır ama

bunları  maalesef  imparatorluğumuzun who’s  who’su,  yani  “kim  kimdir”i  iyi  hazırlanmadığı  için  bilmiyoruz. 

Düzgün bir nüfus sayılmadığı ve imparatorluğun üçte bir nüfusu gayrimüslim addedildiği için, önemli okullarımıza

bu oranlarda tabip alınır, veteriner alınır. Mekteb-i Mülkiye’ye, idareci yetiştiren mektebe talebe alınır. Hıristiyan

cemaatler  arasında  çekişme  olur.  Mesela  Ermeniler,  “Rumları  fazla  alıyorsunuz,  biz  daha  çok  olmalıyız”  gibi

itirazlarda bulunurlar. Zaman zaman düzenlemeler yapılır zaman zaman. Ama her zaman için  numerus clausus

esası üzerinden, gayrimüslimlerden üçte bir oranında talebe alınır. 

Daha da ilginci, Osmanlı padişahı son Roma imparatorudur. Selamlık resmine, Cuma selamlığına çıktığı zaman

selam  kıtasının  içinde  gayrimüslim  milletlerden  subay  ve  çavuşların  bulunmasına  dikkat  edilir.  O  kadar  ki  19. 

asırda Ermeni Katolikler ve Latin milleti dediğimiz, Roma Katolik Kilisesi’ne mensup kişiler, “Bizden de çavuş ve

mülazım (teğmen) bulunsun” demişler, bu da kabul edilmiştir. 

Bu  toplumda  insanların,  modern  bir  toplumda  olduğu  gibi,  standart  görevler  ve uniform  dediğimiz  ortak

yeknesak  mevkiler  için  kavga  etmeleri  söz  konusu  değildir.  Herkes  kendi  kompartımanı  içinde  kavga  eder. 

Ermeni  kendi  sınıfı  içinde,  “amira”  dediğimiz  yüksek  zümrenin  insanlarıyla  çekişir.  Onların  yerini  almak  için

uğraşır.  Musevi  aynı  şekilde  kendi  kompartımanı  içinde  kendininkilerle  çekişir.  Rum  Ortodoks  nüfus  için  de  bu

böyledir.  19.  asrın  etnik  milliyetçiliği  dolayısıyla  bir  müddet  sonra  Makedonlar,  Bulgarlar  Hellen  unsurla

çekişmeye  başlamışlardır.  Mesela  Bulgaristan  tarihinde  19.  yüzyılda,  bilhassa  maarif  reformları  sırasında, 

Bulgarların,  Bulgar  halkının  asıl  çekiştiği  unsur  Bâbıâli’nin  Türk  Müslüman  memurlarından  çok,  Fener  Rum

Patrikhanesi’nin mensupları ve temsilcileri olmuştur. 

Din  bir  kültürdür,  dinî  inancın  etrafında  bir  kültür  hâsıl  olur  ve  insanlar  bunu  kaybettikleri  zaman,  velev  ki

lisanlarını  korusalar  bile,  artık  yaşam  biçimlerinde  ve  hayata  bakışta  değişiklik  meydana  gelir.  Mühim  olan

Ortodoksluk  veya  Protestanlık  meselesi  değil.  Biz  burada  din  tartışmıyoruz.  Ama  biz  kültür  tartışıyoruz. 

Dolayısıyla  Protestanlık  bu  ülkelerin  kültürünü  tahrip  ediyor,  dedik.  Bu  tabii  tasvip  gördü  ve  bunun  üzerinde

durmak gerekiyor. 

19. yüzyılda Osmanlı coğrafyasında Protestan faaliyetlerin neleri tahrip ettiğini anlamak için pekâlâ günümüze

bakabiliriz. Bizim klasik millet sistemini altüst eden gelişmelerden biri de bu olmuştur. Milletler, yani eski inanç

grupları  yeni  gelişmeyle  karşı  karşıyadır  ve  bunun  yarattığı  çatışmalar,  gerilimler  Rum  Ortodoks  Kilisesi’ni  de, 

Ermeni  Kadim  Kilisesi’ni  de,  Süryanileri  de  etkisi  altına  almaktadır.  Nihayet  19.  yüzyılda  çok  daha  önemli  bir olay, mezhep değiştirme işlemleri de artmaktadır. Daha evvel millet statüsüne sahip olmayan Latin milleti, bir

millet statüsüne sahip olmaktadır, çünkü bir hayli İtalyan vardır. Yani İtalya’da ekmeğini sağlayamayan birtakım

insanlar buraya gelmişler, iyi de etmişlerdir. En azından Beyoğlu mimarisini onlara borçluyuz. Bu mimarî sanatını

onlar  öğretmişlerdir.  O  dönemde  İtalyanca  çok  yaygın  bir  biçimde  konuşulan  bir  dildi.  Gerçi  bizim  bildiğimiz

İtalyanca değildi. 

Daha  da  ilginci  Yukarı  Mezopotamya’dan  göç  eden  Süryani  ve  Keldani  dediğimiz,  inanç  sahiplerinin  bilhassa

Katolik  olanları  bu  cemaate  ilhak  ettiği  için  onlar  da  tabii  yerel  dillerini  bırakıyorlar.  Böyle  Türkiye’de  Türkçe

konuşan  bir  Katolik  cemaat  ortaya  çıktı,  bu  enteresan  bir  gelişmedir.  Yani  din  bazılarımızın  zannettiği  gibi

hayatımızdan çekilip gitmiş değildir. Mühim bir kültürel olay ve değişim olarak el’an devam etmektedir. 

Şunun  üzerinde  ısrarla  durmak  gerekmektedir.  Osmanlı  bir  imparatorluktu,  bunun  klasik  millet  yapısı  19. 

yüzyılda darbeler yedi. Bu darbeleri yerken kendine has yeni mekanizmalar geliştirdi ve bu siyasî imparatorluk

yapısıyla  birlikte  birçok  şey  tarihe  karıştı,  ama  birçokları  da  karışmadı.  Biz  bu  sistemi  son  derece  akıllıca  etüt

etmeliyiz.  Etmeliyiz  ki  zamanımızı  iyi  değerlendirelim  ve  hatta  bazı  problemler  için  bazı  çözüm  yolları  bilelim. 

Hiçbir içtimaî teşekkül, yani toplum ve hiçbir siyasî teşekkül, yani devlet, tarihi reddetme ve görmezlikten gelme

hakkına sahip değildir. Bunu yaptığı takdirde ortaya çıkan gelişmeler hakikaten o toplumu şaşırtır ve maalesef

istenmeyen  etkilerin  de  karışmasıyla  kaosun  içine  itebilir;  hoşlanmayacağımız  gelişmelerden  mutazarrır

olabiliriz. Burada tavsiye edilecek şey ilmî gayret ve ilahî bir hikmettir. O inşallah herkese yardımcı olabilir. 

II. VİYANA KUŞATMASI VE SONUÇLARI

II. Viyana Kuşatması, yani 1683  Kuşatması  gerçekten  bizim  tarihimizin  önemli  bir  noktasıdır.  Hiç  şüphesiz  ki

muharebeler dizisi yaptığımız Avusturya için de aynı öneme sahiptir. Burada bir terim hatası üzerinde duralım. 

Bizim ders kitaplarımızda hep Avusturya diye yazılır. Hiç kuşkusuz ki Avusturya coğrafya olarak ve o coğrafyanın

içindeki  kavim  olarak  doğruyu  ifade  etmektedir,  çünkü  bugünkü  Avusturyalılar  tarafından  da  o  şekilde

benimsenmektedir. Ama aslında bu devletçiğin o zamanki adı Alman İmparatorluğu’dur. Çünkü Avusturya, Alman

İmparatorluğu dediğimiz konfederasyonun üyelerinden birisiydi. Fakat işin garibi, bu birliğe giren Avusturya’nın

Bohemya ve Macaristan toprakları bunun hep dışında kalmıştır. 

İlk önce Türklerin fethi dolayısıyla dışarıda kalan bu arazi, 1686’da bizim elimizden alındıktan sonra da o tarafa

dâhil  olmamıştır.  Bohemya  dediğimiz  bugünkü  Çekoslovakya  toprakları  için  de  aynı  şey  geçerlidir.  Çünkü

bugünkü Çek Cumhuriyeti’nin toprakları da o zamanki Avusturya’ya dâhildi. Slovakya ise Macar parçası itibariyle

Avusturya’ya  bağlıydı.  Bu  birleşik  bir  devlettir  ve  bu  birleşmede,  savaşlardan  çok  evlilikler  rol  oynamıştır. 

Karşımızdaki  Katolik  bir  birlikti  ve  16.  yüzyılda  bir  ara  bu  evlilikler  dolayısıyla  bir  dünya  imparatorluğu

mertebesine  çıkmıştı.  Fakat  merkeziyetçi  bir  yapısı  olmadığı  için  aynı  derecede  siyasi  ağırlığı  yoktu  bu

imparatorluğun, oluştuğu gibi kolayca da dağılıyordu. Mesela Avusturya’da Habsburg hanedanından Maximilian, 

Bourgogne [Burgonya] hanedanının kızı Marie ile evlenmiştir. O zaman Burgonya bugünkü Fransa’nın Dijon ve

çevresi,  Belçika  ve  Flandre  dediğimiz  bölge,  yani  Hollanda  ve  Belçika’nın  bir  kısmını  kapsıyordu.  Zengin  bir

devletti. Dokuma ticareti ve sanayiiyle çok zenginleşmişti. Burgonya hanedanında başka evlat olmadığı için, bu

evlilik  dolayısıyla  devlet  büyümüştü.  Derken  buradan  doğan  çocuk  [Güzel  Philippe/Felipe]  Aragon  kralı  ile

Kastilya kraliçesinin kızı olan Juana ile evlendi, oradan da İspanya veraseti ve bütün o adalar, Amerika kıtasında

keşfedilen yerler buraya dahil oldu. O yetmezmiş gibi bu evlilikten doğan iki çocuktan biri olan Karl [Şarlkent], 

Alman  imparatoru  seçildi.  Bir  müddet  sonra  bu  işten  vazgeçti.  O  unvanı  kardeşi  Ferdinand’a  bıraktı  ve  aynı

zamanda  da  bizim  Avusturya  dediğimiz  sahayı  Bohemya’yı  ona  terk  etti.  Zaman  içerisinde  de  Habsburglar

İspanya’dan  çekildiler.  Soyları  tükendiği  için  burası  Fransa  hanedanı  olan  Bourbonların  eline  geçti.  Ülkeler

evliliklerle  alınıyor.  Hatta  Avusturya  için  meşhur  bir  laf  vardır:  “Bırak  savaşı  başkaları  yapsınlar,  sen  evlen  ey

mesut Avusturya” (Bella gerant alieni, tu felix Austria nube!) derler. 

Bu gibi evliliklerle kurulan devletçiklerde gene hanedanın tükenmesi ve başka türlü olaylarla başka türlü siyasî

kombinasyonlara geçilir. Bu bizim devletimizin, imparatorluğumuzun oluşumundan çok farklı bir süreç. I. Viyana

Kuşatması  1529  tarihinde,  Kanunî  Sultan  Süleyman  devrinde  yapılmış,  ama  zaman  uygun  olmadığı  için  [kış

yaklaşıyordu]  kuşatma  kaldırılarak  avdet  edilmiştir.  Bundan  aşağı  yukarı  150  sene  sonra,  1683’te,  bu  kez

padişah  değil,  Köprülüler  ailesinden  Damat  Merzifonlu  Kara  Mustafa  Paşa  büyük  bir  ordunun  başında  bu

kuşatmayı tekrardan gerçekleştiriyor. Şunu ifade etmek gerekir: Merzifonlu Mustafa Paşa’nın belirli meziyetleri

olmasına  rağmen,  böyle  bir  orduyu  yönetecek  ve  büyük  bir  seferi  zafere  ulaştıracak  yetenekte  bir  mareşal

değildir. Yani Türk tarihinde sayısı az olmayan büyük mareşaller içinde yer alabilecek bir tarihî portre değildir. 

Nitekim  olayın  sonunu  anlatmaya  lüzum  yok.  Stratejik  hatalar  yapılmıştır.  Bunlardan  en  önemlisi  Viyana’nın

etrafındaki  kalelere  ilişkindir.  Viyana  şehrine  tepeden  bakan  bir  kale  olan  Kahlenberg  vezirlerin  tüm

tembihlerine,  nasihat  ve  tavsiyelerine  rağmen  alınmamış  ve  ordumuzu  arkadan  vuran  güç,  yani  Jan  Sobieski

komutasındaki Lehistan ordusu burada, Tuna’nın yan kolunun karşı yakasında mevzilenmiş ve kuşatma ordusunu

sıkıştırmış.  Ve  felaketle  biten  o  kuşatmanın  ardından,  felaketler  yıllarca  peş  peşe  sürmüştür:  1685’te  Uyvar, 

1686’da Budin düşmüş, yani bugünkü Macaristan kaybedilmiştir. Osmanlı ordusu 1687’de Mohaç’ta da bozguna

uğradıktan sonra Macarların yaşadığı topraklardan sadece Temaşvar elimizde kalmıştır. O da 1718’de Pasarofça

Antlaşması’yla  elimizden  çıkacaktır.  1699’da  Osmanlı  Devleti  karşısında  Hıristiyan  devletler  koalisyonuyla  ilk

muahedeye  oturmuştur.  Bu  modern  anlamda  bir  muahedenamedir.  Ve  bu  muahedename  imzalandığı  zaman

bilhassa  Reisülküttab’lık  servisinde  çalışanların  tecrübeli  diplomatlar  olduğu  anlaşılmıştır.  O  zamanki

Reisülküttab  Rami  Mehmed  Efendi  sonradan  paşa  ve  sadrazam  olacaktır.  Bu  bizde  dışişleri  ekolünün  devletin

içinde  bir  nevi  yer  etmeye  başlamasıyla  eşanlamlı  bir  olaydır.  Bir  konunun  üzerinde  ısrarla  durmakta  fayda

görüyorum:  Karlofça  Antlaşması  ile  biz  ilk  defa  devletlerarası  hukuk  anlayışına  ve  Roma  hukuku  prensiplerine

dayanan  yeni  bir  hukukî  sistemle  muahede  yapmışızdır.  Bundan  sonra  artık  başkentlerdeki  büyükelçilik

heyetlerinin  nasıl  çalışacakları,  ne  gibi  vergileri  ödeyecekleri  veya  ödemeyecekleri,  ne  gibi  muafiyetleri, 

dokunulmazlıkları olacağı bile buna göre tespit edilecektir. Bu çok önemli bir safhadır. 

Asıl  önemlisi,  artık  Orta  Avrupa’nın  manzarası  değişmektedir.  Vâkıâ,  Venedik  zamanında  bize  kaybettiği

birtakım  yerleri  1699’da  geri  almıştır,  ama  bunları  bir  müddet  sonra  elinden  çıkaracaktır.  Rönesans  döneminin

büyük  devleti,  Akdeniz’in  ve  Adriyatik’in  kraliçesi  olan,  San  Marco  Cumhuriyeti  de  denen,  o  muhteşem

medeniyetin sahibi Venedik Cumhuriyeti’nin ikbalini kaybetmekte olduğu artık bellidir. 

Nitekim Devlet-i Âliyye, Venedik’e kaybettiği yerlerin üzerinde eskiye dönüşü kısa zamanda sağlamıştır. Henüz

yeterince kuvvetli bir devlet olmayan Rusya’ya Karadeniz’de verdiğimiz yerleri de 1711 Prut Antlaşması’yla geri

almışızdır.  Fakat  Avusturya  böyle  değildir.  O  vakte  kadar  iktisadî  ve  askerî  yönden  bir  varlık  sayılamayacak

Alman-Avusturya  İmparatorluğu  bundan  sonra  Devlet-i  Âliyye  için  büyük  bir  tehdit  oluşturacaktır.  Bir  kere

iktisaden gelişmeye başlamaktadır. 

O  tarihe  kadar  kurulan  doğu  ticaret  kumpanyaları  iflas  eden  Avusturya  bundan  sonra  başarılı  bir  ticaret

güdüyor.  Tuna  mansabında  ticaret  hacmi  çok  önemli  ve  bugünkü  Bulgaristan’a  kadar,  yani  bizim  Tuna

vilayetlerimize  kadar  uzanan  bir  alanda  hammadde-mamul  madde  değişimine  giriyor  ve  20  sene  sonra

Adriyatik’e inerek orada hepimizin bildiği gibi Trieste limanını tesis ediyor ve Akdeniz ticaretine el atıyor. Bu çok

ilginçtir. 

Avusturya,  porselen  gibi,  kumaş  sanayii  gibi  yeni  sanayi  dalları  geliştiriyor.  Unutmayın  ki  Cumhuriyet  devri

şeker sanayii kurmakla ünlüdür. O vakte kadar biz toplum olarak iki kaynaktan, Avusturya ve Rusya’nın şekeriyle

beslenirdik.  Birinci  Cihan  Harbi’nde  bunun  çok  sıkıntısını  çektik.  Bu  dönemden  sonra  Avusturya’nın,  bilhassa

Macaristan  topraklarını  da  ele  geçirmesiyle,  Orta  Avrupa  ve  Akdeniz  bölgesinde  bize  karşı  bir  açılımı  başlıyor. 