Âyanlık, uzun bir süre informel olarak 18. Asır ve Tanzimat dönemine kadar Osmanlı’ya damgasına vuran bir müessese idi. Bu kişiler taşranın kodamanları, eski idareciler veyahut bir şekilde sivrilmiş sözü geçip saygı gören insanlardı. Âyanlar bir süre sonra sisteme eklemlendiler. İçlerinden en öne çıkanları eski idarecilerdi.
Arka planı
18. Asır Osmanlı için inişli çıkışlı bir dönem olmuştur. Dışta, 16. Asrın son çeyreğinde başlayıp 17. Asırda yaygınlaşarak 18. Asırda menfi etkilerini hissettiren “Fiyat Devrimi”yle para ilişkileri genişlemiş, teknolojik manada dönüşümler yaşanmıştı. İçte ise yine 16. Asırda başlayan Celaliler eşkıyalığa bürünmüş ve levend, gurbet taifesi veya suhte denilen topraksız ve işsizleri etrafında toplamışlardı. Devlet, bozulan iktisada çözüm olarak müsadere ve tağşiş sonrasında avarız gibi vergilerin olağan hale getirilmesini takiben timar sistemini bozacak bir takım düzenlemelere gidildi. Tatbik edilen iltizam sistemini genişletmek için gelir kaynaklara mükatalara dönüştürüldü. Böylece bir ya da üç yıl için yeterli sermaye sahibi olanlara meydan verildi, topraklar onlara satıldı.[1][2]
Ortaya çıkışı ve devlete ortak oluşları
Âyanlık 16. Asrın ikinci yarısından itibaren dönemin sosyo-ekomomik koşullarıyla ilişkili olarak ortaya çıktı. 17. Asırda devletin merkezde ve taşradaki otoritesi zayıflamaya başlamıştı. Siyasi, askeri, ekonomik ve demografik değişimler Klasik Osmanlı düzeninin tedricen bozulması demekti. Âyanlar bu boşluktan yararlanarak ortaya çıktılar ve özellikle 18. Asırda taşrada etkin bir güç haline geldiler. Bu yeni sınıfın insan tipolojisi daha çok asker ve ulema kökenliler (eski idareciler), zengin tüccarlar ve köklü ailelerinin başlarından mülhemdi.[1][2]
Âyanlar zamanlar devlet tarafından tanınan, tayin ve azilleri yapılan, yetki ve yetki alanları belirlenen bir güç haline geldiler. Tabakoğlu’na göre âyanlar zamanla devletin desteği altında eşkıyalığın önlenmesinde ve halkın oluşturduğu milis kuvvetlerin sindirilmesiyle görevlendirildiler. Ekonomik sahada giderek artan para ihtiyacı için taşrada geliştirilen iltizam, malikâne ve esham usullerinde âyanlar mültezimlik, muhasallık, mütesellimlik hatta voyvodalık gibi farklı görevleri uzviyetlerinde topladılar. Bu nokta-i nazardan bakıldığında 1726 Nizamnamesi ile âyanlar bir nevi devlete ortak olmuş, bir reis seçilmesi istenerek resmen muhatap alınmış, siyasi ve askeri görevlendirmeler verilmişti. Hülasa devletin temsilcileri, taşranın vekilleri durumuna gelmiştiler.[1][2]
Âyanlar etraflarında eski timarlı sipahileri, devlete küskün olanları ve işsiz taifesini toplayarak iyice güçlenmişti. Çoğu zaman zorbalık yapan âyanlar kendi menfaatlerini devletin menfaatlerinden önde tutmaktan geri durmuyor, gelirleri merkeze göndermiyordu. Devlet için birçok açıdan yararları bulunsa bile devletin otoritesinin önemli bir kısmını kaptırmış olduğu bir gerçekti. Yeni zuhur eden merkezileşme siyaseti âyanların sonu demekti.[1][2]
Kaynakça
Nuri Çevikel, Türkler ansiklopedisi Cilt 13’ün içinde: "Osmanlı’da Ayanlık ve Kıbrıs Eyaleti (17. Yüzyıl)": 712-713.
Mert, Özcan. "ÂYAN". TDVİA. 14 Ekim 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Ocak 2020.
Osmanlı İmparatorluğu
Tarihçe
Osman Bey'in Rüyası
Kuruluş
Gaza
Fetret Devri
İstanbul'un Fethi
Yükselme
Kadınlar saltanatı
Duraklama
Gerileme tezi
Köprülüler Devri
Lale Devri
Gerileme
Reform
Tanzimat
Birinci Meşrutiyet
Dağılma
İkinci Meşrutiyet
Parçalanma
Lağıv
Siyaset
Dış ilişkiler
Antlaşmalar
Hukuk
Kânûn-ı Esâsî
Nizâmnâme-i Millet-i Ermeniyân
Seçim kanunu
Medeni kanun
Mecelle
Halaha
Hükûmet
Hanedan
Osmanlı Hanedanı
Padişahlar
İki kutsal caminin hizmetkârı
Harem
Valide sultan
Haseki sultan
Kadınefendi
Hanımefendi
Osmanlı padişah eşleri listesi
Kızlar ağası
Enderûn
Kapı ağası
Mekteb-i Enderûn
Bâb-ı Âli
Dîvân-ı Hümâyun
(klasik dönem)
Sadrazam
Kubbealtı vezirleri
Kazasker
Defterdar
Nişancı
Reis-ül küttâb
Osmanlı hükûmeti
(anayasal dönem)
Meclis-i Umûmî
Meclis-i Âyan
Meclis-i Mebûsan
Milletler
İslam
Şeyhülislam
Hristiyanlık
Ortodoks
Ermeni
Süryani Ortodoks
Kıptî Ortodoks
Yahudilik
Hahambaşı
Taşra
Eyalet
Beylerbeyi
Vilayet
Sancak
Sancakbeyi
Mutasarrıf
Kaza/Kadılık/Ağalık
Âyan
Bağımlı ve haraçgüzar devletler
Ordu
Kara
Klasik ordu
Reform dönemi
Nizâm-ı Cedîd
Sekbân-ı Cedîd
Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye
Hamidiye Alayları
Modern ordu
Donanma
Kaptan-ı derya
Tersâne-i Âmire
Amiral
Deniz muharebeleri
Savaş gemileri
Diğer
Havacılık
Askerlik
Silahlar
Ekonomi
Döneme göre
Genişleme
Reform
Tarım
Osmanlı Bankası
Para birimi
Akçe
Para
Sultani
Kuruş
Lira
Ulaşım ve haberleşme
Demiryolu
Toplum
Rum milleti
Devşirme
Osmanlıcılık
Saray teşkilatı
Dil
Osmanlı Türkçesi
Kölelik
Kültür
Osmanlı mimarisi
Camiler
Sanat
Minyatür
Müzik
Nakış
Sahne sanatları
Kıyafet
Mutfak
Edebiyat
Divan
Halk
Bilim ve teknoloji
Demografi
Ermeniler
Rumlar
Türkler
Yahudiler
Din
Hristiyanlık
İslam
Yahudilik
Semboller
Marş
Arma
Bayrak
Tuğra
Diğer
Kadın
Feminizm
Liberalizm
Sosyalizm
Ana hatlar
Dizin
Bibliyografya
Kategori
Portal
This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.