Tüm Yüksek lisans eğitimim süresince bana rehberlik eden, özverili desteğini her zaman hissettiğim, her zaman yanımda olan danışman hocam Yrd. Doç. Dr. İlknur AYDIN AVCİ’ya,
Tezimin başlangıcında değerli görüş ve önerileriyle araştırmamın şekillenmesine yardımcı olan Prof. Dr. Yüksel BEK’e,
Çalıştığım kurumda bana her zaman destek olan değerli mesai arkadaşlarıma ve araştırmanın yapıldığı Samsun Hançerli Aile Sağlığı Merkezi’nin tüm çalışanlarına,
Çalışmaya katılarak bu tezin verilerini sağlayan araştırma grubundaki tüm kadınlara,
Hayatımın her alanında desteği, sabrı ve sevgisi ile yanımda olan, çocukları olmaktan mutluluk duyduğum annem Nermin YILMAZ’a ve babam Kamuran Yılmaz’a, kendimi geliştirmem konusunda yüksek lisans eğitimim süresince destek ve fedakarlıklarının esirgemeyen yüksek lisans arkadaşım Hacer GÖK UĞUR ve eşi Yrd.
Doç. Dr. Adnan UĞUR’a teşekkkür ediyorum.
(6)
ÖZET
15-49 YAŞ GRUBU KADINLARIN EVLİLİK UYUMLARI VE
TOPLUMSAL BASKI
YAŞAMA DURUMLARI ARASINDAKİ İLİŞKİ
Ayten YILMAZ, Yüksek Lisans Tezi
Ondokuz Mayıs Üniversitesi Samsun, Temmuz-2009
Bu araştırma, 15-49 yaş grubu evli kadınların evlilik uyumları ve toplumsal cinsiyet boyutuyla baskı yaşama durumları arasındaki ilişkinin belirlenmesi amacıyla kesitsel ve kalitatif araştırma ilkelerine uygun olarak yapılmıştır.
Bu araştırma Samsun Hançerli Aile Sağlığı Merkezi’nde 03 Nisan – 15 Mayıs 2009 tarihleri arasında yapılmıştır. Araştırmaya bu aile sağlığı merkezine kayıtlı 15- 49 yaş grubu 3200 evli kadın alınmıştır, Örnekleme büyüklüğü Win Episcope 2.0 bilgisayar programıyla belirlenmiş, araştırma kapsamına 435 kadın alınmıştır. Bu kadınlar aile sağlığı merkezindeki dört doktorun bilgisayarlarından basit rastgele seçilmiş, kadınlara telefonla ulaşılarak aile sağlığı merkezine davet edilerek ya da evlerine gidilerek veriler toplanmıştır. Verilerin toplanmasında literatür doğrultusunda araştırmacı tarafından hazırlanan 39 sorudan oluşan tanımlayıcı özellikler anket formu ve Locke ve Wallace tarafından 1959 yılında geliştirilmiş, ülkemizdeki geçerlilik ve güvenirlik çalışması 1999 yılında Kışlak tarafından yapılan “Evlilikte Uyum Ölçeği” kullanılmıştır. Veriler bilgisayarda 16.00 SPSS paket programı ile bilgisayar ortamında değerlendirilmiştir.
Verilerin istatistiksel değerlendirilmesinde; tanımlayıcı istatistiklerle, t testi, ANOVA, Pearson korelasyon analizi, Mann-Whitney U ve Kruskal Wallis testleri kullanılmıştır.
Kalitatif sorular kavram analiziyle değerlendirilmiştir.
Araştırmada elde edilen veriler göre; kadınların gelir durumunun, sosyal güvencesinin, kadınların eşlerinin eğitim durumunun, evlenme şeklinin, çocuk sahibi olma durumunun, ailede alınan kararlarda söz hakkına sahip olabilme durumunun, evlendikten
(7)
sonra ailece komşu ve akraba ziyaretlerine gitme durumlarının, şiddete uğrama durumlarının ve cinsiyetlerini değiştirmeyi isteme durumlarının evlilik uyumlarını etkilediği ve sonucun istatistiksel olarak anlamlı olduğu bunmuştur (p<0.05).
Bu araştırma kadınların yaşam kalitesini etkileyen toplumsal cinsiyet özellikleri açısından baskı yaşama ya da etkilenme durumlarının evlilik uyumunu etkilediğini göstermektedir. Halk sağlığı hemşireleri toplumda bireylere en yakın çalışan sağlık personelidir. Bu nedenle halk sağlığı hemşiresinin kadınların cinsiyet ayrımcılığına maruz kaldığının kabul edip, hayatın vazgeçilmez parçası olan evlilik kurumunda bu durumun evlilik uyumunu bozmasını önleyici ve multidisipliner çalışmaları yürütmeleri önerilebilir.
(8)
ABSTRACT
THE RELATIONSHIP BETWEEN THE HARMONY IN MARRIAGE IN WOMEN AGED 15-49 AND THEIR EXPOSURE TO SOCIAL PRESSURE
Ayten YILMAZ, Thesis of Master in Science Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Samsun, July 2009
This research was done on a qualitative and descriptive basis so as to determine the relationship between the harmony of the marriage in women aged 15-49 and their exposure to social pressure stemming from their gender. The married women aged 15-49 who are registered in Hançerli family center between April 3 and May 15 2009 are the cosmos of the research. The size of the sampling was determined via win Episcope 2.0 computer programme and 435 women were included in the research. The women in question were chosen randomly from the computers of 4 doctors in family center. The data were gathared by calling, visiting or inviting the women to the center. A descriptive questionnaire form consisting of 39 questions devised by Locke and Wallace in 1959 and the validity and reliance of which were approved by Kışlak were used as the medium of data-gathering.
The data were evaluated on the computer environment via 16 SPSS computer programme.The descriptive statistics, t test, ANOVA, pearson correlation analysis, Mann whitney U, Kruskal Wallis tests were used in the statistical analysis of the data. The concept analysis method was used in the evaluation of the qualitative questions. In accordance with the data obtained from the study, it has been found out that The women’s status of social security, level of income, educational background of their husbands, the way of marriage, having a say, in the decisions made in the family, visiting relatives and the neighbours after marrying, their exposure to violence, the desire for changing the gender all influence the harmony in marriage and the result is statistically significant.(p
<0,05)
This research demonstrates that exposure to social pressure influencing their quality of life and the level of this influence have an impact on the harmony in marriage. Public
(9)
health nurses are the medical staff who have the closest relationship with the public. For this reason, bearing that women are exposed to gender discrimination in mind, public health nurse might be advised to conduct some multidisciplinary studies to maintain the harmony in marriage, a vital institution of the society.
(10)
TABLOLAR DİZİNİ
Tablo Sayfa
Tablo 1. Kadınların Tanıtıcı Özelliklerine Göre Dağılımı………...84
Tablo 2. Kadınların Hangi Cinsiyetin Okula Gitmesi Gerektiğine Yönelik Düşüncelerinin Dağılımı………..………..85
Tablo 3. Kadınların Rahat Edebileceklerine İnandıkları Ortamlara ve Nedenlerine İlişkin Görüşlerinin Dağılımı………..……..……….86
Tablo 4. Kadınların Eşlerine İlişkin Özelliklerin Dağılımı………..87
Tablo 5. Kadınların Evlenme Özelliklerine İlişkin Dağılımı………...88
Tablo 6. Kadınların Çocuklarına İlişkin Özelliklerin Dağılımı………89
Tablo 7. Kadınların Evdeki İş Bölümüne Ait Özellikler………..90
Tablo 8. Kadınların Ailede Alınan Kararlarda Söz Hakkı Alabilme ve Katılma Düzeyinin Dağılımı……….………..…………..91
Tablo 9. Kadınların Evlenmeden Önce ve Sonra Komşu ve Akraba Ziyaretlerine Gitme Durumları……….91
Tablo 10. Kadınların Boş Zamanlarını Değerlendirme Durumları……….………..92
Tablo 11. Kadınların Şiddete Uğrama, Şiddeti Uygulayan Kişi ve Sıklığı ile İlgili Özellikler………...……93
Tablo 12. Kadınların Cinsiyetlerini Değiştirmeye ve Nedenlerine İlişkin Görüşlerinin Dağılımı………94
Tablo 13. Kadınların Evliliklerini Tanımlamada Kullandıkları İfadelerin Dağılımı…...95
Tablo 14. Kadınların Tanıtıcı Özelliklerinin Evlilik Uyumları Üzerine Etkisine Ait Bulgular………..96
Tablo 15. Kadınların Rahat Edebileceklerine İnandıkları Ortamların Evlilik Uyumlarına Etkisine Ait Bulgular………..………..97
(11)
Tablo 16. Kadınların Eşlerine İlişkin Özelliklerin Evlilik Uyumlarına Etkisini
Gösteren Bulgular………..……...98 Tablo 17. Kadınların Evlenme Özelliklerinin Evlilik Uyumlarına Etkisini Gösteren Bulgular……….…………99 Tablo 18. Kadınların Çocuk Sahibi Olma Durumlarının Evlilik Uyumlarına Etkisini
Gösteren Bulgular………..99 Tablo 19. Kadınların Ailede Alınan Kararlarda Söz Hakkı Alabilme Durumu ile
Kararlara Katılım Düzeylerinin Evlilik Uyumlarına Etkisini Gösteren
Bulgular………....………100 Tablo 20. Kadınların Evlenmeden Önce ve Sonra Komşu ve Akraba Ziyaretlerine
Gitme Durumlarının Evlilik Uyumlarına Etkisini Gösteren Bulgular………101 Tablo 21. Kadınların Şiddete Uğrama Durumu ile Şiddete Uğrama Sıklığının Evlilik Uyumlarına Etkisini Gösteren Bulgular………...102 Tablo 22. Kadınların Cinsiyetlerini Değiştirmeyi İsteme Durumlarının Evlilik
Uyumlarına Etkisini Gösteren Bulgular………..….103
(12)
ŞEKİLLER DİZİNİ
Şekil Sayfa
Şekil 1. Toplumsal Cinsiyete Bağlı Üreme Sağlığı Sorunları………...21
Şekil 2. Türk Aile Yapısı………..62
Şekil 3. Hangi Cinsiyetin Okula Gitmesi Gerektiğine İlişkin Düşüncelerin Kavram Analizi………...78
Şekil 4. Kadınların Hangi Ortamda Rahat Edebileceklerine İnandıklarına İlişkin
Düşüncelerin Kavramsal Analizi…...………79
Şekil 5. Kadınların Cinsiyetini Değiştirmeyi İsteme Durumlarına İlişkin Düşüncelerin Kavram Analizi…………...……….80
Şekil 6. Kadınların Evliliklerini Tanımlamada Kullandıkları Kelimelerin Kavram
Analizi……….…………..81
(13)
İÇİNDEKİLER DİZİNİ
Sayfa no
TEŞEKKÜR………...……….… iii
ÖZET……… iv
ABSRACT……… vi
TABLOLAR DİZİNİ………..… viii
ŞEKİLLER DİZİNİ……… x
1. GİRİŞ……… 1
1. 1. Problemin Tanımı ve Önemi………. 1
1. 2. Araştırmanın Amacı………. 6
1. 3. Araştırmanın Soruları……….……. 7
2. GENEL BİLGİLER……… 8
2. 1. Toplumsal Cinsiyet……….…. 8
2. 1. 1- Toplumsal Cinsiyet ve Cinsiyet Kavramları……….…. 8
2. 1. 2- Toplumsal Cinsiyet Rolleri ve İlişkileri……….…. 14
2. 1. 3- Toplumsal Cinsiyete Dayalı İşbölümü……… 15
2. 1. 4- Toplumsal Cinsiyet ve Sağlığa Etkileri………..…. 16
2. 2. Kadın ve Kadının Statüsü………...…. 22
2. 2. 1- Çağlar Boyu Toplumlar ve Kadının Evrimi………... 22
2. 2. 2- Çağdaş Kadının Toplumdaki Yeri ve Etkinliği……….. 24
2. 2. 3- İslamiyet Öncesi Türk Toplumunda Kadın……… 26
2. 2. 4- İslamiyet Sonrası ve Osmanlı Döneminden Günümüze Kadın.. 26
2. 2. 5- Sosyo- Kültürel Süreçte Kadın ……… 28
2. 2. 6- Toplumsal Değişme Sürecinde Kadın……….. 30
2. 2. 7- Kadın ve Eğitim………. 33
2. 2. 7. 1-Eğitimin Önemi ve İşlevleri……….….. 33
2. 2. 7. 2- Kadının Birey Olmasında Eğitim ve Önemi………... 34
(14)
2. 2. 7. 3- Türkiye’de Kadının Eğitimi……… 35
2. 2. 8- Kadına Yönelik Şiddet………. 39
2. 2. 8. 1- Şiddetin Tanımı……….. 39
2. 2. 8. 2- Şiddete İlişkin Teorik Yaklaşımlar………. 39
2. 2. 8. 3- Şiddetin Aşamaları……….. 41
2. 2. 8. 4- Kadına Yönelik Şiddetin Ortak Özellikleri……… 42
2. 2. 8. 5- Kadına Yönelik Şiddetin Nedenleri……… 43
2. 2. 8. 6- Kadına Yönelik Şiddetin Türleri……… 44
2. 2. 8. 7- Kadına Yönelik Şiddetin Sonuçları……… 47
2. 2. 8. 8- Dünya’da ve Türkiye’de Kadına Yönelik Şiddetin Boyutları……… 48 2. 2. 9- Aile İçinde Kadının Konumu……… 50
2. 2. 9. 1- Ailenin Tanımı, Özellikleri ve Önemi………. 50
2. 2. 9. 2- Ailenin Sosyo-Ekonomik Yönü ve İşlevleri………….….. 55
2. 2. 9. 3- Aile Biçimleri……….……….…. 57
2. 2. 9. 4- Türkiye’de Değişen Aile Yapısı ve Kadın………. 59
2. 2. 9. 5- Aile ve Kadının Değişen Toplumsal Konumu…………... 62
2. 2. 9. 6- Aile İçinde Kadının Konumu ve Sorumlulukları………… 63
2. 3- Aile Kurumunda Evlilik Uyumu……….. 66
2. 3. 1. Evliliğin Sosyal Yapıdaki Yeri ve Önemi………. 66
2. 3. 2. Evliliğin Temel Dayanakları………. 67
2. 3. 3. Evliliğin İşlevleri……….……….…………. 68
2. 3. 4. Evlilik ve Evlenme Biçimleri……… 69
2. 3. 5. Türk Kültüründe Evlenmenin Önemi……….. 70
2. 3. 6. Evlilik Uyumunda Toplumsal Cinsiyetin Önemi……… 71
3. MATERYEL ve METOT………...……… 74
3. 1- Araştırmanın Şekli………...…. 74
3. 2- Araştırmanın Yapıldı Yer ve Zaman……… 74
3. 3- Araştırmanın Evreni ve Örneklemi……….. 74
(15)
3. 4- Verilerin Toplanmasında Kullanılan Gereçler………. 75
3. 4. 1- Tanıcı Özellikler Soru Formu……….. 75
3. 4. 2- Evlilikte Uyum Ölçeği……….………. 76
3. 5- Verilerin Toplanması………..………. 76
3. 6- Verilerin Değerlendirilmesi……….………. 76
3. 7- Araştırmanın Etik İlkeleri………. 82
3. 8- Araştırmanın Planlanması………..………. 83
4. BULGULAR……… 84
4. 1- Kadınların ve Eşlerinin Tanıtıcı Özellikleri ile Evlilik Özelliklerine İlişkin Bulgular……….………. 84 4. 2- Kadınların ve Eşlerinin Tanıtıcı Özellikleri ile Evlilik Özelliklerinin Evlilik Uyumları Üzerine Etkisine Ait Bulgular……….………. 96 5. TARTIŞMA……… 104
5. 1. Kadınların ve Eşlerinin Tanıtıcı Özellikleri ile Evlilik Özelliklerine İlişkin Bulguların Tartışılması……….…. 105 5. 2. Kadınların ve Eşlerinin Tanıtıcı Özellikleri ile Evlilik Özelliklerinin Evlilik Uyumları Üzerine Etkisine Ait Bulguların Tartışılması………….. 109 6. SONUÇ VE ÖNERİLER……… 117
6. 1. Sonuçlar………. 117
6. 2. Öneriler ………. 121
7. KAYNAKLAR……….………… 123
8. EKLER……….……… 131
Ek 1. Tanıtıcı Özellikler Soru Formu………. 131
Ek 2. Evlilikte Uyum Ölçeği………. 135
Ek 3. Etik Kurul Onayı………. 137
Ek 4. Araştırma İçin Gerekli İzin Belgesi………...………. 138
9. ÖZ GEÇMİŞ……… 139
(16)
1. GİRİŞ
1. 1. Problemin Tanımı ve Önemi
Hemşirelik, kavramsal bilgi ve beceriyi içeren uygulamalı bir sağlık bilimidir.
Hemşirelik uygulamalarını belirleyen dört temel kavram; insan, toplum, sağlık ve hemşireliktir. Bu dört kavram içinde en önemlisi insandır (Akdemir ve Birol, 2003) .
İnsan biyolojik, psikolojik, spritüel, sosyal ve kültürel boyutlarıyla entegre bir varlıktır. Sağlığın spiritüel alanı yeni tanıma eklenmiştir; bu alan bir kişinin yaşamının anlamını, ölümünün kabulünü ve daha yüksek bir güçle bireysel bir ilişkiyi vurgulamaktadır. Spiritüalite alışılmış fiziksel sınırların ve kısıtlılıkların aşıldığı bir farkındalık düzeyini içermektedir. İnsanın biyolojik olarak gelişimi, döllenmeden başlayarak, yaşamın sonuna kadar devam eden bir ilerleyici bir dönemi kapsamaktadır.
Biyolojik varlığın temeli ise anne ve babadan gelen döl hücrelerinin birleşip zigotu oluşturması ile atılmaktadır (Öz, 2004). Gelişmeyi ve büyümeyi etkileyen kalıtım, ırk, kültür, aile özellikleri, aile içinde aldığı eğitim, büyüme ve yetişme dönemindeki olanakları, bulunduğu çevredeki insanların eğitim durumları, gelenek ve görenekleri, yaşam biçimi zaman ve çevre faktörlere bağlı olarak bireysel gelişimde farklılıklar ortaya çıkabilmektedir. İnsanların bazı özellikleri birbirine benzese de her insan birbirinden farklıdır. Bu özellikler doğrultusunda her birey kendine özgü, tek ve biricik olarak farklılaşmaktadır (Akdemir ve Birol, 2003; Öz, 2004) .
İnsan sağlığı üzerine çalışmanın sürekliliği araştırmacıları toplum sağlığı üzerinde düşünmeye yönlendirmektedir. Toplum sağlığı ile ilgileniyor olmak da insanı anlamaya doğru yönelimi ortaya çıkarmaktadır. Bunun için de insanı her haliyle anlama çabasının artmasını gerektirecektir. Dolayısıyla, insanı anlamak, insana ait her konuyu, her özelliği anlamaya çalışmaktır (Gökmen, 2001).
Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) 1974 yılında “Sağlığı sadece hastalık ve sakatlığın olmayışı değil, fiziksel, sosyal, ruhsal ve ekonomik yönden tam bir iyilik halidir.”
şeklinde sağlığı tanımlamıştır ( Öz, 2004; Akdemir ve Birol, 2003; Birol, 2002; Clark, 2008). Halen tüm dünyanın kabul ettiği bu tanıma göre, dil, din, etnik köken, cinsiyet vb. ayrımı olmadan her bireyin eşit olarak sağlıklı olma hakkı vardır (Türk Tabipler
(17)
Birliği Kadın Hekimlik ve Kadın Sağlığı Kolu, 2008). Halen 6.7 milyarı aşan dünya nüfusunun en az yarısını oluşturan kadınların sağlık durumunu incelerken; hastalık ve sakatlık yönünden olduğu kadar, ruhsal ve sosyal yönden de tam bir iyilik halinin olup olmaması ve kadınların tam iyilik durumlarını etkileyen faktörler yönünden de sorunu irdelemek ve tanımlamak gerekmektedir (Akın, 2008; Türk Tabipler Birliği Kadın Hekimlik ve Kadın Sağlığı Kolu, 2008; Öz, 2004). Dolayısıyla kadın sağlığı; zihinsel, sosyal ve fiziksel iyilik halini içerir ve tüm bunlar yaşamlarının biyolojik etkenlerin yanında, sosyal ve siyasal süreçlerden etkilenmektedir. Kadın sağlığını üreme sağlığı ile bir tutan anlayış yerine, toplumsal cinsiyet kavramını da içine alan yeni yaklaşımlar kadın sağlığının başlıklarını değiştirmektedir (Türk Tabipler Birliği Kadın Hekimlik ve Kadın Sağlığı Kolu, 2008; Akın, 2008) .
Kadınların sağlık hizmetlerinden tam, eşit ve yüksek standartlarda faydalanmaları kadının eşitlikçi ulusal ve uluslararası mevzuattaki temel insan haklarının varlığına rağmen, ülkelerin gelişmişlik düzeyi ne olursa olsun hala hayatın temel alanlarında ayrımcılığa maruz kalmakta, ayrımcılığın yaşandığı alanlardan biri olan sağlıkta da var olan haklardan dünyada ve Türkiye’de eşit şekilde yararlanamamaktadırlar (Akın, 2008).
Kadın sağlığı, aile ve toplumdan kaynaklanan psiko-sosyal faktörler, kadının bireysel sağlık durumu, doğurganlık davranışı, sağlık hizmetlerinin kalitesi gibi pek çok faktörlerden etkilenmekte ve duygusal, sosyal ve fiziksel iyiliği kapsamaktadır.
Kadınların sağlık sorunları ve hastalık riskleri erkeklerden farklı nitelik taşımakta ve erkeklere göre daha fazla hastalık ve stres yaşadıkları bilinmektedir. Ayrıca sağlıksız koşullarda çalışma ve şiddete maruz kalmanın yanında sağlıksız yaşam biçimi de kadınlar için çeşitli sağlık sorunlarını beraberinde getirmektedir. Sosyal yönden sağlıklı olabilmesi için eğitim, çalışma, fırsat eşitliği, karar verme, sağlık hizmetlerinden yararlanma gibi hakların kullanımı ile mümkündür (Akın, 2008).
Sağlık alanındaki eşitliğin, kadınların sağlık hizmetlerinden erkeklerle eşit düzeyde yararlanmasının ötesinde kadın sağlığını etkileyen toplumsal cinsiyete dayalı ayrımcılığı ve sosyo- ekonomik koşulları da içermesi gerektiği anlayışı, kadın sağlığına yönelik çalışmalara yeni bir boyut kazandırmıştır. Kadın sağlığını, üreme sağlığı ile
(18)
sınırlandıran bakış açısının yerini biyolojik, genetik, çevresel, psiko-sosyal ve ekonomik faktörlerin bir sonucu olarak gören yeni bir yaklaşım almıştır. Bu yaklaşımla birlikte toplumsal cinsiyet sağlık alanındaki kilit kavramlardan biri olarak kabul edilmektedir (Akın, 2008).
Günümüz toplumlarının çoğunda kadınlarla erkekler arasında toplumsal cinsiyet ayrışmasına dayalı bir iş bölümü vardır. Bu iş bölümü genellikle toplumda kadına ve erkeğe farklı ve çok defa eşit olmayan roller yüklemektedir. Bu açıdan bakıldığında, toplumsal cinsiyet ayrışması ve cinsiyete dayalı eşitsizlikler günümüz toplumlarının en önemli sorunlarından biridir (Oğuz, 2006). Toplumsal cinsiyet eşitsizliği ve/veya ayrımcılık temel olarak bu sürecin kadınlar ve erkekler arasında aynı biçimde işlememesi ve kadınların güç ve karar mekanizmalarına katılımdan uzak tutulması sonucunu doğurmaktadır. Toplumsal cinsiyete dayalı ayrımcılık, kadının eğitim, çalışma, karar verme mekanizmalarına katılım, sağlık gibi temel haklardan eşit düzeyde yararlanmasını engellemektedir. Kadın ve erkek arasında sorumlulukların ve kazançların dağılımında adaletin ve hakkaniyetin olması toplumsal cinsiyette hakkaniyet (gender equity) kavramını gündeme getirmiştir (Ecevit, 2003; Akın ve Demirel, 2003; Akın, 2008; Üner, 2008; T.C. Sağlık Bakanlığı Ana Çocuk Sağlığı ve Aile Planlaması Genel Müdürlüğü, 2005).
Binlerce yıllık toplumsal evrim sürecinde ilkel dönemlerden sonra ataerkil düzene geçilmesiyle birlikte kadınlar giderek artan boyutta erkeklerle eşit olma durumlarını yitirmişlerdir. Kadınların bazı alanlarda bağımsızlıklarını kazanmaları ve düşünce hayatına girmesini sağlayacak geleneklerin değişmesi Rönesans Dönemi’ne kadar sürmüştür. Daha sonra Fransız Devrimi ve Sanayi Devrimi ile kadınlar çalışma yaşamına girme gibi erkeklerle eşitlik konularında bazı haklar kazanmışlardır.
Türkiye’de ise kadınlar bulunması gereken konuma Cumhuriyet Dönemi’nde Atatürk’ün düşünce ve uygulamaları ile ulaşmışlardır (Oğuz, 2006).
Türkiye’de anayasa ve yasalardaki tüm vatandaşların eğitim ve öğrenim olanaklarına ulaşım konusundaki düzenlemeler yapılmış olmasına rağmen ülkenin kırsal-kentsel kesimleriyle farklı coğrafi bölgeleri ve kentlerin değişik gelişmişlik düzeyindeki kesimleri arasında kadınların eğitim fırsatlarından yararlanmalarında farklılıklar belirlenmiştir. 1930’larda %20 civarında olan okuryazarlık her iki cinsiyet
(19)
için giderek artmış, ancak kadın ve erkek arasındaki fark hala kapanmamıştır. 2000 yılı genel nüfus sayımında hala kadınların %21.1, erkeklerin %5.5 okuryazar değildir ve Türkiye’de kadınların eğitim hakkından tam olarak yararlanamamalarının en sık görülen nedenleri, kız çocuklarının okula gönderilememesi, eğitim sırasında okula devam etmemelerinin veya bir sonraki eğitim kademesine geçişinin çeşitli nedenlerden dolayı engellenmesinden kaynaklanmaktadır. Aileler tarafından başka bir ailenin reisi olmak üzere yetiştirilen erkek çocukların eğitimine daha fazla önem verilmektedir.
Yıllık Milli Eğitim Serileri, DİE 2002 verilerinde fakülte ve yüksekokul kadınlarda % 11.1 ve erkeklerde 12.6’dır. Yükseköğretim, kadınların iş bulma olanaklarını önemli ölçüde artırmasına rağmen Hanehalkı İşgücü İstatistikleri 2004 verilerinde erkeklerin işgücüne katılım oranları %68.9 iken kadınlarda bu oran % 17.1’dir (T. C. Başbakanlık Kadının Statüsü ve Sorunları Genel Müdürlüğü, 2004; Akın, 2008; T. C. Başbakanlık Kadının Statüsü Genel Müdürlüğü, 2007).
Toplumun ve sosyal çevrenin bireye atfettiği sosyal değer, bireyin sosyal statüsüdür. Kadının sosyal statüsü pek çok psikososyal faktörün etkilemesi ve etkileşmesi ile bu faktörlerin bir bileşkesi olarak ortaya çıkan bir sonuçtur. Ancak bu sonuç, kadın sağlığı ile ilgili pek çok olumlu ya da olumsuz tablonun hazırlayıcısı olarak rol oynamaktadır (Giddens, 2000; 2008).
Toplumların kültürel ve tarihi birikimleri doğrultusunda kadınlar ve erkekler için farklı rolleri, sorumlulukları ve aktiviteleri uygun görmeleri haline cinsiyete dayalı iş bölümü söz konusu olmaktadır (Aksoy, 2006). Kadın ve erkek arasındaki iş bölümünün şekillendiği yer, her yaştaki birey için vazgeçilmez temel yaşam ünitesi olan ailedir. Aile toplumun temeli ve toplumsal dayanışmanın oluşmasında rol oynayan önemli bir kurumdur (Çayboylu, 2002; Oğuz, 2006). Ailenin toplumda temel kurum olarak görülmesinin iki nedeni vardır. Bunlardan birincisi ailenin en önemli görevinin insan türünü üretmek olması, ikincisi ise ailenin başka kurumların da kaynağını oluşturmasıdır (Özkalp, 2005). Bir ailenin kurulmasında, ömür boyu sürmesi için yemin edilen ve başkalarının içine katılmadığı tek bir aile ilişkisi olan ve sosyal statüde bir değişiklik olan evlilik ışığında oluşturulmaktadır. Evlilik kurumu, ana-babalık rolleriyle bireylerin sosyal olarak kabul edildiği bir birliktir. Bu anlamda evlilik toplumun onayladığı ve desteklediği bir yaşam biçimi olduğu için; bireyler yaşamlarının bir
(20)
döneminde böylesi bir kararı almak durumundadırlar. Bireylerin evlilik kararı almalarında sadece toplumsal norm ve değerlerin etkisi olmamaktadır, toplumsal norm ve değerlerin yanı sıra bireysel gereksinimlerin de ön planda olduğu veya daha belirleyici olduğu dönemdir. Evlenecek kişiler eş seçimi konuşunda daima bir dizi kural ile karşı karşıya kalmaktadırlar. Eş seçmede aile büyüklerinin etkisi, yetişme tarzı, yaşam biçimi, sosyo-kültürel ve sosyo-ekonomik seviye, yaş, eğitim, dini inanç, seçicilikte kriter oluşturmaktadır. Eş seçimi, ailelerin karar vermesi, görücü usulü, görücü usulü ile tanışma, kendisi tanışıp anlaşma, kaçma ve kaçırılma gibi çeşitli biçimlerde olmaktadır. Toplumlarda evlilik kararı eşlerin karar vermesi şeklinde olmaktadır (Çayboylu, 2002; Doğan 2002).
Gündelik yaşamda kişisel baskı, ekonomik baskı, askeri baskı, siyasal baskı, toplumsal baskı türünde baskı biçimlerini her gün duyulmaktadır. Özellikle kadınlar da rol, statü, cinsiyet, eğitim, iş hayatı ve şiddet gibi konularda toplumsal cinsiyet boyutuyla baskıya maruz kalmaktadır ve toplumsal cinsiyetinin getirdiği yaşam mücadelesinin yanı sıra bu yaşam mücadelesinde önemli rollerinden bir tanesi olan evlilik yaşamı da kadının yaşamını etkilemektedir (http://tr.wikipedia.org/wiki /Bask%C4%B1).
Aynı evde yaşamak üzere bir araya gelen evli bireyler, o güne kadar taşıdıkları tüm özellikleri bırakıp artık, aynı mekanda yaşamaya başlamaktadırlar. Yaşantıları diğer çiftlerle benzerlik gösterse de ilişkiler çeşitlilik göstermektedir. Uyumlu bir evliliğe bağlı olarak gelişen evlilik mutluluğu ve evlilik doyumu, insan yaşamında önemli bir rol oynamakta ve evli bireylerin psikolojik sağlığını yakından etkilemektedir. Evlilik uyumu bozulmaya başladığında bu tablo, eşler ve var ise çocuklar açısından bir yaşam krizine ya da travmaya dönüşmektedir. Bu durum mutlu ya da mutsuz evlilik olgusunu da ortaya çıkarmaktadır. Evlilikte eşlerin mutluluk algılarının üst düzeyde olması ve hem evlilikten hem de birbirlerinden hoşnut olarak doyum sağlaması evlilikte uyumu da beraberinde getirmektedir (Fidanoğlu, 2007; Gökmen, 2001).
Evlilik doyumu ve mutluluğunu etkileyen etmenlerin incelenmesine yönelik Türkiye’de evlilikle ilgili pek çok araştırma yapılmış ve bu araştırmalarda evliliği ve evlilik uyumunu etkileyen pek çok faktör irdelenmiştir (eğitim, çalışma yaşantıları, aylık gelir durumu, aile türü, mizah tarzı, benlik saygısı, bağlanma biçimi, fiziksel
(21)
görünümünde değişikliğe sebep olabilecek mastektomi kolostomi ameliyatı gibi ameliyat geçirmiş olması ve bu tür ameliyatların öncesi ve sonrası arasındaki evlilik uyumunu karşılaştırma, anksiyete ve depresyon tanısı almış olma durumu, empati, mizah, akraba ziyareti) (Akar, 2005; Okanlı ve Ekinci, 2008; Şener ve Terzioğlu, 2008;
Polat, 2006; Okanlı, 2003; Güngör ve İlhan, 2008; Kışlak ve Çavuşoğlu, 2006;
Altıparmak ve Eser, 2007; Işıloğlu, 2006; Kışlak ve Çabukça, 2002, Kocaoğlan, 2003;
Uçar ve Uzun 2008;Öncü, 2008; Fidanoğlu, 2006; Demiray, 2006). Birey, aile ve toplumun sağlığını yükseltmek, fiziki ve sosyal çevreyi olumlu hale getirmek, toplumu hastalık ve sakatlıklardan korumak için çalışan halk sağlığı hemşirelerinin, toplumsal cinsiyet ayrımcılığı olgusunun varlığının ve temel nedenlerinin farkında olup bu durumu kabul etmesi ve konu ile ilgili tarafları duyarlı hale getirmesi, toplumu bilgilendirmesi, toplumdaki cinsiyet ayrımcılığının gerçek boyutunu saptaması, kadının toplumsal statüsünü yükseltilmesi için toplumsal cinsiyet ayrımcılığının toplumdan eliminasyonu için gerekli çalışmalarda bulunup duyarlı politikaların oluşturulabilmesi için sektörler arası işbirliği yapması önemlidir.
1. 2. Araştırmanın Amacı
Kadınların yaşam kalitesini etkileyen önemli unsurlar eşleriyle olan birliktelikleri, uyumları ve toplumsal cinsiyet özellikleri yönünden baskı yaşama durumlarıdır. Kadının yaşamında vazgeçilmez kalesi olan ailesi ve ev yaşantısı eşiyle olan uyumu ile şekillenir. Eş uyumunu belirlemekte en önemli faktörler arasında toplumsal cinsiyet özellikleri öncelikle ele alınmalıdır. Eğitim, sosyal statü, kadının çalışma yaşamında olması, ailede alınan kararlara katılabilmesi, eş seçimindeki kararı, şiddet görme durumu, eşin çalışma durumu, evlilik algısı, kadınlık algısı gibi faktörler eş uyumu ve evlilik yaşantısını olumlu ya da olumsuz etkileyebilir.
Kadınların bu gibi toplumsal cinsiyet özellikleri yönünden yaşayacakları baskılar ya da olumsuzlukların araştırılmaya ve ortaya koyulmaya ihtiyacı vardır. Bu nedenle bu araştırma 15-49 yaş grubu evli kadınların toplumsal cinsiyet özellikleri yönünden toplumsal cinsiyet boyutuyla baskı yaşama durumları ile evlilik uyumu arasındaki ilişkiyi incelemek amacıyla yapılmıştır.
(22)
1. 3. Araştırmanın Soruları
1. Evli kadınların evlilik uyumları ve toplumsal cinsiyet boyutuyla baskı yaşama durumları arasındaki ilişki nasıldır?
2. Kadınların eğitim durumu, çalışma durumu, gelir durumu, en uzun süre yaşadığı yer, sosyal güvence, aile tipi gibi tanıtıcı özellikleri evlilik uyumunu etkiledi mi?
3. Kadınların rahat edebileceklerine inandıkları ortamlar evlilik uyumunu etkiledi mi?
4. Kadınların, eşlerinin eğitim durumu ve çalışma durumu evlilik uyumunu etkiledi mi?
5. Kadınların evlenme şekli ve akrabalık durumu evlilik uyumunu etkiledi mi?
6. Kadınların çocuk sahibi olma durumu evlilik uyumunu etkiledi mi?
7. Kadınların ailede alınan kararlarda katılma ve söz hakkına sahip olması durumu evlilik uyumunu etkiledi mi?
8. Kadınların evlenmeden önce ve sonrasında komşu ve akraba ziyaretlerine gitme durumları evlilik uyumunu etkiledi mi?
9. Kadınların şiddete uğrama durumu ve sıklığı evlilik uyumunu etkiledi mi?
10. Kadınların cinsiyetlerini değiştirmeyi isteme durumları evlilik uyumunu etkiledi mi?
11. Kadınların yaşları, kadınların eşlerinin yaşları, evlilik yılları ve çocuk sayıları evlilik uyumunu etkiledi mi?
12. Kadınların evlilik algıları nasıldır?
13. Kadınların cinsiyetlerini değiştirmeye ilişkin algıları nasıldır?
(23)
2. GENEL BİLGİLER 2. 1. Toplumsal Cinsiyet
2. 1. 1. Toplumsal Cinsiyet ve Cinsiyet Kavramları
Tüm kadınları temsil edecek bir kadın kategorisinden söz etmenin güçleştiği 1980’li yıllarda analitik bir kategori olarak kadın tanımından toplumsal cinsiyet kavramına yönelim olmuş ve feminist çalışmaların hemen her alanında makroekonomik konuların analizine de dahil olan temel bir kategori olarak kullanılmaya başlamıştır.
Toplumsal cinsiyet kavramı (gender) kadın kavramı ile eş anlamlı olmayıp kadınlarla erkekleri ve bunların birbirine bağımlı ilişkiyi kapsayan, erkekler ve kadınlar arasındaki toplumsal ve kültürel farklılıklarla ilgili bir kavramdır (Oğuz, 2006; Aksoy, 2006;
Giddens, 2008).
Türkçe karşılığı cins olan ingilizce gender sözcüğü kadın çalışmaları alanında toplumsal cinsiyet kavramı ile birlikte kullanılan en önemli kavramlardan biridir.
Toplumsal cinsiyet kavramı kadın çalışmaları alanında yaygın olarak kullanılıyor olmakla birlikte tüm alanlarda kullanılan bir kavram değildir. Bu nedenle toplumsal cinsiyet kavramı aydınlatıcı olabildiği gibi anlamayı güçleştiren bir etkiye sahiptir (Aksoy, 2006).
Toplumsal cinsiyet ve cinsiyet kelimeleri sık sık benzer şekilde kullanılmaktadır (ÜİYOK’lerin Korunması Eğitimi, 2009). Ancak bu iki kelime de farklı anlamlara sahiptir.
Cinsiyet (sex) bedenin fiziksel farklarına göndermede bulunurken, toplumsal cinsiyet erkekler ve kadınlar arasındaki ruhsal, toplumsal ve kültürel farkları dikkate almaktadır (Giddens, 2000). Gündelik konuşmada kullandığımız seks sözcüğü, hem bir kişi kategorisinde kadın ya da erkek olarak gösterdiği genetik, fizyolojik ve biyolojik özelliklerini cinsiyetini hem de seks yapmak gibi insanların bulunduğu edimlere gönderme yapan muğlak bir sözcüktür (Akın, 2008; Giddens, 2000; Akın ve Demirel 2003; Üner, 2008; T.C.Sağlık Bakanlığı Ana Çocuk Sağlığı ve Aile Planlaması Genel Müdürlüğü , 2005).
(24)
Sosyal bilimler literatüründe iki farklı cinsiyet kapsamından söz edilmektedir.
Bunlardan birincisi cinsiyet kavramı ilk olarak duyulduğunda ya da düşünüldüğünde akla doğal olarak gelen biyolojik cinsiyettir. Biyolojik cinsiyet bireyler arasındaki fiziksel farklılıklarını tanımlamaktadır. Biyolojik, genetik anlamda bireylerin fiziksel farklılıklarına göre kadın (female) ve erkek (male) olmak üzere iki cinsiyet vardır ve tüm dünyada aynı olup değişiklik göstermemektedir. Cinsiyet, her bireyin bu dünyaya gelirken yanında getirdiği özelliklerinden biridir. Dünyaya kız ya da oğlan bebekler olarak doğar sonra kadın ve erkek olmayı öğrenirler ve doğumlarından önce başlayan bir süreçtir. Bu nedenle de cinsiyet özelliklerini biyolojik birer nitelik olarak kabul edilmektedir. Toplumda, aile içinde, kişisel ilişkilerde, kadın ve erkeklerden beklentiler farklıdır, bu farklılığı da doğal karşılanmaktadır. Bu tanımlamada iki cinsiyeti ayıran kadın ve erkek organizmaları arasındaki doğurganlık, cinsel uzuvlar ve üreme gibi üreme sistemleridir. Genellikle biyolojik cinsiyetle uyumlu fiziksel görünüm, kıyafetler, karakterler, konuşma biçimleri, sosyal davranışlar ve ilişkilerde ortaya çıkmaktadır.
Anatomik ve hormonal değişimlere göre birey kadın ya da erkek cinsiyetlerinden birisine ait olmaktadır. Kişinin kendini psikolojik olarak kadın ya da erkek (her ikisi, hiçbirisi ya da diğeri) olma duygusuna sahip olması kişinin ait olduğunu hissettiği kimlik sıklıkla biyolojik ve cinsel kimlikle uyumludur. Kadın ve erkeği tanımlamada önemli olan diğer bir faktörde toplumun bireylere verdiği rol, görev ve sorumluluklar, toplumun bireyi nasıl algıladığı ve bireyden beklentileri, kadın ya da erkek olarak kendi başına düşünen, karar veren, hayata ilişkin sorunları çözebilen, tepki verebilen ve herhangi olay karşısında kendi tavrını ortaya koyabilen bir birey olma sürecini anlatan ikinci kavram toplumsal cinsiyettir (Oğuz, 2006; ÜİYOK’lerin Korunması Eğitimi, 2009; Akın ve Demirel, 2003; Akın, 2008; Giddens, 2000; Aksoy, 2006; Bora, 2008;
T.C.Sağlık Bakanlığı Ana Çocuk Sağlığı ve Aile Planlaması Genel Müdürlüğü, 2005;
Üner, 2008) .
Cinsiyetin, kişisel özelliklerinin ötesinde, toplumsal yapılarla ve ilişkilerle bağlantılı bir öznellik boyutu olan toplumsal cinsiyet kavramı, bir toplumda dünyaya gelen kadın ve erkeklerin zamana, mekana, edinilen kültürel-sosyal etkileşimler ve öğrenmeler sonucu kadın-erkeğe dönüşmeleridir (Aksoy, 2006; Akın, 2008). Cinsiyeti doğa belirlerken, toplumsal cinsiyeti yaşanılarak öğrenilen ya da öğretilen kişilerin davranış biçimini etkileyen tüm sosyal değerle yani kültür belirlemekte ve toplumsal
(25)
cinsiyet kimliği hakkındaki anlayışlar, bunlara bağlantılı olan cinsel tutum ve eğilimlerle birlikte, çok erken yaşlarda oluşmaktadır (Aksoy, 2006; Akın, 2008). Bir kişinin kendi kimliğini birincil olarak erkek ya da kadın diye belirlemesi, bu belirlemeye eşlik eden tutum, düşünce ve istekler toplamıyla birlikte, bu kişiye çocukken hangi kimliğin yüklendiğine bağlıdır. Olayların olağan seyrinde, bu kimlikler, uyumlu kromozom, hormone ve morfoloji farklılıklarına karşılık gelir. Dolayısıyla, biyolojik farklılıklar, toplumsal roller arasındaki farklılaşmanın bir nedeni olmak yerine bir habercisi haline gelmektedir (Giddens, 2000).
Toplumlar ve kültürler arası toplumsal cinsiyet farklılıkları bulunmakta hatta aynı toplum içinde bölgeden bölgeye birbirlerinden oldukça farklılaşmış toplumsal cinsiyet rolleri ortaya çıkabilmektedir. Dolayısıyla toplumsal cinsiyet kavramı durağan bir kavram olmayıp, dinamik kavram olma özelliği taşımaktadır. Kadınların ve erkeklerin toplumda üstlenmiş oldukları işlerin ve yerine getirdikleri rollerin, doğal ve kendiliğinden bir işbölümünün sonuçları olmaktan çok, kültürel olarak belirlenmiş ve zaman içinde değişebilir olması toplumsal cinsiyetin toplumsallaşma sürecini anlatmaktadır (Aksoy, 2006). Bu da toplumsal cinsiyete bir dinamiklik katmaktadır.
Toplumsal cinsiyetin gelişimi ve değişimindeki etkenler başlıklar olarak şu şekilde belirtilmektedir:
*Anne karnından başlar
*Aile- okul- iş yaşamı- medya
*Toplumsal işbölümü
*İktidar ilişkilerinin düzenlenme biçimleri
*Kaynakların dağılımı
*Din
Tüm bu etkenlere bağlı olarak toplumsal cinsiyet kimliklerinin oluşumu ve rollerin belirlenmesi dinamik olarak gelişip değişmektedir (Aksoy, 2006; Giddens, 2000).
(26)
Toplumsal cinsiyet kavramı açısından bakıldığında, elde edilen bilgi ve belgelere dayalı olarak kadınların daha dezavantajlı bir durumda oldukları açıkça görülmekle birlikte, erkeklerin de toplumsal cinsiyet kavramı bakımından kendilerine özgü sorunlarının bulunduğu göz ardı edilmemelidir (Aksoy, 2006).
Bütün toplumlarda doğuştan gelen bu biyolojik farklılıklar kültürel olarak yorumlanıp değerlendirilmektedir. Böylece hangi davranış ve faaliyetlerin kadınlar ve erkekler için uygun olduğuna, bu iki cinsin hangi haklara, kaynaklara ve güce ne derecede sahip olduğuna ya da olması gerektiğine ilişkin toplumsal beklentiler geliştirilmektedir. Bu beklentiler toplumdan topluma ve aynı toplum içinde bir toplumsal kesimden diğerine kısmen değişse de, özünde ortak noktalar vardır. Bu öz toplumsal cinsiyet temelli asimetrinin yani farklılıklar ve eşitsizliklerin varlığıdır.
Toplumsal cinsiyet eşitliği (gender equality) kavramı, kadın ve erkeğin, toplumsal kurumlar içinde (aile, çalışma, hukuk, eğitim, din, sağlık, vb.) mevcut kaynakları, fırsatları ve gücü kullanımlarında eşitliği ifade ederken toplumsal cinsiyet eşitsizliği de bu alanlarda birinin diğerine göre eşitsiz konumunu anlatmaktadır ve bireyin cinsiyeti nedeni ile ayrımcılığa maruz kalmaması, ayrımcılık yapılmaması durumudur.
Toplumsal cinsiyete dayalı ayrımcılık toplumsal, ekonomik, siyasi kaynaklara, bilgi- eğitim olanaklarına erişim ve bu kaynaklar ve olanaklar üzerindeki kontrol hakkı, güç ve karar mekanizmalarına katılım hakkını da beraberinde getirmektedir. Toplumsal cinsiyet eşitsizliği veya ayrımcılık temel olarak bu sürecin kadınlar ve erkekler arasında aynı biçimde işlememesi ve kadınların güç ve karar mekanizmalarına katılımdan uzak tutulması sonucunu doğurmaktadır. Toplumsal cinsiyete dayalı ayrımcılık, kadının eğitim, çalışma, karar verme mekanizmalarına katılım, sağlık gibi temel haklardan eşit düzeyde yararlanmasını engellemektedir. Kadın ve erkek arasında sorumlulukların ve kazançların dağılımında adaletin ve hakkaniyetin olması toplumsal cinsiyette hakkaniyettir (gender equity) (Ecevit, 2003; Akın ve Demirel, 2003; Akın, 2008; Üner, 2008; T.C.Sağlık Bakanlığı Ana Çocuk Sağlığı ve Aile Planlaması Genel Müdürlüğü ,2005). Bu kavramda kadın ve erkeğin farklı gereksinimlerinin ve gücünün olduğu kabul edilmektedir. Bu farklılığın belirlenerek, iki cinsiyet arasındaki dengeyi düzeltecek şekilde, gerekenlerin yapılması benimsenmektedir. Kadın ve erkeğin farklı özellikleri ve gereksinmeleri vardır. Sorumluluk, görev ve rollerin dağılımında adalet ve hakkaniyet olması gerekmektedir. Toplumun kadın ve erkeğe biçtiği toplumsal cinsiyet
(27)
rolü pek çok mekanizma aracılığıyla her iki biyolojik cinsiyetin de sağlığını olumsuz etkilemektedir. Kadın ve erkeğe toplum tarafından biçilen roller, oluşturulan kalıplar mevcuttur; Türkiye’de kadın ve erkek geleneksel olarak daha doğmadan başlayıp ölümüne dek farklı bir sosyal kalıba konulmaktadır. Toplumun kadın ve erkekten farklı beklentileri ve bununla ilgili inançları, bireylerin de bu yönde, cinsiyetlerine uygun davranışlar geliştirmesine yol açmaktadır (Üner, 2008). Son yıllarda, toplumsal cinsiyet eşitsizliği, kadının alta sıralanmışlığı ve ezilmişliğini yaratan nedenler konusunda zengin bir literatür oluşmuştur. Toplumsal bilimlerin pek çok dalı, ama özellikle, sosyoloji, psikoloji, antropoloji ve ekonominin bu alandaki katkıları ile bugün değişik disiplinlerden destek alan bir kuramlar demeti vardır (Ecevit, 2003; Akın ve Demirel, 2003; Akın 2008).
Toplumsal cinsiyet erillik (masculinity) ve dişilik (feminity) olarak nitelendirilen toplumsal ve kültürel kişilik özelliklerini tanımlamada kullanılmaktadır.
Bu tanımlamada duygusal olma, zayıf olma, pasif olma, doğurabilir, sevecen ve fedakar, sessiz, ayrıntıcı, tek eşliliğe yatkın, dikkatli insanlar ve ilişkilere veya bağımlı olma gibi özellikler dişilik özellikleri olarak görülürken güçlü olma, cesur olma, hırslı olma, zihinsel yaratıcılığı yüksek, sorumluluk duygusu yüksek, yönetmeyi bilen, soyut düşünme yeteneği gelişken, rasyonel, duygular ve ilişkilerden çok teknolojiye ve nesnelere ilgi duyan ve saldırgan ve bağımsız olma gibi özellikler daha çok erillik özellikleri olarak görülmektedir (Oğuz, 2006; Bora, 2008).
Biyolojik cinsiyetin aksine, toplumsal cinsiyet farklılığı, sosyal yapılandırma sonucu oluşmaktadır ve değiştirilebilmektedir. Pek çok toplumda kadın ve erkek farklı yaratıklar olarak görülmekte ve her birinin kendine ait imkanları, rolleri, sorumlulukları olduğu kabul edilmektedir. Bunun en açık göstergesi kamusal alanda çalışma ve politika doğal olarak erkek; ev işleri ve aile ile ilgili özel alanlar doğal olarak kadın işidir görüşünün bir çok toplum tarafından benimsenilmiş ve uygulanıyor olmasıdır. Bu görüş toplumsal cinsiyet ayrımları hem kadınların hem de erkeklerin yaşamını şekillendirmektedir ve sonuçta bu çeşitlilik sadece farklılıktan daha fazla anlam taşımaktadır. Öyle ki; kadın kategorisinde olma, erkek kategorisinde olmaya göre, kadınların kaynaklara daha az ulaşmasını ve elde etmesini haklı konuma getirmektedir.
Bu eşitsizlik en belirgin olarak gelir ve servet dağılımında kendini göstermektedir.
(28)
Bugün dünyadaki yoksulların %70’ini kadınlar oluşturmaktadır. Yoksulluğun feminizasyonu olarak tanımlanan bu durum, hem zengin hem de fakir ülkelerde mevcuttur ve çalışma yaşamında kadınların eşit olmayan durumunu ve ev içindeki düşük statülerini yansıtan bir göstergedir. Bir çok kadın çalışma imkanı bulamazken, çalışan kadınlar ise ancak erkek kazancının ortalama 3/4’ü kadar ücret kazanmaktadırlar. Bu tür ayrımcılığın yanı sıra toplumsal cinsiyetle çok yakından ilgili olarak kadının yaşamına, kadın olmaya kültürel yönden daha az değer verilmesi söz konusudur ki bu da, kadının sağlığını olumsuz etkilemektedir. Aileler ve toplum tarafından kadın ve kız çocuklarına verilen düşük değer, global istatistiklerde okur yazarlık durumunda belirgin olarak kendini göstermektedir. Geçen yirmi yılda önemli atılımlar yapılmasına rağmen halen ilkokula başlamayan 130 milyon çocuğun çoğunluğunu (2/3'ünü) kızlar oluşturmaktadır. Ayrıca halen 1 erkeğe karşı 2 kadın okuma–yazma bilmemektedir. Yine kadınlar kullanılan oyların yarısına sahip oldukları halde parlamentoda % 14.2 kabinede, bakan olarak sadece % 6 koltuğa sahiptirler. Bu örnekler cinsiyetler arasındaki karmaşık ilişkiyi ve çok güçlü eşitsizlik modelinin varlığını ortaya koymaktadır. Bu nedenle otorite ve güçte toplumsal cinsiyet eşitsizliğinin görülmesi, fark edilmesi ve çözümü için stratejilerin aranması ve uygulanması gerekmektedir. Gender sterotip bazı durumlarda erkeği de olumsuz olarak etkilemektedir. Erkeklerden ailenin geçimini temin etmesi beklenen toplumlarda erkek fiziksel ve mental sağlığını bozacak ölçüde çok uzun süre çalışabilmektedir. Benzer şekilde gerçek erkek konusundaki sosyal beklenti, erkeğin hasta olduğunda kendisini güçsüz hissedip yardım aramasını güçleştirmektedir (Akın ve Demirel, 2003;
T.C.Sağlık Bakanlığı Ana Çocuk Sağlığı ve Aile Planlaması Genel Müdürlüğü, 2005).
Her kişi yaşadığı gruplarda ve toplumlarda bir yere, makama, mevkiye, konuma, sosyolojik anlamıyla toplumsal yapının en küçük birimin ifade eden bir statüye sahiptir. Statü, toplumdaki kişilerin, bir birey için zihinsel olarak yaptıkları değerlendirme derecesi olup hemen her toplumda kadınlar, erkeklere göre daha düşük statüye sahiptirler ve cinsiyet ayrımcılığı kadına yöneliktir ve evrensel bir sorundur (İçli, 2002; Fichter, 2002; Doğan, 2002; Şafak, 2005).
Kadınlara yönelik ayrımcılık doğumda başlamaktadır. Bazı bölgelerde aileler yeni doğan kızlarını takas edilip ve genç kızları küçük yaşta evlenmeye zorlanmaktadır.
(29)
Eğitim alanında erkek çocuklara oranla daha az kız okula gitmektedir ya da yüksek öğrenime devam etmektedirler. Yetişkin yaşamında kadınlar evde, çevrelerinde ve iş yerlerinde ayrımcı muameleyle karşılaşmaktadırlar. Evlerinde ve çevrelerinde karşılaştıkları fiziksel şiddet sonucu travma geçirebilmek, ağır yaralanabilmekte ya da ölebilmektedirler (Üner, 2008).
2. 1. 2. Toplumsal Cinsiyet Rolleri ve İlişkileri
Toplumsal cinsiyet rolleri, toplumsal kimliğin ve aidiyetin ayrılmaz bir parçasıdır. Bu roller kişinin kendisini veya bir başkası hakkındaki beklentilerini, neleri yapıp neleri yapmaması gerektiğini, yapılması gerekenlerin hangi kaynakları kullanarak nerede ve ne zaman yapılacağını belirlemektedir (Aksoy, 2006). Kadınların birincil çalışma alanları, evdir. Ev işi, maddi karşılığı, mesai saati, sigortası ve emekliliği olmayan bir çalışmadır. Yapıldığında değil de yapılmadığında fark edilir bu bakımdan, görünmeyen bir emektir. Kadınların evde yaptıkları iş, günde 18 saatlik bir çalışma anlamına bile gelse, sevgi emeği olarak görülmektedir ve kadınlığın doğal bir parçası gibi algılanmaktadır. Ev işi, pek çok farklı yeteneğin ve çalışma türünün bir arada devreye sokulduğu bir alandır. Kocaların ve çocukların bakımı sadece üstlerini temiz tutup yemeklerini hazırlamakla bitmemektedir, moral bozukluklarına, ergenlik krizlerine, başarısızlık korkularına çare aramaya kadar uzanmaktadır. Kadınlar işgücü piyasasında da çalışmaktadır. Tarımsal işgücüne büyük bir katkıları vardır. Sorunsuz ve ucuz bir işgücü kaynağıdırlar. Genç kızlar çeyiz parası, kadınlar pazar parası için çalışmaktadırlar. Ne de olsa, evi geçindirmek onların sorumluluğunda değildir. Bu nedenle, kadınlara erkeklerden daha düşük ücret verilmesi, meşru görülmektedir.
Kadınlar, kayıt dışı ekonominin de belkemiğidirler. Ama işgücü anketlerinde evhanımı olarak görülmektedirler. Kadınlar, sosyal hizmet uzmanları ve hemşirelerdir. Aile sorumluluklarının ve anneliğin bir uzantısı gibi sayılan hemşirelik, hastabakıcılık, öğretmenlik, sekreterlik gibi işler yapmaktadırlar. Ailedeki engelli ve yaşlılara, hastalara kadınlar bakmaktadır. Bunu yaparken genellikle destek görmemektedirler.
Ama yapmadıklarında kadınlıktan uzak olmakla suçlanmaktadırlar. Kadınlar, halkla ilişkiler uzmanıdırlar. Konu komşuyla, akrabalarla görüşmeleri, ilişkileri ayarlayarak evlilikleri düzenlemektedirler. Yıldönümlerini hatırlayıp, hediyeleri düşünmektedirler.
Kadınlar, diplomattırlar. Kendi aileleri ve kocalarının ailesi arasındaki ilişkileri ustalıkla
(30)
yürütmek zorundadırlar. Kadınların toplumsallaşma mekanları oldukça kısıtlıdır. Daha çok evleri ve yakın çevreleri, mahalleleri içinde kalmaktadırlar. Toplumsallaşma kanalları da asıl olarak akrabalık ve komşuluk ilişkileridir. Genellikle küçümsenerek bahsedilen kabul günleri, onların çeşitli konularda bilgilenmeleri, iş bulma ya da çocuk evlendirmeye dönük bağlantılar kurmaları ve rahatlamaları için son derece önemli işlevlere sahiptir. Ücretli çalışmaya katıldıklarında bile asıl aidiyetleri ev ve aile olduğundan, çalışan kimlikleri genellikle geride kalmaktadır. Bu nedenle, meslek örgütlerine, sendika ya da odalara katılımları düşüktür. Kadınlar, gündelik deneyimin bilgisini biriktirmektedirler. Bu bilginin yaşamın devamında büyük bir rolü olmasına karşın, değersiz kabul edilmektedir. Benzer biçimde, gündelik yaşamı estetize etme çabaları da genellikle görmezden gelinmektedir (Bora, 2008; Üner, 2008). Önceden oluşturulan ve önceden onaylanan toplumsal cinsiyet rolleri kişinin toplumda kabul görmesini sağlamaktadır ve aidiyet duygusunu pekiştirmektedir. Bu roller, gelir düzeyi, sağlık durumu, etnik ve dinsel kimlik, siyasi konum gibi etkenlere bağlı olarak değişiklikler arz ettiğinden aynı cinsiyet içinde dahi farklılaşmaya neden olabilmektedir.
Bu da toplumsal cinsiyete dayalı iş bölümünü etkilemektedir (Aksoy, 2006).
2. 1. 3. Toplumsal Cinsiyete Dayalı İş Bölümü
Toplumların kültürel ve tarihi birikimleri doğrultusunda kadınlar ve erkekler için farklı rolleri, sorumlulukları ve aktiviteleri uygun görmeleri haline cinsiyete dayalı iş bölümü denilmektedir. Bu iş bölümü cinsiyetler arası karşılıklı bağımlılık ve işbirliğinin göstergesidir. Toplumsal cinsiyete dayalı iş bölümünün bir yönü erkeklerin yaptıkları işlerin daha prestijli sayılması ve daha fazla gelir getirmesi, kadınların yaptıkları işlerin ise daha çok ev içi emeğe dayanan ve ücreti düşük işler olmasıdır. Bir yönü de işlerin erkek işi ve kadın işi olarak belirlenmesidir.
Kadınlar ve erkekler farklı toplumsal cinsiyet rollerini yerine getirdikleri için bu rollere bağlı olarak da farklı ihtiyaçlara sahip bulunmaktadırlar. Bu gereksinimler, pratik toplumsal cinsiyet ihtiyaçlarını, stratejik toplumsal cinsiyet ihtiyaçları olmak üzere iki başlık altında incelenmektedir. Pratik toplumsal cinsiyet ihtiyaçları; kadınların içinde bulundukları koşullarla, iş yükleri ve sorumluluklarıyla ilişkili ihtiyaçlar olup, temiz ve kolay erişilebilir su kaynaklarına sahip olmak, sağlıklı koşullarda yemek pişirmek için gerekli aletlerin bulunması, çocukların tedavisi ve sağlık kontrolleri için
(31)
sağlık ocakları, bakımları ve eğitimleri için anaokulların bulunması gibi gündelik hayatın idame ettirilmesinde gerekli acil ihtiyaçlar olarak sıralanmaktadır.
Stratejik toplumsal cinsiyet ihtiyaçları ise; kadınların toplumda erkeklere oranla bulundukları ikincil konumlara ilişkin analizden kaynaklanan ve kadınların toplumsal konumlarında değişmeyi gerekli kılan ihtiyaçlardır. Karar verme süreçlerine eşit erişim olanağı, emek, toprak mülkiyeti, eğitim gibi alanlardaki kurumsallaşmış ayrımcılığın ortadan kaldırılması gibi ihtiyaçlar stratejik ihtiyaçlar arasında sayılmaktadır.
İnsan hakları çerçevesinde de kadın erkekler aynı haklara sahip olarak görünseler de dünya genelinde pek çok durumda kadınlar erkeklere eşit haklara sahip değillerdir. Dünyada tespit edilen tüm bu eşitsizliklerin giderilebilmesi için toplumsal cinsiyet ilişkilerindeki eşitsizliklere ilişkin gerekli duyarlılığın geliştirilmesi ve buna bağlı olarak bilinçli bir çaba gösterilerek toplumsal cinsiyet ihtiyaçlarının gerçekçi bir şekilde belirlenmesi gerekmektedir (Aksoy, 2006).
2. 1. 4- Toplumsal Cinsiyet ve Sağlığa Etkileri
Toplumsal cinsiyet kavramı ve onun sağlık üzerindeki etkileri her iki cinsiyet yönünden ele alınmalı ve irdelenmelidir. Bir hastalığın doğal seyri kadın ve erkeklerde farklı olabilmektedir. Toplumsal cinsiyet etkisi ;
• Hastalıkların erken tanı ve tedavisinde,
• Sağlık hizmetlerine ulaşım ve kullanımında,
• Sağlık hizmeti sunanların kadın ve erkeklere yaklaşımların da farklılıklar yaratabilmektedir (Üner, 2008).
Kadınların sağlık hizmetlerinden tam, eşit ve en yüksek standartlarda faydalanmalarını sağlamak, kadının insan haklarının tam olarak sağlanmasının temel koşullarından biridir. Çeşitli uluslararası ve ulusal mevzuat hükümlerinde de tarif edildiği üzere, sağlıklı olmak yalnızca hasta olmamayı değil, fiziksel, zihinsel ve sosyal açıdan bütünüyle iyi olma durumunu ifade etmektedir. Kadın sağlığı; ruhsal, sosyal ve fiziksel iyiliği içermekte ve fiziksel olduğu kadar, hayatın sosyal, politik ve ekonomik
(32)
boyutu tarafından da belirlenmektedir. Kadınların sağlık haklarının insan hakları içinde değerlendirilmesiyle birlikte, kadının insan haklarının, sağlık bilgisine erişim, yeterli beslenme ve sağlık hizmetlerinden yararlanma hakkını da kapsadığı kabul edilmiştir.
İnsan hakları açısından bakıldığında sağlık konusunda kadınların dezavantajlı olduğu durumlar hak ihlali olarak düşünülmektedir ve bunun en uç örneği ise anne ölümleridir.
Kadın sağlığı; aile ve toplumdan kaynaklanan psiko-sosyal faktörler, kadının bireysel sağlık durumu, doğurganlık davranışı, sağlık hizmetlerinin kalitesi gibi pek çok faktörden etkilenmektedir. Kadın sağlığı denildiğinde, ilk olarak üreme sağlığı ve aile planlaması akla gelmektedir. Ancak, kadınların üreme sağlığı ile ilgili sorunlarının yanı sıra, diğer sağlık sorunları da vardır. Kadın ve sağlık alanındaki toplumsal cinsiyet konularını iki ana kategoride toplamak mümkündür. Bu kategorilerden birincisi, kadınların sağlık sorunları ve hastalık riskleri; ikincisi ise, kadınların sağlık hizmetlerine erişimi ve mevcut hizmetlerin kadınlar tarafından gerçek anlamda kullanılmasıyla ilgili sorunlardır. Kadınların sağlık sorunları ve hastalık riskleri kadın ve sağlık alanında ele alınması gereken konuların başında gelmektedir. Kadınların beklenen yaşam süresi erkeklere kıyasla daha fazladır; ancak hemen hemen tüm toplumlarda kadınların erkeklere göre daha fazla hastalık ve stres yaşadıkları bildirilmektedir. Kadınların daha uzun yaşamaları, onların ileri yaşlardaki daha yüksek hastalık oranlarının bir nedenidir.
İkincisi, kadınlar ve erkeklerin üreme ile ilgili hastalık yükleri incelendiğinde, kadınların üreme sağlığı sorunlarını erkeklerden çok daha fazla yaşadıkları ve bu durum özellikle üreme çağında (15-49 yaş arası) daha da arttığı görülmektedir. Ayrıca menopoz ile bağlantılı hastalıklar ortaya çıkmaktadır. Sağlıksız koşullarda çalışma ve şiddete maruz kalma gibi toplumda kadınların daha yüksek oranda maruz kaldıkları durumların yanı sıra sağlıksız yaşam biçimi de belirli sağlık sorunlarını beraberinde getirmektedir. Kadın ve sağlık alanında belirtilmesi gereken bir diğer önemli faktör toplumsal yapının kendisidir. Ülkemizde giderek çözülmekle birlikte kent merkezlerinden kırsal alanlara, batıdan doğuya gidildikçe varlığını koruyan geleneksel yaşam biçimi ve toplumsal cinsiyet eşitsizlikleri, kadınların sağlık hizmetlerine erişiminin önünde bir engel teşkil etmeye devam etmektedir. Toplumun algılamalarından kaynaklanan toplumsal cinsiyet rolleri kadınlar ve erkekler için farklıdır ve kadınlar aleyhine daha fazla olumsuzluklar getirmektedir. Bu durum, kadınların sağlık hizmetlerine erişimi açısından bir engel olarak ortaya çıkmaktadır.
(33)
Sağlık sisteminden kaynaklanan sorunlar ise, hizmet sunumunda yaşanan yetersizlikler, sağlık personelinin toplumsal cinsiyet eşitliği bakış açısına sahip olmaması gibi durumlardan kaynaklanmaktadır (T.C. Başbakanlık Kadının Statüsü Genel Müdürlüğü, 2008; Akın ve Demirel, 2003).
Yaşam süreci boyunca hem kadın hem de erkekler cinsiyete özel hastalıklar açısından risk taşmaktadırlar. Toplumsal cinsiyet ayrımcılığı yaşamın her döneminde her iki cinsiyette de sağlık sorunlarına neden olmaktadır. Kadın ve erkeğin biyolojik cinsiyeti ve üremeye ilişkin fizyolojik fonksiyonlarının farklılığı ve getirdiği yüklerin yanı sıra, toplumun kendilerine biçtiği toplumsal cinsiyet rolünden, toplumsal cinsiyet ayrımcılığından kaynaklanan ve sağlıklarını etkileyen olumsuzluklar kadının her döneminde mevcuttur. Bu olumsuzlukların boyutu toplumdan topluma değişmekle birlikte özellikle gelişmekte olan ülkelerde kadın cinsiyeti yönünden olumsuzlukların boyutu daha da büyüktür (Akın ve Demirel, 2003; Akın, 2008).
Yaş dönemlerine göre kadın cinsiyetinin karşılaştığı olumsuzluklar ve sorunlar örneklenecek olursa; (Akın 2008; Akın ve Demirel, 2003 T.C.Sağlık Bakanlığı Ana Çocuk Sağlığı ve Aile Planlaması Genel Müdürlüğü, 2005)
Bebeklik ve Çocukluk Dönemi:
Cinsiyet bir hastalık değil biyolojik bir farklılıktır. Cinsiyet nedeni ile kız çocuklarının yaşadıkları ve sağlıklarını etkileyen daha fazla olumsuzluklar;
*Gebelik süresince cinsiyet seçimi ve erkek çocuk tercihi
*Gebeliğin bebeğin kız olması nedeni ile istenilmemesi
*Gebeliğin bebeğin cinsiyeti kız olduğu için sonlandırılması (isteyerek düşükler)
*Daha çok Afrika ülkelerinde uygulanan pek çok sağlık riski taşıyan F-Genital Mütilasyon (kadın sünneti) ,
*Malnutrisyon (beslenme bozukluğu)
*Enfeksiyonlar
*İhmal, hizmetten yararlanamama
(34)
*Bebeklik döneminde erkek çocuklarda daha yüksek olan morbidite ( hastalık) ve mortalite (ölüm) hızlarının özellikle 2-5 yaş arasındaki kız çocuklarında artması şek- linde sıralanmaktadır.
Ergenlik (Adölesan) Dönemi (10-19 yaş) :
Ergenlik dönemi 10- 19 yaş grubunu kapsar ve her iki cinsiyet için önemlidir ; ancak bu dönemde kız adolesanlar için daha fazla riskler söz konusudur. Bu dönemde sık rastlanan olumsuzluklar:
*Menarş
*Toplumsal baskı
*Bekaretin denetimi
*Cinsel taciz / istismar
*İstenmeyen gebelikler
*İsteyerek düşükler
*Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar (CYBE)
*Anemi (kansızlık) / malnütrisyon (beslenme bozukluğu)
*Madde bağımlılığı (alkol, sigara, uyuşturucu)
*Paralı seks
*Cinsiyet temelli şiddet
Erişkinlik Dönemi (15-49 yaş) :
İnsan toplum içinde doğup, büyüyen ve ölen bir canlıdır. Bu zaman diliminde yaşadığı toplumun sosyal, kültürel ve ekonomik yapısından etkilenmektedir. Kişinin alışkanlıkları ve davranışları yaşadığı toplumda şekillenmektedir. İnsanın edindiği bu alışkanlık ve davranışları Erişkinlik Dönemi (15-49 yaş) üreme fonksiyonlarının en yoğun olarak yaşandığı bu dönemdir. Üreme fonksiyonlarının en yoğun olarak yaşandığı bu dönemde:
*Gebelik, doğum, doğum sonu komplikasyonlar
*İstenmeyen gebelikler / isteyerek düşükler
*CYBE
*Anemi / malnütrisyon
(35)
*Paralı seks / cinsel taciz – istismar
*Cinsiyet temelli şiddet
*Hizmetlerden mahrum bırakılma
*Anne ölümleri
*Kadınların karşılaştığı en önemli sağlık sorunları, toplumsal cinsiyet ayrımcılığının etkili olduğu durumlardır.
Menopoz ve menopoz sonrası dönem (50+ yaş):
Kadının sağlık sorunlarının en ihmal edildiği dönemdir. Bu dönemde karşılaşılan sorunlar çoğu kez kadının cinsiyeti ya da ürem e fonksiyonları ile ilişkilendirilmez. Menopoz sonrasında, bu döneme özgü semptomların yanı sıra, kalp damar hastalıkları, kanserler ve osteoporoz görülme sıklığı giderek artmaktadır. Kalp hastalığı ve inmenin daha çok erkek hastalığı olarak görülmesi bu hastalıkların ileri yaş kadınlar üzerindeki etkilerini gölgelemektedir. Oysa ileri yaş kadınlarda önemli ölüm ve hastalık nedeni olan kalp hastalıkları ve inme yetişkin kadın ölümlerinin %60'ını oluşturmaktadır. Kas iskelet sistemi hastalıkları, diyabet, yaralanmalar, yalnızlık ve depresyon gibi psikolojik sorunlar ileri yaş grubu kadınlarda sık görülmektedir. İleri yaşta kadınlar , yaş ve toplumsal cinsiyet faktörlerine bağlı çifte ayrımcılıkla karşı karşıya kalırlar.
*Menopozal semptomlar
*Malignensiler
*Kardiyo Vasküler Hastalıklar (KVH)
*Osteoporoz
*Desensüs – prolapsus
*Cinsiyet temelli şiddet
Yukarıda belirtilenler olumsuzluklar kadının üremeye ilişkin özellikleri ve fonksiyonları kadın sağlığını çok özel yapmaktadır. Toplumun cinsiyeti nedeni ile kadın cinsiyetine biçtiği rol ve beklentileri sonuçta daha da önemli olarak, onun insan haklarından sayılan bazı haklarını elde edememesine, kullanamamasına yol açmaktadır.
Bu durum ise toplumlarda kadın için adeta kısır bir döngü oluşturmaktadır (Akın, 2008;
(36)
Akın ve Demirel, 2003; T.C.Sağlık Bakanlığı Ana Çocuk Sağlığı ve Aile Planlaması Genel Müdürlüğü, 2005).
Şekil 1- Toplumsal Cinsiyete Bağlı Üreme Sağlığı Sorunları, (Akın, 2008;
Akın ve Demirel, 2003)
Kadının üreme sağlığını etkileyen bazı hakları:
• Eğitim
• Çalışma / fırsat eşitliği
• Karar verme /seçme özgürlüğü
• Sağlık hizmetlerinden yararlanma
• Eşit işe eşit ücret ve bütün sözü edilen hakların kullanılabilmesi ile
(37)
ilgili, hepsinin adeta bir bileşkesi olan; toplumsal statü eşitliğidir. Yukarıda belirtilen hakların kullanımında kadın ve erkek arasında çok büyük farklılıklar mevcuttur (Akın, 2008; Akın ve Demirel, 2003).
2. 2. Kadın ve Kadının Statüsü 2. 2. 1- Çağlar Boyu Kadının Evrimi
Toplumsal ilişkilerde birbirinin tamamlayıcısı olan kadın ile erkeğin toplumdaki yerleri, işlevleri farklı olmuş ve kadınlar erkeklerle eşit duruma gelebilmek için yüzyıllar boyu bir gelişim göstermesine rağmen 21. yüzyılda da devam eden zorlu bir mücadele vermek zorunda kalmışlardır (Oğuz, 2006; Çayboylu, 2002).
İnsanların yazılı belgeler bırakmadan yaşadıkları ilkel toplumlarda kadınların yaşantısı hakkında da arkeolojik araştırmalar ve mağaralarda bulunan iskeletler ve çeşitli araçlardan yararlanılarak bilgi edinilmektedir. Fosil buluntuları, insanlık tarihinin milyonlarca yıl süren ve insanların avcılık ve toplayıcılıkla karınlarını doyurduğu ve bunlar için de kaba ev aletleri kullandığı Yontma Taş Devri'nde ortalama insan ömrünün 20-23 yılı geçmediğini göstermektedir. Bulunan leğen kemiklerinden kadınların ömürleri boyunca dört-beş kez doğum yaptıkları saptanmış, kısa ömürlerinin büyük bölümünü hamile olarak geçirmeleri kadını erkeğe göre hareketsiz yapmıştır.
Yontma Taş Devri insanlarının 10-12 kişilik takımlar halinde genellikle av sürülerinin peşinde göçebe bir yaşam sürdürdükleri, iklim elverişli olduğunda açık havada, soğuk bölgelerde ise mağaralarda yaşadıkları bilinmektedir. Tarihin ilk iş bölümü bu koşullarda, erkek ve kadın cinsleri arasında gerçekleşmiştir. Kadınların hareket olanaklarının sınırlılığı, onları çevrelerindeki bitki ve kökleri toplamaya yöneltirken, erkekler avcılıkla uğraşmışlardırlar. Kadınlar da bir yandan grubun devamının güvencesi olan çocuklara bakmışlardır (Oğuz, 2006).
İlk insanlar ilk kez topraklarının çevresini bir çitle çevirip, çiftçiliğe başladıklarında mülkiyet fikri de ortaya çıkmıştır. Mülkiyet kavramı, yanında miras kavramını da getirdiğinden, ilk çiftçi toplumlarda çocuk doğurabilen kadınlar, büyük bir saygınlık kazanmıştır. İlk çiftçi toplumlarda kadınlar hem evde hem tarlada çalışı- yor, erkekler ise daha çok yine av gibi kuvvet gerektiren işleri üstleniyordu. Kadının
(38)
evde ve tarlada çalışması, halı ve örtüler dokuması, çanak-çömlek yapıp onları başkalarıyla değiştirmesi, hem tarım işçiliği hem ilkel anlamda endüstri işçiliği hem de ticaret yapması yanında, erkeğin sadece avla uğraşması, ona zararlı olacak yerde yararlı olmuştur. Erkek daha çok dünyaya açılırken, kadın kapalı ve içe dönük koşullarda yaşamını sürdürmüştür (Oğuz, 2006).
Hayvancılık ve çiftçilik olarak gerçekleşen birinci işbölümünü, madenlerin bu- lunması, işlenmesi sonucu ikinci işbölümü izlemiştir. Hayvanların evcilleştirilmesi, bitkisel üretime geçilmesi, tüm toplum üyelerinin artık aynı işlerde ve ortak çalış- malarını gereğini ortadan kaldırmıştır, ulaşılan üretim düzeyi toplumun tüm üyelerinin beslenmesini, hatta bir artı ürün ekle edilmesini sağlamıştır. İşlenen madenlerden yapılan üretim araçları tarımda kullanılmıştır, elde edilen ürünler, yapılan çanak-çömlek sayesinde belirli bir süre saklanabilmiştir. Üretim araçlarının bu gelişimi karşısında üretimden öncelikli olarak çekilmesi gerekenler kadınlar ve yaşlılar olmuştur. Toplu- mun güçsüz kesimi sayılan kadınlar giderek üretimden uzaklaşmıştır. Bu uzaklaşmanın doğal sonucu olarak kadın, toplum içindeki yerini ve saygınlığını yavaş yavaş yi- tirmiştir. Kadın giderek ev işleriyle, çocukların bakımı ve yetiştirilmesiyle, çok güç ge- rektirmeyen el işleriyle uğraşmaya, bu konularda uzmanlaşmaya başlamıştır. Düzenli geçim sağlayan faaliyetler ise erkekler tarafından yapılmıştır. Üretim araçlarının gelişmesi emeğin verimliliğini de artırmıştır. Daha önce ortak olarak çalışan, elde edilen ürünü de eşit paylaşan toplum, ortak çalışmadan uzaklaşıp, emek verimliliği yüksek olan işlerde çalışanların çalışmalarının karşılığı olarak elde edilen ürünlerden, daha çok pay istedikleri bir toplum yapısına dönüşmüştür (Oğuz, 2006).
Üretim ilişkilerindeki değişmeler yalnızca iş bölüşümde değil, mülkiyette de gözlemlenmiştir. Özel mülkiyetin ortaya çıkışının doğal bir sonucu olarak ilk önce değişme mirasa ilişkindir. Yapılan işbölümüne göre, erkeğe yiyeceğin ve bu iş için zorunlu çalışma aletlerinin sağlanması düşmüştür. Bunun sonucunda da erkek bu aletlerin sahibi olmuştur. Erkek aynı zamanda yeni beslenme kaynağının, hayvan sürüsünün de sahibi olmuştur. Servetlerin artışı, bir yandan aile içinde erkeğe kadından daha önemli bir yer kazandırırken, geleneksel miras düzenini çocuklar yararına değiştirmek için kullanma eğilimini ortaya çıkarmıştır; ama soy zincirinin analık hukukuna göre hesaplanması devam ettikçe bu mümkün olamayacağından
Daha fazlasını oku
Daha fazlasını oku
Şekil
Updating...
Referanslar
Updating...
Download (PDF - 154 sayfa - 0.98MB)
Benzer konular :
Outline : MATERYAL VE METOT 1- Araştırmanın Şekli SONUÇ VE ÖNERİLER 1. Sonuçlar
Benzer Belgeler
Edirne merkez ilçede yaşayan 15-49 yaş kadınların üreme sağlığı durumu
Bu çalışma ile Edirne Merkez İlçede yaşayan 15-49 yaş arası kadınların üreme sağlığı ile ilgili bilgilerinin ve üreme sağlığı durumlarının (doğurganlık
63 0 0
Denizli ili kırsalında bir sağlık ocağı bölgesinde 15-49 yaş evli kadınların fiz...
Bu araştırma, Denizli İli Merkez Gözler Sağlık Ocağı Bölgesi’nde oturan 15-49 yaş evli kadınların, eşleri tarafından fiziksel şiddet görme durumları ve aile
123 0 1
Lalapaşa Merkez İlçe'de yaşayan 15-49 yaş grubu kadınların üreme sağlığı durumla...
Bu çalışma, Lalapaşa Merkez İlçe’de yaşayan 15-49 yaş grubu kadınların, üreme öyküsü, aile planlaması, gebelik, doğum öncesi, doğum ve doğum sonrası bakım ve düşük
87 0 0
Nijer-Zinder Bölgesinde yaşayan 15-49 yaş grubu kadınların üreme sağlığı durumu
ÇalıĢmada üreme sağlığı durumu araĢtırılacağı için, Nijer Sağlık Bakanlığı Üreme Sağlığı Bürosu verilerine göre Zinder bölgesi üreme sağlığı hizmetlerinde
82 0 0
20-49 yaş arası Gebe Kadınların Vitamin D Destekleri Kullanım Durumları ile Besl...
Çalışmadaki gebe kadınları serum D vitamini yeterliliği, yetersizliği ve eksikliğine göre gruplandırılıp Beck depresyon puanlarına bakıldığında, serum D vitamini
18 0 0
Manisa Doğumevi Polikliği'ne başvuran 15-49 yaş grubu evli kadınların kontrasept...
Etkin yön- temlerden olan R‹A ve hap›n b›rak›lma nedeni olarak yan etkiler ve sa¤l›k sorunlar› oldu¤u göz önüne al›- n›rsa, R‹A ve hap ile ilgili bireysel
3 0 0
İranlı Kadınların Toplumsal ve Siyasal Profili
88 Sosyoloji Araştırmaları Dergisi / Journal of Sociological Research – 2014 / 2 Hatemi’nin reformcu hükümetine rağmen, kadın haklarında tüm iyileştirme
50 0 0
Kadınların Cinsel Sıkıntıları ve Evlilik Doyumları Arasındaki İlişki
Çalışmamızda cinsel ilişki sırasında ağrısı olan (p=.000), eşinde erken boşalma sorunu olan (p=.026) ve eşinde sertleşme sorunu olan (p=.005) kadınların diğer
96 0 0
Evli Bireylerin Problem Çözmede Kullandıkları Yaklaşımlar ve Evlilik Uyumları Ar...
Evli bireylerin evlilikte problem çözme becerilerini yordayan değişkenleri incelendiği bir araştırmada (Altuntaş,S.ve Durmuş, E. 2017: 320-331); evlilikte problem çözme
18 0 0
Gaziantep İstasyon Aile Sağlığı Merkezi Bölgesindeki 15–49 Yaş Kadınların Aile P...
Sonuç olarak; İstasyon Aile Sağlığı Merkezi'ne başvuran, 15–49 yaş arası evli kadınlarda aile planlaması yöntemi kullanma ve modern yöntem kullanma oranı
3 0 0
İdrar Yolu Enfeksiyonu Geçiren 15-49 Yaş Arası Kadınların Perine Bakımı Uygulama...
Amaç: Bu araştırma, idrar yolu enfeksiyonu (İYE) olan 15-49 yaş arası kadınların perine bakımı uygulamalarını in- celemek amacıyla yapılmıştır.. Hastalar ve Yöntemler:
5 0 0
15-49 yaş arası evli kadınların kullandıkları aile planlaması yönteminin eş uyum...
Aile planlaması konusunda eğitim alan kadınların eş uyum puanının almayanlara göre daha yüksek olduğu saptanmış, eğitim durumu ile eş uyumu arasındaki ilişkinin
107 0 0
15-49 yaş arası fiziksel engelli kadınların doğurganlık özelliklerinin belirlenm...
Veri toplama formu, engelli kadınların sosyo-demografik özelliklerini (yaş, doğum yeri, öğrenim düzeyi, medeni durum, ekonomik durum, çalışma durumu, eşinin yaşı,
84 0 0
15-49 yaş arası gebe kadınların beslenme alışkanlıkları
Araştırmaya katılan gebelerin 5 değişkene göre (yaş, sosyoekonomik düzey, 12 yaşına kadar yaşanılan yer, yaşayan çocuk sayısı ve gebelik öncesi BKİ) enerji ve bazı besin