Salvador Allende Gossens, (d. 26 Haziran 1908, Valparaíso, Şili - ö. 11 Eylül 1973, Santiago, Şili), Şilili devlet adamı ve Latin Amerika'da serbest seçimle iktidara gelen ilk Marksist Devlet Başkanıdır.[3] Ne var ki işçi sınıfının egemenliğinde bir cumhuriyet kurma amacını gerçekleştiremedi. Göreve başladıktan üç yıl sonra askerler, onun başkanlığını sürdürdüğü sosyalist iktidarı bir darbe ile ortadan kaldırdı.[4][5]
İçindekiler
1 Çocukluk ve gençlik yılları
2 İlk politikaları
3 Dört kez Başkan adaylığı
4 Sosyalist ekonomik politikası
5 İç politika
6 Askeri darbe ve ölümü
7 Geleneği
8 Ayrıca bakınız
9 Kaynakça
10 Dış bağlantılar
Çocukluk ve gençlik yılları[değiştir | kaynağı değiştir]
Burjuva bir ailenin oğlu olan Allende, liseyi bitirdikten sonra doğduğu kent olan Valparaíso'da tıp eğitimi gördü. Solcu politik gruplarda çalışarak kısa zamanda öğrenci liderliğine yükseldi. Diktatör Carlos İbanez'e karşı mücadelesinden dolayı tutuklandı ve 1932'de tıp diplomasını aldıktan sonra üniversiteden uzaklaştırıldı. Bir yıl sonra tanınmış birkaç solcuyla birlikte Komünist Parti'nin Marksist alternatifi olarak gördüğü Partido Socialista'yı (Sosyalist Parti) kurdu.
İlk politikaları[değiştir | kaynağı değiştir]
1937'den başlayarak Milletvekili olan Allende, devletin çeşitli sağlık kurumlarında çalıştı ve Valparaíso Üniversitesi'nde öğretim üyeliği yaptı. Halk Cephesi Hükûmeti'nin Başkanı olan Pedro Aguirre Cerda, Allende'yi 1939'da Sağlık Bakanlığı'na atadı. Allende'nin sosyal düzeyi düşük olanlara karşı özel bir ilgi göstermesi, Yoksulların Başkanı olarak adlandırılmasını sağladı. 1943'te Sosyalist Parti Genel Sekreterliği'ne seçildi ve bunun ardından sağlık alanında çeşitli kamusal ve siyasal görevler üstlendi. Bunun yanı sıra ülkesinin sosyal yasalarının çıkarılması yönünde etkin bir rol oynadı.
Dört kez Başkan adaylığı[değiştir | kaynağı değiştir]
1964'te Şilili işçiler Allende'yi destekleyen yürüyüşler düzenlemişlerdir.
Allende, toplumun alt tabakalarına ilişkin sosyal çalışmalarından dolayı kazandığı popülerliği 1952'deki Başkan seçimlerinde kullanmak istedi. Birkaç solcu partiyi birleştirerek Frente del Pueblo'yu (Halk Cephesi) kurdu ve bu partinin adayı oldu. Ne var ki ancak 60.000 oy alabildi. Bu başarısızlığın sonucu olarak, sonraki yıllarda giderek daha çok partiyi Halk Cephesine katmaya çalıştı.
4 Eylül 1970'te Sosyalistler, Komünistler, Liberaller ve Hristiyan Demokratlar'dan ayrılmış olanların birleşmesiyle kurduğu Unidad Popular'ın (Halk Birliği) adayı oldu. 1952, 1958, 1964'ten sonraki bu dördüncü girişiminde, 1967'den beri Senato Başkanı olan Allende, mutlak çoğunluğu (oyların % 36,3'ü) kazandı. Altı hafta sonra hedefine ulaşarak Başkanlık Sarayı'na taşındı. Hükûmet'teki Hristiyan Demokrat Partisi'nin oylarını; demokratik hukuk devleti, ayrıca parti, toplantı ve basın özgürlüğünden yana tavrıyla toplayabildi.
Sosyalist ekonomik politikası[değiştir | kaynağı değiştir]
Salvador Allende, onu darbeyle devireceği General Augusto Pinochet'yle birlikte görülüyor.
Allende, Şili'yi sosyalist bir topluma yani "İşçi Sınıfının Cumhuriyeti"ne dönüştürmek istedi. Mallara el koyarak ve mülkü dağıtarak büyük sosyal farklılıklara karşı savaştı. 15 yaşından küçük çocuklara, gebe ve emziren annelere parasız olarak günde yarım litre süt dağıttı. En düşük gelirleri üçte iki oranında yükseltti, buna karşılık devlet memurlarının ücretlerine bir üst sınır koydu.
Yabancı işletmeleri devletleştirmesi, birinci derecede, hemen hemen tümüyle Amerikalılara ait olan bakır madenlerine yönelikti. 1970 Kasım'ında Küba ile diplomatik ilişkilerin yeniden kurulması, ABD ile ayrıca bir sürtüşme nedeni oldu.
İç politika[değiştir | kaynağı değiştir]
Allende'nin ABD güdümündeki Şili Silahlı Kuvvetleri'nin Başkomutanı Pinochet tarafından katledilmeden önceki son fotoğrafı. Allende, son ana kadar elindeki silahını bırakmamıştı. Allende hayattayken çekilmiş son fotoğrafı.
Allende'nin sosyal ve politik girişimlerinin başlangıçtaki başarılarına karşın önemli ekonomik sorunlar ortaya çıktı. Bir yıl önce devletleştirmeyi oy birliğiyle kabul etmiş olan muhafazakâr muhalefet, ABD'nin baskısıyla 1972 Şubat'ında danışma koşulunu koydu ve Allende, bundan sonraki devletleştirme işlemlerinde Parlamento'nun iznini almak zorunda kaldığından politikasını sürdüremedi.
1973'ün ortasından sonra, sağdan ve soldan gelen terör, iç politikadaki dengeyi bozdu. Ayrıca zırhlı bir birliğin darbe girişimi, Allende'nin 1972 güzünde Hükûmet'e ortak ettiği ordunun da artık onu tam olarak desteklemediğini kanıtladı. 1973 Haziran'ının sonunda Parlamento'nun çoğunluğu Allende'nin rejimini yasa dışı ilan etti ve kendisini anayasayı birkaç kez ihlal etmekle suçladı.
Askeri darbe ve ölümü[değiştir | kaynağı değiştir]
1973 Ağustos'unun sonunda Allende tarafından Şili Silahlı Kuvvetleri'nin Başkomutanlığı'na getirilen General Augusto Pinochet, ülkenin karışık durumundan yararlanarak 11 Eylül 1973 tarihinde bir darbe girişiminde bulundu. Bunu yaparken CIA'in yoğun desteğini gördü. Bu durum, Latin Amerika devletlerinde serbest seçimlerle iktidara gelen Marksist bir Devlet Başkanına yapılan tek antikomünist darbedir.
Başkanlık Sarayı'na yapılan saldırılar sırasında teslim olması çağrısı yapıldı, fakat o askerlere teslim olmayı reddetti ve intihar etti.[6][7] Kısa bir süre sonra darbeciler, Allende'nin intihar ettiğini duyurdu. Resmi duyuruda, General Augusto Pinochet'in askerleri Cumhurbaşkanlığı Sarayı'nı sarınca otomatik tüfek ile intihar ettiğini ilan edildi. Ölümünden önce, Fidel Castro'nun kendisine hediye ettiği ve elinde tuttuğu AK-47 marka silah birkaç kez fotoğraflanmıştı. Allende, bu silahla ölü bulundu. 2004'teki Guzmán belgeseline göre, Allende bir tabanca ve bir tüfekle kendini vurmuştur. Ölümünden sonra Pinochet anayasayı geçersiz kılarak askeri bir diktatörlük kurdu.
Geleneği[değiştir | kaynağı değiştir]
İstanbul, Ataşehir'de Mustafa Kemal Atatürk ile yan yana bir heykeli vardır.
Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]
1973 Şili Darbesi
Barış içinde bir arada yaşama
Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]
^ "Arşivlenmiş kopya". 1 Ocak 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Haziran 2012.
^ "Biography of Allende" (PDF). salvador-allende.cl. 18 Aralık 2008 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Haziran 2012.
^ "Profile of Salvador Allende". BBC. 8 Eylül 2003. 9 Temmuz 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Haziran 2012.
^ Pipes (2003). Communism: A History. The Modern Library. s. 138. ISBN 0-8129-6864-6.
^ "Chile: The Bloody End of a Marxist Dream... Allende's downfall had implications that reached far beyond the borders of Chile. His had been the first democratically elected Marxist government in Latin America..." Time Magazine. 30 Haziran 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Haziran 2012.
^ "Otopsinin sonucu: Allende intihar etti". NTV Tarih (Basılı yayım)|biçim= kullanmak için |url= gerekiyor (yardım). Ağustos 2011. s. 18. ISSN 1308-7878.
^ post (19 Temmuz 2011). "Informe del Servicio Médico Legal confirma la tesis del suicidio de ex Presidente Allende | Política". La Tercera. 4 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Eylül 2011.
Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]
O naaş Salvador Allende'ya ait CNN Türk (27.05.2011)
Siyasi görevi
Önce gelen:
Miguel Etchebarne Şili Halk Sağlığı, Sosyal Yardımlaşma ve Refah Bakanı
1939–1942 Sonra gelen:
Eduardo Escudero
Önce gelen:
Tomás Reyes Şili Senatosu Başkanı
1966–1969 Sonra gelen:
Tomás Pablo
Önce gelen:
Eduardo Frei Montalva Şili Devlet Başkanı
1970–1973 Sonra gelen:
Augusto Pinochet
g
t
d
Şili devlet başkanları
Blanco Encalada
Eyzaguirre
Freire
F. Pinto
Vicuña
Ovalle
Ruiz-Tagle
Ovalle
Prieto
Bulnes
M. Montt
Pérez
Errázuriz Zañartu
A. Pinto
Santa María
Balmaceda
J. Montt
Errázuriz Echaurren
Riesco
P. Montt
Figueroa
Barros Luco
Sanfuentes
Alessandri Palma
Figueroa
Ibáñez del Campo
Montero
Dávila
Alessandri Palma
Aguirre Cerda
Méndez
Ríos
González Videla
Ibáñez del Campo
Alessandri Rodriguez
Frei Montalva
Allende
Pinochet
Aylwin
Frei Ruiz-Tagle
Lagos
Bachelet
Piñera
Bachelet
Piñera
g
t
d
Lenin Barış Ödülü sahipleri
1950'li yıllar
1950: Frédéric Joliot-Curie -
Song Qingling - Hewlett Johnson - Eugénie Cotton - Arthur Moulton - Pak Chong Ae - Heriberto Jara Corona • 1951: Guo Moruo - Monica Felton - Oyama Ikuo - Pietro Nenni - Anna Seghers - Jorge Amado • 1952: Johannes Becher - Eliza Branco - İlya Ehrenburg - James Gareth Endicott - Yves Farge - Saifuddin Kitchlew - Paul Robeson • 1953: Andrea Andreen - John Desmond Bernal - Isabelle Blume - Howard Fast - Andrew Gaggiero - Leon Kruczkowski - Pablo Neruda - Nina Vasilevna Popova - Sahib-singh Sokhey - Pierre Cot • 1954: Alain Le Léap - Baldomero Sanincano - Prijono - Bertolt Brecht - André Bonnard - Thakin Kodaw Hmaing - Felix Iversen - Nicolás Guillén - Denis Nowell Pritt • 1955: Lázaro Cárdenas - Mohammed Al-Ashmar - Joseph Wirth - Tôn Đức Thắng - Akiko Seki - Ragnar Forbeck • 1957: Louis Aragon - Emmanuel d'Astier - Heinrich Brandweiner - Danilo Dolci - Maria Rosa Oliver - Venkata Raman - Udakandawala Saranankara Thero - Nikolay Semenovich Tikhonov • 1958: Josef Lukl Hromádka - Artur Lundkvist - Louis Saillant - Kaoru Yasui - Arnold Zweig • 1959: Otto Buchwitz - William Edward Burghardt Du Bois - Nikita Kruşçev - Ivor Montagu - Kostas Varnalis
1960'lı yıllar
1960: Laurent Casanova -
Cyrus Eaton - Sukarno • 1961: Fidel Castro - Ostap Dlussky - William Morrow - Rameshvari Neru - Mihail Sadoveanu - Antoine Tabet - Ahmed Sékou Touré • 1962: István Dobi - Olga Poblete de Espinosa - Faiz Ahmed Faiz - Kwame Nkrumah - Pablo Picasso - Georgi Traykov - Manolis Glezos • 1963: Oscar Niemeyer • 1964: Dolores Ibárruri - Rafael Alberti - Aruna Asaf Ali - Kaoru Ota • 1965: Miguel Angel Asturias - Mirjam Vire-Tuominen - Peter Ayodele Curtis Joseph - Giacomo Manzù - Jamtsarangiyn Sambuu • 1966: Herbert Warnke - Rockwell Kent - Ivan Málek - Martin Niemöller - David Siqueiros - Bram Fischer • 1967: Joris Ivens - Nguyen Thi Dinh - Jorge Zalamea - Romes Chandra - Endre Sík - Jean Effel • 1968-1969: Akira Iwai - Jarosław Iwaszkiewicz - Khaled Mohieddin - Linus Pauling - Shafie Ahmed el Sheikh - Bertil Svahnstrom - Ludvík Svoboda
1970'li yıllar
1970-1971: Eric Henry Stoneley Burhop -
Ernst Busch - Tsola Dragoicheva - Renato Guttuso - Kemal Canbolat - Alfredo Varela • 1972: James Aldridge - Salvador Allende - Leonid Brejnev - Enrique Pastorino • 1973-1974: Luis Corvalán - Raymond Goor - Jeanne Martin-Cissé • 1975-1976: Hortensia Bussi de Allende - János Kádár - Seán MacBride - Samora Machel - Agostinho Neto - Yannis Riços • 1977-1978: Kurt Bachmann - Freda Yetta Brown - Angela Davis - Vilma Espín Guillois - Kumara Padma Sivasankara Menon - Halina Skibniewska • 1979: Hervé Bazin - Lê Duẩn - Urho Kekkonen - Abd al-Rahman al-Sharqawi - Miguel Otero Silva
1980'li yıllar
1980-1982: Mahmut Derviş -
John Morgan - Líber Seregni - Mikis Theodorakis • 1983-1984: İndira Gandhi - Jean-Marie Léger - Eva Palmer - Nguyễn Hữu Thọ - Luis Vidales - Joseph Weber - Charilaos Florakis • 1985-1986: Miguel d'Escoto - Dorothy Crowfoot Hodgkin - Herbert Mies - Julius Nyerere - Petr Tanchev • 1986-1987: Evan Litwack
1990'lı yıllar
1990: Nelson Mandela
Otorite kontrolü
BIBSYS: 90364437
BNC: 000037057
BNE: XX826611
BNF: cb11888506q (data)
CANTIC: a10038504
CiNii: DA05123165
GND: 118502085
ISNI: 0000 0001 2144 6616
LCCN: n50022993
MusicBrainz: c5917c54-03c7-4009-b0d8-b012e8aed5fb
NARA: 10580511
NDL: 00431313
NKC: jn19990000120
NLA: 35003625
NLG: 103069
NLI: 000008797
NLK: KAC201111694
NLP: A17494722
NTA: 070229678
RERO: 02-A002919940
SELIBR: 291576
SNAC: w6wd4trb
SUDOC: 028151852
Trove: 785891
VIAF: 97618187
WorldCat: lccn-n50022993
"https://tr.wikipedia.org/w/index.php?title=Salvador_Allende&oldid=26482072" sayfasından alınmıştır
Kategori:
Şili devlet başkanları
Salvador Allende
1908 doğumlular
Valparaíso doğumlular
1973 yılında ölenler
Şili cumhurbaşkanları
Şilili agnostikler
Soğuk Savaş'ta liderler
Lenin Barış Ödülü
Masonlar
Demokratik sosyalistler
Askerî darbe ile devrilen liderler
Gizli kategoriler:
Biçimi olup URL adresi olmayan kaynak kullanan sayfalar
Türkçe Vikipedi ile Vikiveride aynı resim olan maddeler
BIBSYS tanımlayıcısı olan Vikipedi maddeleri
BNC tanımlayıcısı olan Vikipedi maddeleri
BNE tanımlayıcısı olan Vikipedi maddeleri
BNF tanımlayıcısı olan Vikipedi maddeleri
CANTIC tanımlayıcısı olan Vikipedi maddeleri
CINII tanımlayıcısı olan Vikipedi maddeleri
GND tanımlayıcısı olan Vikipedi maddeleri
ISNI tanımlayıcısı olan Vikipedi maddeleri
LCCN tanımlayıcısı olan Vikipedi maddeleri
MusicBrainz tanımlayıcısı olan Vikipedi maddeleri
NARA tanımlayıcısı olan Vikipedi maddeleri
NDL tanımlayıcısı olan Vikipedi maddeleri
NKC tanımlayıcısı olan Vikipedi maddeleri
NLA tanımlayıcısı olan Vikipedi maddeleri
NLG tanımlayıcısı olan Vikipedi maddeleri
NLI tanımlayıcısı olan Vikipedi maddeleri
NLK tanımlayıcısı olan Vikipedi maddeleri
NLP tanımlayıcısı olan Vikipedi maddeleri
NTA tanımlayıcısı olan Vikipedi maddeleri
RERO tanımlayıcısı olan Vikipedi maddeleri
SELIBR tanımlayıcısı olan Vikipedi maddeleri
SNAC-ID tanımlayıcısı olan Vikipedi maddeleri
SUDOC tanımlayıcısı olan Vikipedi maddeleri
Trove tanımlayıcısı olan Vikipedi maddeleri
VIAF tanımlayıcısı olan Vikipedi maddeleri
WorldCat tanımlayıcısı içeren Vikipedi maddeleri
Sayfa en son 18.53, 4 Kasım 2021 tarihinde değiştirildi.
Metin Creative Commons Atıf-BenzerPaylaşım Lisansı altındadır; ek koşullar uygulanabilir. Bu siteyi kullanarak, Kullanım Şartlarını ve Gizlilik Politikasını kabul etmiş olursunuz.
Vikipedi® (ve Wikipedia®) kâr amacı gütmeyen kuruluş olan Wikimedia Foundation, Inc. tescilli markasıdır.