TABLO LİSTESİ ... iv ŞEKİL LİSTESİ ... v KISALTMALAR LİSTESİ ... vi ÖZET ... viii ABSTRACT ... x 1.GİRİŞ ... 1 2. GENEL BİLGİLER ... 3 2.1. Malign Lenfomalar ... 3 2.1.1. Hodgkin Lenfoma ... 3 2.1.1.1. Etyoloji ve Epidemiyoloji ... 4 2.1.1.2.Patoloji ... 5 2.1.1.3. Klinik Bulgular ... 8 2.1.1.4. Tanı ... 10 2.1.1.5.Tedavi ... 12 2.1.2 Nonhodgkin Lenfoma ... 12 2.1.2.1. Etyoloji ve Epidemiyoloji ... 12 2.1.2.2. Klinik Bulgular ... 15 2.1.2.3. Tanı ... 17 2.1.2.4. Tedavi ... 18 2.2 PET-BT ye Giriş ... 19
2.2.1. Pozitron Emisyon Tomografi/ Bilgisayarlı Tomografi (PET/BT)... 19
2.2.2. Kanser Hücrelerinde Glukoz ve F-18 FDG Metabolizması ... 22
2.2.3. F-18 FDG Tutulumunda Genel Prensipler ve Normal Vücut Dağılımı ... 23
2.2.4. F18-FDG’nin Sınırlılıkları ... 23
2.2.5. FDG PET/BT Görüntülerinin Değerlendirilmesi ... 24
2.3. Lenfomalarda FDG PET ve FDG PET-BT Kullanımı ... 25
2.3.1. Tanı Alt Tipleri ve FDG PET Tutulumu ... 26
2.3.2. Evrelemede FDG-PET ve FDG PET-BT ... 27
2.3.3. Ara Değerlendirmede (İnterim) FDG PET ve FDG PET-BT ... 28
2.3.3.1 Hodgkin Dışı Lenfomanın Ara Değerlendirmesinde FDG PET ve FDG PET-BT... 28
(3)
iii
2.3.3.2. Hodgkin Lenfomanın Ara Değerlendirmesinde FDG PET ve FDG
PET-BT... 29
2.3.3.3. Ara Değerlendirmede Zamanlama ... 30
2.4. Tedaviye Yanıtı Değerlendirmede FDG PET ve FDG PET-BT ... 31
2.5. Rezidü Hastalıkta SUV ... 34
2.6. Takipte FDG PET ve FDG PET-BT ... 35
2.7.Otolog Kök Hücre Naklinde FDG PET ve FDG PET-BT ... 36
3. GEREÇ VE YÖNTEM ... 38
3.1. Hasta Hazırlığı ... 38
3.2. PET/BT Görüntüleme Protokolü ... 39
3.3. Değerlendirme ... 39
3.4. Veri Analizi ve İstatistik ... 42
4.BULGULAR ... 43
4.1. Nodal Tutulum Alanları ... 46
4.1.1.HL Tanılı Hastalarda İnterim Değerlendirmede Nodal PET-BT Bulguları ... 46
4.1.2 HL Tanılı Hastalarda Tedavi Yanıtının Değerlendirilmesinde Nodal PET BT Bulguları ... 48
4.1.3 NHL Tanılı Hastalarda İnterim Değerlendirmede Nodal PET-BT Bulguları .... 49
4.1.4 NHL Tanılı Hastaların Tedavi Yanıtının Değerlendirilmesinde Nodal PET BT Bulguları ... 50
4.1.5 Remisyon Sürecinde Karşılaşılan Kuşkulu Bulgular ... 52
4.2. Extranodal Tutulum Alanları ... 52
4.2.1. Lenfomada Dalak Bulguları ... 53
4.2.2. Lenfomada Akciğer Bulguları ... 54
4.2.3. Lenfomada Kemik Bulguları ... 54
4.2.4. Lenfomada Waldeyer Halkası Bulguları ... 55
4.2.5. Lenfomada Diğer Extranodal Tutuluşlar ... 56
4.3. Timik Hiperplazi Bulguları ... 56
4.4. Klinik Remisyondaki Olgularda Waldeyer Dokusu ... 57
4.5. Klinik Remsyondaki Olgularda Splenik Doku ... 57
5. ÖRNEK OLGULAR ... 58
6.TARTIŞMA ... 68
7.SONUÇ ... 82
(4)
iv
TABLO LİSTESİ
Tablo 1. Hodgkin Lenfomada sitokinler ve semptom ilişkisi Tablo 2. Hodgkin hastalığının histolojik (WHO) sınıflaması Tablo 3. Çocuklarda görülen semptomlar ve prezentasyonları Tablo 4. Çocuklarda görülen bulgu ve semptomların sıklık sırası:
Tablo 5. Hodgkin Lenfoma- Modifiye Ann Arbor (Cotswold) Klasifikasyonu Tablo 6. Non-Hodgkin Lenfoma sınıflandırması
Tablo 7. NHL prezentasyon şekilleri
Tablo 8. NHL tanısında uygulanacak tetkikler
Tablo 9. Çocuklu çağı NHL St. Jude (Murphy) Evreleme sistemi Tablo 10. Bazı lenfoma tiplerinde FDG duyarlılığı ve Tutulum düzeyi Tablo 11. Ara Değerlendirmede FDG-PET ile İlgili Yapılan Çalışmalar
Tablo 12. Tedavi Yanıtının Değerlendirilmesinde Kullanılan IWC ve IWC+PET Ölçütleri Tablo 13. Hodgkin Lenfomada Tedavi Sonunda PET’in Öngörü Yeteneği ile İlgili Çalışmalar Tablo 14. Deauville Kriterleri
Tablo 15. Hasta Gurubunun Özellikleri
Tablo 16. Nodal tutulum alanlarının değerlendirme metoduna göre dağılımı
Tablo 17. HL tanılı hastalarda ara değerlendirmede nodal bulguların değerlendirme metoduna göre dağılımı
Tablo 18. HL tanılı hastalarda tedavi yanıtı değerlendirmede nodal bulguların değerlendirme metoduna göre dağılımı
Tablo 19. NHL tanılı hastalarda ara değerlendirmede nodal bulguların değerlendirme metoduna göre dağılımı
Tablo 20. NHL tanılı hastalarda tedavi yanıtı değerlendirmede nodal bulguların değerlendirme metoduna göre dağılımı
(5)
v
Ş
EKİL LİSTESİ
Şekil 1: Reed Sternberg hücresi
Şekil 2: Burkitt Lenfomada ‘’Yıldızlı Gök Manzarası’’ Görünümü Şekil 3: PET görüntülerinin oluşumu
Şekil 4: Lenfoma tipi-histolojik alt tip dağılımı Şekil 5: Olgu Grubunda Evre Dağılımı
(6)
vi
KISALTMALAR LİSTESİ
HL : Hodgkin Lenfoma
NHL : Non Hodgkin Lenfoma
RSH : Reed-Sternberg hücreleri
NLPHL : Noduler lenfosit predominant Hodgkin lenfoma
NS HL : Noduler sklerozan Hodgkin lenfoma
NC : Mikst hücreli Hodgkin lenfoma
LR : Lenfositten zengin Hodgkin lenfoma
LD : Lenfositten fakir Hodgkin lenfoma
DBBHL : Diffüz büyük B hücreli lenfoma
BL : Burkitt lenfoma
BLL : Burkitt benzeri lenfoma
ABHL : Anaplastik büyük hücreli lenfoma
MBHL : Mediastinal büyük hücreli lenfoma L&H hücreleri : Lenfosit ve Histiyosit hücreleri
PET-BT : Pozitron Emisyon Tomografisi- Bilgisayarlı Tomografi
MRG : Manyetik RezonansGörüntüleme
PA AC Grafisi : Posteroanterior akciğer grafi
USG : Ultrasonografi
SSS : Santral sinir sistemi
Tc : Teknesyum
Ge : Germanyum
Gs : Sezyum
EBV : Ebstein Barr Virus
HIV : Human İmmunodeficiency Virus
DNA : Deoksiribonükleik asit
NK : Natural Killer
(7)
vii
KT : Kemoterapi
RT : Radyoterapi
ABVD : Adriamisin-Bleomisin-Vinblastin-Dekarbazin
IWC : International Workshop Criteria
IHP : Uluslararası Harmonizasyon Projesi
NCCN : National Cancer Center Network
OKHN : Otolog Kök Hücre Nakli
ROC : Receiver Operating Characteristic
DKO : Dalak/Karaciğer SUVmax Oranı
G-CSF : Granulosit Koloni Stimülan Faktör
F18 : Flor-18
FDG : Fluoro deoksi glukoz (Fluoro-2-dekosi-D-glukoz)
GLUT : Glukoz Taşıyıcı Protein
HIF : Hypoxia-inducible factor
IV : İntravenöz
keV : kiloelektronVolt
mA : miliamper
mCi : miliCurie
µCi : mikroCurie
MIP : Maximum İntensity Projection
MRG : Manyetik Rezonans Görüntüleme
PDK : Piruvat Dehidrogenaz Kinaz
PPD : Pozitif Prediktif Değer
ROI : Region of Interest (ilgi alanı)
(8)
viii
ÖZET
Biz bu çalışmada, pediatrik lenfoma olgularında F-18 FDG PET-BT görüntülemenin, interim değerlendirme ve tedaviye yanıtın değerlendirilmesindeki rolünü araştırmayı amaçladık.
Bu amaçla Temmuz 2009- Kasım 2013 tarihleri arasında Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi Pediatri polikliniğine başvuran ve Kasım 2011- Ekim 2014 tarihleri arasında Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi Nükleer Tıp Anabilim Dalı’nda interim değerlendirme ve/veya tedaviye yanıtın değerlendirilmesi endikasyonuyla PET-BT tetkiki yapılan 30 pediatrik hasta verileri retrospektif değerlendirildi. Toplam 88 PET-BT görüntülemenin verileri incelenerek, kemosensitivite değerlendirme endikasyonuyla (interim değerlendirme) uygulanan 15 tetkik ve tedaviye yanıtın değerlendirilmesi amacıyla çekilen 34 tetkik çalışmaya dahil edildi. İnterim değerlendirme ve tedaviye yanıt belirleme açısından tetkikin BT komponenti, Deauville kriterleri ve SUVmax değerleri ile elde edilen bilgi, olguların klinik gidişleri ile korele edilerek karşılaştırıldı. Ekstranodal tutulum alanları ayrıca değerlendirilerek, FDG PET-BT tutulum paternleri konvansiyonel görüntüleme yöntemleri ile karşılaştırıldı ve fizyolojik tutulumun ayırt edilebilmesi için uptake oranları araştırıldı. Son olarak takip sürecinde FDG PET-BT görüntülemenin etkinliği değerlendirildi.
Çalışmaya dahil edilen lenfoma tanılı 30 pediatrik hastanın (19 HL, 11 NHL) 11’ü kız, 19’sı erkekti. Çalışma grubu yaşı 3 ve 17 arasında değişmekteydi (11.6 ± 4). 2 kür kemoterapi sonrası interim değerlendirme endikasyonuyla yapılan 15 PET-BT tetkikinde BT görüntüleri baz alınarak yapılan değerlendirmede toplam 23, SUVmax değerine ve Deauville kriterlerine göre 12 nodal hastalık bölgesi saptandı. Tedavinin bitiminde yanıtın değerlendirilmesi amacıyla yapılan 34 tetkikte ise BT görüntülerine göre 36, SUVmax değeri ve Deauville kriterlerine göre 31 nodal hastalık alanı saptandı.
HL hastalarında interim; HL ve NHL hastalarında tedavi sonu yanıt değerlendirmede SUVmax ve Deauville kriterlerine göre yapılan değerlendirme PET-BT’nin BT komponentine göre üstün bulundu. NHL hastalarında ara değerlendirmede yapılan PET-BT tetkikinde BT, metabolik değerlendirmeye göre daha sensitif olarak saptandı. Ancak doğruluk ve PPD’de metabolik değerlendirmede BT’ye oranla daha yüksek sonuçlar hesaplandı.
Extranodal tutulumlar değerlendirildiğinde 7 olguda splenik, 4 olguda pulmoner tutuluş, 5 olguda kemik tutuluşu saptandı. 7 olguda belirgin waldeyer tutulumu saptandıysa da,
(9)
ix
hiçbirinde bu bulgu lenfoma tutuluşuyla uyumlu değildi. Remisyonda olduğu bilinen 19 hastanın waldeyer dokusuna ait SUVmax değerleri 5.0-15.0 gr/ml arasında değişmekteyken, dalak/karaciğer SUVmax oranları 0.5-1.6 gr/ml arasındaydı.
Tüm bu bulgular ışığında metabolik yanıt değerlendirmenin hem interim hem de tedavi sonu değerlendirmede BT’ye üstün olduğunu gösterdik. FDG PET görüntüleri yorumlanırken yarı-nicel (SUVmax) ve görsel (Deauville kriterleri) değerlendirme kriterlerinin birbiriyle benzer sonuçlar verdiğini, her iki metodun da pediatrik lenfomanın ara (interim) ve tedavi sonu değerlendirilmesinde güvenle kullanılabilirliğini saptadık. Pediatrik olgularda lenfomanın akciğer ve kemik tutuluşunun değerlendirilmesinde PET-BT’nin tek başına diagnostik BT’den daha güvenilir sonuçlar verdiğini; ancak her iki yöntemin de birbirini tamamlayıcı nitelikleri olduğunu, PET-BT’nin splenik infiltrasyonu saptamada konvansiyonel tetkiklere üstünlüğünü, dalak tutuluşunun değerlendirilmesinde görsel yoruma ek olarak dalak/karaciğer SUVmax oranının yoruma katkısı olduğunu, Waldeyer halkası, timik rebound gibi pediatrik olgularda daha sık karşılaşılan tuzak noktalarda morfolojik ve metabolik değerlendirmenin birbirinden ayrılamaz bir bütün olduğunu güncel çalışmamızla desteklemiş olduk. İnterim yanıt değerlendirmeye katkı amacıyla hazırlanmış olan Deauville kriterleri çalışmamızda tedavi sonu değerlendirmede de kullanılmış ve yarı-nicel değerlendirme ile korele sonuçlar elde edilmiştir. Araştırmamız bu açıdan literatüre farklı bir bakış açısı getirmektedir.
(10)
x
ABSTRACT
In this study we aimed to investigate the role of FDG PET-CT in pediatric lymphoma patients to predict therapy response during interim assesment and in posttherapy period.
The data of 30 pediatric patients who referred to Ege University Department of Nuclear Medicine for PET-CT imaging between November 2011 and September 2014 were retrospectively enrolled. A total of 88 FDG PET-CT datas; 15 in midtreatment (interim), 34 after the completion of therapy were included. The information achieved by the unenhanced nondiagnostic CT component of PET-CT, the assesment of data with SUVmax value and Deauville Criteria has been compared and all were correlated with the clinical follow-up.
Extranodal sites were also evaluated separately; patterns of FDG PET-CT findings were compared with the conventional imaging modalities and uptake rates were investigated to distinguish the physiological involvement. Finally the effectiveness of FDG PET-CT in follow-up of pediatric lymphoma were evaluated.
In 30 pediatric patients (19 HL, 11NHL), there were 11 girls and 19 boys. Their age ranged from 3 years to 17 years(11.6 ± 4). 23 nodal disease sites were detected by the CT component and 12 were detected by SUVmax and Deauville criteria assessment in 15 PET-CT scans performed after 2 cycles of chemotherapy. In 34 PET-PET-CT scans performed at the end of therapy, 36 nodal disease sites were detected with CT and 31 with metabolic evaluation.
Assesment with SUVmax and Deauville criteria was superior to those of with CT component in interim PET-CT in HL patients and endtherapy PET-CT in HL and NHL patients. CT was more sensitive than metabolic evaluation for the interim PET-CT in NHL. However accuracy and PPV was found higher for metabolic assesment than for CT.
7 splenic, 4 pulmonary and 5 bone involvement were detected as extranodal sites of lymphoma. 7 patient has prominent waldeyer ring uptake, but none of those were compatible the lymphoma involvement. SUVmax values of waldeyer ring in the patients with known clinical remission ranged from 5.0 to 15.0 g/ml and SLR (splenic/liver SUVmax ratio) ranged from 0.5 to 1.6 g/ml.
In the light of all these findings we have shown that metabolic assessment is superior to CT in predicting therapy response during both interim and endtherapy evaluation. We have
(11)
xi
detected that semiquantitative (SUVmax) and visual (Deauville Criteria) assessments lead to similar results and also both methods may be used confidently in midtheraphy and endtreatment assesment of pediatric lymphoma. According to our results, PET-CT is found superior to diagnostic CT in detection of pulmonary and bone involvement in pediatric lymphoma though both imaging modalities are complementary to each other. PET-CT is also superior to conventional imaging modalities in detecting the splenic involvement and SLR also helps when correlated with visual interpretation. The pitfalls in pediatric lymhoma like waldeyer ring and thymic rebound requires combined evaluation with morphological and metabolic assesment. And finally Deauville criteria which is created mainly for interim assesment of lymphoma is used for posttherapy response evaluation and showed concordant results compared with SUV max results. In this point we had the literature gained a new point of view.
(12)
1
1.GİRİŞ
Lenfomalar çocukluk çağı kanserleri arasında, gelişmiş ülkelerde lösemi ve SSS tümörlerinden sonra üçüncü sıralarda görülürken, ülkemizde lösemilerden sonra ikinci sıklıktadır (1,2).
Yeni gelişen görüntüleme yöntemleri ve kemoterapi ajanları sayesinde günümüzde lenfomalarda hastalıklı/hastalıksız sağkalım süresi artış göstermiştir. Çocukluk çağında sık görülmesine karşın tedavi şansı yüksek olan lenfomada, hastalığın tanısı ve takibinde kullanılacak görüntüleme yöntemleri oldukça önem arz etmektedir. Günümüzde birçok hastalığın tanı ve takibinde önemli bir yer tutan PET-BT görüntülemenin, lenfoma hastalığının her aşamasında faydalı olduğuna dair gün geçtikçe yeni çalışmalar yayınlanmaktadır.
Lenfomanın Hodgkin veya Nonhodgkin oluşuna, hastalığın alt tiplerine göre F-18 FDG PET-BT’nin duyarlılığı değişmektedir. Ancak evreleme aşamasında FDG afinitesi gösteren hemen hemen her lenfoma alt tipinin, sonraki aşamalarda PET-BT’den yarar göreceği bilinmektedir. Lenfoma hastalarında interim değerlendirme amacıyla uygulanan F-18 FDG PET-BT tetkiki, kemosensitiviteyi saptamak ve hastanın sağ kalım süresini belirlemek amacıyla kullanılmakta iken, tedavi sonunda yapılan tetkik ise hastanın tedaviden ne kadar yarar gördüğü, remisyona girip girmediğini belirlemede önemlidir. F-18 FDG PET-BT’nin sensitivitesi ve spesifisitesi nodal ve extranodal hastalıkta değişiklik gösterse de ister nodal, ister extranodal olsun, metabolik görüntülemenin radyolojik yöntemlere göre bazı üstünlükleri bilinmektedir. Literatürde erişkin lenfomalarında PET-BT tetkikinin interim değerlendirme ve tedavi sonu yanıt belirleme amacıyla kullanılmasına ilişkin birçok yayın bulunmasına karşın, pediatrik grupta oldukça az sayıda çalışma mevcuttur.
FDG PET-BT görüntüleme birçok faktörden etkilenen metabolik bir değerlendirme yöntemi olduğundan, çok merkezli klinik araştırmaların sağlıklı yürütülebilmesi, özellikle tedaviye yanıtın değerlendirildiği olgularda, yanlış pozitif yorumların ve okuyucular arasındaki farklılığın azaltılması ve belirli bir standardizasyonun sağlanabilmesi amacıyla literatürde farklı değerlendirme yöntemleri bildirilmiştir. Bunlardan biri olan Deauville kriterleri, Uluslararası Lenfoma Harmonizasyon Projesi kapsamında 2009 yılında konsensusla belirlenen ve temelde interim tetkikin yorumlanması amacıyla tanımlanan semikantitatif değerlendirme yöntemidir. Bunun dışında evreleme ve tedavi yanıtı için çekilen FDG
(13)
PET-2
BT tetkiklerinde, tutulum alanlarından elde edilen ve karşılaştırılan SUVmax değerleri görsel yoruma katkı sağlayan objektif değerlendirme kriterleri arasında yer almaktadır.
Biz bu çalışmada, pediatrik lenfoma olgularında F-18 FDG PET-BT görüntülemenin, interim değerlendirme ve tedaviye yanıtın değerlendirilmesindeki rolünü araştırmayı amaçladık. Bu değerlendirmeyi yaparken, ara değerlendirme ve tedaviye yanıt belirleme açısından tetkikin BT komponenti, Deauville kriterleri ve SUVmax değerleri ile elde edilen bilgi, olguların klinik gidişleri ile korele edilerek karşılaştırıldı. Ekstranodal tutulum alanları ayrıca değerlendirilerek, FDG PET-BT tutulum paternleri konvansiyonel görüntüleme yöntemleri ile karşılaştırıldı ve fizyolojik tutulumun ayırt edilebilmesi için uptake oranları araştırıldı. Son olarak takip sürecinde FDG PET-BT görüntülemenin etkinliği değerlendirildi.
(14)
3
2.GENEL BİLGİLER
2.1. MALİGN LENFOMALAR
Lenfomalar çocukluk çağı kanserleri arasında, gelişmiş ülkelerde lösemi ve SSS tümörlerinden sonra üçüncü sırada (%10-13) görülürken, ülkemizde lösemilerden sonra ikinci (% 20-30) sıklıktadırlar (1, 2). Bu üç grup kanser çocukluk çağı kanserlerinin yarıdan fazlasını ( % 60-70) oluşturur.
Lenfoid maligniteler hematopoetik kök hücrelerden lenfositlerin gelişimi sırasındaki herhangi bir aşamada oluşan duraksama sonucu gelişen klonal proliferasyondan meydana gelir. Bu nedenle lenfomalarda, lenf bezlerinin tümoral büyümesi önde gelen klinik semptomu oluşturur. Hodgkin Lenfoma ve Nonhodgkin Lenfoma olmak üzere iki ana alt grubu mevcuttur. Bu iki grup morfolojik, immünolojik ve klinik olarak birbirinden farklıdır. Genel olarak lenfomaların % 60’ı Nonhodgkin Lenfoma, % 40’ı Hodgkin Hastalığıdır.
2.1.1 HODGKİN LENFOMA
Hodgkin Lenfoma (HL) lenf nodlarının progresif genişlemesiyle karakterizedir. Birbirini izleyen lenf nodları aracılığıyla tahmin edilebilir bir yayılım patterni vardır. Günümüzde onkolojinin en başarılı olduğu alanlardan biri olan HL’da olguların büyük çoğunluğunda tam kür sağlanmaktadır.
Thomas Hodgkin 1832de yaygın lenfadenopatisi ve splenomegalisi olan yedi hastayı tarif etmiş ve 1865’de Samuel Wilks benzer hastalarını raporlayarak bu hastalığa ‘Hodgkin Lenfoması’ ismini vermiştir. Sternberg ve Reed, 1898 ve 1902’de, Hodgkin lenfoması için patognomonik olan binükleer ve multinükleer dev hücreleri tanımlamışlardır. Seif ve Spriggs 1967’de sitogenetik araştırmalarla HL’de malign hücrelerin klonal orjinli olduğunu saptamışlardır.
(15)
4
2.1.1.1 ETYOLOJİ VE EPİDEMİYOLOJİ
HL, çocuklarda ve adelösanlarda çok sık görülmesine rağmen etyolojisi ile ilgili az şey bilinmektedir. Endüstriyel ülkelerle gelişmekte olan ülkeler arasında çocukluk çağı malign hastalıkları insidansında belirgin farklılıklar vardır ve tümör dağılımı ülkeden ülkeye değişmektedir. Ramot ve Magrath, lenfoid malign hastalıkların çevresel faktörlerle ve özellikle sosyoekonomik koşullarla ilgili olduğu varsayımını ileri sürmektedirler (3).
Epidemiyolojik çalışmalar Hodgkin Hastalığının üç tipi olduğunu düşündürmektedir: Tip 1: Hodgkin Hastalığı: 14 yaşın altında görülür. Erkek çocuklarda fazladır ve Mikst
Selüler (MC) tip egemendir.
Tip 2: Hodgin Hastalığı veya Erişkin Formu: 15-34 yaşlar arasında görülür ve Noduler Sklerozan (NS) tip egemendir.
Tip 3: Hodgkin Hastalığı veya Yaşlı Erişkin Formu: 55-74 yaşlarda saptanır.
Türkiye’de bir çok merkezin verileri değerlendirildiğinde pediatrik yaş grubunda, Hodgkin lenfomanın 10 yaşın altına kayması, erkek çocuklarda fazla görülmesi, MC histopatolojik tip egemenliği Türk çocuklarında tip 1 Hodgin Hastalığı olduğunu göstermektedir.
HL immünolojik bozukluklarla birlikte yüksek oranlarda görülmektedir. Bazı araştırmacılar ‘dual’ etyoloji varsayımını ileri sürmektedirler. Çocuk ve gençlerde görülen HL ile orta ve ileri yaşlarda saptanan hastalığın farklı etyolojik nedenlerle oluştuğu düşünülmektedir. Primer immün yetmezliği olan hastalarda lenfoma gelişme riski çok fazladır. Bu immün yetmezlik durumları ataksi-telenjektazi, Wiskott Aldrich Sendromu, Chediak-Higashi sendromu, Ig-A eksikliği, kombine immün yetmezlik ve X-linked lenfoproliferatif sendromdur. Primer immün yetmezlik sendromları dışında, immünosupresif tedavi verilen böbrek ve kalp transplantasyonu yapılan hastalarda veya AIDS dahil çeşitli kazanılmış immünite bozukluğu olan bireylerde Hodgkin hastalığını da içeren çeşitli malign lenfomalar artmış oranlarda saptanmaktadır. Benzen, fenoksi asit ve klorfenol gibi kimyasal maddelerle de malign lenfomalar oluşabilmektedir. Antikonvülzan tedavi alan hastalarda HL’ nin meydana geldiği raporlanmıştır. Birden fazla çocuğunda HL saptanan aileler bildirilmiştir. Bu hastalarda HLA grubundan A1, B5, B8 ve B18 tiplerinin sık görüldüğü raporlanmıştır. Ayrıca monozigotik ikizlerde HL insidansının, dizigotik ikizlerden daha fazla olduğu gösterilmiştir. Bu
(16)
data familyal HL’de çevresel faktörlerden çok genetik duyarlılı
düşündürmektedir. Tonsillektomize bireylerde HL, 2,7 ile 3,2 kez daha fazla görülmektedir. Birçok yayında EBV-HL birlikteli
tiplerden farklı özellikler gösterdi gen ürünü olan LMP1 gösterilmiş
arttırarak B hücrelerini apopitotik hücr subgruplarında EBV’nin rolünü dü örneklerinde % 20-80 oranında saptaya
2.1.1.2 PATOLOJİ
Hodgkin hastalığının tanısı lenfositler, hücreleri ve fibroblastlardan olu
(RSH) (Bkz: Şekil 1) görülmesiyle konur.
Şekil 1: Reed Sternberg hücresi
5
vresel faktörlerden çok genetik duyarlılığın önemli oldu ündürmektedir. Tonsillektomize bireylerde HL, 2,7 ile 3,2 kez daha fazla görülmektedir.
HL birlikteliği ve Lenfosit Predominant (LP) histopatolojik tipin di özellikler gösterdiği bildirilmiştir. Reed- Sternberg hücresinde
gen ürünü olan LMP1 gösterilmiştir. LMP1, bcl 2 (apoptozisi inhibe eden gen) ekspresyonunu arttırarak B hücrelerini apopitotik hücre ölümünden korumaktadır. Bu da HL’nin
nin rolünü düşündürmektedir. EBV genomunu Hodgkin’ 80 oranında saptayan çalışmalar vardır (2,4,5,6,7).
ğının tanısı lenfositler, histiositler, granülositler, eozinofiller, plazma hücreleri ve fibroblastlardan oluşan bir hücre topluluğunda Reed-Sternberg hücrelerinin
görülmesiyle konur.
Reed Sternberg hücresi
ğın önemli olduğunu ündürmektedir. Tonsillektomize bireylerde HL, 2,7 ile 3,2 kez daha fazla görülmektedir. histopatolojik tipin diğer esinde EBV’nin latent tir. LMP1, bcl 2 (apoptozisi inhibe eden gen) ekspresyonunu ünden korumaktadır. Bu da HL’nin bazı nomunu Hodgkin’li doku
histiositler, granülositler, eozinofiller, plazma Sternberg hücrelerinin
(17)
6
L&H hücreleri (Lenfosit ve Histiyosit Hücre, ‘’popcorn’’-patlamış mısır hücreleri) ve laküner hücreler RSH’nin varyantlarıdır. Diagnostik RSH büyük, binükleer veya çok çekirdekli hücrelerdir. Çekirdekte nükleolusları belirgindir. RSH neoplastik hücrelerdir, kökeni tam olarak bilinmemektedir. RSH ‘de CD30 (Ki-1), CD25 (interlökin-2-reseptörü) pozitiftir.
RSH’nin immünofenotipi, Hodgkin lenfomasının histopatolojik subtipleriyle değişmektedir. Noduler sklerozan, mikst tip, lenfositten fakir tipte bu hücreler CD15+, CD45-‘dir. Lenfositten zengin tipte ise CD15-, CD45+’dir. Lenfositten zengin tip HL’nin B-hücre orjinli olduğu kabul edilmektedir. RSH, CD25+ ve CD30+’dir. Ayrıca bu iki reseptör moleküllerin solubl formları HL’li hastaların serumlarında da bulunmaktadır. Serumda CD30’un bulunmasının prognozun saptanmasında önemli olabileceği öne sürülmüştür.
Hodgkin hastalığında birçok sitokin salınımı söz konusudur ve bunlar hastalık semptom tablosunun oluşmasında etkendirler (Tablo1).
Tablo 1: Hodgkin Lenfomada sitokinler ve semptom ilişkisi
Sitokin Semptom IL-1 IL-2 IL-5 TNF-alfa TNF-beta
Lenfoproliferasyon, ateş, gece terlemesi
İmmun yetmezlik
Eosinofilik infiltrasyon
Kilo kaybı
(18)
7
HL immunohistokimyasal profilleri ve prognozları farklı olan Noduler Lenfosit Predominant ve klasik Hodgkin lenfoma olarak iki gruba ayrılır. Ayrıca klasik Hodgkin lenfoma tümor dokusunun yapısı, fibrozis varlığı ve inflamatuar infiltratın özelliklerine gore 4 histolojik alt gruba ayrılmıştır (Tablo 2).
Tablo 2: Hodgkin hastalığının histolojik (WHO) sınıflaması
1. Nodüler Lenfosit Predominant HL:
Tümor dokusu nodüler yapıdadır. Neoplastik nodüller klasik Lenfosit ve Histiyosit Hücre (L&H hücreleri-Popkorn Hücreleri) -çok nadiren RS hücreleri- ile küçük benign B lenfositler, histiyositler ve epiteloid histiyositlerden oluşur. NLP HL % 10-15 oranında, en sık erkek ve küçük yaşlarda, klinik olarak genellikle lokalize hastalık tablosunda görülür (2).
2. Klasik HL:
Klasik morfoloji ve immunofenotipik ozellikler gosterir. Patolojik tümör hücreleri RS hücreleridir.
a) NS tip: En sık görülen tiptir. Adolesanda % 70, daha küçüklerde % 40 sıklıktadır.
Tümor dokusu neoplastik ve inflamatuar hucrelerin (RS hücreleri ve laküner varyantları) oluşturduğu nodüllerden oluşur. En az bir nodülü çevreleyen kalın sklerotik kollajen bantlar ve lenf nodu kapsülünde belirgin kalınlaşma ile karekterizedir.
Evre Özellikler
1. 2.
Noduler lenfosit predominant Hodgkin lenfoma (NLP HL) Klasik Hodgkin Lenfoma
a. Noduler sklerozan klasik Hodgkin lenfoma (NS) b. Mikst hücreli klasik Hodgkin lenfoma (MC) c. Lenfositten zengin klasik Hodgkin lenfoma (LR) d. Lenfositten fakir klasik Hodgkin lenfoma (LD)
(19)
8
b) MC tip: Bu tip 10 yaş altındaki çocuklarda daha sıktir. HL 'nın % 30'nu oluşturur.
Tümor dokusu genellikle diffüzdur. Diğer tiplere göre RS hucreleri ve varyantları daha çoktur. İnflamatuar hücreler lenfosit; plazma hücreleri, eozinofil ve histiyositlerden oluşur. Klinik olarak genellikle ileri evre ve ekstranodal tutulumla prezentedir.
c) LR tip: HL'nın % 5'ini oluşturur. Tümör dokusu RS hücreleri ve çok sayıda küçük B
lenfositlerinden oluşur. Nodüler veya daha az diffüz formda gorülür. Klinik ve prognoz olarak NLP HL ye benzer. Ortalama 32 yaş ve üstünde görülür. Mediastinel kitle sık görülür (2,6,8).
d) LD tip: Cocuklarda nadirdir. EBV ve HIV pozitif hastalarda daha sık görülür. İri,
çok sayıda malign hücreler, RS hücreleri ve az oranda lenfositlerle karekterizedir. Diffüz fibrozis ve nekroz sıktır. Klinik olarak kemik ve kemik iliği tutulumu sıktır.
2.1.1.3 KLİNİK BULGULAR:
Hastalığın ilk bulgusu çoğu kez yüzeyel lenfadenopatidir. Lenfadenopati hastaların yaklaşık % 80’inde servikal bölgededir. Tutulan lenf nodu lastik kıvamında, elastik ve ağrısızdır. Servikal bölgenin tutulması tek taraflı veya iki taraflı olabilir. Hodgkin lenfomalı hastada, asimetrik tonsiller doku kuşku uyandırmalıdır. İlk gelişte aksiller bölgenin tutulumu % 6-20, mediastinal yerleşim % 60, inguinal lokalizasyon % 6 olarak bildirilmektedir.
Periferik lenfadenopati, mediastinal kitle, ateş, ağırlık kaybı, gece terlemeleri, halsizlik gibi semptomları olan hastada lenfoma ön tanısı akla gelmelidir. Semptomlar ve prezentasyon şekilleri Tablo 3‘de, bulgu ve semptomların sıklık sırası ise Tablo 4’de verilmiştir.
Herhangi bir anatomik bölgede iki cm.’den büyük periferik lenfadenopatisi olan hastalar dikkatle izlenmeli ve gerektiğinde biyopsi yapılmalıdır. Hastaların yaklaşık % 60’ında intratorasik hastalık vardır. En çok anterosüperior mediastinum, paratrakeal ve trakeobronşial lenf nodu grupları tutulur. Mediastinal tutulma, nodüler sklerozan tiple birlikte olan adölesan hastalarda sıktır. HL’de, pulmoner tutuluş ve plevral effüzyon ender olarak saptanır.
(20)
9
Tablo 3: Çocuklarda görülen semptomlar ve prezentasyonları
Tablo 4: Çocuklarda görülen bulgu ve semptomların sıklık sırası
Semptom Oran
Lenfadenopati % 90
Mediastinel lenfadenopati
Adolesan ve genç erişkinlerde % 75
10 yaş altı çocuklarda % 25
Splenomegali % 25 B semptomları % 20 Kilo kaybı Gece terlemeleri Ateş Kaşıntı Pulmoner semptomlar Öksürük Dispne % 15 % 10
Alkolle artan ağrı % 5
Semptom Prezentasyon
A semptomları: ‘B’ semptomlarının yokluğu
B semptomları (en az bir tanesi): Son 6 ayda açıklanamayan >%10 kilo kaybı Açıklanamayan rekürren > 38 santigrat derece ateş Yoğun gece terlemeleri
X: Bulky hastalık: en büyük çapı > 10 cm veya göğüs
çapının
>1/3 ünü kaplaması (AC grafide görülen)
S: Dalak tutuluşu
E: Bilinen nodal alana komşu veya bu alanın proksimalinde
(21)
10
Hodgkin Hastalığı tedavi edilmezse nodal ve extranodal çok çeşitli organ ve dokular tutulabilir.
HL’larda hastalığın yaygınlık derecesi yani evresi en önemli prognostik faktörlerin başında gelir. Diğer prognostik önemi olan faktörler şöyle bulunmuştur:
Yaş: <10 yaş olması iyi yöndedir.
Cinsiyet: kızlarda daha iyi sonuçlar bildirilmektedir. B semptomlarının olmaması: iyi,
Bulky mediastinal hastalık varlığı kötü prognostik faktörlerdendir. 5 veya daha fazla nodal hastalık: kötü
Yaygın dalak tutulumu: kötü.
Lenfositten zengin> Noduler sklerozan> Mikst sellüler > Lenfositten fakir iyiden kötüye dağılım şeklindedir.
2.1.1.4 TANI
HL tanısında hastanın detaylı öyküsü ve ayrıntılı fizik bakı temel basamaklardır. Evreleme, fizik muayene ve görüntüleme tetkiklerinin kombinasyonu temeline dayanmaktadır (HL de evreleme Tablo 5’de verilmiştir). Evreleme ve hastalık durumunu değerlendirme tanı aşamasında, tedavinin erken dönemi ve bitiminde yapılır.
Diagnostik değerlendirmeye B semptomlarına dair ayrıntılı bir öykü, splenik hastalık ile organ disfonksiyonunun varlığı ve mevcut tüm adenopati boyut ve lokalizasyonunu saptayacak ayrıntılı fizik muayene ile başlamak oldukça önem arzetmektedir. Laboratuar tetkikleri tam kan sayımı, karaciğer ve böbrek fonksiyon testleri, tümoral aktivitenin nonspesifik markerları olan ferritin ve eritrosit sedimentasyon hızı gibi akut faz reaktanlarını içermelidir.
Extranodal hastalık veya metastaz varlığının, patolojik lenf nodu gruplarınının saptanmasına yardımcı olması bakımından boyun, toraks, abdomen ve pelvise yönelik
(22)
11
Bilgisayarlı Tomografi (BT) tetkiki yapılmalıdır. Ek olarak posteroanterior ve lateral göğüs grafileri, mediastinal hastalığın saptanmasında yardımcı olabilir. Göğüs grafisi bulky mediastinal lenfadenopatinin kriterlerinin tanımlanmasında önemli olsa da, yeni teknolojilerle birlikte bu durum değişmektedir.
BT’ye ek olarak, nükleer görüntülemeler HL’nin evrelemesinde ve tedavi yanıtının değerlendirilmesinde büyük öneme sahiptir. PET-BT, başlangıçta hastalığın tanısı konduktan sonra evreleme aşamasında fonksiyonel görüntüleme prosedürü olarak önerilmektedir. PET-BT tetkikine yönelik ayrıntılı bilgiler, ilgili kısımda anlatılacaktır. Kemik ağrısı veya kanda artmış alkalen fostataz seviyeleri mevcut olan hastalarda Tc-99m ile yapılacak kemik sintigrafisi yarar sağlayabilir.
HL evrelemesinde başvurulan cerrahi prosedürler, kemik iliği ve lenf nodu biyopsilerini içerir. B semptomu olan veya yüksek evre hastalığı olan (evre 3-4) hastalarda bilateral kemik iliği biyopsileri önerilmektedir.
Dikkatli ve ayrıntılı bir fizik bakı ile görüntüleme tetkikleri tamamlandıktan sonra, mümkün olan en az invazif prosedür ile mümkünse lenf nodu biyopsisi ile HL tanısı kesinleştirilmelidir. İnce iğne aspirasyon biyopsisi, HL subtiplerinin tanınmasında kullanılacak immunofenotip belirleme için gerekli olan hücre sayısını sağlayamayabileceğinden, önerilmemektedir (9).
Tablo 5: Hodgkin Lenfoma- Modifiye Ann Arbor (Cotswold) Klasifikasyonu
Evre Özellikler
I Tek bir lenf düğümü bölgesi veya tek bir extranodal organ tutulumu (IE) II Diafragmanın bir tarafında 2 ya da daha fazla lenf düğümü bölgesi tutulumu,
Extranodal organ ve 1 ya da daha fazla lenf düğümü bölgesi tutulumu. (IIE) III Diafragmanın her iki tarafında lenf düğümü bölgesi tutulumu ve bunlara eşlik
edebilen extranodal organ (IIIE) ya da dalak (IIIS) ya da her ikisinin tutulumu (IIISE)
(23)
12
2.1.1.5 TEDAVİ
HL’ da tedavinin temelini kemoterapi ve radyoterapi oluşturur. Cerrahi yalnızca biyopsi amacıyla kullanılmaktadır. Önceki yıllarda evreleme laparotomisi kullanılmaktayken, günümüzde terk edilmiştir. Çocukluk çağında tedavide kemoterapi ve radyoterapi beraber kullanılmakla birlikte ikincil yan etkilerden dolayı her iki yaklaşımda da doz azaltımları ve hatta özellikle erken evrelerde radyoterapiden kaçınma yoluna gidilmektedir. Amaç optimum tedavi dozunu yakalamaya çalışmaktır. HL hastalarında hastalığın nüksü durumunda ikincil kemoterapilerle % 50 oranında başarı sağlanır. Otolog ilik nakli veya periferik kök hücre nakli de diğer seçenekler arasındadır. HL hastalığından tam kür sağlanan hastaların ileriki yıllardaki izleminde kardiyak, pulmoner, endokrinolojik sorunlarla karşılaşılmış olup günümüzdeki tedavi yöntemleri bu ikincil etkileri en aza indirgeme felsefesi üzerine kurulmaktadır. HL hastalığından sonra ikincil tümör riski 10 yıl sonra % 5 civarındadır.
2.1.2 NON-HODGKİN LENFOMA
Non·Hodgkin lenfomalar (NHL) malign lenfoma olgularının % 60' ını oluşturur. NHL'lar immün sistemin fonksiyonel olarak farklı hücre ve prekürsörlerinin malign transformasyonu ile oluşur. Bu nedenle NHL'lar morfolojik, immünolojik ve klinik prezentasyon bakımından heterojen bir gruptur. Histopatoloji, immünoloji, sitogenetik ve moleküler biyoloji alanında ilerlemeler NHL'nın biyolojisinin anlaşılmasını sağlamıştır. Klinik agresifliklerine göre düşük, orta ve yüksek grade tipleri vardır. Çocuklarda %90 high grade, yetişkinlerde ise çoğunlukla düşük veya orta gradeli NHL'lar gorülür. Bu farklılığın immünolojik ve histolojik maturasyona bağlı oldugu düşünülmektedir (10,11).
2.1.2.1 ETYOLOJİ VE EPİDEMİYOLOJİ
NHL’lar farklı coğrafi bölgelerde farklı dağılım gösterirler. Endemik Burkitt Lenfoma Afrika’da sık görülürken, gelişmiş ülkelerde daha az oranda saptanmaktadır. 10 yaş altındaki çocuklarda NHL, HL'ya göre daha fazla görülürken, 15-19 yaş arasında HL insidansı NHL'den iki kat fazladır. NHL malign hastalıkların % 6-7 sini oluşturur. Tüm yaş grupları için erkek/kız oranı 2.5:1 iken 5-14 yaşlar arasında bu oran 3:1 dir. HL’de olduğu gibi
(24)
13
NHL’de de etyoloji üzerine net bilgiler olmamakla birlikte şu faktörlerin etyopatogenez üzerinde rol oynadığı düşünülmektedir:
• Edinsel veya konjenital immun yetmezlikler
• Organ ve hematopoetik kök hücre transplantasyonu sonrası immün supresyon • Viral enfeksiyonlar (EBV ve HIV)
• Radyasyon
• Kimyasal maddeler, petrol ürünleri, solventler, asbestozis, metal tozları • Pestisid ve insektisid
• Fenitoin kullanımı
• Hücre proliferasyonu, diferansiasyonu ve apoptozisi etkileyen genetik sapmalar (10,11).
Non-Hodgkin lenfomaların sitomorfolojik, klinik, immünofenotipik, sitogenetik ve moleküler özellikleri farklı olan heterojen bir grup olması sebebiyle değişik sınıflamalar tanımlanmıştır. Çocukluk çağı NHL ları en son kabul edilen REAL ve WHO sınıflamalarına gore 4 ana grupta tanımlanmaktadır (Tablo 6) (10,12).
Tablo 6: Non Hodgkin Lenfoma sınıflandırması Evre Özellikler
1. Matür B hücreli lenfoma
a. Burkitt lenfoma/lösemi (BL) b.Burkitt benzeri lenfoma (BLL)
c.Diffüz büyük B hücreli lenfoma (DBBHL) d.Mediastinal büyük hücreli lenfoma (MBHL) 2. Matür T ve NK hücreli tümörler
a.Anaplastik büyük hücreli lenfoma (ABHL) b. CD30 +, T ve Null hücre tipleri
(25)
1. Burkitt lenfoma ve Burkit
Çocukluk çağı lenfomalarının %
Benzeri Lenfoma-BLL) oluşturur. Sporadik ve endemik olmak üzere 2 form Avrupa, Kuzey Amerikada
daha çok yüz kemiklerini (çene ve maksilla) tutar ve küçük çocuklarda görülür. Sporadik BL en sık gastrointestinal sistem olmak üzere özellikle ileoçekal bölgeyi tutar. Burkit lenfoma küçük yuvarlak hücreli diffüz B hücreli tümördür. Klasik yıldızlı gö
BL için tipiktir (10) (Bkz:Şekil
Prognostik faktörler olarak tümor büyüklü düzeyi, kemik ve SSS tutulumu sayılabilir. Kemo prognostik faktördür (13).
Şekil 2: Burkitt Lenfomada ‘’Yıldızlı Gök Manzarası’’ Görünümü
14
enfoma ve Burkitt benzeri lenfoma
ı lenfomalarının % 40'ını Burkitt Lenfoma (BL) ve varyantları ( şturur. Sporadik ve endemik olmak üzere 2 formu
Kuzey Amerikada, endemik form Ekvatoryal Afrikada görülür. Endemik BL ok yüz kemiklerini (çene ve maksilla) tutar ve küçük çocuklarda görülür. Sporadik BL en sık gastrointestinal sistem olmak üzere özellikle ileoçekal bölgeyi tutar. Burkit lenfoma
üçük yuvarlak hücreli diffüz B hücreli tümördür. Klasik yıldızlı gök manzarası görünümü Şekil2).
Prognostik faktörler olarak tümor büyüklüğü, evresi, Laktat Dehidrogenaz enzim (LDH) düzeyi, kemik ve SSS tutulumu sayılabilir. Kemoterapi tedavisine yanıt bir di
Burkitt Lenfomada ‘’Yıldızlı Gök Manzarası’’ Görünümü
ve varyantları (Burkitt formu vardır. Sporadik , endemik form Ekvatoryal Afrikada görülür. Endemik BL ok yüz kemiklerini (çene ve maksilla) tutar ve küçük çocuklarda görülür. Sporadik BL en sık gastrointestinal sistem olmak üzere özellikle ileoçekal bölgeyi tutar. Burkit lenfoma, manzarası görünümü
ü, evresi, Laktat Dehidrogenaz enzim (LDH) rapi tedavisine yanıt bir diğer önemli
(26)
15
2. Diffüz Büyük B hücreli Lenfoma
Diffüz büyük B hücreli lenfoma’lar (DBBHL) median 60 yaş (14-98) civarında görülürler (114). De novo olarak ortaya çıkabileceği gibi indolent lenfomalardan da histolojik olarak transforme olabilir. Hastalık tipik olarak sistemik semptomlarla ilişkili, hızlı büyüyen nodal veya ekstranodal kitle şeklinde ortaya çıkar. Yaklaşık % 50-60 hasta ileri evrede başvurur. DBBHL, kombinasyon kemoterapisi ile kür sağlanabilecek ancak tedavisiz bırakılırsa 1 yıldan az yaşam süresine sahip agresif bir hastalıktır (115).
2.1.2.2 KLİNİK BULGULAR
Çocuklarda görülen NHL’da bulgular; primer tümörün lokalizasyonuna, hastalığın histopatolojik alt grubuna ve yaygınlığına bağlıdır. Bu yaş grubunda tipik olarak ekstranodal olup, hızla ve kan yoluyla yayılır. Tanı anında hastalık çocukların üçte ikisinde ve adölesan yaş grubunda çoğunlukla metastatiktir. Merkezi sinir sisteminde NHL, ya lösemik menenjit ya da kranial sinir felçleri olarak görülür. Periferik kan bulguları arasında pansitopeni olması kemik iliği tutulumunu düşündürmeli, bu durumda kemik iliği aspirasyon incelemesi yapılmalıdır. NHL‘nın prezentasyon şekilleri Tablo 7‘de verilmiştir. Birincil yerleşim yeri olarak oranlar şu şekildedir:
Batın: % 30 Baş-boyun: % 30
Mediastinal, torasik, hiler: % 25.
Daha az sıklıkla tutulum gösteren alanlar ise cilt-ciltaltı, göz, tiroid, kemik, böbrek, epidural bölge, meme ve gonadlardır.
(27)
16
Tablo 7: NHL prezentasyon şekilleri
Özellik Belirti ve semptom Bulgu
Meningoensefalit Waldeyer halka tutulumu Çene lezyonu Sistemik özellikler Mediastinal kitle
Vena kava süperior sendromu Akut batın Kemik ağrısı Deri tutulumu Testis tutulumu Pansitopeni Baş ağrısı
Kranial sinir felci Bilinç değişikliği Tonsilla hipertrofisi Şişlik Ağrı Ateş Kilo kaybı Gece terlemesi İştahsızlık Kırıklık Persistan öksürük Disfaji Dispne Göğüs ağrısı Üst extremitelerde ödem Boyun venlerinde dolgunluk Solunum seslerinde azalma Dispne stridor
İnterkostal çekilmeler Perikardiyal efüzyon Batın distansiyonu, asit Ağrı
Hassasiyet Bulantı,kusma GİS kanaması İntussepsiyon Lokal ağrı, şişlik
Ağrılı lezyon Ağrı, şişlik Enfeksiyon Yorgunluk Kanama Genellikle MSS tutulumu Burkitt Endemik burkitt
Anaplastik büyük hücreli
Genellikle T hücreli lenfoblastik lenfoma
Genellikle T hücreli lenfoblastik lenfoma
Burkitt
Abdominal lenfoma
Burkitt
Anaplastik büyük hücreli lenfoblastik lenfoma
Anaplastik büyük hücreli Lenfoblastik lenfoma Anaplastik büyük hücreli
Kemik iliğine metastatik Burkitt veya Lenfoblastik lenfoma
(28)
17
2.1.2.3 TANI
Çocukluk çağı NHL’da tanı için gerekli tetkikler Tablo 8’de verilmiştir. Önerilen laboratuvar ve radyolojik testler tam kan sayımı, elektrolitler, kan ürik asit, kalsiyum, fosfor ve kreatinin düzeyleri, kemik iliği aspirasyon ve biyopsisi, serebrospinal sıvı sitolojik örneklemesi, hücre sayımı ve protein düzeyleri için lomber ponksiyon, PA AC grafisi, göğüs ve adominopelvik BT’dir. Tanı sonrası evreleme aşamasında ve metabolik tümör yanıtı değerlendirmede PET taramaları da yapılmalıdır. Tümör dokusu (biyopsi, kemik ,iliği, serebrospinal sıvı, plevral parasentez sıvısı) immunfenotip belirleme amacıyla flow sitometri ile test edilmelidir.
Tablo 8: NHL tanısında uygulanacak tetkikler
Evre Özellikler 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9.
Anamnez, Fizik bakı Tam kansayımı
Karaciğer, böbrek fonksiyon testleri Serum LDH düzeyi
PA Akciğer grafisi
Kemik iliği aspirasyonu, gerekirse biyopsi Lomber ponksiyon
Efüzyon varsa sitolojik tetkik USG, BT, PET-BT
(29)
18
Tanı sonrası sıra tedavi seçeneklerinin ve prognozun belirleyicilerinden en önemlisi olan evreyi tespit etmededir. Evreleme sistemi Tablo 9’da verilmiştir.
Tablo 9: Çocuklu çağı NHL St. Jude (Murphy) Evreleme sistemi
2.1.2.4 TEDAVİ
NHL’da temel tedavi yaklaşımı kemoterapidir. NHL’lar kemoterapiye hassas tümörlerdir. İkilenme zamanları hızlı olduğu için KT’ye yanıtları da genellikle iyidir. KT rejimlerinin temeli genellikle lenfomanın immünfenotipine (B veya T) göredir.
Lenfoblastik lenfomalar genellikle benzer lösemi protokolleri ile tedavi edilirler. İndüksiyon, konsolidasyon ve idame tedavi dönemleri ile yaklaşık 2-3 yıllık bir tedavi süresini içerir.
Evre Tanımlama
I Tek bir anatomik bölgede veya extranodal hastalık (abdomen ve torakal yerleşimliler hariç)
II Torakal hastalık hariç olmak üzere:
a. Extranodal yerleşimli tek tümör ve bölgesel lenf nodu tutulumu b. Diafragmanın aynı tarafında iki veya daha çok nodal tutulum
c. Diafragmanın aynı tarafından iki extranodal tümör (bölgesel lenf nodları tutulmuş olabilir)
d. Primer rezeke edilen gastrointestinal tümörler Mezenterik lenf nodları pozitif olabilir,olmayabilir e. Tam çıkarılan abdominal hastalık
III a. Diafragmanın her iki tarafında iki extranodal tümör veya iki ya da daha çok nodal alan tutulumu
b. Bütün primer mediastinal , timik, plevral NHL’ ler c. Tam rezeke edilmeyen bütün yaygın abdominal tümörler d. Tüm paraspinal veya epidural tümörler
IV Yukarıdaki evrelerden herhangi biri ile beraber merkezi sinir sistemi veya kemik iliği tutulumu (> % 25)
(30)
19
Küçük çentiksiz, B hücreli lenfomalarda tedavi süresi kısadır. 2-6 kür tedavi bloklarından oluşan tedavi şemaları vardır. Tedavi yaklaşık 6 ay kadar sürer. İdame tedavisi yoktur.
Büyük hücreli lenfomalarda çeşitli tedavi yaklaşımları olup, genellikle B hücreli lenfoma protokolleri kullanılır.
NHL’ larda cerrahi, tanı aşamasında biyopsi amaçlı ve evreleme için kullanılır. Batın kaynaklı genellikle B hücreli Burkitt lenfomalar, çocukluk çağında kitle etkisine sekonder bağırsak obstrüksiyonu, volvulus gibi nedenlerden dolayı akut batın tablosuyla başvurabilirler. Bu olgularda geniş cerrahi girişime izin verilebilir.
Radyoterapi NHL tedavi protokollerinde acil durumlar haricinde rutinde yer almaz. Süperior vena kava basısı veya MSS tutulumu (kranial sinir paralizisine yol açan) olan olgularda RT yapılabilir.
NHL’larda SSS proflaksisi intratekal tedavilerle yapılır. Otolog kök hücre nakli kısmi yanıt alınan B hücreli lenfomalarda denenebilir. Nüks T hücreli lenfomalarda allojenik transplantasyon düşünülebilir. CD20 pozitif lenfomalarda anti-CD20 monoklonal antikor tedavileri, tedavinin bir parçasını oluşturmaktadır.
NHL’larda tedavi öncesi veya tedavi başladıktan sonra acil metabolik komplikasyonlar açısından çok dikkatli olmak gerekir. Tümör lizis sendromu bu durumların başında yer alır. Tümör hücrelerinin kemoterapiyle hızlı yıkımına bağlı olarak ürik asit, fosfat ve potasyum gibi metabolitler, böbreklerden atılım kapasitesini aşarak hücre dışı sıvıda birikirler. Tedavide hastanın hidrasyonu, allopürinol, rekombinant ürat oksidaz ve gerekirse diyaliz kullanılır.
2.2 PET-BT’ YE GİRİŞ
2.2.1 Pozitron Emisyon Tomografisi / Bilgisayarlı Tomografi (PET/BT)
Pozitron emisyon tomografisi (PET), pozitron yayıcı radyofarmasötiklerden oluşan anhilasyon fotonlarının üç boyutlu dağılımını gösteren tomografik bir yöntemdir. Pozitron yayarak bozunan radyonüklidler genellikle düşük atom numaralı ve çok kısa yarı ömürlü elementlerdir. Doğada bulunmayan ve sadece yapay olarak üretilen bu radyonüklidler,
(31)
20
çekirdeklerindeki proton fazlalığı nedeniyle çekirdekten pozitron (pozitif yüklü elektron) atmak suretiyle radyoaktif bozunmaya uğrarlar. Pozitron (β+), elektronla aynı kütleye sahip ancak elektrondan farklı olarak pozitif yüklü, kısa ömürlü bir parçacıktır. Protondan zengin kararsız izotopların bozunması sonucu oluşurlar ve süreç, çekirdekte bir protonun nötrona dönüşmesini de kapsar. Bu dönüşüm sırasında pozitronlar (β+ parçacıklar) çekirdekten belli bir enerji seviyesi aralığında yayılırlar. Pozitron, ortamda (tıbbi görüntülemede hastanın vücudunda) enerjisine bağlı olarak yok olmadan önce madde içinde kısa bir mesafe kateder. F-18 için bu mesafe ortalama 0,3 mm’dir. Karşılaştığı başka bir atomun elektronu ile çarpışarak enerjiye dönüşür ve birbirine 180 derece zıt açı ile hareket eden 511 keV enerjili gama ışınları oluşturur (Bkz: Şekil 3). Oluşan foton çiftleri hastanın içinden geçebileceği halka şeklindeki detektör içine yerleştirilmiş kristaller tarafından tespit edilir. Çok kısa zaman aralıkları ile eş zamanlı dedeksiyonları ‘koinsidans dedeksiyon’ olarak adlandırılır. PET detektör halkasına zıt yönde ve aynı anda (birkaç nanosaniye farkla) ulaşmayan foton çiftleri PET tarayıcısı tarafından algılanmaz. Bu olaya ayırım (discrimination) denir ve gerçek koinsidans olayların lokalizasyonunun doğrulanmasını kolaylaştırır (14). Dedektörde bulunan kristallere ulaşan fotonlar sayesinde sintilasyon oluşur. Kristaller, durdurma güçlerine, parlaklıklarına, yayılan ışığın dalga boyuna ve ışığın oluşma zamanına göre değerlendirilir ve bu özelliklerine göre görüntü kalitesi ve görüntüleme süresi değişir (15).
(32)
21
PET görüntülemede, sintilasyon kristali 511 keV’lik fotonları durdurabilecek yoğunlukta bir madde olmalıdır. Bu nedenle yoğun, inorganik, katı sintilatörler seçilmelidir. Günümüzde kullanılan PET tarayıcılarında Bizmut germanat (BGO), Gadolinium oksiortosilikat (GSO) ve Lutesyum oksiortosilikat (LSO) kristalleri kullanılmaktadır (16). PET dedektörleri tasarımları bakımından tam bir halka şeklinde dizilmiş (ring) ve kristal paketleri ile daha az sayıda kristal bulunduran kısmi halka (partial ring) dedektörler olarak ayrılabilir. Tam halka şeklindeki dedektörlerin rezolüsyonu kısmi halka şeklindeki dedektörlere göre daha yüksektir. Kristale çarpıp sintilasyon oluşturan fotonlar, kayıt ünitesine gidecek olan voltaj darbelerinin ilk halini oluşturacak olan foton çoğaltıcı tüplerde durdurulurlar. Çok sayıda foton çoğaltıcı tüp, ön yüzeyi kolimatöre bağlanan kristalin diğer yüzeyi üzerine sıkı bir şekilde yerleştirilmişlerdir. Düşük enerjili sintilasyon fotonları tüp katodunda elektronlara dönüşürler ve tüp çıkışında voltaj darbeleri elde edilir. Bu darbeler kayıt ünitesinde görüntüyü oluşturacak şekilde işlenir ve rekonstrüksiyon işlemleri sonucu tomografik PET görüntüleri elde edilir. PET görüntülemede hastadan gelen radyoaktif fotonların algılanmasıyla görüntü oluşturulması işlemine ‘emisyon görüntüleme’ adı verilir (17). Konvansiyonel PET tarayıcılarında Germanyum (Ge)-68 veya Sezyum (Cs)-137 kaynakları kullanılarak görüntü alanındaki doku katmanlarının ışın geçirgenlik özelliklerindeki farklardan yararlanılarak “transmisyon görüntüleme” yapılmakta ve elde edilen veriler emisyon görüntülemede fotonların değişik doku katmanlarından geçerken kaybettiği enerjileri hesaplamak ve düzeltmek amacıyla kullanılmaktadır (18). Bu işleme “attenüasyon düzeltmesi” adı verilir (19). Yeni nesil PET tarayıcılarda ise PET dedektörünün önüne BT dedektörü yerleştirilerek geliştirilen entegre (hibrid) PET-BT sistemlerinde X-ışını kullanımı sayesinde radyonüklid transmisyona gerek kalmamıştır. Her ne kadar radyasyon maruziyetini arttırsa da bu yöntem ile çok daha kısa sürede ve çok düşük gürültü düzeyi ile atenüasyon düzeltmesi yapılabilmektedir (20). PET görüntüleme, BT, MR ve US gibi morfolojik görüntüleme yöntemlerinden farklı olarak, anatomik değişikliklerden çok, çeşitli radyofarmasötikler aracılığıyla dokudaki biyokimyasal ve fonksiyonel değişimleri ortaya koymayı amaçlar. Günümüzde glikoz metabolizmasını izlemeye yönelik olarak geliştirilmiş olan F–18 fluorodeoksiglukoz (FDG) molekülü rutin klinik PET çalışmalarının %90’dan fazlasını oluşturmaktadır.
(33)
22
2.2.2. Kanser Hücrelerinde Glukoz ve F18-FDG Metabolizması
Kanser hücrelerinde artmış glukoz metabolizması yaklaşık 80 yıldır bilinmektedir (21). Ancak artmış glukoz metabolizması kansere özgül değildir. Son 15 yılda kanserdeki glukoz metabolizması ile ilişkili moleküler mekanizmaların anlaşılması mümkün olmuştur.
Glukoz taşıyıcıları olan GLUT-1 ve bazen de GLUT-3 ekspresyonuna çoğu kanserde rastlanmaktadır (22-24). Bunlar F18-FDG’yi dışarıdan içeriye taşıyan moleküler yapılardır. Hekzokinaz-2 gibi bazı hekzokinaz sistemleri de kanser hücrelerinde fazla eksprese olmaktadır (25). Bunlar glukozun taşınması ve fosforilasyonu için önemli proteinlerdir. Kanser hücrelerinde glukoz metabolizmasındaki artış pek çok nedene bağlı olabilir. Hücrelerin onkojenik transformasyonu (myc ve ras ile yapılan transformasyon) malign fenotipe dönüşümün bir parçası olarak glukoz metabolizmasını arttırmaktadır (26-27). Malign transformasyon sonrası, hücresel DNA’daki birkaç anahtar mutasyona bağlı olarak, kanser hücreleri büyümeye başlamaktadır. Başlangıçta hücreler iyi vaskülarize olurken, ilerleyen zamanlarda hücrelerin büyümeleri vasküler büyümeden daha hızlı olmakta ve hücreler enerji ihtiyaçlarını oksidatif metabolizma ile sağlayamadıklarından hipoksi gelişmektedir (28). Bu hipoksik bölgedeki tümör büyümesi, oksijen ihtiyacı göstermeyen glikolitik metabolizma ile sağlanmaktadır. İnvitro pek çok çalışmada, hipoksik hücrelerde artmış F18-FDG tutulumu gösterilmiştir (29). Kanserli hücrelerin büyümesi, hücrelere temin edilen kan miktarına kıyasla daha fazla olduğu için, HIF-1 alfa ve HIF-2 alfa gibi hipoksi ile indüklenen faktörlerin aktivasyonu ile hipoksiye adaptif bir mekanizma geliştirilmektedir (30-34). Bu proteinler hipoksik koşullarda daha aktiftirler (HIF-1 alfa hipoksik koşullarda parçalanmaz) ve bu proteinler heksokinaz-2 de dahil olmak üzere pek çok anahtar glikolitik enzim seviyesinde artışa neden olmaktadır. Glikolizdeki diğer bir kilit enzim, piruvat dehidrogenaz kinaz-1 (PDK-1) enzimidir. Bu enzim piruvat dehidrogenazı inaktive ederek, piruvatın asetil-Co A’ya dönüşümünü engellemektedir. Asetil-Co A, krebs siklusuna girer ve oksidatif metabolizma gerçekleşir. PDK-1 piruvatın mitokondriye girmesini engeller. PDK-1 seviyeleri yüksek olunca oksidatif glikoliz tercih edilmez (35).
Vasküler endotel büyüme faktörü artışı da hipoksi varlığında gözlenir, bu yolla damar ve tümör büyümesi artar. Hipoksik koşullar altında glukoz metabolizması hücreye sağ kalım avantajı sağlamaktadır. Genel olarak pek çok kanser tipinde hem in vivo, hem de in vitro çalışmalarda F18-FDG tutulumu ile tümördeki canlı hücre miktarının orantılı olduğu bulunmuştur (22, 33,36,38,39).
(34)
23
2.2.3. F18-FDG Tutulumunda Genel Prensipler ve Normal Vücut Dağılımı
Malign hücrelerde hücre yüzeyindeki glukoz taşıyıcı proteinlerin (GLUT-1 ve GLUT-3) ve glikolizisi sağlayan hücre içi enzimlerin (hekzokinaz ve fosfofruktokinaz) artışı sonucu F18-FDG glikoz kullanan hücrelerin içine taşınır, hekzokinaz tarafından fosforile edilir, hücre içinde F18-FDG-6-fosfat olarak kalır, daha fazla metabolize edilemez ve hücrede birikerek PET sistemleri tarafından görüntülenir.
Serebral korteks yüksek oranda glukoz kullanımı nedeni ile genellikle çok yoğun F18 FDG tutulumuna neden olur. Tokluk durumunda sağlam myokartta yoğun F18-FDG tutulumu gözlenir. Hızlı kasılan iskelet kasları ile ekstraoküler kaslar yüksek F18-FDG tutulumu göstermekte olup, F18-FDG tutulumundan önce veya hemen sonra insülin verilmesi durumunda da, kaslarda diffüz artmış F18-FDG tutulumu izlenir (40).
Waldeyer halkasındaki lenfatik dokuda düşükten orta düzeye kadar ve ayrıca genç hastalarda timusta da zemin aktivitesinin üstünde F18-FDG tutuluşu mevcuttur. Gastrointestinal sistemde, segmental veya diffüz olmak üzere değişik düzey ve paternde F18-FDG tutulumu izlenir. Hafif düzeyde heterojen artmış karaciğer aktivitesi F18-F18-FDG PET görüntülemede sıklıkla izlenilen bir bulgudur. Daha çok genç hastalar, kadınlar ile ince yapılı kişilerde ve soğuk kış aylarında artmış sempatik aktiviteye cevap olarak kahverengi yağ dokusunda artmış F18-FDG tutuluşu gözlenmektedir. F18- FDG idrarla atıldığından, intrarenal toplayıcı sistemde, üreterlerde ve mesanede yoğun F18- FDG tutuluşu izlenmektedir. Premenapozal bir kadında ovulatuar ve menstrüel fazlarda endometriumda, orta yaş erkeklerde de testislerde orta düzeyde F18-FDG tutulumu saptanmaktadır.
Kemik iliğinde, karaciğere benzer yoğunlukta, orta derecede F18-FDG tutulumu görülmekte olup, çocuklardaki kemik iliği tutulumu, erişkinlerden fazladır. Kemoterapi sonrası yenilenen kemik iliğine bağlı olarak ilk bir ay içerisinde artmış kemik iliği aktivitesi, granülosit stimülasyon faktörleri ile yapılan tedaviye bağlı olarak da kemik iliğinde diffüz artmış F18-FDG akümülasyonu izlenebilir.
2.2.4 F18-FDG’nin Sınırlılıkları
F18-FDG tutulumunun plazma glukoz düzeyinden etkilendiği, yüksek glukoz düzeylerinde tümör dokusundaki FDG tutulumunun azaldığı gösterilmektedir (41).
(35)
F18-24
FDG tutulumunun glukoz tarafından inhibe edilmemesi için en az 4 saat açlık ve 200 mg/dl altında glukoz değeri gereklidir.
F18-FDG kanser spesifik bir ajan olmayıp sarkoidoz, tüberküloz, fungal enfeksiyon ve serebral apse gibi pek çok enfeksiyöz ve enflamatuar hastalıkta da artmış tutulum göstermektedir. F18-FDG tutulumu enflamasyona bağlı artabileceği gibi, tümörün tedaviye (RT) erken dönemde fazla glukoz kullanımı ile verdiği yanıt sonucu da artış gösterebilir (42). Yalancı negatif F18-FDG PET, çoğu zaman primer tümörün çok küçük olmasından ya da primer tümörün rezeksiyon sırasında çıkarılmasından, tümörün düşük metabolik aktiviteye (nekrotik veya kistik tümörler vb.) veya tümörün daha düşük sayıda hücreye (bronkoalveoler karsinom, müsinöz karsinom, prostat kanseri, karsinoid tümör, lobuler meme karsinomu ve renal kanserler vb.) sahip olmasından kaynaklanmaktadır (43-56).
2.2.5 FDG PET/BT Görüntülerinin Değerlendirilmesi
Görüntülerin değerlendirilmesinde, fizyolojik tutulum alanları dışında kalan, zemin aktivitesine veya karaciğere oranla artmış FDG tutulumları ve bu alanların lokalizasyonları belirlenmeye çalışılır. PET teknolojisinde birim doku başına gerçekleşen radyofarmasötik tutulumuna, “Standardized Uptake Value” (SUV) hesaplanarak sayısal bir değer verilebilir. Belirlenen odakların maksimum FDG tutulum yoğunluğu vücuttaki ortalama aktiviteye oranlanarak maksimum standardize edilmiş uptake oranı adı verilen semikantitatif bir değer elde edilir (17).
Vücut ağırlığı yerine ‘yağsız vücut kitlesi’ veya vücut yüzey alanı kullanılabilir. Bu yöntemle obez hastalarda daha doğru sonuçlar elde edilir (57).
SUV’u etkileyen birçok faktör vardır. Yağ hücrelerinde düşük glukoz metabolizması olması nedeniyle, zayıf hastalarda iskelet kasları ile malign doku FDG için yarışırken, obez
(36)
25
hastalarda vücut ağırlığının önemli bir kısmını oluşturan yağ dokusu yarışa katılmaz ve lezyon SUV değeri daha yüksek bulunur (58). Ölçüm zamanı da SUV’u etkiler. Uygulamadan sonraki ilk 2 saatte çoğu lezyonda FDG tutulumu hızlıca artar, 2 saatten sonra artış hızı azalır. Erken çekim düşük SUV sonuçlarına, geç çekim ise daha yüksek değerler bulunmasına neden olur (57). Hastanın kan glukoz düzeyi, FDG’nin heksokinaz tarafından fosforile edilmek için glukoz ile yarışmasından dolayı önemlidir. Glukoz düzeyinin yüksek olması durumunda SUV düşük çıkacaktır. FDG’nin klirensi hücredeki heksokinaz/glukoz-6-fosfataz oranına bağlıdır. Normal ve enflamatuar dokular göreceli olarak daha fazla glukoz-6-fosfataza sahiptir ve çoğu malign hücreden daha hızlı klirens gösterir. Malign dokular ise zamanla FDG biriktirmeye devam edecektir (58). Dual faz adı verilen, erken ve geç çekimlerden oluşan protokolün mekanizması da buna dayanır. Lezyonun boyutu ‘parsiyel volüm etkisi’ne yol açarak küçük lezyonlarda daha düşük SUV hesaplanmasına neden olur. Genel olarak 3 cm’den küçük her lezyonda parsiyel volüm etkisi olur. SUV ölçümünü etkileyebilecek diğer parametreler ise, geri plan aktivitesi, FDG ekstravazasyonu, rekonstrüksiyon parametreleri, atenüasyon düzeltmesi, nefes alıp verme ve obez hastalarda BT ve PET’in farklı görüş alanları olmasıyla trunkasyon artefaktı olarak sıralabilir (57,59).
2.3 LENFOMALARDA FDG PET ve FDG PET-BT KULLANIMI
Bilgisayarlı tomografi (BT) lenfoma evreleme ve takibinde rutin olarak kullanılan bir yöntemdir ancak benign ile malign lezyon ayırımı yapamaması, küçük nodal hastalığı saptamaktaki yetersizliği, mikroskopik hastalığı gösterememesi yetersiz kaldığı noktalardır. On milimetreden küçük lenf nodları genelde benign özellikte olmalarına rağmen malign hücreleri içerebilmektedir. Genel kanı; torakal ve abdominal bölgede kısa aksı 10 mm’den büyük, boyun, aksilla, inguinal bölgede ise 15 mm’den büyük lenf nodlarının anormal kabul edilmesidir. Ancak pediatrik yaş gurubunda özellikle mediastinal ve mezenterik lenf nodlarında normal üst sınır kimi ekoller tarafından daha aşağıya çekilme eğilimindedir. Literaturde pediatrik yaş grubu için mediastinel lenf nodlarında normal kısa aks üst sınırını 7 mm (60), mezenterik lenf nodlarında ise 8 mm (61) olarak kabul eden çalışmalar mevcuttur.
Fonksiyonel görüntüleme olarak, geçmişte kullanılan Galyum-67 sintigrafisinin yerini günümüzde F18-fluorodeoksiglukoz’un kullanıldığı pozitron emisyon tomografisi (FDG PET) almıştır (116).
(37)
26
Evreleme, tedavi yanıtı değerlendirme, takip, prognozu belirleme ile ilgili FDG PET kullanımına ilişkin birçok çalışma mevcuttur. BT gibi konvansiyonel yöntemlerle net değerlendirilemeyen nodal ve ekstranodal lezyonlar sıklıkla FDG PET ile saptanmaktadır (62). FDG PET incelemesi son yıllarda sıklıkla düşük doz, kontrastsız bilgisayarlı tomografi cihazları ile kombine edilmiştir. (FDG PET-BT) Bu sayede, anatominin daha iyi görüntülenmesi sağlanmakta olup birçok çalışmada FDG PET ve FDG PET-BT'nin BT’ye göre üstünlüğü gösterilmiştir (63).
2.3.1.Tanı Alt Tipleri ve FDG PET Tutulumu
Lenfomalarda, FDG PET incelemesinde alt tiplere göre değişiklikler görülmekle beraber FDG tutulumu görülmektedir. Elström ve arkadaşları tarafından yapılan 172 lenfomalı hastanın olduğu bir çalışmada, DBBHL’de % 100, foliküler lenfomada % 98, Hodgkin lenfomada % 8, mantle lenfomada % 100, anaplastik lenfomada % 100 oranlarında FDG PET tutulumu saptanmıştır (64). Bazı lenfoma tiplerinde FDG tutulumu Tablo 10’da gösterilmiştir.
Tablo 10: Bazı lenfoma tiplerinde FDG duyarlılığı ve tutulum düzeyi
Histoloji Duyarlılık (%) Tutulum düzeyi
Hodgkin lenfoma
Diffüz büyük B hücreli lenfoma
Mantle hücreli lenfoma Folikuler lenfoma Marjinal zon lenfoma Periferik T hücreli lenfoma
% 100 % 100 % 100 % 98 % 67 % 40
Klasik Hodgkin lenfoma NLP Hodgkin lenfoma Yüksek Orta Orta-Yüksek Düşük-Orta-Yüksek Düşük-orta Düşük-Orta-Yüksek Düşük-Orta-Yüksek
C. ACAR. Uzmanlık Tezi, Uludağ Üniversitesi Tıp Fakültesi İç Hastalıkları Anabilimdalı, 2012. Dr. M.C. Ar, Türk Hematoloji Derneği, HematoLog 2013: 3-2
(38)
27
FDG PET görüntülemede, tutulumun değerlendirilmesinde kullanılan SUV için belirgin bir sınır değer olmamakla beraber mediastinal kan havuzu veya karaciğer-dalak tutulumundan düşük veya eşit tutulumun olması genellikle negatif sonuç olarak yorumlanmaktadır. Lenfomalarda SUV değeri hücre proliferasyon oranı ile uyumludur (65). Lapela ve ark.’nın (66) 22 Nonhodgkin lenfoma hastası ile yaptıkları bir çalışmada SUV aralıkları; tüm hastalarda 3,5 ile 31 (median 8,5), yavaş seyirli HDL’de 4 ile 10, agresif HDL’de 3 ile 25, çok agresif HDL’de 12 ile 31 arasında saptanmıştır. Hodgkin lenfomada için Hutchings ve ark.
(67) tarafından yapılan farklı alt tiplerin FDG PET tutulumunun lezyon bazındaki metabolik aktivitelerinin değerlendirildiği bir çalışmada ise median SUVmax değerleri; NLP lenfomada (n: 12) 8,3 g/ml, NS lenfomada (n: 147) 11,2 g/ml, MC lenfomada (n: 36) 14,6 g/ml, sınıflandırılamayan klasik lenfomada (n: 13) 13,1 g/ml saptanmıştır.
2.3.2. Evrelemede FDG PET ve FDG PET-BT
Uzun yıllardır BT incelemeleri evrelemede kullanılmakta olup teknolojik gelişmeler ve kontrast kullanımı ile cihazların etkinliği artmıştır (68).
FDG-PET ile BT kombinasyonu ile ilgili Allen ve ark.’nın (69) yaptığı 73 hastalık bir çalışmada ilk evreleme veya yeniden evrelemede FDG-PET/BT’nin FDG-PET’e göre üstünlüğü gösterilmiştir. Hem FDG PET-BT, hem de kontrastlı BT’nin beraber kullanımı net olmamakla beraber sadece FDG PET-BT’nin yeterli olabileceğine dair çalışmalar mevcuttur (70, 71). Evrelemede FDG PET ve FDG PET-BT gibi fonksiyonel incelemelerin sonuca katkısı net olarak gösterilemese de, bu incelemelerin evrelemede yaptığı değişimler tedavi seçeneklerini değiştirebilmektedir. Birçok çalışmada, FDG PET ile DBHL veya HL’da daha çok evre I ve II hastalarda belirgin olmak üzere ortalama % 20 oranında evre yükselmesi, % 10 oranında evre düşmesi, %15’den az oranda tedavi değişikliği olabileceği ifade edilmiştir. Partridge ve ark.(72), 44 Hodgkin lenfoma hastasında FDG PET-BT ile % 40 hastada evrenin yükseldiğini ve % 25 hastada tedavinin değiştiğini göstermişlerdir. Intergruppo Italiano Linfomi tarafından yürütülen 186 hastalık büyük bir prospektif çalışmada FDG PET ve konvansiyonel kontrastlı BT karşılaştırılmıştır. Bu çalışmada BT ile 910 alanda tutulum saptanırken, FDG PET ile 1090 alanda tutulum saptanmıştır. Doğrulama amaçlı biyopsinin yapılmadığı bu çalışmada, BT ve FDG PET %84 oranında birbirine uyumlu evre, % 1 oranda FDG PET ile düşük evre, % 14 oranda FDG PET ile yüksek evre saptanmış ve 11 hastanın
Daha fazlasını oku
Daha fazlasını oku
Şekil
Tablo 3:
Çocuklarda görülen semptomlar ve prezentasyonları p.20
Tablo 7:
NHL prezentasyon şekilleri p.27
Tablo 8:
NHL tanısında uygulanacak tetkikler p.28
Tablo 10:
Bazı lenfoma tiplerinde FDG duyarlılığı ve tutulum düzeyi p.37
Tablo 11:
Ara Değerlendirmede FDG-PET ile İlgili Yapılan Çalışmalar (113) p.42
Tablo 12:
Tedavi Yanıtının Değerlendirilmesinde Kullanılan IWC ve IWC+PET Ölçütleri (113) p.44
Tablo 13:
Hodgkin Lenfomada Tedavi Sonunda PET’in Öngörü Yeteneği ile İlgili Çalışmalar (113) p.45
Tablo 15:
Hasta Grubunun Özellikleri p.54
Tablo 16:
Nodal tutulum alanlarının değerlendirme metoduna göre dağılımı p.57
Tablo 17:
HL tanılı hastalarda interim değerlendirmede nodal tutulumun değerlendirme p.58
Tablo 18:
HL tanılı hastalarda tedavi yanıtının değerlendirilmesinde nodal tutulumun p.60
Tablo 19:
NHL tanılı hastalarda ara değerlendirmede nodal bulguların değerlendirme p.61
Tablo 20:
NHL tanılı hastalarda tedavi yanıtı değerlendirmede nodal bulguların p.62
Tablo 21:
Literatürde yer alan çalışmaların güncel çalışmamız ile karşılaştırılması. p.81
Daha fazlasını oku
Referanslar
Updating...
Download (PDF - 111 sayfa - 14.31MB)
Benzer konular :
Outline : ÖRNEK OLGULAR
Benzer Belgeler
Renal Hücreli Tümör ile Takip Edilen Olguda PET/BT ile Tesbit Edilen İntramüskül...
Temmuz 2009 tarihinde yapılan takip PET/BT’de ise, önceki çalışmada sağ infraspinatusda izlenen kas içi metastazda metabolik progresyon ve sağ rek- tus abdominis, piriformis ve sol
2 0 0
Akciğer kanserli olgularda kitle ve lenf noduna ait F-18 FDG PET/BT ve diffüzyon...
Akciğer kanserlerinin ortalama ADC değerleri ile tümör selülaritesi arasında negatif ilişki olduğu bildirilmiştir(142).Tümörün histopatolojik tipine göre farklı
114 0 2
Benign paroksismal pozisyonel vertigo tanılı olgularda tedavi öncesi ve sonrası...
Compression of the eighth cranial nerve causes vestibular paroxysmia. The treatment and natural course of peripheral and central vertigo.. 58 37) Hüfner K, Barresi D, Glaser M, et
90 0 0
Pankreatik kitlelerde 18F FDG PET/BT ile metabolik karekterizasyonun ve 18F FDG...
Adenokarsinoma tanılı hasta grubunda karaciğer fonksiyon test sonuçlarına göre hastalar değerleri beş kattan yüksek olan (n=23) ve olmayan (n=122) grup olarak ikiye
98 0 1
Pulmoner hipertansiyon ön tanılı olgularda; pulmoner arter sertliği, sağ ventrik...
’’Pulmoner Hipertansiyon ön tanılı olgularda; pulmoner arter sertliği, sağ ventrikül yapı ve fonksiyonlarının değerlendirilmesinde ekokardiyografi, kardiyak manyetik rezonans
138 0 7
Yumuşak doku sarkomlarının neoadjuvan tedavi yanıtının değerlendirilmesinde recı...
RECIST’e göre kötü yanıt olan (b,c) olguda DMRG’de tedavi sonrası erken substrakte görüntülerde yaygın parlaklaşmalar canlı tümör ile uyumlu idi.. Tedavi
120 0 0
Radyoterapi gören baş ve boyun tümörlü olgularda PET/BT ve difüzyon ağırlıklı MR...
Radyoterapiye tam yanıt veren, kısmi yanıt veren ve yanıt vermeyen tümörlerin RT öncesi SUV (SUVmax, SUVlbm) değerleri arasında istatistiksel olarak anlamlı
148 0 1
Benign vokal kord lezyonlarına foniatrik yaklaşım- vokal kord polipi tanılı hast...
Başarılı olan grupta da Preop ve postop VHI-10 değerindeki düşüş miktarı başarısız olan gruptan anlamlı (p ˂ 0.05) olarak daha yüksekti.. (Tablo 9
58 0 0
Otolog kök hücre nakli yapılan non hodgkin ve hodgkin lenfoma olgularımızın klin...
Bu çalışmada; 2008-2014 yılları arasında, Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi'nde, lenfoma tanısı ile otolog hematopoietik kök hücre nakli yapılmış olan 56 HL ve 108 NHL
61 0 3
Metastatik over kanserli hastalarda hormon reseptör durumunun prognoz ve tedavi...
Yine iyi prognoz beklentili, postoperatif 1 cm altında rezidü kalacak şekilde rezeksiyon uygulanan R0 alt grup hastalarda, istatistiksel fark izlenmese bile hormon reseptör pozitif
60 0 1
Tibia diafiz kırıklarında cerrahi tedavi sonrası rotasyonel deformiteler
Operasyon öncesi rotasyon değerleri ile koroner plan açılanmaları arasında istatiksel anlamlı bir ilişki gözlenmedi fakat yüksek varus ve yüksek valgus derecelerindeki koroner
111 0 0
Pulmoner hipertansiyona özgül tedavi altındaki olgularda strain ekokardiyografin...
Methods: Prospective RV free wall longitudinal systolic strain (LS) measurement was performed on 92 PAH (62 women, mean age: 41.4 years, 49 with PAH associated with
72 0 0
Ewing sarkom hastalarında tedavi sonuçlarımız
Aksiyel yerleşimli kitlesi olan hastaların 3 ve 5 yıllık sağ kalımlarının ekstremite yerleşimli olan olgulara göre istatistiksel olarak anlamlı düşük olduğu gözlendi
101 0 7
Akut lenfoblastik lösemili hastaların tedavi protokollerine ve zamanlamasına uyu...
Bizim çalışmamızda zamanlamadan sapma ile sağkalım arasında her hangi bir ilişki bulunmamış iken, aynı çalışmada ise sepsis nedeniyle zamanlamadan sapma olan