Türk halkları (Eski Türkçe: 𐱅𐰇𐰼𐰰, Türük; Şatuo: 突厥, Pinyin: Tūjué; Eski Tibetçe: drugu[26]), Avrasya'da geniş bir coğrafyada dağınık olarak yaşayan ve çeşitli Türk dillerini konuşan etnik Türk gruplarıdır. Dünyada 200 milyondan fazla Türk bulunduğu ve bu nüfusun yaklaşık üçte birinin Türkiye'de yaşadığı düşünülmektedir.
Türkler
Toplam nüfus
200-250 milyon
Önemli nüfusa sahip bölgeler
Türkiye
57.500.000–70.000.000[1][2]
İran
30.000.000-35.000.000[3][4] nüfusun %18'i[5][6]
Özbekistan
30.000.000
Rusya
15.000.000
Çin
15.000.000-30.000.000
Kazakistan
12.300.000[7]
Azerbaycan
10.047.000[8]
Avrupa Birliği
5.876.318
Kırgızistan
5.000.000
Türkmenistan
4.500.000
Afganistan
3.500.000[9]
Irak
1.500.000-3.000.000[10][11]
Suriye
750.000-1.500.000[12][13]
Tacikistan
1.200.000[14]
Bulgaristan
585.000[15][16]
Ukrayna
300.000[17]
Gürcistan
300.000[17]
Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti
280.000[18]
Moldova
158.000[19]
Yunanistan
130.000[20]
Moğolistan
110.000[21]
Kuzey Makedonya
82.000[22]
Güney Kore
73.800[23]
Kosova
69.297[24][24]
Amerika Birleşik Devletleri
1.000.000+[25]
Diller
Türkçe
Din
Çoğunluk:
İslam (Mezhepsiz Müslüman, Kültürel Müslüman, Sünnilik, Şiilik, Alevilik, Onikiciler, Caferilik)
Azınlık:
Tengrici (Şamanist), Budizm, Hristiyan, Musevi, Maniheizm
İçindekiler
1 Coğrafî dağılım
2 Köken bilimi
3 Dil
4 Tarihçe
4.1 Köken
4.2 Göktürklerden önce
4.2.1 Göktürklerden sonra
5 Demografi ve antropoloji
5.1 Bilimsel görüşler
6 Türkiye'deki Türk dillerinin dağılımı
7 Çağdaş cumhuriyetler
8 Çağdaş özerk cumhuriyetler ve bölgeler
8.1 Özerk cumhuriyetler
8.2 Özerk bölgeler
9 Dinler
9.1 Dini Dönüşümler
10 Tarihî Türk halkları ve boyları
11 Günümüz Türk halkları
12 Küçük Türk grupları
13 Ayrıca bakınız
14 Kaynakça
15 Dış bağlantılar
Coğrafî dağılımDüzenle
Türkmenler Ahalteke atında
Azerbaycandaki Türk kızları
Özbek bir kız
Kırgız manasçı Shaabay Azizov (Karakol)
Türk halklarının 1995 yılındaki verilere göre toplam nüfusu 170 milyona ulaşmıştır. Günümüzde ise 200-250 milyona ulaştığı tahmin edilmektedir.[27][kaynak belirtilmeli]
Sovyetler Birliği'nin dağılması ile Azerbaycan, Özbekistan, Kazakistan, Kırgızistan ve Türkmenistan bağımsızlıklarını kazandılar ve Türk dillerini egemen ve resmî dil olarak kabul eden devletlerin sayısı, Türkiye ve Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ile birlikte yediye çıkmıştır. Bunların dışında Rusya, İran (Doğu Azerbaycan, Batı Azerbaycan, Erdebil, Zencan, Hamedan ve Fars eyaletleri ile Türkmensahra bölgesi), Çin (Sincan Uygur Özerk Bölgesi (Doğu Türkistan), Kansu), Tacikistan ve Afganistan (Mezar-ı Şerif çevresi), Gürcistan (Ahıska, Ahılkelek, Borçalı (Kvemo Kartli) bölgeleri) 'da Türk dilleri konuşan azınlıklar yaşamaktadırlar.
Osmanlı Devleti'nin yayılma alanında bulunan Yunanistan (Trakya Bölgesi), Bulgaristan (Rodop ve Deliorman bölgeleri), Romanya (Dobruca'nın batısında), Kosova, Kuzey Makedonya, Suriye,Mısır ve Irak (Musul, Kerkük, Erbil bölgeleri) 'ta da Türkler ve Türkçe konuşan topluluklar bulunur.
Ayrıca modern dönemdeki işçi göçleri sonucunda, Almanya, Hollanda, Fransa, Belçika, Avusturya, İsviçre, İsveç, Danimarka, Norveç, Büyük Britanya, ABD, Kanada, Avustralya, Libya, Suudi Arabistan ve Yeni Zelanda gibi birçok ülkede Türk toplulukları oluşmuştur. Avrupa Birliği'nde en çok Türk nüfusu bulunduran ülke Almanya'dır
Aşağıda Türk dillerini anadili olarak konuşan toplulukların başlıca yerleşim alanları ve yaklaşık nüfusları gösterilmiştir.
Şive/Lehçe
Ülke
Bulunduğu Ülke
Nüfus Tahmini
Türkçe
Türkiye (resmî)
KKTC (resmî)
Kıbrıs Cumhuriyeti (resmî)
Almanya
Bulgaristan (bölgesel dil)
Kuzey Makedonya
Kosova (bölgesel resmî dil)
Irak (bölgesel dil)
Suriye (bölgesel dil)
Mısır (bölgesel dil)
Yunanistan (bölgesel dil)
Romanya (bölgesel dil)
Ukrayna (bölgesel dil) 82.418.000 +
[28]Türkçe Vikipedi sayfasında Türkçe 77 milyon anadil 83 milyon toplam konuşan vardır.
Azerice
İran
Azerbaycan (resmî)
Gürcistan
Dağıstan (resmî)
Türkiye
Ermenistan (geçmişte) 39.477.100 +
(Kuzey Azerice 9.477.100+[29]
Güney Azerice 23.500 000 - 30.000.000[30][31][32][33])
Özbekçe
Özbekistan (resmî)
Tacikistan
Afganistan
Kazakistan
Kırgızistan
Türkmenistan
Türkiye 28.048.600 +
(Kuzey Özbekçe 25.288.800 +[34]
Güney Özbekçe 2.759.800 +[35])
Kazakça
Kazakistan (resmî)
Sincan Uygur Özerk Bölgesi
Moğolistan
Türkiye 10.000.000[36]-16.000.000
Uygurca
Sincan Uygur Özerk Bölgesi (resmî)
Kazakistan
Özbekistan
Kırgızistan
Türkiye
Çin HC 11-13 milyon[kaynak belirtilmeli]-20.000.000
Türkmence
Türkmenistan (resmî)
İran
Afganistan
Türkiye 8-10 milyon[kaynak belirtilmeli]
Tatarca
Tataristan
Başkurdistan
Rusya 10-12 milyon[kaynak belirtilmeli]
Kırgızca
Kırgızistan (resmî)
Sincan Uygur Özerk Bölgesi
Özbekistan
Kazakistan
Türkiye
3.000.000[36]-5.500.000
Başkurtça
Başkurdistan (resmî)
Rusya 2 milyon[kaynak belirtilmeli]-2.500.000
Çuvaşça
Çuvaşistan
Rusya 2 milyon[kaynak belirtilmeli]-2.200.000
Karakalpakça
Özbekistan (bölgesel resmî dil)
Kazakistan
Türkmenistan 500 bin[kaynak belirtilmeli]
Sahaca (Yakutça)
Yakutistan
Rusya 500 bin[kaynak belirtilmeli]
Karaçay-Balkarca
Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti
Kabardey-Balkarya
Rusya 400 bin[kaynak belirtilmeli]
Kumukça
Dağıstan
Rusya 380 bin[kaynak belirtilmeli]
Tuvaca
Tuva Cumhuriyeti(resmî)
Rusya 310,5 bin[37]
Kırım Tatarcası
Kırım Özerk Cumhuriyeti (bölgesel dil)
Kırım Cumhuriyeti (resmî)
Türkiye
Özbekistan
Romanya
Ukrayna
Rusya (yasa dışı ilhak)[38]
280 bin[kaynak belirtilmeli]
Gagavuzca
Gagavuzya
Moldova 300 bin[kaynak belirtilmeli]
Altayca
Altay Cumhuriyeti
Rusya 70 bin[kaynak belirtilmeli]
Köken bilimiDüzenle
Türk sözcüğü Çin kaynaklarında M.Ö. 3. yüzyılda geçmektedir. Çin yıllıklarında Ting-ling (丁零 Pinyin: dīng líng, 丁霊, dīng líng), T’ieh-lê (鉄勒 tiě lè), T’u-cüeh, 敕勒, (chì lè) şeklinde değişik biçimlerle ifade edilmiştir.[39] Türk adının bilim çevrelerince kabul edilen Avrupa'da ilk kullanımı ise MS 1. yüzyılda Pomponius Mela ve Plinius adlı Romalı tarihçilerce kaydedilmiştir. Azak bölgesinde yaşayan insanlar Turcae/Tyrcae adı ile kayda geçmiştir.[40][41][42][43][44][45][46] Türk adı 6. yüzyılda da resmî olarak Göktürk Kağanlığı'nda kullanılmıştır.[47][48] Orhun Abideleri'ndeki edebi dil ve Türk adının yoğun kullanımı da Türk sözcüğünün sözlü ve yazılı olarak daha önceden kullanıldığını gösterir.[49] Türk sözcüğü Orhun Yazıtlarında 𐱅𐰇𐰼𐰰 olarak geçer. 10. yüzyıla ait Uygur Türkçesi metinlerde Türk, "güç, kuvvet" anlamında kullanılmıştır.
DilDüzenle
Ana madde: Türk dilleri
Türk dillerinin resmî dil statüsüne sahip olduğu ülke ve bölgeler.
Türk dillerinin yeryüzündeki diğer dil ailelerinin arasındaki yeri.
Türkçe, Ural-Altay dil ailesinin Altay koluna üyedir. Türk dilleri birbirlerini anlayabilen şivelerden oluşan lehçelere ayrılır. En büyük grup Türkiye Türkçesi, Azerice ve Türkmenceyi içine alan Oğuz grubudur. Diğer gruplar, Uygur, Kıpçak, Ogur, Sibirya ve Argu gruplarıdır.
Türk dillerini konuşanların sayısı birbirini anlayabilen dillerden oluşan gruplara ayrıldığında böyle bir tablo ortaya çıkmaktadır.
TarihçeDüzenle
Türklerin, Göktürk devletinden önce en yaygın olduğu 5.yy dönemi.
KökenDüzenle
Türk göçü ve yayılması (Uchiyama et al. 2020).
Türk halklarının kökenleri tarihsel olarak tartışılmış ve çeşitli teori öne sürülmüştür.[50] Proto-Türkler Orta Asya halkıydı ve Doğu Asyalılar ile sibirya halkı ile yakından ilgiliydi.[51][52][53]
Bilim adamlarına göre, proto-Türkler, MÖ 6000 civarında güney sibirya çevresinde yaşayan ve Hongshan kültürü özdeşleştirilebilen Altay Dağları halkından geliyor. Tarımcılar olarak yaşadılar ve daha sonra göçebe bir yaşam tarzını benimsediler ve batıya göç başlattılar.[54][55][56] Peter Benjamin Golden, varsayımsal Proto-Türk Urheimat'ında iklim, topografya, flora, fauna, insanların geçim biçimleriyle ilgili Proto-Türkçe sözlük öğelerini sıraladı ve Proto-Türk Urheimat'ın Moğolistan'ın kuzeyindeki Sayan-Altay bölgesinde bulunduğunu öne sürdü.[57] Martine Robbeets, Türk halklarının, Xinglongwa kültürü ve onu takip eden Hongshan kültürü ile ilişkilendirilmesi gereken kuzeydoğu Çin'de yerleşik bir Trans-Avrasya tarım topluluğunun soyundan geldiğini öne sürüyor. Türk halklarının Doğu Asya tarımsal kökeni, yakın zamanda yapılan birçok çalışmada doğrulanmıştır.[58][59] MÖ 2200 civarında, kuzeydoğu Çin'in çölleşmesi nedeniyle, Türk halklarının tarımsal ataları muhtemelen batıya, pastoral bir yaşam tarzı benimsedikleri Moğolistan'a göç etti.[60]
Dilbilimsel ve genetik kanıtlar, Doğu Moğolistan'da Türk halklarının erken bir varlığını güçlü bir şekilde göstermektedir.[61][62] Genetik çalışmalar, ilk Türk halklarının ağırlıklı olarak Doğu Asya kökenli olduğunu ve orta çağdaki Türk örneklerinin daha heterojen olduğunu ve Türk kültürünün ve dilinin elit hakimiyeti yoluyla batıya doğru yayıldığını göstermiştir.[63][64] Genetik kanıtlar, Orta Asya'nın Türkleştirilmesinin Moğolistan'dan göç eden Doğu Asyalı baskın azınlıklar tarafından gerçekleştirildiğini gösteriyor.[65][66]
Göktürklerden önceDüzenle
Çinliler, ülkelerini kuzeyden ve batıdan saldıranlara karşı koruyabilmek için Çin Seddi'ni inşa ettiler.
Doğu ve Orta Asya'nın "Bozkır İmparatorlukları" içinde Türk halkları daima belirleyici bir rol oynadılar; çoğu zaman bu imparatorlukların kurucu ve yönetici zümresini oluşturdular.
Wei Kitabına göre, Tiele halkı Türklerin atalarından ve ilkbahar ve sonbahar döneminde Çin'in kuzeydoğusundaki kırmızı Di halkı olan Chidi'nin (赤 狄) kalıntılarıydı. Tarihsel olarak MÖ 6. yüzyıldan sonra kurulmuşlardı ve Hiung-nu üyesiydi.[67] Hiung-Nu yazısının bilinen en eski Türk alfabesi olan Orhun alfabesi olduğu kabul edilir. Bu son zamanlarda Yinshan ve Helan Dağları'nın kaya sanatı olan tek olası Xiongu yazıları kullanılarak tartışıldı.[68]
Asya Hun İmparatorluğu Teoman tarafından kurulmuştur. Bu imparatorluğu Türk boyları kurmuş, yönetmiş; Türk kültürü devlete şeklini vermiştir.[69] Asya Hunlarının en önemli hükümdarı olan Mete Han, Turanlı uluslardan olan Tunguzları ve Türk olan Yüeçileri tamamen itaat altına almış ve Çin'i baskı altına alan bir politika izlemiştir. Çin seddi bu dönemde Türklerden korunabilmek amacıyla yapılmıştır. Chicago Üniversitesi bünyesinde 2003'te yapılan bir araştırmada, Moğolistan'da Egyin Gol'de bulunan Asya Hunları dönemine ait insan kalıntılarıyla Anadolu'da Türklerden alınan genetik verilerin birbiriyle uyuştuğu tespit edilmiştir.[70]
Asya Hun İmparatorluğu'nun yıkılmasından birkaç yüzyıl sonra Hunların bir bölümü daha batıya göç etmiş burada Avrupa merkezli bir devlet kurmuşlardır. Kama Tarkan, bölgedeki Hun topluluklarını yönetimi altında toplayarak 352 yılında Avrupa Hun İmparatorluğunu resmen kurmuş ve yönetimi 370 yılına kadar elinde bulundurarak Hazar ve çevresinde önemli bir güç haline gelerek hakimiyet alanını batıya doğru ilerletmiştir. Geçen 18 yıl, Hazar bölgesinde yaşayan Hun Türklerinin teşkilatlanmasını ve Devlet düzeninde ilerlemesini sağlamıştır. Kama Tarkan'ın ölümüyle yönetime geçen Balamir batıya doğru ilerlemeye başlamış ve Hunlar gibi batıya yönelen Türk halklarından biri olan Alanların ülkesini ele geçirmiştir. Balamir, İdil nehrini geçerek bu bölgede bulunan Gotlara baskı kurmaya başlamıştır. Gotlarla İlk savaş 375 yılında gerçekleşmiştir. Savaşı kazanan Balamir, Gotları Avrupa'nın içlerine, Roma'ya doğru ilerlemelerini sağlamıştır. Kavimler Göçü olarak tarihe geçen süreç bu savaşla başlamıştır. Balamir döneminde Hunlar, hakimiyet alanlarını genişleterek Avrupa içlerine doğru ilerlemişlerdir. Alipbi’nin ölümüyle tahta geçen Uldız ise Karpat dağlarını aşarak bugünkü Macaristan'a kadar ulaşmıştır. Roma'nın ikiye bölünmesiyle Uldız, Trakya ve Balkanlar üzerine yürümüş ve aynı dönemde, bir diğer koldan da bugünkü Urfa ve Lübnan'a kadar hızla ilerleyip Akdeniz'e ulaşmıştır. Batı Roma ile iyi ilişkiler içerisinde olan Uldız, Doğu Roma'yla mücadele halinde olmuştur. Uldız, Doğu Romanın gönderdiği elçiye “Güneşin Battığı Yere Kadar Her Yeri Zaptedebilirim” diyerek meydan okuduğu tarih kaynaklarında geçmektedir. 434 yılında, Rua’nın ölümüyle yönetim, Rua’nın kardeşi Muncuk’un iki oğluna kalmıştır. Bleda ve kardeşi Attila, bu dönemde imparatorluğun yönetimine geçmiştir. Bu dönem boyunca genelde savaşları yöneten kişi olan Attila 445 yılında Bleda'nın ölmesiyle yönetimi tek başına eline almıştır. Attila’nın amacı, hem Doğu hem Batı Roma'yı egemenliği altına almaktı. Daha önce Doğu Roma üzerine yürünmüş ve baskı altına alınmıştı. Doğu Roma hâlen Hunlara vergi ödüyordu. Ancak Doğu Roma’nın Hunlar üzerindeki oyunları hâlen devam ediyordu. Rua'nın ölümünden hemen sonra Attila, Doğu Roma'nın üzerine yürüyüp savaşı kazanmış ve Margos antlaşması imzalanmıştır. Bu antlaşmayla vergi iki katına çıkarılmıştır. Doğu Roma, antlaşmayı imzalasa da antlaşmanın şartlarına uymamıştır. Bunun üzerine Attila, 441 yılında tekrar Doğu Roma’nın üzerine yürümüştür. Trakya'ya kadar ilerlemiş ve vergi üç katına çıkarılmıştır. Doğu Roma, yine antlaşmaya aykırı hareket ederek Hunlara bağlı kavimleri isyana teşvik etmiştir. Ticaret kurallarını çiğneyerek tüccarlarını Hun topraklarına göndermiştir. Attila, bu kez Doğu Roma'nın üzerine iki koldan saldırıya geçmiştir. Bir koldan Yunanistan'dan girerek Tselya’ya kadar ilerlemiştir. Diğer koldan Sofya, Lüleburgaz, Flibe şehirlerini ele geçirmiştir. Bugünkü Büyük Çekmece yakınlarına kadar ulaşmıştır. Bu ilerleyişten sonra Doğu Roma tekrar barış istemiştir. Anatolyos antlaşması imzalanmış ve vergi üç katına çıkarılmıştır, savaş tazminatı ödetilmiş ve Tuna'nın güneyindeki bölge Doğu Roma askerlerinden arındırılmıştır. Attila, 451 yılında Batı Roma imparatorunun kızıyla evlenmiştir. Karısının çeyizi olarak Batı Roma topraklarının yarısını istemiştir. Bunun üzerine Batı Roma ve Hun İmparatorluğu büyük bir savaşa girmiştir. Attila ordularını, Batı Romanın asker deposu olarak görülen Galya’ya göndermiştir. Savaş daha sonuçlanmadan Batı Roma askerlerini geri çekip yenilgisini kabul etmiştir. Attila'nın amacı Doğu Roma'yı tamamen kendisine bağlamaktır. Kesin sonuç almak için 452 yılında bir sefer daha düzenlemiştir. Roma'nın artık karşı koyacak gücü yoktur. Attila, ordusuyla Alpleri aşarak Po ovasına inmiş ve İtalya'nın kuzey kentlerini ele geçirerek Roma önüne kadar ilerlemiştir. Papa II. Leo, Attila'nın huzuruna çıkarak Attila'nın Roma'ya zaten hakim olduğunu söyleyerek Hristiyanlığın merkezi olarak kabul edilen Roma’nın yıkılmamasını talep etmiştir. Bu dönemde bölgede Veba salgını sorunu vardır. Attila bu seferle Batı Roma'yı egemenliği altına almıştır. Bölgedeki Veba salgını nedeniyle daha fazla ilerlememiş ve vergiyi arttırarak geri dönmüştür. Attila, 453 yılında şüpheli bir şekilde öldürülmüştür. Bazı tarih kaynaklar Attila'nın karısı tarafından zehirlendiğini ifade ederken bazıları da hançerlenerek öldürüldüğünü belirtir.[71]
Göktürklerden sonraDüzenle
Tanrı Dağlarında Bogda Shan ve T'ien-ch'ih (Fukang, Sanci Hui Özerk İli, Sincan Uygur Özerk Bölgesi)
Timur, Belh Kuşatması'nı komuta ediyor.
Kanuni Sultan Süleyman'ı Mohaç Savaşı'nı komuta ederken betimleyen bir Türk minyatürü.
Nadir Şah, Delhi'ye girerken.
Göktürk Kağanlığı'nu kuran Türk halkının köken efsanesine 8. yüzyıla ait olan Orhun Yazıtları'nda ve daha sonraki birçok kaynakta yer verilmiştir. Buna göre Türk halklarının anayurdu Altay dağları yakınında, Selenga ve Orhun ırmakları arasında bulunan Ötüken Ormanı idi. Bu yer Baykal Gölü'nin güney ucunun 250 km kadar güneyinde olup, günümüzde Moğolistan sınırları içinde bulunmaktadır.
Dilsel verilerden hareket eden bazı araştırmacılar Türk dillerinin nihai kökeninin daha kuzeyde, belki Baykal Gölü'nün kuzeyinde veya doğu Sibirya'da olabileceğini ileri sürmüşlerdir. (Türk dillerinde ılıman ve soğuk iklim ormanlarına ilişkin kelimeler bozkır kuşağına ilişkin kelimelerden daha eski ve daha zengindir.[kaynak belirtilmeli])
Göktürk Kağanlığı'nın 8. yüzyılda yıkılmasından sonra Uygurlar, bugünkü Moğolistan ve Batı Çin'i kapsayan güçlü bir imparatorluk kurdular. 10. yüzyılda Orta Asya'nın Batısında bir imparatorluk kuran Karahanlılar, Müslümanlığı benimseyen ilk Türk hanedanıydı. Yine 10. yüzyılda, Türk asıllı bir mamlûk olan Gazneli Mahmut, Afganistan'ın Gazne kentinde bir imparatorluk kurarak Hindistan'ın büyük bir bölümüne egemen oldu.[kaynak belirtilmeli]
Orta Doğu'nun İslam ülkelerinde Türk halkları 8. yüzyıldan itibaren profesyonel paralı asker olarak önemli bir yer edinmişlerdi. 9. yüzyıl sonunda Abbasi İmparatorluğu'nun zayıflamasıyla mamlûkler Mısır, Bağdat ve İran'da bağımsız veya yarı bağımsız devletler kurdular.[kaynak belirtilmeli]
1040 yılı dolayında, Oğuz boyuna mensup olan Selçuklular İran'ı ele geçirerek Büyük Selçukluları kurdular. 1071 yılında Selçuklular Bizans İmparatorluğu'nu ağır bir yenilgiye uğratarak, Anadolu, Suriye ve Kafkaslar'da çok sayıda Anadolu Beyliklerinin ortaya çıkmasına zemin hazırladılar. Ancak Türk halklarının kitle halinde Anadolu'ya yerleşmesi daha çok 13. yüzyılda, Moğol istilasından batıya kaçmalarıyla gerçekleşti.[kaynak belirtilmeli]
13. yüzyıl sonunda Anadolu'da kurulan Türk devletlerinden biri olan Osmanlı Devleti, İslam dünyasının en güçlü imparatorluğu haline geldi. Balkan Yarımadası'nı fethetti; 16. yüzyılda bir yandan Viyana'ya dayandı ve diğer yandan Cezayir'i himaye altına aldı.
Sibir Hanlığı
Sibir Hanlığı, parçalanmaya başlamış olan Altın Ordu'dan daha kuzeye göç eden Tatar Türkleri tarafından 15. yüzyılın ikinci yarısında kurulmuş bir devletti. Turan Hanlığı olarak da bilinen[72][73] Sibir Hanlığı, İslam'ı resmî din olarak kullanarak hüküm sürdüğü bölgedeki yerli Türklerin ve Ural halklarının da Müslümanlaşmasını sağlamıştı. Sibir Hanlığı, tarihten bu yana en kuzeydeki Müslüman devlettir ve 1598'de Rusya Çarlığı tarafından ortadan kaldırılmasına kadar varlığını sürdürmüştür.
Timurlu İmparatorluğu, 14. yüzyılın ikinci yarısında Timur tarafından kurulan, Özbekistan merkezli bir Türk devletiydi. Timurlu İmparatorluğu, Timur döneminde en güçlü zamanlarını yaşarken etrafındaki Türk-İslam devletlerini kendi bünyesine katarak Müslüman Türkleri büyük ölçüde birleştirmiş oldu. Timur Orta Asya'da büyük bir rönesans yapmış, zaten bilim dünyasının merkezi olan Özbekistan'da bilimin daha da ilerlemesini sağlamış ve bilim adamlarını bu bölgede toplamıştı. Ayrıca Timur Türkçeyi yüksek bir kültür dili haline getirerek dönemin en saygın dili haline gelmesini sağlamıştı.
Safevi Devleti, Azeri Türkü kökenliydi.[74][75][76] Safeviler Türkçe konuşuyordu[77][78] ve şahlar kendi anadilleri Türkçeyi kullanarak şiirler yazıyordu. Safeviler tüm İran ve çevresini yaklaşık iki yüzyıl boyunca egemenliği altında tuttu[79][80][81][82] ve hüküm süresi boyunca Onikici Şii İslam'ı yaşattı.[83] Safevilerin, Onikici Şii İslam'ı resmî din olarak kullanan ilk devlet olması, İslam tarihinin en önemli dönüm noktalarından biri oldu.
Babür İmparatorluğu, Hindistan'ı yöneten Türk devletlerinden biriydi. En güçlü dönemlerini yaşadığı 16. yüzyılın ilk yarısından 18. yüzyılın ilk yarısına kadar olan dönem arasında sınırları Özbekistan, Hindistan, Afganistan, Pakistan, Bangladeş ve dolay bölgeleri kapsıyordu. Babür Hanedanlığı, Çağatay Türklerinin önderi Babür tarafından kurulmuştu. Babür Şah'ın soyu Timur'a dayanıyordu, Babür Şah'ın annesinin soyu ise Cengiz Han'a dayanıyordu.[84][85] Babür İmparatorluğu, sınırları içerisinde Müslümanları ve Hinduları birleştirmiş[84][86][87][88] ama şeriat yönetiminden vazgeçmemişti.
Afşar İmparatorluğu, adını Oğuz Türklerinin Afşar boyundan alıyordu. Safevi komutanı olan Nadir Şah, 1736'da son Safevi hükümdarını devirerek imparatorluğunu kurdu ve hükümdarlığını ilan etti. Nadir Şah, Afşar boyunun Kırklu oymağına mensuptu.[89]
Demografi ve antropolojiDüzenle
Türk halkları günümüzde Doğu Sibirya'dan Orta Asya'ya, Anadolu'dan, Balkanlar'a kadar geniş yayılım göstermektedir. Türk halklarının yoğun olarak yaşadığı başlıca ülkeler Doğu Türkistan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Türkmenistan, Türkiye, Azerbaycan ve İran'dır. Irak, Rusya, Balkanlar ve diğer çeşitli Avrupa ülkelerinde de ayrıca azınlık konumunda bulunan Türk kökenli halklar yaşamaktadır.
Bugün nüfusları yaklaşık 150-200 milyonu bulan[90] Türk halkları, etnik olarak yayılım sahaları içerisinde Doğu'ya gittikçe "mongoloid" (sarı), Batıya gittikçe de "europid" (beyaz) ırk özellikleri göstermektedir.[91] Türk halkları tarihte sıklıkla "sarı" (mongoloid) ırkın bir alt kolu olan ve "beyaz" (europid) ırkla karışmış ırkı tanımlamak için kullanılan[92][93] "Turanid" terimi ile anılmışlardır.[94]
Eski Türkler büyük olasılıkla güney sibirya'den geliyorlardı. Önerilen vatan, batı Orta Asya'dan batı Moğolistan'ya kadar uzanmaktadır. Proto-Türkler Orta Asya halkıydı ve Doğu Asyalılar ile sibirya halkı ile yakından ilgiliydi.[51][52][95] Proto-Türklerin Doğu Asyalılar ​​fenotipleri vardı.[96][97] Ortaçağ Müslüman yazarları, Tibetlilerle Türklerin birbirine benzediğini ve çoğu zaman Türkler ile Tibetliler arasındaki farkı anlayamadıklarını belirtmişlerdir.[98]
Göktürk ve Xiongnu örnekleri de dahil olmak üzere eski Avrasya örneklerinin ilk genetik analizi (Jeong et al. 2020), Türklerin çoğunun ağırlıklı olarak "Doğu-Avrasyalýlar" (Doğu Asyalılar ve güneydoğu Asyalılar ve Sibiryalılar) olduğunu göstermiştir. Proto-Türklerin Türkmenistan'daki Sayan Dağları kaynaklandığı ve daha sonra Altay dağlarına göç ettikleri öne sürülmektedir. Proto-Türklerin Sibirya'daki Sayan Dağları kaynaklandığı ve daha sonra Orta Asya göç ettikleri öne sürülmektedir.[65][99]
Bilimsel görüşlerDüzenle
Bu alt başlığın geliştirilmesi gerekiyor.
Türk halklarının dilleri, kültürleri ve tarihi ile meşgul olan bilim dalının adı Türkoloji'dir. Bu anlamda görüş bildiren Fransız tarihçi ve Türkolog Jean-Paul Roux Türklerle ilgili olarak:
"Türkler dışarıdan evlenme eğiliminde oldukları ve eşlerini Türk olmayanlar arasından seçtikleri, rastladıkları her kavimle kaynaştıkları, dilleri çok büyük bir çekim gücüne sahip olduğu ve pek çok topluluk da bu dili ve kültürü benimsediği için Türklerle ilgili karakteristik denilebilecek (..) herhangi bir özellik saptama olanağı kalmamıştır. (...) [100] Çünkü dünyada en çok yayılan ve gittikleri bölgelerdeki yerli halklarla en çok karışan millet Türkler'dir. Türklerle ilgili olarak kabul edilebilecek tek tanım dilbilimsel olandır. Türk; Türk diliyle konuşandır;" tarifinden sonra, "İnsanlık tarihinde baştan beri var olan bu millet;kendine özgü yasaları, ayırt edici özellikleri olan canlı bir organizma, çok çeşitli ögelerden oluşmuş; ancak matematiksel bir bütün oluşturmuş ve kesin ve net tanımla Türk adını almış, aynı kültürden olan,aynı dili konuşan insan topluluğudur; ifadesini kullanmıştır.[100].
Türkiye'deki Türk dillerinin dağılımıDüzenle
Ana madde: Türkiye'de konuşulan diller
Ad
Asıl ve diğer adları
Konuşan kişi
Bölgeler
Dil ailesi ya da grup
ISO numarası
Azerice Azərbaycan dili 550,000 (-) Bayburt, Kars, Iğdır, Van Erciş, Ural Altay Dil Ailesi / Türk dilleri ISO 639-3: azj9 Şubat 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (İngilizce)
Kazakça Қазақша-Qazaqşa 1,500 (+) Manisa İlinde Salihli, İstanbul ve Kayseri Ural Altay dil ailesi / Türk dilleri ISO 639-3: kaz (İngilizce)
Kırgızca Кыргызчa 3,123 (+) Van Ulupamir köyü, Malatya, İstanbul, Nevşehir Ural Altay dil ailesi ISO 639-3: kir (İngilizce)
Kırım Tatarcası Qırımtatarca[101][102] bilinmiyor Ankara (Polatlı ilçesi Karakuyu ve Tırnaksız köyü), Eskişehir, Bursa, İzmir, İstanbul, Yozgat, Trabzon, Ordu, Antalya Ural Altay dil ailesi / Türk dilleri ISO 639-3: crh5 Ekim 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (İngilizce)
Nogayca Noğay tili 600,000 Ordu-Aybastı ilçesi, Konya-Ilgın ilçesi ve Şeker, Doğankaya, Akin, Kırkkuyu, Boğazören, Köstengil, Seyitahmetli, Mandıra köyleri Ural Altay dil ailesi / Türk dilleri -
Özbekçe O'zbekcha 3,000 Hatay, Gaziantep, Şanlıurfa Ural Altay dil ailesi / Türk dilleri ISO 639-3: uzs (İngilizce)
Tuvaca Тыва дыл 50 İstanbul, Trabzon, Edirne (Keşan), İzmir, Antalya Ural Altay dil ailesi / Türk dilleri -
Türkçe (Türkiye Türkçesi) 46.278.000 (1987) 61.693.065 (Türkiye'nin %85,54'ü) Tüm ülke Ural Altay dil ailesi / Türk dilleri ISO 639-3: tur12 Kasım 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (İngilizce)
Türkmence Türkmençe 1,400 Tokat Ural Altay dil ailesi ISO 639-3: tuk (İngilizce)
Uygurca ئۇيغۇرچه-Uyghurche 1,000 (-) Kayseri, Nevşehir Ural Altay dil ailesi / Türk dilleri ISO 639-3: uig (İngilizce)
Çağdaş cumhuriyetlerDüzenle
Bayrak Devlet Tarih Notlar
Türkiye 1923-....
Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti 1983-....
Azerbaycan 1991-....
Kazakistan 1991-....
Asıl yerleşim yeri Gürcistan olan ve başta Kazakistan olmak üzere Orta Asya ve Türkiye'ye yayılmış olan Ahıska Türklerinin kullandıkları gayriresmî bayrağı.
Kırgızistan 1991-....
Özbekistan 1991-....
Türkmenistan 1991-....
Çağdaş özerk cumhuriyetler ve bölgelerDüzenle
Özerk cumhuriyetlerDüzenle
Bayrak Devlet Tarih Notlar
Altay 1991-.... Rusya Federasyonunda bir Cumhuriyettir.
Balkar 1991-.... Rusya Federasyonunda bir Cumhuriyettir.
Başkurtistan 1991-.... Rusya Federasyonunda bir Cumhuriyettir.
Çuvaşistan 1991-.... Rusya Federasyonunda bir Cumhuriyettir.
Dağıstan 1991-.... Halkın yaklaşık %25'ini Türki halklar olan Kumuklar, Azeriler ve Nogaylar teşkil eder. Kafkasya Avarları'nın kökeni tartışmalıdır.
Dağıstanda Nogayların kullandıkları gayriresmî bayrağı.
Dağıstanda Kumıkların kullandıkları gayriresmî bayrağı.
Kırım Özerk Cumhuriyeti 1991-.... Resmiyette
Ukrayna'ya bağlıdır. 2014'te
Rusya tarafından yasa dışı olarak ilhak edilmiştir[103] ve
Kırım Cumhuriyeti adını almıştır.
Hakasya 1991-.... Rusya Federasyonunda bir Cumhuriyettir.
Karaçay 1991-.... Rusya Federasyonunda bir Cumhuriyettir.
Karakalpakistan 1991-.... Özbekistan'da özerk bir Cumhuriyettir.
Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti 1991-.... Azerbaycan'da özerk bir Cumhuriyettir.
Tataristan 1991-.... Rusya Federasyonunda bir Cumhuriyettir.
Tuva 1991-.... Rusya Federasyonunda bir Cumhuriyettir.
Yakutistan 1991-.... Rusya Federasyonunda bir Cumhuriyettir.
Özerk bölgelerDüzenle
Bayrak Devlet Tarih Notlar
Gagavuzya 1991-....
Moldova'ya bağlı bir özerk bölgedir
Sincan Uygur Özerk Bölgesi 1955-....
Doğu Türkistan'ın gayriresmî bayrağı Gökbayrak'tır.
Çin'e bağlı özerk bölgedir
Bölgedeki Türkler arasında İslam dini yaygındır.
Şunhua Salar Özerk İlçesi ? Çin'in Çinghay Eyaletinde özerk bölge
Jishishan Bao'an Dongxiang ve Salar Özerk İlçesi ? Çin'in Kansu Eyaletinde özerk bölge
Sunan Yugur Özerk İlçesi 1954-... Çin'in Kansu Eyaleti, Zhangye Şehrine bağlı özerk bir ilçedir
Aksay Kazak Özerk İlçesi 1954-... Çin'in Kansu eyaleti, Jiuquan şehrine bağlı özerk bir ilçe
DinlerDüzenle
Ana madde: Tengricilik, Şamanizm, Türk mitolojisi
Türk halklarının büyük çoğunluğu 10. yüzyıldan itibaren İslam dinini kabul etmiştir. Ancak Gagavuzlar, Çuvaşlar ve Yakutlar gibi Hristiyanlığın Ortodoks koluna mensup olan, Kırımçaklar ve Karaylar gibi Yahudilik dinine mensup olan, Tuvalar gibi Budizm dinine mensup olan ve Altaylar gibi geleneksel Gök-Tanrı veya Şamanizm inancını sürdüren Türk toplulukları da vardır.
Erken Türk mitolojisi ve Tengrizm
İslam öncesi Türk mitolojisinde Şamanizm, Animizm ve Tengrizm hakimdi. Türk animistik gelenekleri daha çok ata ibadeti, çok tanrılı-animizm ve şamanizm üzerine yoğunlaşmıştır. Daha sonra bu animistik gelenek daha örgütlü Tengrizmi oluşturacaktı.[104] Baş Tanrı, 763'te Uygur İmparatorluğu'nun resmi dini olarak Maniheizm ortaya çıkana kadar erken Türk toplumunun üst sınıfları tarafından ibadet edilen bir gök tanrısı olan Tengri idi.
Kurt, onuru sembolize eder ve aynı zamanda çoğu Türk halkının annesi olarak kabul edilir. Asena (Aşina Tuwu), Göktürklerin ilk Hanı olan Tümen İl-Kağan'ın kurt annesidir. Kartal veya Şahin gibi at ve yırtıcı kuşlar da Türk mitolojisinin ana figürleridir.
Dini DönüşümlerDüzenle
Budizm
Tengri Bögü Han, 763 yılında artık soyu tükenmiş olan Maniheizmi Uygur Kağanlığı'nın devlet dini haline getirmiştir ve Karluklar arasında da popüler hale gelmiştir. Yavaş yavaş Mahayana Budizmine geçiş yapmışlardır.
Tibet Budizmi veya Vajrayana, Maniheizm'den sonra ana dindi.[105] Gotama Buda[106], Guan Yin ve Maitreya'ya[107] tapıyorlardı. Hint yarımadası ve Batı Sincan'daki Türk Müslüman Fethi, Kuzey Hindistan ve Orta Asya'daki diğer dinlerin hızla ve neredeyse tamamen ortadan kalkmasıyla ilişkilendirildi. Batı Çin'in Sarı Uygurları "Sarı Yuğurlar" ve Rusya'nın Tuvaları geriye kalan tek Budist Türk halklarıdır.
Hristiyanlık
Başlıca Hıristiyan-Türk halkları Çuvaşistan Çuvaşları ve Moldova'nın Gagavuzlarıdır (Gökoğuz). Rusya Çuvaşlarının geleneksel dini, birçok eski Türk kavramını içermekle birlikte, Zerdüştlük, Hazar Yahudiliği ve İslam ile de bazı unsurları paylaşmaktadır. Çuvaşlar, çoğunlukla 19. yüzyılın ikinci yarısında Doğu Ortodoks Hıristiyanlığına geçiş yaptılar. Sonuç olarak, festivaller ve ayinler Ortodoks bayramlarıyla çakışacak şekilde yapıldı ve Hristiyan ayinleri geleneksel törenlerin yerini aldı. Çuvaşların bir azınlığı hala geleneksel inançlarını devam ettirmektedir. Doğu Kilisesi, Naymanlar gibi Türkler arasında popülerdi.[108] Hatta Gaochang'da yeniden canlandı ve Yuan Hanedanı döneminde Sincan'da genişledi. Hanedanlığın çöküşünden sonra ortadan kayboldu.
İslam
İslamiyet’i kabul etmeden önce politeizm temeline dayanan Tengricilik dinine tabi olan bu Asya topluluğu, önce yönetici kesiminin, daha sonra da halk tabakasının Müslümanlığı kabul etmesiyle İslam'ı inanç dünyalarının merkezine yerleştirmişlerdir. Örneğin: Muhammed Peygamberin, Türkler hakkında "أتركوا الترك ما تركوكم" (Uturkû al-Turka ma tarakûkum) yani "Türkler size dokunmadıkça siz de onlara dokunmayın," dediği rivayet edilir.[109][110] Böylece Türklerin İslamiyetin koruyucusu olan bir millet haline geleceği yönündeki inanç bu Hadis-i Şerif'e dayanarak öne sürülür. Bu hadis bazı kaynaklarda "Habeşliler sizinle uğraşmadıkça siz de onlara uğraşmayınız. Ve Türkler size dokunmadıkça siz de Türkler’e dokunmayınız!" (دَعُوا الْحَبَشَةَ مَا وَدَعُوكُمْ ، وَاتْرُكُوا التُّرْكَ مَا تَرَكُوكُمْ) şeklinde yer alır.[111][112][113]
Ancak buna karşın değişik kaynaklarda gerçek (sahih) olmadığı veya gerçekliği (sahihliği) kanıtlanamadığı halde Muhammed Peygamberin söylediği iddia edilen, Hadis olduğu öne sürülen pek çok söz bulunur. Örneğin Kaşgarlı Mahmud "Divânu Lügati't-Türk"te Türkleri öven pek çok hadise yer vermiştir. Ancak bunların neredeyse hiçbirisi hadis kaynaklarında yer almaz. Bunlardan bir tanesi şöyledir: "Türk dilini öğreniniz, çünkü onlar için uzun sürecek egemenlik vardır."[114] Bu cümleden önce şöyle bir açıklama bulunur: "And içerek söylüyorum, ben Buhara'nın, sözüne güvenilir imamlarından birinden ve başkaca Nişabur'lu bir imamdan işittim."[115][116] Ancak bu hadis güvenilir (hatta yeterince güvenilir bile olmayanlar dahil) hiçbir hadis kaynağında yer almaz, dolayısıyla sahih kabul edilemez.[117]
Bunun dışında Orta Asya’da Şamanist geleneğin bazı yönlerini İslam ve Hristiyanlıkla bir biçimde bağdaştırarak sürdüren toplumlar olduğu gibi, bir inanç sistemi olarak Kamlık (Türk-Moğol Şamanizm’i) dışında başka bir din kabul etmeyen topluluklar da -sayıları çok az da olsa- günümüzde dahi mevcuttur. Bu toplumların bugünkü uygulamaları bile geçmiş çağlardaki inançları hakkında pek çok kıymetli bilgiler içerir. Bunun dışında geçmiş dönem inançlarına ait pek çok uygulama ve anlayışın örtülü bir biçimde günümüzde varlığını sürdürdüğü de görülmektedir. Ancak istisnalar (mesela Gagavuzlarda Hristiyanlık, Karaylarda Musevilik, Moğollarda Budizm, kimi Sibirya ve Altay boylarında Kamlık) dışında İslam Dini tüm Türk Dünyasının en önemli ortak paydalarından ve ortak değerlerinden birisidir. Türklerin devlet kurarak yayılmış oldukları alanların tamamında nüfusun en az yüzde 90’ı İslamiyet’i benimsemiş durumdadır. Dolayısıyla İslamiyet artık Türk Dünyası için halk kültürünün asli unsurlarını da içeren ve etkileyen bir öneme sahiptir.
Tarihî Türk halkları ve boylarıDüzenle
Afşarlar ya da Avşarlar
Ağaçeri
Akkoyunlular
Çiğiller
Gacallar
Göktürkler
Hazarlar
Hunno-Bulgarlar: Bugünün Bulgaristan-Bulgarları Slavlarla karışmış Türklerin torunlarıdır, ama kendilerini islav olarak görürler. Bulgarların ilk Kağanları Türkçe konuşurdu (Bulgar-Türkçesi), bakınız: Volga Bulgarları
Kanglılar
Kara Kıtaylılar
Karaçaylar
Karahanlılar
Karakoyunlular
Karamanoğulları: Devlet-i Âliyye'nin (Osmanlı Devleti) Karamanoğulları Beyliği'ni ortadan kaldırmasından sonra Kıbrıs'a göç etmişlerdir. Osmanlı'ya oynadıkları oyunlar, "Karaman'ın koyunu, sonra çıkar oyunu" deyimiyle ad bulmuştur.
Karluklar
Kayılar
Keraitler
Kerul-Tatarları
Kimekler ya da Kımaklar
Kınıklar
Kıpçaklar (Romanya'da yaşayan ve macarca konuşan Székler Kumanların torunları olarak görülebilir.)
Yenisey-Kırgızları
Kutrigurlar
Hunlar
Naymanlar
Ogurlar
Oğuzlar
Onogurlar
Osmanlılar
Peçenekler
Sabirler
Selçuklular
Şatuo
Tabgaçlar
Tahtacılar
Tarduşlar
Toxsıler
Türgişler
Utrigurlar
Yabakular
Yağmalar
Kızık
Günümüz Türk halklarıDüzenle
Gagavuzlar
Salarlar
Tuva şaman
Çin'de, Sincan Uygur Özerk Bölgesi'nin Hotan kentinde Uygur kızları
Uygur bir kız
Afşarlar
Ahıska Türkleri
Aymaklar
Azeriler
Balkarlar
Başkurtlar
Batı Trakya Türkleri
Bulgaristan Türkleri
Hamseler
Horasan Türkleri
Irak Türkmenleri
Kaçarlar
Kafkasya Türkmenleri ya da Stavropol Türkmenleri
Karadağ Türkleri
Karaylar
Karakalpaklar
Karapapaklar ya da Terekemeler
Karaçaylar
Kaşkaylar
Kayılar
Kazaklar
Kırgızlar
Kırımçaklar
Kırım Tatarları
Kızılbaşlar
Kosova Türkleri
Kumuklar
Makedonya Türkleri
Nogaylar ya da Nogay-Tatarları
Salarlar
Romanya Türkleri
Sibirya Türkleri
Altaylar ya da Dağ-Oyratları
Çalkandular
Kumandılar
Telengitler
Teleütler
Tubalar
Hakaslar
Dolganlar - Taymir yarımadasında yaşayan bir halk.
Yakutlar ya da Saha
Şorlar
Tuvalar - diğer adı Uranhaylar
Duhalar
Soyotlar
Hoton Türkleri
Tofalar ya da Karagaslar
Çulım Tatarları ya da Çulimler
Barabalar
Şahsevenler
Suriye Türkleri
Tatarlar
Terekemeler
Çuvaşlar
Türkiye Türkleri
Türkiye Türkmenleri
Türkmenler (Doğu-Oğuzları da denir)
Uygurlar
Yugurlar - Sarı Uygurlar
Öngütler - Gobi Çölü çevresinde yaşayan bir halk.
Özbekler
Halaçlar ya da Kalajlar, Kalaçlar
Kıbrıs Türkleri
Gagavuzlar
Küçük Türk gruplarıDüzenle
Beltirler
Delikanlılar (İran'da yaşayan Türkçe konuşan küçük halk)
Kamasinler
Zagajlar
Çulım Tatarları
Kaçlar (Kaçalar)
Koyballar
Kızıllar
Yörükler
Ayrıca bakınızDüzenle
Türk dilleri
Türk Dünyası
Türk devletleri listesi
Türk Birliği
Türkistan
KaynakçaDüzenle
^ "Turkey". The World Factbook. Erişim tarihi: 21 Aralık 2014. Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link) "Population: 81,619,392 (July 2014 est.)" "Ethnic groups: Turkish 70–75%, Kurdish 18%, other minorities 7–12% (2008 est.)" 70% of 81.6m = 57.1m, 75% of 81.6m = 61.2m
^ (2.) Helen Chapin Metz, ed. Turkey: A Country Study. Washington: GPO for the Library of Congress, 1995. Turks 27 Eylül 2006 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi..
^ "Azerbaijani (people)". Encyclopædia Britannica. Erişim tarihi: 24 Ocak 2012. (15 million)
^ Egbert Jahn, (2009). Nationalism in Late and Post-Communist Europe, p. 293 (20 mil)
^ Library of Congress - Federal Research Division - Country Profile: Iran, May 2008, page 5 [1]
^ "Uzbekistan". The World Factbook. 9 Temmuz 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Aralık 2014. "Population: 28,929,716 (July 2014 est.)" "Ethnic groups: Uzbek 80%, Russian 5.5%, Tajik 5%, Kazakh 3%, Karakalpak 2.5%, Tatar 1.5%, other 2.5% (1996 est.)" Assuming Uzbek, Kazakh, Karakalpak and Tartar are included as Turks, 80% + 3% + 2.5% + 1.5% = 87%. 87% of 28.9m = 25.2m
^ "Kazakhstan". The World Factbook. 9 Temmuz 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Aralık 2014. "Population: 17,948,816 (July 2014 est.)" "Ethnic groups: Kazakh (Qazaq) 63.1%, Russian 23.7%, Uzbek 2.9%, Ukrainian 2.1%, Uighur 1.4%, Tatar 1.3%, German 1.1%, other 4.4% (2009 est.)" Assuming Kazakh, Uzbek, Uighur and Tatar are included as Turks, 63.1% + 2.9% + 1.4% + 1.3% = 68.7%. 68.7% of 17.9m = 12.3m
^ "Azerbaijan". The World Factbook. 9 Temmuz 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Mayıs 2014.
^ "Afghanistan". The World Factbook. 9 Temmuz 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Ağustos 2015.
^ "Iraqi Turkmen". UNREPRESENTED NATIONS AND PEOPLES ORGANIZATION. 20 Aralık 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Ağustos 2015.
^ "Iraq". The World Factbook. 24 Aralık 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Mayıs 2014.
^ "SYRIAN TURKMENS: POLITICAL MOVEMENTS AND MILITARY STRUCTURE" (PDF). ORSAM-MIDDLE EASTERN TURKMEN PROGRAMME. 12 Aralık 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 24 Ağustos 2015.
^ "Conflict and Population: The Situation in Syria". World Youth Alliance. 11 Nisan 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Ağustos 2015.
^ "Tajikistan". The World Factbook. 9 Temmuz 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Ağustos 2015.
^ "Bulgaria". The World Factbook. 9 Temmuz 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Ağustos 2015.
^ "Resmi nüfus sayımı sonuçları açıklandı, Türklerin oranı yüzde 8,8". Zaman İnternational Newspapaer Bulgaria. 9 Temmuz 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Ağustos 2015.
^ a b "Georgia". The World Factbook. 9 Temmuz 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Ağustos 2015.
^ "Cyprus". The World Factbook. 9 Temmuz 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Ağustos 2015.
^ "Moldova". The World Factbook. 9 Temmuz 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Ağustos 2015.
^ "Greece". The World Factbook. 9 Temmuz 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Ağustos 2015.
^ "Mongolia". The World Factbook. 9 Temmuz 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Ağustos 2015.
^ "Macedonia". The World Factbook. 9 Temmuz 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Ağustos 2015.
^ "South Korea". Joshua Project. 29 Mart 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. "Population: 73.800 (July 2014 est.)" "Ethnic groups: Uzbeks; 55.000, Kazakhs; 12.000, Kyrgyzs; 5.100, Turks; 1,700 TOTAL;73,800 %0,14
^ a b Kosova Nüfus ve Konut Sayımı 2011, “Usually resident population by mother tongue, sex and age”, s. 64. 2 Kasım 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Kosova İstatistik Ajansı (İngilizce)
^ "Obama, recognize us". St. Louis American. 5 Eylül 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Mart 2015.
^ Golden, Peter B. (August 2018). "The Ethnogonic Tales of the Türks". The Medieval History Journal. 21 (2): 291–327. doi:10.1177/0971945818775373. S2CID 166026934.
^ M1
^ Turkish Speaking Peoples, Joshua Project
^ "Population by ethnic groups". The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan. 2014. Erişim tarihi: 12 December 2014.
^ http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=azb
^ http://www.petroleumworld.com
^ a b Unrepresented Nations and Peoples Organization : Southern Azerbaijan
^ a b World Cultures
^ Uzbek, Northern Speaking Peoples, Joshua Project
^ Uzbek, Southern, Joshua Project
^ a b Lars Johanson / Elisabetta Ragagnin, Central Asia and Mongolia IX Regional Overview, Sociolinguistics Vol. 3, No. 3, s. 1890
^ "2013 yılı Tuva nüfusu". 3 Mayıs 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi.
^ "Rusya, Kırım'ı resmen ilhak etti". 26 Mart 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi.
^ Prof. Dr. Tuncer Baykara, Türk, Türklük ve Türkler, s. 371-387, İstanbul, IQ yayınları.
^ Sevan Nişanyan, Çağdaş Türkçenin Etimolojik Sözlüğü, İstanbul, 2009 ISBN : 9789752896369
^ Abdulkadir İnan, Urartu yazıtında ve Romalı Plinius'un tarihinde «Türk Adı» var mı? Belleten, TTK, Cilt. XlI, S. 45, 1948, s. 277 - 278
^ dile Ayda, Une Theorle Sur L'Orlglne Du Mot «Türk», «Türk» kelimesinin Menşei Hakkında Bir Nazariye, TTK, Belleten. Cilt. XL., No. 158, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Nisan 1976, s. 229 - 247
^ Hamit Koşay, ldil - Ural bölgesindeki Türkler'In Menşei Hakkında, V. Türk Tarih Kongresi: 12-17 Nisan 1956, TTK. Basımevi. Ankara 1960. s. 232-243
^ http://www.dmy.info/turk-adi-ne-anlama-gelir/
^ Laszlo Rasonyi, Dünya'da Türklük, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları. Ayyıldız Matbaası, Ankara 1974
^ Prof. Dr. Ercümend Kuran, Türk Adı ve Türklük Kavramı, Türk Kültürü Dergisi, Yıl, XV, S. 174, Nisan 1977. s. 18-20.
^ aton.ttu.edu/pdf/Eski_Turk_Yazitlari_Part_1.pdf‎
^ aton.ttu.edu/pdf/Eski_Turk_Yazitlari_Part_4.pdf‎
^ eogrenme.anadolu.edu.tr/eKitap/EDB201U.pdf
^ Yunusbayev et al. 2015, ss. 1-2.
^ a b Yunusbayev et al. (2015-04-21). "The Genetic Legacy of the Expansion of Turkic-Speaking Nomads across Eurasia". PLoS Genetics. 11 (4): e1005068. doi:10.1371/journal.pgen.1005068. ISSN 1553-7390. PMC 4405460. PMID 25898006. The origin and early dispersal history of the Turkic peoples is disputed, with candidates for their ancient homeland ranging from the Transcaspian steppe to Manchuria in Northeast Asia, ( https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4405460)
^ a b https://www.shh.mpg.de/1025823/transeurasian-bayesian
^ Damgaard, Peter de Barros; Marchi, Nina; Rasmussen, Simon; Peyrot, Michaël; Renaud, Gabriel; Korneliussen, Thorfinn; Moreno-Mayar, J. Víctor; Pedersen, Mikkel Winther; Goldberg, Amy; Usmanova, Emma; Baimukhanov, Nurbol (Mayıs 2018). "137 ancient human genomes from across the Eurasian steppes". Nature (İngilizce). 557 (7705): 369-374. doi:10.1038/s41586-018-0094-2. ISSN 1476-4687.
^ Robbeets et al. Transeurasian ancestry:https://www.researchgate.net/publication/320915864_Austronesian_influence_and_Transeurasian_ancestry_in_Japanese_A_case_of_farminglanguage_dispersal 4 Mart 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
^ Lee (18 Oct 2017). Brill. 19 (2) (https://brill.com/view/journals/inas/19/2/article-p197_197.xml 4 Mart 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.)
^ The ethnogenesis of the modern Turkic peoples: A brief overview http://zti.hu/sipos_gyujtesek/pdf/3_TR.pdf
^ Golden, Peter B. Studies on the Peoples and Cultures of the Eurasian Steppes.
^ Robbeets, Martine (1 Ocak 2017). "Austronesian influence and Transeurasian ancestry in Japanese: A case of farming/language dispersal". Language Dynamics and Change (İngilizce). 7 (2): 210-251. doi:10.1163/22105832-00702005. ISSN 2210-5832.
^ Robbeets, Martine. "The Transeurasian homeland: where, what and when?". The Oxford Guide to the Transeurasian Languages.
^ Uchiyama, Junzo; Gillam, J. Christopher; Savelyev, Alexander; Ning, Chao (2020/ed). "Populations dynamics in Northern Eurasian forests: a long-term perspective from Northeast Asia". Evolutionary Human Sciences (İngilizce). 2. doi:10.1017/ehs.2020.11. ISSN 2513-843X. Tarih değerini gözden geçirin: |tarih= (yardım)
^ Blench, Roger; Spriggs, Matthew (2 Eylül 2003). Archaeology and Language II: Archaeological Data and Linguistic Hypotheses (İngilizce). Routledge. ISBN 978-1-134-82869-2.
^ Yunusbayev, Bayazit; Metspalu, Mait; Metspalu, Ene; Valeev, Albert; Litvinov, Sergei; Valiev, Ruslan; Akhmetova, Vita; Balanovska, Elena; Balanovsky, Oleg; Turdikulova, Shahlo; Dalimova, Dilbar (21 Nisan 2015). "The Genetic Legacy of the Expansion of Turkic-Speaking Nomads across Eurasia". PLoS Genetics. 11 (4). doi:10.1371/journal.pgen.1005068. ISSN 1553-7390. PMC 4405460 $2. PMID 25898006.
^ Lee, Joo-Yup; Kuang, Shuntu (18 Ekim 2017). "A Comparative Analysis of Chinese Historical Sources and y-dna Studies with Regard to the Early and Medieval Turkic Peoples". Inner Asia (İngilizce). 19 (2): 197-239. doi:10.1163/22105018-12340089. ISSN 2210-5018.
^ Uchiyama, Junzo; Gillam, J. Christopher; Savelyev, Alexander; Ning, Chao (2020/ed). "Populations dynamics in Northern Eurasian forests: a long-term perspective from Northeast Asia". Evolutionary Human Sciences (İngilizce). 2. doi:10.1017/ehs.2020.11. ISSN 2513-843X. Tarih değerini gözden geçirin: |tarih= (yardım)
^ a b "A dynamic 6,000-year genetic history of Eurasia's Eastern Steppe". bioRxiv (İngilizce): 2020.03.25.008078. 26 Mart 2020.
^ Damgaard, Peter de Barros; Marchi, Nina; Rasmussen, Simon; Peyrot, Michaël; Renaud, Gabriel; Korneliussen, Thorfinn; Moreno-Mayar, J. Víctor; Pedersen, Mikkel Winther; Goldberg, Amy; Usmanova, Emma; Baimukhanov, Nurbol (Mayıs 2018). "137 ancient human genomes from across the Eurasian steppes". Nature (İngilizce). 557 (7705): 369-374. doi:10.1038/s41586-018-0094-2. ISSN 1476-4687.
^ "丁零—铁勒的西迁及其所建西域政权". 15 July 2015. (https://web.archive.org/web/20150715184347/http://www.xjass.com/ls/content/2010-06/11/content_150662.htm)
^ MA Li-qing On the new evidence on Xiongnu's writings. (http://www.wanfangdata.com.cn/qikan/periodical.Articles/kgyww/kgyw2004/0402/040208.htm 19 Ekim 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.)
^ Balaban, Ayhan. İskit, Hun ve Göktürklerde Sosyal ve Ekonomik Hayat. T.C. Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Eski Çağ Tarihi Bilim Dalı Yüksek Lisans Tezi. 2006. URL:http://fef.kafkas.edu.tr/sosyb/tde/halk_bilimi/makaleler/kultur_med/kultur_med%20(20).pdf 11 Aralık 2011 tarihinde WebCite sitesinde arşivlendi. Erişim tarihi: 11.12.2011. (Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63rPeTJL1)
^ Christine Keyser-Tracqui, Eric Crubézy , Horolma Pamzsav, Tibor Varga, Bertrand Ludes, "Population origins in Mongolia: Genetic structure analysis of ancient and modern DNA", American Journal of Physical Anthropology, 2006 Apr 4.
^ http://www.turktarihim.com/Avrupa_Hun_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu.html
^ John Smith, A System of Modern Geography: Or, the Natural and Political History of the Present State of the World vol.1 p.321.
^ Tooke, William, A View of the Russian empire during the reign of Catharine the Second volume II p.60
^ Tamara Sonn. A Brief History of Islam, Blackwell Publishing, 2004, p. 83, ISBN 1-4051-0900-9
^ É. Á. Csató, B. Isaksson, C Jahani. Linguistic Convergence and Areal Diffusion: Case Studies from Iranian, Semitic and Turkic, Routledge, 2004, p. 228, ISBN 0-415-30804-6.
^ "Peoples of Iran" 17 Mayıs 2019 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Encyclopædia Iranica. RN Frye.
^ Savory, Roger (2007). Iran Under the Safavids (İngilizce). Cambridge University Press. s. 213. ISBN 978-0-521-04251-2. qizilbash normally spoke Azari brand of Turkish at court
^ E. Yarshater, "Iran", . Encyclopædia Iranica. "for all practical purposes they were Turkish-speaking and Turkic."
^ Helen Chapin Metz. Iran, a Country study. 1989. University of Michigan, p. 313.
^ Emory C. Bogle. Islam: Origin and Belief. University of Texas Press. 1989, p. 145.
^ Stanford Jay Shaw. History of the Ottoman Empire. Cambridge University Press. 1977, p. 77.
^ Andrew J. Newman, Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire, IB Tauris (March 30, 2006).
^ RM Savory, Safavids, Encyclopedia of Islam, 2nd ed.
^ a b Encyclopædia Britannica Article:Mughal Dynasty
^ Encyclopædia Britannica Article:Babur
^ "the Mughal dynasty". 29 Ocak 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Mart 2015.
^ "Kamat's Potpourri". 16 Ağustos 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Mart 2015.
^ Babur: Encyclopædia Britannica Article
^ Cambridge History of Iran Volume 7, pp.2–4
^ Brigitte Moser, Michael Wilhelm Weithmann, Landeskunde Türkei: Geschichte, Gesellschaft und Kultur, Buske Publishing, 2008, p.173
^ Golden, "Türk halkları tarihine giriş."
^ "Racial and cultural minorities: an analysis of prejudice and discrimination, Environment, development, and public policy, George Eaton Simpson, John Milton Yinger, Springer, 1985, ISBN 0-306-41777-4, p.32". 8 Şubat 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Haziran 2014.
^ American anthropologist, American Anthropological Association, Anthropological Society of Washington (Washington, D.C,), 1984 v. 86, nos. 3-4, p. 741.
^ Eickstedt, Rassenkunde und Rassengeschichte der Menschheit, 1934, pp. 169-174. In: Maksim Grigorʹevich Levin, Ethnic origins of the peoples of northeastern Asia, Arctic Institute of North America by University of Toronto Press, 1963, p.31.
^ Damgaard, Peter de Barros; Marchi, Nina; Rasmussen, Simon; Peyrot, Michaël; Renaud, Gabriel; Korneliussen, Thorfinn; Moreno-Mayar, J. Víctor; Pedersen, Mikkel Winther; Goldberg, Amy; Usmanova, Emma; Baimukhanov, Nurbol (Mayıs 2018). "137 ancient human genomes from across the Eurasian steppes". Nature (İngilizce). 557 (7705): 369-374. doi:10.1038/s41586-018-0094-2. ISSN 1476-4687.
^ BRILL (2005). Mongols, Turks, and Others: Eurasian Nomads and the Sedentary World (İngilizce). Brill. ISBN 978-90-04-14096-7.
^ Wink, André (2002). Al-Hind: The Slavic Kings and the Islamic conquest, 11th-13th centuries (İngilizce). BRILL. ISBN 978-0-391-04174-5.
^ Babayar, Gaybullah; Sultonova, Dr Gulchekhra; Rahimova, Zuhrahon. "Babayarov G. The Imperial Titles on the Coins of the Western Turkic Qaghanate // Марказий Осиё тарихи замонавий медиевистика талқинида: ЎзР ФА Тарих ин-ти. Т.: Янги нашр, 2013. P. 330-348." (İngilizce).
^ Uchiyama, Junzo; Gillam, J. Christopher; Savelyev, Alexander; Ning, Chao (2020/ed). "Populations dynamics in Northern Eurasian forests: a long-term perspective from Northeast Asia". Evolutionary Human Sciences (İngilizce). 2. doi:10.1017/ehs.2020.11. ISSN 2513-843X. Tarih değerini gözden geçirin: |tarih= (yardım)
^ a b Jean Paul Roux, çev.: Aykut Kazancıgil, Lale Arslan-Özcan, Türklerin Tarihi: Pasifik'ten Akdeniz'e 2000 Yıl, Kabalcı Yayınevi, Şubat 2007, ISBN 9759970910, Sayfa 29
^ Documentation for ISO 639 identifier: crh
^ "Crimean Turkish". 5 Ekim 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Ekim 2009.
^ "Is Crimea gone? Annexation no longer the focus of Ukraine crisis" (İngilizce). 4 Nisan 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi.
^ mrreese. "The Ancient Practice of Tengriism, Shamanism and Ancient Worship of the Sky Gods". www.ancient-origins.net (İngilizce). Erişim tarihi: 26 Ağustos 2021. Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link)
^ "元明时期的新疆藏传佛教 - 新疆哲学社会科学网". web.archive.org. 4 Mart 2016. Erişim tarihi: 26 Ağustos 2021. Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link)
^ "回鹘文《陶师本生》及其特点 - 新疆哲学社会科学". web.archive.org. 6 Mayıs 2013. Erişim tarihi: 26 Ağustos 2021. Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link)
^ "回鶻彌勒信仰考". ccbs.ntu.edu.tw. Erişim tarihi: 26 Ağustos 2021. Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link)
^ "景教艺术在西域之发现 | 西域文明的发现". dsr.nii.ac.jp. Erişim tarihi: 26 Ağustos 2021. Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link)
^ El-Cüveyni; Tarih-i Cihan-güşa, 1, s:11
^ İmam Taberani (Mu’cem’ül-Kebir ve Mu’cem’ül Evsat)
^ (Sünen-i Davud, IV.s:112)
^ Câmi'u's-Sahîh, 3884
^ Ebû Davud , Melâhim: 8.
^ Atalay, Besim (2006). Divanü Lügati't - Türk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. ISBN 975-16-0405-2, Cilt-1, Sayfa:3