روشنگران عالم اسلام نیز سرانجام مانند روشنفکران عالم غرب و بیزانس، آن را تحت فشار متعصبان دینی کناری نهادند؛ اما هم در میان مسیحیان و هم در میان مسلمانان، در سطح عامه باقی‌مانده و رشد کرده‌است .
rˌoʃanɡˈarɑn ˈɑlam ˈeslɑm nˈiz sarˈandʒɑm mˈɑnand rˌoːʃanfˈekrɑn ˈɑlam q1ˈarb vˈa bizˈɑns ɑn rɑ tˈahte fˈeʃɑr mˌoteʔassˈebɑn dˈini kenˈɑːri nˈahˈɑdand ˈammˌɑ hˈam dˈar mˈiɑn mˌasihˈiɑn vˈa hˈam dˈar mˈiɑn mˌosalmˈɑnɑn dˈar sˈath ˈɑmeː bˈɑq1imˈɑndeː vˈa rˈoʃd kˈardeːˈast .