text: Một đoạn tường thành Diên Khánh. Ảnh: Đông Hưng.
  Một hình mẫu quân sự sáng tạo.
  Lật lại ký ức, ông Nguyễn Văn Hào, dòng dõi chúa Nguyễn Ánh cho biết: Tôi là thế hệ sau, được nghe những người trong dòng tộc của mình kể lại rằng, nội tôi là người được chúa Nguyễn Ánh giao cho phác thảo nhiều hạng mục xây thành cổ. Thành cổ là một kiểu kiến trúc quân sự đầy sáng tạo theo lối Tây Âu. Lúc đó, thông qua nhiều hình ảnh từ một số thương gia nước ngoài, chúa Nguyễn Ánh đã biết chớp thời cơ để nắm bắt mẫu kiến trúc này mang về áp dụng xây dựng ở Diên Khánh. Bản vẽ thiết kế từ thuở xa xưa ấy đến nay vẫn còn được lưu giữ, bảo tồn làm tư liệu quý cho nhiều nhà nghiên cứu kiến trúc công trình quân sự tham khảo.
  Theo như tài liệu còn lưu giữ thì chúa Nguyễn Ánh đã trực tiếp chỉ huy lực lượng cận vệ của mình xây dựng thành cổ này. Tường thành hình lục giác, 6 cạnh không đều nhau, được đắp bằng đất, dài 2.694m và cao 3,5m. Mặt ngoài thành được đắp hơi thẳng đứng, mặt trong được đắp thoai thoải gồm hai bậc thang dùng làm đường đi theo chiến lược quân sự riêng của chúa Nguyễn Ánh. Các góc thành nhô ra ngoài, có khả năng quan sát được hai bên. Bên trong mỗi góc thành có một khoảng đất rộng dùng làm nơi mật phục của binh sĩ.
  Tại mỗi góc thành đắp một ụ đất cao khoảng 2m dùng để đặt súng đại bác, gọi là pháo đài góc, trên thành được trồng nhiều tre hoặc cây có gai để vừa cản tầm nhìn của địch vừa bảo vệ thành. Phía bên ngoài thành có đào hào sâu từ 3 - 5m, rộng hẹp không đều nhau, tùy theo điều kiện địa hình. Dưới lòng hào thường xuyên có nước dẫn từ sông Cái vào và bố trí nhiều chướng ngại vật, nhằm mục đích không cho địch tiếp cận công phá thành. Thông thường, các chướng ngại vật là những cây chông sắc nhọn, có màu sắc như màu nước đục, thoạt nhìn thì không thể phát hiện được.
  Theo nhà nghiên cứu văn hóa Nguyễn Văn Đình, cách đào hào theo kiểu hình rắn lượn thể hiện sự sáng tạo riêng của chúa Nguyễn. Qua khảo sát, nghiên cứu thì trước đây, trong thành có Hoàng cung, bên trái là dinh Tuần Vũ, phía sau là dinh Án Sát, sau nữa là dinh Lãnh Binh, phía dưới là dinh Tham Tri, có nhà kho, nhà lao kiên cố. Khu vực Hoàng cung được bố trí như một ma trận đồ, có các thị vệ được chia thành từng nhóm nhỏ vừa làm nhiệm vụ trinh sát ngoại biên, vừa phản ứng nhanh khi xảy ra sự cố. Ngay tại nơi chúa Nguyễn làm việc thường xuyên có các cao thủ võ lâm thân tín túc trực. Hàng ngày chúa Nguyễn yêu cầu báo cáo chi tiết về những diễn biến xảy ra trong và ngoài thành.
  Đến nay, căn cứ vào những dấu tích còn lại, một số nhà nghiên cứu cũng chứng minh được, thành cổ Diên Khánh có một số nét tương đồng với kiểu Điện Thái Hòa ở Huế. Nếu không bị chiến tranh tàn phá, có lẽ thành cổ Diên Khánh không thua kém các cung điện ở Huế về kiến trúc độc đáo. Theo các bậc cao niên sống gần khu thành cổ Diên Khánh, trước đó, khi chưa thất thủ, chúa Nguyễn còn bàn với các đại thần của mình sẽ mở rộng diện tích cung đình ra để đưa một số thương gia vào buôn bán trong cấm thành nhưng ý định này đã không kịp thực hiện.
  Chứng tích một thời.
  Ngược dòng lịch sử, thành Diên Khánh là nơi xảy ra nhiều trận chiến ác liệt giữa triều đình Tây Sơn với quân nhà Nguyễn: Tháng 4 năm Giáp Dần (1794), quân Tây Sơn do tướng Trần Quang Diệu chỉ huy đã kéo vào đánh chiếm thành, quân nhà Nguyễn phản công, hai bên đều tổn thất nặng nề. Tháng giêng năm Ất Mão (1795), tướng Trần Quang Diệu lại mang hơn 15.000 quân bộ và 5 đạo thủy binh tấn công thành Diên Khánh. Một trận thủy chiến ác liệt diễn ra trên dòng sông Cái. Thủy quân Tây Sơn giành được thắng lợi và tiến lên vây hãm thành Diên Khánh. Nguyễn Ánh cho quân ra giải vây, thành Diên Khánh lại thuộc quyền kiểm soát của chúa Nguyễn.
  Năm 1946, Pháp tấn công và chiếm đóng thành cổ. Khi lực lượng cách mạng của ta lớn mạnh đã đấu tranh giành lại thành cổ Diên Khánh. Chính nơi đây cũng là nơi diễn ra lễ ra mắt Ủy ban nhân dân Cách mạng lâm thời phủ Diên Khánh. Sau ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng, thành Diên Khánh trở thành trụ sở của các cơ quan hành chính huyện Diên Khánh.
  Thành cổ Diên Khánh từng bao bọc cho hoàng cung của chúa Nguyễn. Ảnh: Đông Hưng.
  Hiện nay, nhiều hạng mục và công trình trong nội thành đã bị hư hỏng do chiến tranh tàn phá. Dấu tích còn lại là những bức tường thành xây bằng gạch nung, mặt ngoài rộng 16,8m, cao 4,5m, xây thẳng đứng, mặt trong xây tường gạch cao khoảng 2m, cách mặt ngoài 2,5m để lèn đất vào giữa. Hệ thống thành bao quanh cấm cung vẫn được bảo tồn, bên cạnh một con đường nhựa dân sinh.
  Ông Trần Văn Mỹ, người từng nhiều năm nghiên cứu về thành cổ Diên Khánh cho biết, nhìn tổng quát từ trên cao vẫn thấy thành cổ bao bọc cả một thị trấn rộng lớn. Xung quanh là những cánh đồng tốt tươi, những xóm làng bình yên, ngày càng phát triển theo hướng đô thị hóa. Có thể thấy rằng, trong suốt quãng thời gian từ năm 1802 đến đầu năm 1945, thành cổ Diên Khánh là trung tâm hành chính, chính trị, kinh tế, văn hóa của toàn tỉnh Khánh Hòa. Thời điểm lịch sử ấy, khả năng phòng thủ và tấn công ở các địa điểm khác đều thua xa địa thế ở thành cổ này.
  Anh Lê Văn Thành, cán bộ Công ty du lịch Sài Gòn Xanh cho biết: Năm nào chúng tôi cũng nhận trên 10 tour đưa khách du lịch từ các tỉnh phương Nam về tham quan ngôi thành cổ này để được tận mắt chiêm ngưỡng kiến trúc quân sự độc đáo của triều đại vua chúa Việt Nam. Công trình này cũng cho thấy, cách tư duy về quân sự và khả năng phòng thủ của thành cổ này rất độc đáo và được xây dựng rất kỳ công. Thành cổ Diên Khánh đã được Nhà nước công nhân là di tích lịch sử cấp quốc gia. Điều thú vị hơn, mặc dù trải qua nhiều thế kỷ nhưng những tảng đất nung, gạch nung vẫn như còn mới nguyên vẹn, không bám rêu cũng không rạn vỡ. Hệ thống đất sét được dùng làm hồ cũng bám chặt như một khối bê tông vậy.
  Đông Hưng.
  