Tôi sẽ để câu hỏi đó lại cho mỗi người tự trả lời. Tôi chỉ xin kể một câu chuyện. Tháng 6/2016, Thủ tướng Campuchia Hun Sen bị phạt vì không đội mũ bảo hiểm.
Khi ấy ông Hun Sen đăng lên Facebook cá nhân một đoạn video. Trong đó, vị thủ tướng đi khoảng 500 m trên xe máy mà không đội mũ bảo hiểm. Một tuần sau, ông nhận được quyết định nộp phạt hành chính.
Thủ tướng Hun Sen sau đó đăng tấm vé phạt lên Facebook. Ông đã nộp phạt cho cả chủ chiếc xe mà mình lái - vốn bị phạt số tiền bằng ông Hun Sen. Hun Sen cũng đánh giá cao viên cảnh sát đã phạt ông vì thực thi nhiệm vụ "không phân biệt đối xử cũng như không e ngại những người có quyền lực, kể cả thủ tướng".
Tuần trước, khi di chuyển ở Campuchia, tôi cũng đã cố xin xỏ một nhân viên công vụ cho mình được du di tí chút ở trên luật. Đó là một việc rất nhỏ mà tôi nghĩ rằng đã có thể được tạo điều kiện ở nhiều nơi khác tại Đông Nam Á này, nhất là khi tôi là người nước ngoài. Nhưng những gì tôi nhận lại chỉ là một nụ cười kèm lời từ chối. Nụ cười ấy khiến tôi nhớ lại câu chuyện của Thủ tướng Hun Sen. Chẳng có lý do gì mà một nhân viên công vụ Campuchia phải cảm thấy nên thông cảm cho ai ngoài luật khi Thủ tướng đã xác lập một hình mẫu như vậy.
Sẽ có người hoài nghi rằng động tác của Hun Sen mang nặng tính trình diễn. Nhưng nó không thực sự quan trọng: tôi, với tư cách một người vừa phạm luật hành chính của Campuchia, lại cảm thấy hoàn toàn hài lòng khi bị xử phạt - vì thủ tướng của họ đã xác lập một hình mẫu như vậy.
Trên Facebook Việt Nam chúng ta có những hình mẫu như thế nào?
Chúng ta có một vị tướng về hưu xúc phạm CSGT Cần Thơ. Video được quay lại cho thấy, người đàn ông (được xác định là trung tướng đã nghỉ hưu) có nhiều lời nói không đúng mực với trung úy CSGT. Xúc phạm là một uyển ngữ mà báo chí dành cho những câu chửi tục của vị tướng về hưu này. Những người có lương tri hẳn khó có thể xem hết clip với những câu chửi thề, lời lẽ lớn tiếng đòi cách chức, rồi cách người đàn ông rút một tấm thẻ "quyền uy" nào đó. Một cách thể hiện quyền lực.
Phải khẳng định rằng những lời chửi tục ấy là một biểu hiện cực đoan, nhưng không bất thường: có thể dễ dàng tìm thấy những hình mẫu như thế ở bất kỳ đâu trên mạng. Trong phản ứng giận dữ của ông tướng về hưu, tôi thậm chí còn nhìn thấy chút cảm giác bị sốc: ông cảm thấy chính việc người CSGT chặn mình lại mới là bất thường.
Hay là không cần tìm trên mạng, bạn có thể quay trở lại với câu hỏi của tôi ở đầu bài và nhận ra: chúng ta tìm thấy hình mẫu lạm quyền ấy ở trong chính tâm thức của mình, trong chính danh bạ điện thoại của mình.
Có nhiều cách định nghĩa về quyền lực. Tựu trung lại quyền lực là khả năng chi phối hoặc buộc các chủ thể khác phải phục tùng ý chí của mình. Đó có thể coi là quyền lực cứng. Còn quyền lực mềm, là thông qua việc gây ảnh hưởng để khiến người khác làm theo những gì mình muốn.
Nhưng cái mà vị tướng về hưu kia thể hiện, tôi gọi đó là quyền lực tùy tiện. Một thứ quyền lực sinh ra từ những cán bộ, hay thậm chí là người quen cán bộ, tự cho mình những đặc ân, vị thế cao hơn những người khác, thậm chí cao hơn pháp luật. Và đôi khi pháp luật có vẻ nương nhẹ với những người xuất thân là cán bộ công chức. Không chỉ trong lĩnh vực giao thông đường bộ nhỏ hẹp.
Tháng 9/2016, TAND tỉnh Phú Yên tuyên án vụ cố ý làm trái xảy ra tại UBND huyện Đông Hòa. Bị cáo là các cựu lãnh đạo, cán bộ huyện, từ phó chủ tịch đến trưởng phòng. Trong phiên tòa đó, 12/15 bị cáo được tuyên án treo. Một bản án mà VKS cho rằng, Tòa đã ưu ái đến mức áp dụng "nhầm" điều luật để xử mức án nhẹ và cho các nguyên cán bộ" hưởng án treo. VKSND cấp cao đã kháng nghị đề nghị tòa phúc thẩm phải xử tăng án.
Khi những hình mẫu như thế được xác lập, người dân lên án. Nhưng cùng lúc đó, trong tâm thức, người dân cũng tiếp nhận một ý niệm lệch lạc về quyền lực, về độ uyển chuyển của luật pháp. Ý niệm ấy lây lan và lớn lên thành một văn hóa. Cuối cùng, sự hống hách, coi thường luật pháp, nghĩ rằng mình có thể thoát ra khỏi luật bằng những cuộc điện thoại hay tấm thẻ ngành trở thành tập tính. Tức là người ta có thể làm nó một cách vô thức. Tức là, không chỉ có cán bộ, lãnh đạo thì mới tham gia vào hoạt động ấy.
Có một điều đáng nói, là nếu xét đến sự hống hách này như một tập tính văn hóa, thì anh CSGT cũng thuộc về nhóm yếu thế. Anh ta cũng là cán bộ cấp thấp, so với một cuộc điện thoại đề nghị lạm quyền cho một ông anh nào đó mà bất kỳ thường dân nào có thể gọi.
Tôi hy vọng có nhiều độc giả nghiêm túc nghĩ về câu hỏi tôi nêu ra ở đầu bài. Bởi vì cùng với việc lên án nhân vật đã lớn tiếng với CSGT kia, chúng ta cần xác lập những hình mẫu khác - để hướng tới thượng tôn pháp luật.
Có lẽ cần cảm ơn ông tướng về hưu, vì nhờ ông, chúng ta có cơ hội nhận ra sự ảo tưởng về quyền lực và quan hệ, có thể xấu xí tới mức độ nào.
Theo VnExpress.
