Theo đó, giữ nguyên tuổi nghỉ hưu như hiện nay hoặc nâng tuổi nghỉ hưu theo lộ trình: nam lên 62, nữ lên 60. Đề xuất này có thể sẽ thay đổi chính sách và có tác động lớn đến kinh tế, xã hội và cả tác động về giới...
Tác động của việc tăng tuổi nghỉ hưu...
Với phương án 1 (giữ nguyên tuổi nghỉ hưu như hiện nay), Bộ LĐ-TB và XH đánh giá, sẽ dẫn tới thâm hụt quỹ hưu trí và gây mất cân đối quỹ trong tương lai gần. Theo tính toán của Tổ chức Lao động quốc tế (ILO), từ năm 2023, quỹ hưu trí và tử tuất của Việt Nam sẽ rơi vào trạng thái thu trong năm không đủ bù chi, mà phải bắt đầu trích từ phần quỹ kết dư để chi trả.
Từ năm 2034, phần quỹ kết dư được chi trả hết, dẫn đến Nhà nước phải bố trí ngân sách để bù đắp. Nguyên nhân của việc mất cân đối là quan hệ giữa mức đóng và mức hưởng, thời gian đóng và thời gian hưởng chưa phù hợp. Đồng thời, Việt Nam bắt đầu phải đối mặt nguy cơ già hóa dân số, cho nên cần bổ sung nguồn lao động; tuổi thọ người Việt Nam tăng, sức khỏe được cải thiện cho nên có thể tiếp tục làm việc dài hơn. Ngoài ra, Việt Nam cần loại bỏ các phân biệt về giới, vì với tuổi nghỉ hưu như hiện nay, lao động nữ đang chịu thiệt thòi hơn nam (nữ nghỉ sớm hơn nam 5 tuổi), ảnh hưởng tới thu nhập, thăng tiến và tham gia các vị trí lãnh đạo.
Cũng theo Bộ LĐ-TB và XH nhận định, việc không tăng tuổi nghỉ hưu sẽ khiến nhiều người lao động (NLĐ) có thâm niên, kỹ năng, chuyên môn sau khi nghỉ hưu không còn được đóng góp, trong khi lao động trẻ mất đi cơ hội được học hỏi kinh nghiệm từ những lao động có thâm niên. Đây cũng là những tổn thất lớn cho thị trường lao động trong bối cảnh tỷ lệ lao động có kỹ năng ở Việt Nam ở mức thấp (chỉ khoảng 20%). "Nếu không sớm sửa đổi tuổi nghỉ hưu trong 3 đến 5 năm tới, những thay đổi sau đó (nếu có) sẽ khắc nghiệt hơn".
Với việc tăng tuổi nghỉ hưu của nữ lên 60 tuổi, nam lên 62 tuổi (như phương án 2), các vấn đề tồn tại ở phương án 1 sẽ được giải quyết. Cơ quan soạn thảo cho rằng, việc tăng tuổi nghỉ hưu là một giải pháp đúng đắn nhằm thích ứng với xu thế già hóa dân số và nguy cơ mất cân đối quỹ hưu trí. Nhưng cần phải xem xét tác động cụ thể trên tất cả các khía cạnh (cả trực tiếp và gián tiếp) do sự thay đổi này. Kinh nghiệm các nước như Bỉ, Ca-na-đa, Đan Mạch, Pháp, Đức, Nhật Bản, Mỹ... cho thấy, người trẻ có thêm việc làm khi người lớn tuổi vẫn làm việc, không phải điều ngược lại như nhiều người lo lắng như hiện nay, Cụ thể, cứ mỗi NLĐ lớn tuổi còn làm việc sẽ có thêm 1,05 việc làm cho lao động trẻ.
Cùng với đó, tăng tuổi nghỉ hưu sẽ giúp tiền lương của NLĐ cao tuổi trong khu vực nhà nước có thể tăng, do thâm niên công tác tăng (cơ chế trả lương theo thâm niên). Với doanh nghiệp, những doanh nghiệp có nhu cầu sử dụng lao động có thâm niên như nghiên cứu, y học, giáo dục sẽ tăng lương. Nhưng tiền lương của NLĐ làm việc chân tay hoặc công nghệ thông tin có thể giảm, do thâm niên không tỷ lệ thuận với năng suất lao động. Cùng đó, doanh nghiệp có thể phải tăng chi phí, do lương tăng khiến chi phí bảo hiểm, công đoàn tăng. Tuy nhiên, khoảng cách tiền lương và lương hưu giữa lao động nữ và nam sẽ được cải thiện do việc kéo dài thời gian lao động đối với nữ. Cùng đó, lao động nữ làm thêm 5 năm (từ 55 tuổi lên 60 tuổi) sẽ có cơ hội cải thiện thu nhập và thăng tiến về chức vụ...
Đặc biệt, tăng tuổi nghỉ hưu có "tác động kép" tới quỹ hưu trí, do NLĐ tiếp tục làm việc sẽ tăng đóng vào quỹ, vừa giảm số năm chi trả lương hưu giúp giảm chi từ quỹ hưu trí. Việc NLĐ tiếp tục làm việc vừa góp phần tăng thu nhập cho cá nhân, đồng thời họ cũng tiếp tục đóng thuế cho ngân sách nhà nước.
Sản xuất được đánh giá cũng bị ảnh hưởng, nhưng tùy thuộc vào lĩnh vực. Theo nghiên cứu của Viện Khoa học Lao động và Xã hội năm 2014, cứ thêm 1% số lao động lớn tuổi làm việc sẽ giúp tăng 0,068% GDP của Việt Nam. Tuy nhiên, nghiên cứu này cũng chỉ ra những tác động tiêu cực hay những bất lợi về sự tăng trưởng kinh tế đối với nhóm lao động làm việc trong lĩnh vực thủy sản, khai khoáng, khách sạn, nhà hàng...
Cần theo đúng xu thế chung.
Theo Bộ LĐ-TB và XH, với đề xuất tăng tuổi nghỉ hưu, khu vực nhà nước sẽ phải có nhiều thay đổi. Theo đó, nếu không có một cơ chế đánh giá năng lực cán bộ tốt, tăng tuổi nghỉ hưu có thể gia tăng gánh nặng cho khu vực nhà nước. Bởi khi đó, tiền lương và các khoản chi khác (bảo hiểm xã hội, y tế, đào tạo) sẽ tăng, trong khi năng suất lao động giảm, do một bộ phận cán bộ có năng lực thấp, sức khỏe yếu, sức ỳ lớn vẫn tiếp tục ở lại trong hệ thống.
Về phía doanh nghiệp, tăng tuổi nghỉ hưu làm cho một số doanh nghiệp thiếu hụt đội ngũ lao động trẻ năng động, sáng tạo. Điều này có thể tạo ra sự mất cân đối về lao động giữa các nhóm tuổi trong cơ quan, doanh nghiệp.
Việc tăng tuổi nghỉ hưu sẽ khiến số người đăng ký thất nghiệp hoặc trợ cấp ốm đau tăng, do nhiều người không thích nghi được, hoặc sức khỏe không bảo đảm sẽ phải nghỉ sớm. Tuy vậy, Bộ LĐ-TB và XH đánh giá, mức độ ảnh hưởng tới sức khỏe của NLĐ sẽ không lớn, do những năm qua sức khỏe và tuổi thọ người Việt Nam đã được cải thiện. "Từ các đánh giá nêu trên, không thể phủ nhận việc điều chỉnh tuổi nghỉ hưu là hết sức cần thiết ở thời điểm hiện tại, dù sẽ có một số tác động tiêu cực", đơn vị soạn thảo đánh giá. Do đó, cùng với tăng tuổi nghỉ hưu, cần một số giải pháp chính sách để giảm tác động, như: Tăng cường truyền thông để tạo sự đồng thuận; có lộ trình tăng dần để giảm tác động tới tâm lý và thị trường lao động; cần có cơ chế đánh giá năng lực cán bộ khu vực nhà nước để loại bỏ những người có năng lực thấp.
Theo Bộ LĐ-TB và XH, cùng với tăng tuổi nghỉ hưu, hệ thống hưu trí cũng cần thiết kế linh hoạt hơn. Theo đó, có chính sách cho phép NLĐ có thể tiếp tục làm việc hoặc nghỉ hưu sớm, nhất là với NLĐ làm việc trong lĩnh vực nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm Đồng thời, có thêm chính sách khuyến khích những lao động tiếp tục làm việc và tăng mức giảm trừ với người nghỉ hưu sớm, như cứ mỗi năm nghỉ hưu trước tuổi lương hưu sẽ giảm từ 5 đến 6% hoặc nhiều hơn, thay vì chỉ giảm trừ 2% mức hưởng mỗi năm nghỉ hưu sớm như hiện nay.
Thứ trưởng LĐ-TB và XH Doãn Mậu Diệp cho biết, không phải tất cả các ngành, nghề đều nâng tuổi nghỉ hưu như đề xuất, mà tùy thuộc vào công việc cụ thể. Qua giám định sức khỏe, nếu NLĐ có mức suy giảm sức khỏe thì họ có quyền được nghỉ hưu trước tuổi. Đặc biệt, trong thiết kế chính sách sắp tới, sẽ tăng lợi ích của những người tiếp tục tham gia hoặc bảo lưu thời gian tham gia BHXH để cải thiện tốt hơn chế độ lương hưu, tránh tình trạng lương hưu quá thấp. Ngay trong phương án điều chỉnh tiền lương hưu năm nay cũng có những điều chỉnh phù hợp. Những nhóm có lương hưu thấp và về hưu trước năm 1995 có thể điều chỉnh ở mức tăng tuyệt đối nhiều hơn. Những người có mức lương cao sẽ có mức lương tuyệt đối ít hơn; không điều chỉnh theo cùng mức, bởi dễ nảy sinh bất cập.
Hiện, tốc độ già hóa dân số ở Việt Nam đang tăng nhanh. Theo thống kê, năm 2008, tỷ lệ người hơn 60 tuổi ở Việt Nam là 9,5%; năm 2014 tăng lên 10,5%. Dự báo đến năm 2020, tỷ lệ người hơn 60 tuổi chiếm 12,4% số dân; năm 2030 là 15,8% và năm 2040 là 20,8%. Già hóa dân số ảnh hưởng rất lớn đến quỹ BHXH, do tỷ số giữa số người đóng BHXH trên số người hưởng lương hưu ngày càng giảm đi, dẫn tới nguồn thu của quỹ BHXH có xu hướng giảm và nguồn chi có xu hướng tăng. Khi đó, khả năng chi trả và an toàn của quỹ sẽ mất cân đối, nếu không có sự điều chỉnh kịp thời về chính sách hoặc sự hỗ trợ của Nhà nước.
ANH THU.
