Tư duy nhiệm kỳ.
Báo cáo đánh giá về chi tiêu công Việt Nam do Chính phủ Việt Nam phối hợp với Ngân hàng Thế giới (WB) thực hiện cho thấy, tỷ lệ nợ công trên GDP của Việt Nam tăng nhanh và Việt Nam cũng là một trong những nước có có tỷ lệ nợ trên GDP tăng nhanh nhất (tăng khoảng 10% trong 5 năm qua).
WB nhận định, áp lực huy động để đảo nợ vẫn còn lớn với khoảng 50% nợ trong nước của Việt Nam sẽ đáo hạn trong 3 năm tới.
Không bất ngờ về nhận định của WB, chuyên gia kinh tế - PGS.TS Đinh Trọng Thịnh cho biết, trong khoảng 10 năm trở lại đây, nợ công Việt Nam nói chung và nợ nước ngoài nói riêng tăng nhanh. Điều đó xuất phát từ việc Việt Nam vẫn áp dụng mô hình tăng quy mô vốn để tăng trưởng kinh tế và đây chính là sự trì trệ của kinh tế Việt Nam thời gian qua.
Bởi tư duy nhiệm kỳ cùng nhiều yếu tố khác mà dù cứ nói thay đổi cơ cấu kinh tế nhưng thực chất Việt Nam vẫn đầu tư theo chiều rộng, tăng cường đầu tư vốn để đổi lấy tăng trưởng.
Dù nợ công Việt Nam vẫn nằm trong ngưỡng cho phép nhưng hiện đang phải đối mặt với nhiều rủi ro lớn.
"Hệ quả là đầu tư công của Việt Nam thời gian qua đã không đạt được hiệu quả như mong muốn, trong đó thất thoát, lãng phí rất lớn, thậm chí một số chuyên gia kinh tế còn cho rằng mức thất thoát của đầu tư công lên tới 40-50%. Lượng tiền thực tế đi vào nền kinh tế, sản xuất kinh doanh rất ít.
Cùng với đó, quá trình đầu tư của Việt Nam có quá nhiều vấn đề, dù quy trình thẩm định dự án, cách thức đầu tư, đòi hỏi quản lý giám sát Việt Nam đều có từ lâu.
Từ khi duyệt đầu tư đến khi đi vào hoạt động thực tế, nhiều dự án đều không có cơ sở pháp lý vững chắc, căn cứ khoa học đầy đủ nên bị thua lỗ, chưa nói những dự án không thể đi vào hoạt động.
Đấy là do đã quá lơi lỏng, tắc trách trong quản lý đầu tư công, từ đó làm hoạt động đầu tư công không những không hiệu quả mà còn gây thất thoát, lãng phí, làm nền kinh tế phát triển không như mong muốn", PGS.TS Đinh Trọng Thịnh chỉ rõ.
Phân tích sâu hơn, vị chuyên gia còn chỉ ra rằng, trong hoạt động đầu tư, Việt Nam đã làm ngược ở chỗ: lẽ ra các cấp có thẩm quyền cao nhất phải có trách nhiệm rà soát hoạt động đầu tư để có quyết định có nên đầu tư không, đầu tư thế nào, đầu tư dựa trên cở sở nào... Thế nhưng, cuối cùng họ lại lơi lỏng, đưa ra mức chi đầu bắt buộc để từ đó buộc các cơ quan tài chính, quản lý phải đi tìm vay để đáp ứng. Nói cách khác, việc đầu tư ở đây chỉ căn cứ theo nhu cầu, ý muốn chủ quan chứ không phải theo năng lực đang có hay nhu cầu của nền kinh tế. Chính việc làm đó đã đẩy nợ vay, kể cả nợ công nói chung và nợ nước ngoài nói riêng lên cao.
"Có nhiều người nói bởi chi thường xuyên lớn quá, chi đầu tư không có nên Việt Nam phải đi vay để đáp ứng nhu cầu phát triển. Điều đó đúng, nhưng tại sao không tính đến nước chỉ tiêu trong khoảng mà chúng ta có khả năng thu? Nhà nghèo thì phải tằn tiện, sao cứ vung tay quá trán, xây dựng công trình thật hoành tránh, thậm chí không cần rà soát?
Chưa kể, chi thường xuyên cũng có nhiều vấn đề, chẳng hạn việc mở rộng chính sách xã hội tới quá nhiều đối tượng, đặc biệt chi hành chính quá lớn. Cải cách hành chính ở Việt Nam càng nói, càng làm cuối cùng càng phình ra", PGS.TS Đinh Trọng Thịnh thẳng thắn.
Ông Thịnh nhấn mạnh nhiều lần về tư duy nhiệm kỳ, một nguyên nhân dẫn lớn khiến đầu tư công của Việt Nam trong những năm gần đây thiếu hiệu quả. Ai cũng muốn trong nhiệm kỳ của mình có được công trình tầm cỡ để lại cho đời sau, muốn có được sự biết ơn hay ủng hộ về mặt xã hội, hoặc muốn vụ lợi cho cá nhân hay lợi ích nhóm nào đó... Từ đó, dẫn tới chi thường xuyên lớn lên quá mức, chi đầu tư không tập trung vào việc phát triển nền kinh tế mà chỉ để ý đến phát triển các công trình thật to, các tượng đài, trụ sở thật lớn.
"Đã đến lúc cần nghiêm túc rà soát, xem xét các dự án đang dở dang để kiên quyết loại bỏ những dự án không hiệu quả hoặc chuyển đổi chúng, đồng thời siết chặt quá trình quản lý từ khâu xem xét, thẩm định quyết định đầu tư dự án đến các yêu cầu về mặt đầu tư phát triển để hướng nguồn lực ít ỏi của đầu tư công vào việc nâng cao năng lực sản xuất thật sự cho nền kinh tế chứ không phải làm như thời gian vừa qua.
Dĩ nhiên, việc này nói thì dễ nhưng làm thì khó, đòi hỏi sự quyết tâm của các cơ quan, ban ngành, từ cấp cao nhất, trong đó phải có việc siết chặt kỷ cương, nề nếp của các cơ quan công quyền, những cơ quan thẩm định, xét duyệt kế hoạch đầu tư và phải quy trách nhiệm rõ ràng", PGS.TS Đinh Trọng Thịnh nói.
Tăng trưởng thế nào để giải quyết nợ công?
Trong bối cảnh nợ công tăng nhanh, Việt Nam đang dùng nhiều biện pháp để đạt chỉ tiêu tăng trưởng GDP 6,7% cả năm 2017, trong đó có biện pháp tăng chỉ tiêu tăng trưởng tín dụng từ 18% lên 21-22%.
Nhiều chuyên gia kinh tế và cả các định chế tài chính quốc tế đã bày tỏ lo lắng về tính khả thi của biện pháp này cũng như cảnh báo nó chỉ làm tăng thêm nợ xấu.
