Hà Nội được mệnh danh là đất trăm nghề với sự quy tụ của những tinh hoa ngành nghề từ khắp các vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng như lụa Vạn Phúc, dệt Phùng Xá, gốm sứ Bát Tràng, điêu khắc Dư Dụ, mây tre đan Phú Vinh, mộc Chàng Sơn, sơn mài Hạ Thái.
Sản xuất tiểu thủ công ở Hà Nội.
Theo thống kê chưa đầy đủ, Thủ đô có khoảng 300 làng được cấp bằng công nhận làng nghề và hàng trăm thợ được công nhận đạt trình độ nghệ nhân. Làng nghề là niềm tự hào của Hà Nội nhưng không ít trong số đó trở thành nỗi lo canh cánh bởi yếu tố môi trường.
Trong công cuộc xây dựng nông thôn mới (NTM), vấn đề môi trường và an toàn thực phẩm (ATTP) trở thành một đòi hỏi bức thiết vì liên quan trực tiếp đến chất lượng sống.
Tính đến nay trên địa bàn TP, tỷ lệ dân nông thôn được sử dụng nước sinh hoạt đảm bảo vệ sinh đạt 100% (trong đó có 39% số dân được sử dụng nước sạch theo tiêu chuẩn của Bộ Y tế). Trên 84% hộ gia đình có nhà tiêu hợp vệ sinh. 100% huyện đã có đơn vị vệ sinh môi trường đi thu gom, vận chuyển rác thải sinh hoạt. 100% các xã tổ chức thu gom rác thải trong làng. Có 362/386 xã đạt và cơ bản đạt về môi trường và ATTP.
Tuy nhiên, môi trường làng nghề lại không có một bức tranh sáng sủa như thế. Với tổng cộng 1.350 làng nghề và làng có nghề phong phú loại hình sản xuất như: chế biến lương thực, thực phẩm; thủ công, mỹ nghệ; nhuộm, thuộc da; tái chế chất thải; gia công cơ kim khí; sản xuất vật liệu xây dựng; chăn nuôi, giết mổ gia súc..., hàng năm đóng góp cho Hà Nội hàng ngàn tỉ đồng doanh thu và thu hút được hơn 700.000 lao động thường xuyên. Đi theo đó là hàng loạt hệ lụy mà nhất là môi trường.
Theo số liệu quan trắc mới đây về không khí ở một số làng nghề có nồng độ bụi vượt 1,4- 6,7 lần giới hạn, đặc biệt là nghề cơ khí có nồng độ các kim loại nặng vượt giới hạn, nồng độ chất độc hại cao.
Về nước thải có COD, BOD, Nitrat, Amoni vượt ngưỡng, thậm chí vi khuẩn Coliform có nơi vượt hơn một trăm lần (Coliform là loại vi khuẩn thường có trong hệ tiêu hóa của động vật và con người. Sự phát hiện ra chúng cho thấy nguồn nước đã có dấu hiệu ô nhiễm phân).
Mặc dù hoạt động của một số làng nghề chế biến lương thực thực phẩm, thủ công mỹ nghệ; nhuộm thuộc da; tái chế chất thải; gia công cơ kim khírất dễ phát sinh nguy cơ ô nhiễm môi trường cao nhưng hầu như không có công trình xử lý phù hợp.
Với nước thải, thứ dễ nắm bắt được nhất nhưng lại có tới 35,6% không hề qua xử lý còn hơn 60% chỉ xử lý sơ sài, thô sơ rồi tống thẳng ra môi trường, ngấm xuống đất, ngấm xuống nước ngầm hay chảy ra sông, ngòi, kênh rạch. Hiển hiện nguy cơ hủy hoại sự phát triển bền vững của sinh cảnh tại vùng làng nghề cũng như những vùng ở cách xa đó.
Gần đây cũng có một số dự án, công trình khoa học thử nghiệm xử lý nước thải làng nghề nhưng hoặc là hiệu quả thấp, không bền vững hoặc chưa thể hoạt động. So với xử lý nước thải thì xử lý khí thải của các làng nghề còn nan giải hơn nhiều lần bởi xuất đầu tư rất lớn và đòi hỏi công nghệ cao. Bởi thế mà bụi và các chất độc hại vẫn là thứ mà người dân vùng làng nghề phải chịu đựng hàng ngày.
Một trong những nguyên nhân chính gây nên cảnh ô nhiễm làng nghề là bởi đa số các cơ sở sản xuất có quy mô manh mún, nhỏ lẻ kiểu hộ gia đình. Thêm vào đó, công tác quy hoạch nhiều nơi lại không có định hướng dài hạn nên sản xuất làng nghề xen kẽ kiểu da báo với khu dân cư, khu đô thị cùng các khu vực sản xuất khác.
Chật chội vừa gây khó cách ly ô nhiễm vừa gây khó cho việc lắp đặt các thiết bị xử lý môi trường. Sức khỏe cũng như đời sống sinh hoạt của người dân làng nghề và vùng phụ cận bị ảnh hưởng như ở xã Quảng Phú Cầu (huyện Ứng Hòa), xã Phú Yên (huyện Phú Xuyên).
Để giải quyết vấn ô nhiễm, đề án Bảo vệ môi trường làng nghề trên địa bàn thành phố đến năm 2020, định hướng đến năm 2030 có phân đoạn rất cụ thể.
Giai đoạn 2017-2020, Hà Nội sẽ hoàn thiện cơ chế, chính sách về bảo vệ môi trường cho riêng làng nghề, có chiến lược truyền thông nâng cao nhận thức cho cộng đồng đồng thời xây dựng một số công trình xử lý môi trường điểm cho các làng nghề nhuộm, thuộc da, chăn nuôi, giết mổ gia súc, xây dựng hệ thống các điểm thu gom, lưu trữ rác thải.
Giai đoạn 2020- 2030 sẽ triển khai mạng lưới hệ thống quan trắc tự động ứng dụng nhiều loại cảm biến cho xử lý nguồn nước cấp và nước thải tại các làng nghề, cải tạo, phục hồi môi trường làng nghề bị ô nhiễm.
NGỌC BÍCH.
