Đồng chí Nguyễn Đức Cảnh, sinh ngày 2-2-1908, lớn lên trong gia đình nho học ở vùng quê nghèo - làng Diêm Điền (nay thuộc huyện Thái Thụy, tỉnh Thái Bình). Người làng Diêm Điền có truyền thống thương yêu, đùm bọc nhau, dũng cảm đấu tranh với những bất công. Thân phụ của đồng chí Nguyễn Đức Cảnh là cụ Nguyễn Đức Tiết - một người yêu nước và khảng khái. Cốt cách tinh thần và đạo đức trong sáng của người cha đã truyền cho Nguyễn Đức Cảnh những tình cảm hướng thiện, chuẩn mực đạo đức từ tuổi ấu thơ, góp phần làm nên những phẩm chất tốt đẹp của người cộng sản trẻ tuổi kiên cường.
Tuổi học sinh, từ trường Thành Chung (Nam Định), Nguyễn Đức Cảnh và những người bạn chung nhiệt huyết khi đó như: Đặng Xuân Khu, Đặng Xuân Thiều, Đặng Châu Tuệ... đều bất bình trước những cảnh đời bất công, thương cảm những người dân lao động bị áp bức bóc lột. Tình cảm yêu thương con người và nhiệt huyết yêu nước đã dẫn dắt Nguyễn Đức Cảnh cùng bạn học chung chí hướng tham gia những hoạt động phản kháng đầu tiên với bộ máy cai trị.
Tháng 3-1926, vì tham gia lãnh đạo cuộc bãi khóa của học sinh Nam Định đòi thả Phan Bội Châu và truy điệu Phan Chu Trinh, Nguyễn Đức Cảnh bị quy tội làm loạn. Rời trường Thành Chung, Nguyễn Đức Cảnh chính thức dấn thân trên con đường đấu tranh cách mạng.
Năm 1926, vùng Thái Bình, Nam Định gặp bão lụt, hàng vạn ngôi nhà đổ, lúa mùa bị ngập trắng, nông dân đói khổ. Dù đã thôi học nhưng những cựu học sinh trường Thành Chung (Nam Định) cảm thông với những người dân nghèo gặp hoạn nạn đã tổ chức diễn kịch để lấy tiền cứu tế đồng bào. Từ những hoạt động đầu tiên ấy, Nguyễn Đức Cảnh đã là con của vạn nhà (Tố Hữu). Sau này, trên bước đường cách mạng, tình cảm đó càng được tô đậm, khắc sâu, trở thành nét nhân cách Nguyễn Đức Cảnh.
Đến Hà Nội làm thợ in ở xưởng in Lê Văn Tân, đi vô sản hóa làm thợ quai búa ở Nhà máy Ca rông, làm phu khuân vác ở bến cảng Hải Phòng... ở đâu Nguyễn Đức Cảnh cũng thể hiện tình thương yêu những con người đang bị áp bức, bóc lột. Anh đã thật sự hòa đồng với quần chúng lao động. Một đồng chí công nhân là hội viên thanh niên ở Nhà máy Ca rông không biết anh thợ trẻ Nguyễn Đức Cảnh chính là Bí thư Tỉnh bộ Thanh niên Hải Phòng, đã giới thiệu để kết nạp anh vào tổ thanh niên của nhà máy.
Với tinh thần khiêm tốn, chan hòa, luôn đặt lợi ích chung lên trên hết, trong Hội nghị Ban Chấp hành lâm thời Tổng Công hội đỏ Bắc kỳ (12-1929), đồng chí Nguyễn Đức Cảnh đã đề nghị cử đồng chí Trần Văn Lan, cán bộ Công hội đỏ Nam Định thay mình giữ vị trí lãnh đạo Tổng Công hội đỏ Bắc kỳ để đưa những đảng viên là những công nhân tốt, hăng hái cách mạng vào các cấp lãnh đạo.
Các đồng chí cùng hoạt động nhớ về anh, dáng người bé nhỏ thanh thanh, gương mặt trái xoan với đôi mắt thật sáng, trên thái dương có vết sẹo, anh Cảnh thể hiện một phong cách điềm đạm, dễ chiếm được tình cảm yêu thương của thầy và bạn (3), nhưng sức chịu đựng gian khổ của Nguyễn Đức Cảnh thật vô hạn. Đi vô sản hóa, sống và làm việc cùng anh em công nhân, bữa cơm chỉ có rau muống luộc và dưa, thi thoảng mới có miếng đậu nhưng các đồng chí không bao giờ thấy Nguyễn Đức Cảnh kêu khó, kêu khổ. Khi được Đảng phân công tham gia Thường vụ Xứ ủy Trung kỳ, lãnh đạo phong trào Xô-viết Nghệ Tĩnh, Nguyễn Đức Cảnh sống cùng bà con nông dân ở các làng: Đức Thịnh, Yên Dũng Thượng (Hưng Nguyên, Nghệ An).
Qua thực tiễn đấu tranh, nhận thức được những đòi hỏi khách quan của phong trào cách mạng, các đồng chí Nguyễn Đức Cảnh, Ngô Gia Tự và nhiều hội viên khác của Hội Việt Nam Cách mạng thanh niên đã vận động thành lập Đảng Cộng sản. Tháng 3-1929, tại nhà số 5D phố Hàm Long (Hà Nội), chi bộ cộng sản đầu tiên đã ra đời. Ngày 17-6-1929, tại nhà số 312 phố Khâm Thiên (Hà Nội), đại biểu các tổ chức cơ sở đảng ở miền bắc đã họp quyết định thành lập Đông Dương Cộng sản Đảng. Đồng chí Nguyễn Đức Cảnh được bầu làm Ủy viên Trung ương, phụ trách công vận. Ngày 28-7-1929, tại số nhà 15 phố Hàng Nón (Hà Nội), đồng chí Nguyễn Đức Cảnh chủ trì Hội nghị thành lập Tổng Công hội đỏ Bắc kỳ.
Đầu năm 1930, đồng chí Nguyễn Đức Cảnh là một trong hai đại diện của Đông Dương Cộng sản Đảng (cùng với đồng chí Trịnh Đình Cửu) dự Hội nghị hợp nhất thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam, do lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc triệu tập tại Hồng Công (Trung Quốc), thông qua Chánh cương vắn tắt, Sách lược vắn tắt, Chương trình tóm tắt, Điều lệ tóm tắt của Đảng, do lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc soạn thảo.
Cuối tháng 4-1931, đồng chí Nguyễn Đức Cảnh bị mật thám bắt ở làng Yên Dũng Hạ (nay là xã Hưng Thủy, huyện Hưng Nguyên, tỉnh Nghệ An). Trước Hội đồng đề hình của tòa án thực dân trong phiên tòa kéo dài ba ngày (từ 16 đến 18-11-1931), đồng chí Nguyễn Đức Cảnh hiên ngang nêu cao khí tiết bất khuất. Bất chấp mức án tử hình, anh đĩnh đạc khẳng định con đường đấu tranh chính nghĩa của mình.
Khi thời gian sống chỉ còn tính bằng ngày, những dòng tâm huyết về Công nhân vận động mà anh bí mật viết dưới ánh đèn lờ mờ trong xà lim án chém ở nhà ngục Hỏa Lò (Hà Nội), đã được các đồng chí truyền tay khắc ghi. Trong những hoàn cảnh nguy hiểm, Nguyễn Đức Cảnh vẫn tìm mọi cách để cống hiến cho phong trào, góp trí tuệ và kinh nghiệm cho Đảng.
Thái độ ung dung, bình tĩnh của Nguyễn Đức Cảnh lúc hy sinh đã khiến kẻ thù phải nể phục. Kẻ được giao thực hiện bản án chém đồng chí Nguyễn Đức Cảnh tại Hải Phòng ngày 31-7-1932 phải thốt lên: Tôi đã từng xử chém nhiều người. Chưa thấy anh nào can đảm và bình tĩnh trước cái chết như anh Cảnh Cố đạo làm phép rửa tội, Cảnh bảo: Không có tội gì mà rửa. Cai ngục cho uống rượu mạnh, anh bảo không cần. Rồi ung dung bước lên máy chém. Thật đáng phục!.
Cuộc đời hoạt động cách mạng của đồng chí Nguyễn Đức Cảnh tuy ngắn nhưng vô cùng sôi nổi và oanh liệt. Với tinh thần hy sinh cao cả, phẩm chất đạo đức trong sáng, đồng chí Nguyễn Đức Cảnh đã cống hiến trọn đời mình cho Đảng, cho dân, xứng đáng là một trong những lãnh tụ tiền bối của Đảng ta.
(1) Ban tuyên giáo Tỉnh ủy Thái Bình - Nguyễn Đức Cảnh - Tiểu sử và sự nghiệp - Thái Bình, 1992, trang 24.
(2) Nguyễn Đức Cảnh - Người lãnh đạo đầu tiên của Tổng Công hội đỏ Bắc kỳ - Nxb Lao Động, Hà Nội, 1985 , trang 68.
(3) Hồi ức của đồng chí Đặng Xuân Thiều trong cuốn Những mẩu chuyện về một số chiến sĩ cộng sản - Sở Văn hóa Hải Phòng, 1960 - Dẫn lại từ Nguyễn Đức Cảnh - Người lãnh đạo đầu tiên của Tổng Công hội đỏ Bắc kỳ - Nxb Lao Động, Hà Nội, 1985, trang 10.
(4) Hồi ức của đồng chí Đặng Việt Châu - Dẫn lại từ Nguyễn Đức Cảnh - Người lãnh đạo đầu tiên của Tổng Công hội đỏ Bắc kỳ - Nxb Lao Động, Hà Nội, 1985, trang 105.
NGÔ VƯƠNG ANH.
