"Không phải ngẫu nhiên mà Giáo sư Võ Tòng Xuân cương quyết giữ quan điểm mà tôi rất muốn ủng hộ. Đó là chúng ta chỉ nên ăn Tết cổ truyền theo lịch dương, gộp hai Tết làm một... Chúng ta chỉ nên ăn một cái Tết trong năm thôi. Nghỉ Tết thay vì nghỉ kéo dài 1 tuần, 10 ngày thì chỉ nên nghỉ đúng 3 ngày trọn vẹn. Điều này vừa tiết kiệm thời gian, tránh lãng phí, gây mệt mỏi, phiền hà cho nhiều người", quan điểm này của nhà nghiên cứu văn hóa, PGS-TS Nguyễn Thị Minh Thái đang tiếp tục gây tranh cãi cho dư luận.
Để mở rộng góc nhìn, PV Báo Gia đình & Xã hội đã có cuộc trao đổi với Tiến sĩ Nguyễn Thanh Tâm (Ban Lý luận phê bình, Tạp chí Văn nghệ Quân đội).
Thưa TS Nguyễn Thanh Tâm, anh thấy phong tục ăn Tết của người Việt có rườm rà và mệt mỏi không? Điều gì nên giữ và điều gì nên giản lược?
- Trước hết, chúng ta cần rạch ròi trong góc độ tiếp cận vấn đề Tết. Dường như, câu hỏi này cho thấy hướng tiếp cận có tính xã hội học đối với hiện tượng Tết. Vậy thì, rườm rà hay mệt mỏi hoàn toàn phụ thuộc vào từng đối tượng, từng cộng đồng.
Mặt khác, ở đây chúng ta đang nói đến phong tục, như thế, đương nhiên nó là những biểu hiện có tính lịch sử - văn hóa được kết tinh, trao truyền trong các cộng đồng. Sự rườm rà dẫn đến mỏi mệt có thể là hệ lụy của trạng thái phú quý sinh lễ nghĩa vốn càng ngày càng phì đại trong xã hội hiện đại.
Từ góc độ cá nhân, xem Tết như một sinh hoạt văn hóa, tôi không nhận thấy các phong tục ngày Tết rườm rà hay mỏi mệt, trừ khi nó bị biến tướng theo một nghĩa khác.
Còn điều gì nên giữ, điều gì không trong dịp Tết? Cứ nhìn vào sự thay đổi của các sinh hoạt ngày Tết từ xưa đến nay chúng ta cũng có thể hình dung ra được. Những điều không phù hợp luôn bị đào thải.
Mặt khác, sự phát triển của xã hội theo xu hướng Tây phương hóa đã không dành cho các sinh hoạt Tết theo hình thức truyền thống những không gian hiện diện. Có những thứ bị loại bỏ và chìm vào quên lãng, nhưng cũng có những thứ dẫu mất đi mà người ta vẫn tiếc nuối và nhắc nhớ.
Thế nên, nảy sinh vấn đề là có những thứ chúng ta không giữ được và có những thứ cũng chưa thể loại bỏ được, thậm chí lại nảy sinh nhân dịp Tết.
Tôi vẫn muốn giữ lại những vẻ đẹp của Tết trong sự sum vầy, đoàn tụ, sự thăm hỏi, các nghi lễ tưởng nhớ hay tạ ơn Thậm chí, đơn giản hơn chỉ là niềm hân hoan xưa cũ tôi nhìn thấy trong mắt trẻ thơ hoặc khoảnh khắc lặng im bên những người thân yêu. Những điều đó, trong điều kiện hiện tại, với quan niệm về Tết của riêng tôi, tôi nghĩ rằng cũng không đến mức khiến bản thân hay gia đình cảm thấy rườm rà, mỏi mệt.
Tiến sĩ Nguyễn Thanh Tâm.
Vậy còn ý tưởng gộp Tết để tiết kiệm thời gian, giảm thiểu ùn tắc, tai nạn giao thông, an toàn thực phẩm, sức ép về dịch vụ...?
- Tất cả những vấn đề mà câu hỏi này đặt ra cho thấy góc nhìn xã hội học trước hiện tượng văn hóa  Tết. Dường như, nó được hình thành trên tinh thần của các nhà quản lí xã hội hơn là những người làm văn hóa, hiểu văn hóa. Dĩ nhiên, văn hóa cũng không phải là cái gì nhất thành bất biến. Tết cũng vậy.
Nhưng, hãy nghĩ xem, thời gian, hiệu suất công việc, giao thông, tai nạn, an toàn thực phẩm hình như nảy sinh trong bối cảnh hơi thái quá của con người dịp Tết. Nó phản ánh tình trạng bất cập trong giao thoa, tiếp biến giữa căn tính nông nghiệp, phương Đông với các làn sóng xã hội hiện đại kiểu phương Tây.
Như thế, những hệ lụy vừa nêu không phải đến từ Tết, mà nó đến từ ứng xử của cộng đồng (với đặc tính như vừa nêu) trong các sinh hoạt ngày Tết.
Theo anh, các giá trị truyền thống của Tết Việt tồn tại ra sao trong đời sống hiện đại?
- Xã hội Việt Nam đang hiện diện các trạng thái khác nhau giữa thành thị và nông thôn. Trong không gian thành thị hay nông thôn, những đan cài văn hóa truyền thống - hiện đại cũng diễn ra khá rõ nét. Do vậy, có thể thấy, bên cạnh những di sản của Tết xưa vẫn được truyền giữ, xã hội hiện đại, nhất là giới trẻ đang có quan niệm khác, ứng xử khác với Tết.
Chẳng hạn, việc đi du lịch trong dịp Tết là một xu hướng khá nhiều người, nhiều gia đình lựa chọn. Xã hội hiện đại với khả năng cung ứng của thị trường khiến cho việc chuẩn bị Tết khác với truyền thống. Thay vì tự tay làm các món ăn, thức quà, thậm chí các tụ điểm vui chơi ngày Tết, giờ đây sẽ có người làm thay bạn mọi việc. Tết hiện đại đã khác với Tết truyền thống ở điểm ấy.
Nếu chỉ khuôn vào câu chuyện ngày Tết, tôi cho rằng, chỉ những gì thực sự thiết thân với cá nhân, với cộng đồng còn tồn tại. Cái thực sự là giá trị thì không mai một. Nó sẽ tồn tại trong cộng đồng theo cách mà cộng đồng đó tìm thấy ý nghĩa tồn tại của mình từ thực hành các giá trị văn hóa đó.
Việc khôi phục các nghi lễ, các sinh hoạt văn hóa dân gian ngày Tết, việc giáo dục truyền thống gia đình, dòng họ có thể sẽ phát triển. Các mô thức truyền thống vẫn giữ nguyên bản chất những thay bằng công cụ, phương tiện khác.
Chẳng hạn, như nhà nghiên cứu Trần Trọng Dương có lần nêu lên, thay vì tặng nhau câu đối, người ta tặng nhau cuốn sách hay. Truyền thống cần được điều chỉnh để tương thích với điều kiện hiện đại.
GS.TSTK Võ Tòng Xuân - người từng gây chú ý với đề xuất gộp Tết cách đây hơn 10 năm.
Người xưa quanh năm ruộng đồng, không ra khỏi lũy tre làng có thể phong tục lễ Tết là niềm vui, gắn kết cộng đồng. Con người ngày nay quá nhiều áp lực liệu các phong tục cũ liệu có gây phiền hà?
- Áp lực là điều ai cũng có thể nhận thấy trong dịp Tết đến, Xuân về. Xin được nói lại, dẫu là quanh quẩn trong làng xã, bó hẹp sau lũy tre, đồng ruộng, thì người xưa cũng vẫn bị áp lực. Mặt khác, chưa hẳn sinh hoạt Tết theo kiểu hiện đại, thậm chí gộp cả Tết Ta và Tết Tây vào với nhau đã giải tỏa được áp lực.
Căn tính của cộng đồng nông nghiệp đang gặp gỡ một cách khá bất cập với văn hóa, văn minh phương Tây sẽ tạo nên những hình thái sinh hoạt xã hội rất đặc thù - kiểu Việt Nam. Hệ quả là sẽ xuất hiện các áp lực khác.
Tôi không nghĩ là những quan niệm truyền thống sẽ quở trách một ứng xử hiện đại, khi giữa họ tìm được sự dung hòa giữa hiện đại và truyền thống. Điều quan trọng có lẽ nằm ở quan niệm về giá trị mà các thế hệ hay các cộng đồng thương thỏa được với nhau.
Cá nhân anh đề xuất gì để có cái Tết vừa ấm cúng sum vầy vừa không mệt mỏi áp lực?
- Bản thân tôi - gia đình nhỏ của tôi, ngày Tết dành để thăm hỏi ông bà, bố mẹ, người thân. Đơn giản hóa các hoạt động có tính thái quá dịp Tết, dành thời gian và sự quan tâm cho điều quan trọng nhất là điều tôi lựa chọn.
Cảm ơn Tiến sĩ Nguyễn Thanh Tâm về cuộc trao đổi!
Thành Nam (thực hiện).
