Kỹ sư Nguyễn Văn Tâm, chuyên viên VAADCO Việt Nam hướng dẫn một nông dân Mozambique phun thuốc bảo vệ lúa thí nghiệm tại Bela Vista, Maputo. Ảnh: Võ Tòng Xuân.
Trước đó, cũng vào đầu tháng 5-2010, tại Dar es Salaam, Tanzania, trước một cử tọa khoảng 1.000 lãnh đạo doanh nghiệp và cơ quan chính trị đến từ 85 quốc gia, kể cả nguyên thủ của 12 nước châu Phi tham dự Diễn đàn Kinh tế Quốc tế châu Phi lần thứ 20, ông Jakaya M. Kikwete, Tổng thống của Tanzania đã kêu gọi cần có sự cộng tác ở các cấp từ địa phương, song phương, và quốc tế để tháo gỡ những trở ngại mà các quốc gia châu Phi đang đối mặt. Ông nhìn nhận tiềm năng về con người và tài nguyên thiên nhiên của châu Phi rất lớn, nhưng nông nghiệp của châu Phi không phát triển theo mong muốn. Nông dân sản xuất không đủ ăn vì chưa nắm được kỹ thuật hiện đại, chưa có giống tốt, chưa có hệ thống nước tưới, thiết bị sau thu hoạch.
Thật sự đây là một sự sỉ nhục đối với các nước giàu, vì họ đã giúp đỡ châu Phi trong nhiều thập niên qua nhưng đến bây giờ các nước và người nông dân châu Phi vẫn nghèo như vậy! Báo chí của Anh Quốc và Mỹ đã bình luận rất nhiều về vấn đề này. Lợi nhuận mà các công ty của các nước đã lấy đi nhiều hơn số tiền 60 tỉ đô la Mỹ mà các chính phủ viện trợ chính thức và cho vay mỗi năm. Nhiều chuyên viên kinh tế đã chỉ ra rằng sở dĩ châu Phi vẫn chịu cảnh nghèo là vì các quốc gia phương Tây đưa viện trợ một đồng, nhưng rút rỉa đi cả chục đồng qua giá trị những tài nguyên thiên nhiên như quặng mỏ kim loại, kim cương, dầu hỏa, cây công nghiệp, qua tiền trốn thuế, và qua lãi suất tiền vay. Tổng thống Zuma đã nói trong diễn đàn kinh tế năm 2017 rằng thế giới cần có biện pháp hiệu quả hơn nữa để chống lại những tội phạm kinh tế là những thủ đoạn rửa tiền và những mánh khóe chuyển tiền lời ra khỏi châu Phi.
Những người tham dự diễn đàn đã thảo luận sôi nổi tìm hướng giải thoát cho châu Phi, biến tiềm năng của châu Phi thành hiện thực. Mọi người nhất trí rằng cần nâng cao năng lực cho phụ nữ và thanh niên châu Phi, qua giáo dục và đào tạo các kỹ năng nông nghiệp. Nông nghiệp của châu Phi rất lớn, có thể giải quyết cái ăn cho cả thế giới, nhưng phải có đầu tư mạnh về kỹ thuật sản xuất và cấu trúc hạ tầng thích hợp, đồng thời phải có cách quản lý hiệu quả. Cần có sự cộng tác giữa nhà nước và doanh nghiệp tư nhân trong và ngoài nước vào những chương trình phát triển nông nghiệp mới có thể đạt kết quả vững bền, không thất thoát qua tham nhũng. Được như thế thì người lao động ở các xứ sở này sẽ có việc làm, dư ăn và thoát nghèo, mỗi quốc gia châu Phi sẽ phát triển nhanh bằng nội lực của chính mình.
Những kết luận của diễn đàn hồi năm ngoái rất trùng hợp với đề xuất của chúng tôi về hướng phát triển nông nghiệp châu Phi kể từ khi bắt đầu đưa cây lúa ĐBSCL vào đây từ năm 2006.
Nhìn chung châu Phi đất rộng nhưng người thưa. Đất đai nhiều nơi có thủy lợi rất tốt như vùng ven sông Nile miền Nam Sudan, vùng đồng bằng sông Niger, vùng hồ Volta (Ghana), vùng hồ Kivu (giữa Rwanda-Burundi và Đông Côngô), vùng thung lũng Zambezi (Mozambique) có thể trồng lúa giống ngắn ngày từ ĐBSCL đạt năng suất trên 5 tấn/héc ta/vụ. Nhưng lực lượng nông dân của châu Phi nói chung chưa thích nghi với thâm canh, rất khó tiếp thu kỹ thuật mới. Đây là lý do tại sao phần lớn các tổ chức viện trợ quốc tế của phương Tây đưa kinh phí lớn và chuyên viên đắt tiền đến giúp châu Phi sản xuất lương thực đều không đạt mục đích một cách bền vững. Một số quốc gia đã đem dân họ sang châu Phi chiếm đất để sản xuất nông nghiệp, đang bị dư luận quốc tế lên án là kẻ cướp đất.
Trong vài năm trở lại đây, nhiều chính phủ châu Phi gia tăng thuế nhập khẩu lương thực nhằm khuyến khích các công ty nước ngoài đến châu Phi đầu tư sản xuất lương thực tại chỗ. Đầu năm 2017, một doanh nghiệp Brazil đã đến Ghana nhận 411 héc ta trồng lúa hoàn toàn bằng cơ giới hóa để tiêu thụ tại nội địa Ghana. Xem ra cách đầu tư từ A-Z này cần số vốn khá lớn mà thời gian thu hồi lại rất lâu. Doanh nghiệp Việt Nam có thể áp dụng kỹ thuật mà tôi cùng các chuyên viên Việt Nam và các người bạn Anh Quốc trong nhóm VAADCO Việt Nam (thuộc Công ty TNHH Phát triển nông thủy sản Việt Phi) đã nghiên cứu và thử nghiệm thành công. Cách tiếp cận của chúng ta sẽ thực hiện theo bốn bước: (1) thử nghiệm xác định giống lúa thích nghi (khâu này phần lớn đã làm rồi), (2) nhân giống lúa thích nghi, (3a) thiết lập hệ thống thủy lợi hoặc (3b) thiết kế đồng ruộng sử dụng nước trời mưa, và (4) tổ chức sản xuất sử dụng nông dân địa phương dưới sự hướng dẫn cầm tay chỉ việc của nông dân Việt Nam.
Trước mắt các doanh nghiệp Việt Nam có thể đến các vùng của những nước có sông rộng và đã có hệ thống thủy lợi đã được đầu tư nhưng nay lại bỏ hoang vì nông dân ở đây không được hướng dẫn tường tận. Chúng tôi tin rằng với tài nguyên đất đai rộng lớn thích hợp với cây lúa cao sản ngắn ngày, châu Phi sẽ tự túc được lương thực bằng khoa học kỹ thuật của Việt Nam nhờ vào sự Cộng tác đầu tư nông nghiệp châu Phi của doanh nghiệp tư nhân, nhà khoa học, và nông dân tiên tiến Việt Nam.
Gs. Võ Tòng Xuân.
