Mái ngói đình nội bị xô lệch. Ảnh: Đồng Xuân Thụ.
Đình Nội là một trong số những ngôi đình to đẹp nổi tiếng của xứ Bắc nói chung. Đình được xây dựng vào đời vua Lê Hiển Tông, niên hiệu Cảnh Hưng thứ 34 (1775), trên một gò đất cao, đẹp nằm giữa làng Lý và làng Nội.
Xưa đình có quy mộ bề thế, theo kiểu chữ Đinh, gồm 5 gian 2 chái, tiền đình và 2 gian hậu cung, 2 bên có hai dãy tả vu, hữu vu, phía trước có cổng tam quan. Hiện nay, sau đợt tu sửa năm 1986 đình chỉ còn lại 5 gian 2 chái, tiền đình, 1 dãy tả vu 3 gian. Bên trong, hệ thống khung gỗ được liên kết vì theo lối chồng rường, giá chiêng, mái lợp ngói mũi.
Trong đình hiện còn bảo lưu một số nét kiến trúc truyền thống thể hiện ở các mảng hoa văn được chạm khắc trên các cấu kiện gỗ, với nghệ thuật chạm nổi, chạm chìm, chạm kênh bong rất công phu, tỉ mỉ thể hiện sự tài khéo của các nghệ nhân dân gian xưa. Các đề tài trang trí được thể hiện rất phong phú như: đề tài tứ linh, tứ quý, chèo thuyền bắt cò, cò lả...
Đặc biệt, ở đình Nội có bức chạm gỗ chèo thuyền bắt cò rất đẹp được phỏng theo điển tích: Bạng vật tương trì, ngư ông đắc lợi (diễn tả cảnh con cò mổ con trai, con trai cặp vỏ giữ chặt mỏ con cò. Nhân thế, ông lão đánh cá chèo thuyền ra bắt cả đôi). Lại có bức các quan viên hội kiến với nhau, dân gian gọi đó là bức vừa đánh vừa đàm hay bức Chú Tễu đội trời tất cả các bức chạm khắc gỗ ấy là những di sản quý, toát lên vẻ đẹp tinh tế, sinh động nhưng rất đỗi đời thường. Các đồ thờ tự trong đình Nội gồm một số hiện vật quý như long ngai, bài vị, bộ kiệu rước, bộ bát bửu gỗ, ống thư, quả thờ.
Về việc ngôi đình gắn với danh nhân Hoàng Hoa Thám, ông Nguyễn Văn Hùng  Bí thư thôn Nội Hạc cho biết: Ban đầu Đình Nội thờ đức thánh Cao Sơn, Quý Minh, đức thánh Tam Giang. Đó là những vị thần có nhiều công lao trong việc đánh đuổi giặc ngoại xâm, bảo vệ sự bình yên của đất nước. Hàng năm lễ hội đình được tổ chức từ ngày 9 đến 11 tháng Giêng. Trong hội có tổ chức rước sách Thành hoàng 2 ngày. Cứ mỗi dịp như thế, làng Nội có tổ chức các trò chơi cướp cầu, đu, chọi gà, vật, ca trù và thi làm cỗ. Trong cỗ phải có mâm xôi đắp thành chữ: Thiên hạ thái bình. Nhưng nay, phần hội không làm được đầy đủ như trước. Các cụ cao niên của làng kể lại ban đầu đình quay về hướng Tây  Nam. Khi xây dựng xong, nhân dân phát hiện ra mái đao của đình chỉ thẳng vào xóm Nội.
Người dân cho rằng như vậy là phạm phải điều cấm kỵ được lưu truyền trong dân gian góc đao - ao đình sẽ khiến nhân dân trong làng lục đục, mất đoàn kết. Cũng chính trong thời gian này, người anh hùng Hoàng Hoa Thám thường xuyên đến làng Nội họp bàn với cụ Đốc Tuân (làng Lý), Chánh Hoạch (làng Nội), Tổng Lò (Văn Miếu) để tuyển mộ thêm nghĩa quân và xây dựng căn cứ. Đình làng là nơi thường xuyên hội họp. Nhân dân địa phương đã đồng lòng đề nghị Hoàng Hoa Thám bằng uy tín của mình đứng ra xoay lại hướng đình cho làng Nội. Từ đó, đình xoay về hướng Đông  Nam. Nhân dân địa phương sau khi chuyển hướng đình còn xây trước đình thêm 2 tòa tả vu, hữu vu và cổng nghi môn bề thế.
Ông Nguyễn Văn Hùng cũng cho biết: Trải qua thời gian, các cấu kiện gỗ, khắc chạm xuống cấp nhiều. Hoành xà, tàu xuống cấp làm mái ngói xô lệch. Đợt trùng tu gần đây nhất cũng là trước năm 1990. Mỗi khi mưa lại bị dột tứ bề. Các mảng chạm lộng có nguy cơ hỏng do lâu ngày mối mọt xông. Nhân dân trong thôn và chính quyền xã Việt Lập nhiều lần có đề nghị lên các cấp cơ quan có thẩm quyền nhưng đến nay vẫn chưa thấy được trùng tu.
Ông Nguyễn Xuân Tuyển  Trưởng phòng văn hóa huyện Tân Yên cho biết: Từ lâu, chúng tôi đã lập dự án trùng tu và trình Sở VHTTDL và UBND tỉnh Bắc Giang. Tỉnh cũng đã có văn bản trình Bộ VHTTDL. Được biết Bộ VHTTDL cũng đã có ý kiến thỏa thuận. Nhưng vì dự án trùng tu nằm trong chương trình mục tiêu và còn chờ kinh phí hỗ trợ từ ngân sách nên chưa thể trùng tu ngay. Theo dự kiến, việc trùng tu cần tới khoảng 14 tỷ đồng nhưng có lẽ số kinh phí được duyệt chỉ được một nửa.
Với những giá trị lịch sử, kiến trúc nghệ thuật, hy vọng trong năm 2018, đình Nội nằm trong chương trình mục tiêu được đầu tư trùng tu theo đúng kế hoạch như dự kiến.
Từ Khôi.
