Cũng như tranh Hàng Trống, Đông Hồ, tranh Kim Hoàng chủ yếu là tranh Tết, tranh thờ. Bởi thế, dự án khôi phục tranh Kim Hoàng (dòng tranh dân gian ở xã Vân Canh, huyện Hoài Đức) đã chọn Tết Nguyên đán là dịp đưa tranh trở lại với đời sống. Ngay từ đầu năm 2017 những nghệ nhân Dự án khôi phục tranh Kim Hoàng đã phải tìm ý tưởng cho tranh Kim Hoàng đón Xuân Mậu Tuất.
Là dòng tranh dân gian, cho nên việc tìm mẫu mới cho tranh Kim Hoàng trước tiên phải thỏa mãn điều kiện là nối tiếp được mạch văn hóa truyền thống. Trong kho tàng mỹ thuật Việt, hình tượng con chó, nhất là chó đá không phải là hiếm. Nhưng các mẫu chó đá thường khá đơn sơ, giá trị thẩm mỹ không cao khi đưa lên tranh. Các thành viên dự án đã nghĩ đến đưa nghê Việt lên tranh.
Chị Nguyễn Thị Thu Hòa, Chủ nhiệm Dự án cho biết: Nghê là linh vật mang đậm bản sắc Việt. Thời xưa, các cụ thường tạc nhiều tượng nghê ở các đình, đền, chùa, với các mẫu phong phú đa dạng, từ sư nghê (lấy hình mẫu từ con sư tử), long nghê (lấy cảm hứng từ con rồng) hay cho đến khuyển nghê. Trong đó, khuyển nghê được cách điệu từ con chó. Con chó là con vật gần gũi với người Việt, biểu tượng của lòng trung thành và cũng là linh vật thân thuộc trong mỹ thuật cổ truyền. Trong dân gian còn có câu chó đến nhà thì sang. Chúng tôi quyết định chọn hình tượng khuyển nghê để đưa vào tranh Kim Hoàng.
Mẫu khuyển nghê ở các di tích Việt hết sức phong phú, đa dạng. Có những mẫu khuyển nghê như người lính gác nghiêm nghị; có mẫu lại vui vẻ, hiền từ, được dân gian ví cười như nghê. Dạng thức trang trí cũng phong phú. Từ những khuyển nghê có vảy như vảy rồng, thân hình nhiều đao mác, mây lửa; cho đến những mẫu giản dị hơn. Các mẫu khuyển nghê đều giàu tính mỹ thuật. Song chuyển thể từ mẫu tượng tròn lên tranh 2D (hai chiều) là một câu chuyện khác. Các thành viên Dự án khôi phục tranh Kim Hoàng đã nghiên cứu hơn 40 mẫu nghê khác nhau. Từ đó, chọn ra mẫu vào chung kết.
Khi mẫu khuyển nghê lên tranh, mọi người nhận ra hơi nhiều họa tiết trang trí, tạo cảm giác rối mắt, không phù hợp với phong cách tranh Kim Hoàng. Đó là khoảng tháng 7-2017. Đang loay hoay chưa biết nên tìm giải pháp nào thì nhà nghiên cứu Trần Hậu Yên Thế gợi ý cho Dự án mẫu khuyển nghê ở đền vua Đinh.
Chị Nguyễn Thị Thu Hòa nhớ lại: Tưởng đơn giản mà phức tạp hơn những gì chúng tôi dự định rất nhiều. Khi đến đền Vua Đinh ở Hoa Lư, tôi nhận thấy đây đúng là mẫu nghê mình cần. Mẫu nghê vạm vỡ, các đường nét không quá phức tạp, nhưng lại tạo nên dáng vẻ oai phong. Có một đôi nghê lớn, dân gian gọi là nghê ông - nghê bà, theo nguyên tắc âm dương của văn hóa phương Đông, chúng tôi quyết định lấy đôi nghê này làm mẫu tranh cho năm nay.
Xuất hiện từ khoảng giữa thế kỷ 18, tranh Kim Hoàng từng có một thời thịnh hành trong đời sống người dân Hà Nội và các tỉnh lân cận. Tranh Kim Hoàng dùng ván khắc in lên giấy, dùng mực tàu và các mầu có nguồn gốc tự nhiên: mầu trắng tạo từ thạch cao ngâm vào nước cho mềm, đánh cho nhuyễn; phấn, chàm, xanh chàm từ mực tàu hòa với nước chàm; mầu đỏ lấy từ son, mầu đen từ tro, rơm rạ, mầu xanh từ gỉ đồng, mầu vàng từ hoa dành dành... Nhưng trận lụt lịch sử vào năm 1915 khiến đê Liên Mạc bị vỡ, hầu hết các ván in tranh bị cuốn trôi. Đến năm 1945, hầu như không còn ai làm tranh Kim Hoàng nữa. Chị Nguyễn Thị Thu Hòa vốn là nhà sưu tập gốm sứ - Giám đốc Bảo tàng Gốm Hà Nội. Chị tìm thấy vẻ đẹp tranh Kim Hoàng và đã quyết tâm tự bỏ vốn liếng, công sức để khôi phục. Đến nay, chị Hòa cùng cộng sự đã khôi phục được khoảng 30 mẫu tranh cổ.
Tết Nguyên đán Đinh Dậu năm 2017, sau nhiều thập kỷ vắng bóng, tranh Kim Hoàng đã trở lại thị trường. Hội chữ Xuân Đinh Dậu tổ chức tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám chứng kiến một gian hàng tranh Tết, mà nổi bật nhất, trang trọng nhất là những bức tranh Kim Hoàng. Trong đó mẫu "Thần kê" được nhiều người ưa chuộng, vì phù hợp với con giáp của năm đó.
Kết thúc Hội chữ Xuân Đinh Dậu, dự án khôi phục tranh Kim Hoàng đã thu được mấy chục triệu đồng từ việc bán tranh. Số tiền này tuy nhỏ so với công sức bỏ ra nhưng là một tín hiệu vui: Thị trường đã không quay lưng lại với tranh Kim Hoàng. Đó là động lực để dự án khôi phục tranh Kim Hoàng đi tiếp trên con đường hồi sinh dòng tranh dân gian này. Từ chỗ người Vân Canh hoàn toàn quên tranh Kim Hoàng, hiện giờ, dự án đã đào tạo được nghệ nhân, tổ chức được một cơ sở sản xuất tại chính xã Vân Canh để làm tranh phục vụ thị trường. Năm nay, Dự án khôi phục tranh Kim Hoàng tiếp tục mở gian hàng tranh trong Hội chữ Xuân Mậu Tuất tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám.
Chị Nguyễn Thị Thu Hòa cho biết, việc đưa những mẫu tranh theo 12 con giáp sẽ là một trong những cách tiếp cận của Dự án khôi phục tranh Kim Hoàng. Ngoài những mẫu đã có sẵn, Dự án sẽ tiếp tục tạo hình mẫu mới trên nền truyền thống. Năm Mậu Tuất với việc tạo hình rất đẹp, mẫu khuyển nghê được kỳ vọng sẽ chinh phục những người yêu mến những dòng tranh cổ.
GIANG NAM.
