Bốn phần trưng bày chuyên đề Tìm lại ký ức nhân kỷ niệm 45 năm chiến thắng Hà Nội - Điện Biên Phủ trên không (12-1972 - 12-2017) là: Đối mặt với B52, Khách sạn Hilton - Hà Nội, Ngày trở về và Xây đắp tương lai tại Khu di tích Nhà tù Hỏa Lò (quận Hoàn Kiếm) là bốn câu chuyện khác nhau chung quanh sự kiện đế quốc Mỹ tiến hành trận tập kích đường không tháng 12-1972. Ở phần trưng bày Đối mặt với B52, hình ảnh các tỉnh miền bắc, nhất là Thủ đô Hà Nội phải hứng chịu bom đạn chiến tranh khiến đất lở, ngói tan, gạch nát làm người xem không khỏi bùi ngùi. Những dãy phố tan hoang, những bệnh viện, tòa nhà đổ nát vì trúng bom B52. Nhưng trong khó khăn, vẫn luôn sáng ngời niềm tin chiến thắng. Quân và dân Thủ đô không chỉ đứng vững mà còn bắn hạ nhiều chiếc B52. Lòng yêu nước, niềm tin chiến thắng, tình yêu hòa bình đã dệt nên bản anh hùng ca át tiếng bom rền.
Nhà tù Hỏa Lò là nơi giam giữ những phi công Mỹ bị bắt trong thời gian từ năm 1964 đến 1973. Nơi đây còn được mệnh danh là Khách sạn Hilton - Hà Nội. Phần trưng bày về cuộc sống của tù binh Mỹ tại Nhà tù Hỏa Lò đem đến nhiều câu chuyện bất ngờ và giàu tính nhân văn, nhất là câu chuyện của những người làm công tác quản lý, chăm sóc, bảo vệ phi công Mỹ. Mặc dù đất nước lúc đó còn khó khăn, nhưng chúng ta vẫn cố gắng bảo đảm đời sống vật chất, tinh thần cho tù binh Mỹ. Nhiều tù binh sau này trở về Mỹ đã góp tiếng nói quan trọng vào phong trào phản chiến...
Ngay trong ngày khai mạc trưng bày chuyên đề sáng 29-11, nhiều khách tham quan đã dừng chân rất lâu trước những chứng tích còn lại của một thời hoa lửa. Bà Trương Thị Hòa, ở tập thể Giảng Võ (Ba Đình, Hà Nội) chia sẻ: Hồi đó, tôi mới hơn mười tuổi, phải đi sơ tán ra vùng ngoại thành. Khi trở về, chúng tôi chứng kiến cảnh tượng đổ nát. Nhiều hàng xóm vĩnh viễn ra đi do bom đạn chiến tranh. Hôm nay, tôi rất xúc động khi nhìn lại những hình ảnh này. Đây sẽ là bài học quý về nỗi đau chiến tranh, khát vọng độc lập, hòa bình của dân tộc Việt Nam dành cho giới trẻ.
Cùng với những nhân chứng lịch sử Việt Nam, lễ khai mạc trưng bày chuyên đề Tìm về ký ức còn có sự xuất hiện của một số cựu chiến binh Mỹ. Người đầu tiên là R.P.Chi-nao-it (tên thân mật là Bob). Bob từng là phi công tham chiến tại Việt Nam. Ông bị bắt tháng 2-1968 tại Quảng Trị. Bob có một thời gian bị giam tại Nhà tù Hỏa Lò. 5 năm sống tại các trại giam ở Việt Nam là lúc Bob cùng những người bạn của mình được đọc những cuốn sách tiếng Anh về Việt Nam như: Việt Nam To-day, Vietnamese Studies, được học vẽ, học đàn... Bob đã biết đến một đất nước Việt Nam rất khác so với những gì ông từng được nghe. Ông nghiền ngẫm từng số của tập san Vietnamese Studies, hiểu thêm nhiều điều về văn hóa, lịch sử, nhất là lịch sử chống ngoại xâm của Việt Nam. Những kiến thức mà ông tích góp được trong thời gian sống trong các trại giam đã cho ông một cái nhìn khác về con người, đất nước và cuộc chiến tranh chống ngoại xâm của dân tộc Việt Nam. Trở về Mỹ sau đợt trao trả tù binh năm 1973, Bob chuyển sang nghiên cứu lịch sử, văn hóa Việt Nam. Nhận lời mời của Ban Quản lý Di tích Nhà tù Hỏa Lò, ông sang Việt Nam, tham dự buổi khai mạc trưng bày chuyên đề Tìm lại ký ức.
Trong hành trang quay trở lại Khách sạn Hilton - Hà Nội, Bob mang theo 20 kỷ vật khi còn là một tù binh, gồm: Quần áo, dép cao-su, bát, đũa ăn cơm, một số tư trang khác để tặng lại cho Ban Quản lý Di tích Nhà tù Hỏa Lò. Cùng với Bob, còn có ông Thô-mát Uyn-bơ là con trai của một Trung tá Hải quân từng tham chiến ở Việt Nam, bị bắt và giam tại Nhà tù Hỏa Lò. Uyn-bơ đã nhiều lần đến tìm hiểu lịch sử, con người Việt Nam và từng trao nhiều kỷ vật của cha mình tặng Ban Quản lý Di tích Nhà tù Hỏa Lò.
Xây đắp tương lai là nội dung cuối của trưng bày Tìm lại ký ức, với những hình ảnh, hiện vật thể hiện khát vọng hòa bình của nhân dân hai nước. Nhiều năm qua, Chính phủ Việt Nam đã chủ động tìm kiếm và trao trả hài cốt quân nhân Mỹ mất tích trong chiến tranh. Năm 1989, Chính phủ Mỹ đã phối hợp Việt Nam trong các hoạt động tìm kiếm hài cốt quân nhân Mỹ. Nhiều cựu binh Mỹ, trong đó có những người từng bị giam giữ tại Nhà tù Hỏa Lò sau này đã trở thành cầu nối xây dựng quan hệ tốt đẹp giữa hai quốc gia. Và những câu chuyện của phi công Mỹ Chi-nao-it, cha con nhà Uyn-bơ, cái bắt tay giữa họ và những người lính Cách mạng Việt Nam khi xưa là minh chứng sống động cho việc cả hai bên cùng nỗ lực xây đắp tương lai.
GIANG NAM.
