NSND Lê Tiến Thọ - Chủ tịch Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam Tổng kết Hội thỏa 100 năm Nhà nghiên cứu, soạn giả Mịch Quang.
Kính thưa: Các đồng chí lãnh đạo, các nhà nghiên cứu, lý luận, phê bình, các văn nghệ sĩ, nhà báo, phóng viên.
Kính thưa quý vị khách quý và thân nhân nhà nghiên cứu soạn giả Mịch Quang.
Trong giới sân khấu của chúng ta tính đến năm 2016 có 16 nghệ sĩ được Đảng và Nhà nước phong tặng giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật trên lĩnh vực sân khấu gồm: có 9 tác giả; có 3 đạo diễn; có 3 nghiên cứu, lý luận, phê bình. (trong đó có nhà nghiên cứu, soạn giả Mịch Quang). Tính đến ngày hôm nay 27/1/2018. Nhà nghiên cứu, soạn giả Mịch Quang đã bước sang 101 tuổi.
Nhà nghiên cứu, soạn giả Mịch Quang.
Mịch Quang - theo định danh của PGS Tất Thắng là: Người đi tìm ánh sáng.
Để mừng thọ nhà nghiên cứu, soạn giả Mịch Quang nhân kỷ niệm 100 năm ngày sinh của lão tướng Tuồng, người thầy của nhiều thế hệ sân khấu, người đã đóng góp cho nền sân khấu cách mạng Việt Nam trên lĩnh vực nghiên cứu lý luận và sáng tác kịch bản cho nghệ thuật Tuồng nhiều giá trị. Hội nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam phối hợp với Trung tâm nghiên cứu bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc và gia đình tổ chức Hội thảo 100 năm nhà nghiên cứu, soạn giả Mịch Quang.
Ban tổ chức đã nhận được 25 tham luận của GSHoàng Chương, GS. viện sĩ Hồ Sĩ Vịnh; GS.TS.NSND Lê Ngọc Canh; PGS Tất Thắng; các PGS.TS: Nguyễn Thị Minh Thái, Trần Trí Trắc, Đoàn Thị Tình; nhà văn Đỗ Kim Cuông; nhà văn- tác giả Thanh Hương; các tác giả: Văn Sử, Lê Quý Hiền, Nguyễn Ngọc Thụ, Nguyễn Sĩ Chức; các NSND: Đàm Liên, Lê Huy Quang, Lê Tiến Thọ; NSƯT Lê Chức;TS Lê Thị Bích Hồng; nhạc sĩ Thao Giang; nhà nghiên cứu, lý luận, phê bình Nguyễn Văn Thành; Nhà thơ Vi Thùy Linh; nhà báo Ngọc Anh. Về tỉnh Bình Định có tham luận của Phó chủ tịch tỉnh; ông Văn Bá Dũng Giám đốc Nhà hát Tuồng Đào Tấn và ý kiến của gia đình nhà nghiên cứu, soạn giả Mịch Quang.
Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam, Trung tâm Nghiên cứu Bảo tồn và Phát huy văn hóa dân tộc, xin cám ơn sự nhiệt tình của các nhà nghiên cứu, lý luận phê bình, các văn nghệ sĩ, các nhà báo... đã nhiệt tình viết tham luận và đến dự Hội thảo hôm nay.
Kính thưa quý vị.
Trong những tham luận gửi cho Ban tổ chức Hội thảo 100 năm nhà nghiên cứu, soạn giả Mịch Quang và qua trao đổi của các đồng chí lãnh đạo, các nhà nghiên cứu, lý luận, phê bình, văn nghệ sĩ, nhà báo...trong hội thảo lần này, đã tập trung làm rõ những đóng góp có giá trị của nhà nghiên cứu, soạn giả Mịch Quang: Điểm nổi bật nhất Ông được coi là những người mở đường, là viên gạch đầu tiên xây dựng nền sân khấu học, nghệ thuật học, thi pháp học, kịch học Việt Nam. Những đóng góp có giá trị này được thể hiện qua các tác phẩm:
- Tìm hiểu nghệ thuật Tuồng.
- Đặc trưng nghệ thuật Tuồng.
- Âm nhạc và sân khấu kịch hát dân tộc.
- Kinh dịch và nghệ thuật truyền thống.
- Khơi nguồn Mỹ học dân tộc.
Những đóng góp có giá trị trên lĩnh vực nghiên cứu khoa học của Mịch Quang được minh chứng qua lời giới thiệu của PGS.TS Nguyễn Thị Minh Thái, qua đề dẫn của GS Hoàng Chương và các tham luận của PGS Tất Thắng, Phó chủ tịch tỉnh Bình Định, NSND Đàm Liên, NSND Lê Tiến Thọ, nhà viết kịch Văn Sử, PGS.TS Trần Trí Trắc, NSƯT Lê Chức. Đồng ý với nhận định trên, GS.viện sĩ Hồ Sĩ Vịnh đã đưa ra Mịch Quang và phép biện chứng trong nghệ thuật dân tộc để khẳng định cho tính khoa học, tính chính xác trong các công trình nghiên cứu của Mịch Quang. Nhà lý luận phê bình Nguyễn Văn Thành khẳng định thêm: Khát vọng của Mịch Quang là gắn kết nghiên cứu sân khấu truyền thống với thực tiễn. Trong thực tế hoạt động nghiên cứu của mình, Ông đã thực hiện theo lời dạy của Bác Hồ, khi Người xuống thăm văn nghệ sĩ ở khu văn công Mai Dịch Hà Nội, Bác đã căn dặn: Đừng để những tiêu chuẩn này nọ của nghệ thuật phương Tây trói buộc khiến ta không thấy hết cái hay, cái đẹp của nghệ thuật dân tộc. Từ lời dạy của Bác Hồ, Mịch Quang luôn coi là kim chỉ nam xuyên suốt, là định hướng trong công tác nghiên cứu và sáng tác của Ông. Gần một thế kỷ qua, tư tưởng độc lập tự chủ trong nghiên cứu, cộng với tính phản biện khoa học, với kiến thức văn hóa uyên thâm, Ông luôn trực tiếp đi tìm hiểu ở các lão nghệ nhân, đọc nhiều sách vở để tìm hiểu thực tiễn đời sống văn học nghệ thuật. Với phương pháp tiếp cận, nghiên cứu, phản biện. Ông vận dụng những giá trị của triết học để so sánh, từ đó phát hiện, nâng cao tính khoa học trong những công trình nghiên cứu của mình. Tham luận của Vi Thùy Linh Kinh dịch với Mịch Quang đã nêu: Ông đã vận dụng triết học phương Đông bằng cách nắm vững nho - phật - lão mang dấu ấn Việt Nam để chọn làm phương pháp luận. Nhờ thế mà Ông đã làm sáng tỏ các điệu thức, nguyên lý âm nhạc, kịch hát dân tộc trong cái mà Ông gọi là sân khấu tổng thể, tức là tập hợp các thể tài, thể loại, dạng thức thể hiện trong quan hệ sinh học, biện chứng, tương hỗ biến hóa với những lập luận khoa học. Với lý thuyết vững chắc trong Tìm hiểu nghệ thuật Tuồng Ông đã phân tích làm rõ những yếu tố ngoại lai để khẳng định và bảo vệ tính nguyên gốc của nghệ thuật truyền thống dân tộc.
Trong tham luận của mình, ông Văn Bá Dũng Giám đốc nhà hát Tuồng Đào Tấn cũng đã đánh giá cao những tác phẩm, những công trình nghiên cứu của soạn giả Mịch Quang, đã khẳng định thêm thương hiệu của Nhà hát Tuồng Đào Tấn (Bình Định) trong nước và quốc tế.
Trên lĩnh vực nghiên cứu, những đóng góp của Ông đã được hội thảo, các nhà nghiên cứu, lý luận, phê bình, các văn nghệ sĩ đánh giá cao về tính khoa học và thực tiễn. Có nhiều người trong những bài tham luận của mình đã gọi nhà nghiên cứu, soạn giả Mịch Quang là thầy: Thầy Mịch Quang.
Kính thưa quí vị!
Nhà nghiên cứu, soạn giả Mịch Quang xuất thân ở Bình Định, nơi sinh ra danh nhân văn hóa Đào Tấn, hậu tổ của nghệ thuật Tuồng.Với vốn liếng sâu rộng, lại am hiểu nhiều góc cạnh nghệ thuật, đặc biệt ở phương diện biểu diễn tuồng truyền thống. Vì vậy, trong lĩnh vực sáng tác kịch bản của soạn giả Mịch Quang từ đề tại lịch sử như: Đường về Lam Sơn, Vua Hùng kén rể, Quang Trung, Phất cờ nương tử, Thanh gươm hát bội, Giấc mộng hồ hoa; tới các kịch bản tuồng hiện đại như:Má Tám, Hộp truyền đơn, Nỗi lòng người mẹ, Bà mẹ làng SenÔng đều xây dựng dựa vào cấu trúc truyền thống, tạo nên ra trò diễn theo phương thức (tân chế điệu) để làm giàu cho nghệ thuật Tuồng Việt Nam. Ông lấy nghiên cứu làm nền tảng để cho cánh chim sáng tác bay bổng trên bầu trời cao rộng. Vì vậy, nhiều ý kiến trong hội thảo đều cho rằng: Những sáng tác của Mịch Quang là thực tiễn minh chứng cho những công trình nghiên cứu khoa học của Ông.
Qua các tham luận của các tác giả Thanh Hương; Văn Sử; Ngọc Thụ; Sĩ Chức đều tìm ra những bài học trong sáng tác kịch bản của Ông,từ cấu trúc tới xây dựng nhân vật, họ đều khẳng định Mịch Quang là soạn giả có nhiều thành công trong sáng tác, là do nắm bắt được cấu trúc của loại hình và đặc trưng của nghệ thuật truyền thống. Vì vậy, ở Ông dù sáng tác ở bất kỳ đề tài nào (lịch sử hay hiện đại...) Mịch Quang đều tuân thủ theo nguyên tắc (tự sự, kịch tính, trữ tình) mà Ông thường gọi (kể, tả, biểu hiện). Trong đề dẫn của GS Hoàng Chương, tham luận của nhà văn Đỗ Kim Cuông...có nhắc nhiều đến tác phẩm Thanh gươm hát bội,Giấc mộng hồ hoa. Đây là những tác phẩm mà soạn giả Mịch Quang đã đầu tư nhiều công sức sáng tác nhằm xây dựng hình tượng danh nhân văn hóa Đào Tấn, (người mà Mịch Quang đã dành nhiều thời gian nghiên cứu đưa ra những công trình giới thiệu thân thế, sự nghiệp, tài năng của Đào Tấn), cho nên hình tượng cụ Đào luôn được soạn giả Mịch Quang bồi đắp xây dựng trở thành nhân vật trung tâm trong các lớp trò biểu diễn.
Về sáng tác của Mịch Quang, NSND Lê Tiến Thọ còn đưa nhận định: Những nhân vật phụ nữ xuất hiện trong các kịch bản sân khấu của Ông có sức lay động người xem, vì soạn giả luôn đặt những nhân vật phụ nữ này trong các trò diễn có tình huống, hoàn cảnh để đẩy nhân vật trong sự lựa chọn hành động (đi, ở, mất, còn...) có tính bạo liệt cao. Người xem thấy ở sáng tác của Ông có sự gạch nối nhuần nhuyễn giữa truyền thống và hiện đại theo (tân chế điệu) theo quan niệm của các cụ nghệ nhân là học cho chết để dùng cho sống. Sáng tác của Mịch Quang, nó không bị gò bó bởi mô hình (vua băng nịnh tiếm...) hay bị lệ thuộc vào cấu trúc (kịch tính) của sân khấu kịch nói. Vì vậy, kịch bản của Ông không có kiểu kịch cắm ca, không có tình trạng gieo vừng mà ra ngô như thường thấy ở những tác giả không biết nghề.
Về mỹ thuật sân khấu dân tộc, PGS. TS Đoàn Thị Tình có tham luận: Mịch Quang với mỹ thuật dân tộc, PGS.TS cũng rất tâm đắc với Hội họa sai tỷ lệ kỳ diệu, kỹ thuật màu tương phản, phỏng sinh học trong phối sắc, những đường cong hoa văn... mà Mịch Quang đưa ra đều xuất phát từ quan điểm và phương hướng nghiên cứu từ nghệ thuật dân tộc. Về âm nhạc, nhạc sĩ Thao Giang có tham luận: Nghệ thuật dân tộc may mắn có bác Mịch Quang nhạc sĩ rất thám phục những phát hiện của Ông về cấu trúc Động, mở của âm nhạc truyền thống...
Ngoài hai vấn đề: Nghiên cứu và soạn giả được Hội thảo tập trung đánh giá như đã nêu ở trên, TS. Lê Thị Bích Hồng có tham luận Văn chương trong sự nghiệp tác giả Mịch Quang. TS đã phát hiện: Văn chương luôn đồng hành với nhà nghiên cứu, soạn giả Mịch Quang và văn chương cũng đã góp phần làm cho những kịch bản của Ông có giá trị nghệ thuật cao, có sức lan tỏa tới mọi tầng lớp khán giả yêu nghệ thuật sân khấu truyền thống.
Ở tuổi bách niên nhà nghiên cứu, soạn giả Mịch Quang vẫn không ngừng sáng tạo nghệ thuật, Ông vẫn còm rất minh mẫn và dã hoàn thành cuốn Học, hiểu và khám phá nghệ thuật dân tộc mà nhà báo Ngọc Anh Giám đốc nhà xuất bản sân khấu đã giới thiệu trong tham luận của mình.
Gắn với đời sống chính trị, tác giả, nhà báo, nhà lý luận phê bình Lê Quý Hiền đề cao nhà nghiên cứu, soạn giả Mịch Quang là: Người lính giữ chủ quyền kịch hát truyền thống. Người lính giữ chủ quyền văn hóa truyền thống dân tộc mấy chục năm nay, đã được các văn nghệ sĩ tôn vinh, được Đảng, Nhà nước trao giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật năm 2001 và giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật năm 2016.
Kính thưa quý vị!
Trong Hồi ký của Ông, nhà nghiên cứu, soạn giả Mịch Quang đã tâm sự:
- Lo phai gốc Việt bao dàn nhạc.
- Lo đậm màu Âu những khúc ca.
- Lo quá! mai đây trong hội nhập.
- Mất ta - do vọng ngoại sa đà.
Để tránh mối lo của Ông về việc mất bản sắc văn hóa dân tộc trong cơ chế thị trường, sau Hội thảo này, Hội nghệ sĩ sân khấu Việt Nam kết hợp với Trung tâm Nghiên cứu Bảo tồn Phát huy Văn hóa Dân tộc và gia đình sẽ in cuốn kỷ yếu. Đề nghị với các cơ quan chức năng tặng huân chương Độc Lập cho Nhà nghiên cứu, soạn giả Mịch Quang. Tiếp tục tổ chức nhiều hội thảo khoa học và trao đổi với các đơn vị nghệ thuật dàn dựng, biểu diễn những kịch bản của Nhà nghiên cứu, soạn giả Mịch Quang sáng tác để tổ chức những cuộc liên hoan sân khấu mang tên Ông...
Kết thúc bài tổng kết hội thảo tôi xin mượn 4 câu thơ của NSND nhà thơ Lê Huy Quang viết tặng Ông bài thơ Cây đại thọ sáng ngời xuân:
Bạn nghề phong tặng Ông lão tướng.
Tôi gọi Ông Người nghệ sĩ gốc Tuồng.
Bình Định đất thiêng chắp cánh tâm hồn Ông bay bổng.
Trăm năm vẹn tròn tình nghĩa sáng ngời xuân.
Hà Nội, ngày 27 tháng 01 năm 2018.
NSND Lê Tiến Thọ - Chủ tịch Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam |.
