Vốn là một "kình ngư" của biển Hoàng Sa, giờ đây anh Nguyễn Vui chỉ còn biết quẩn quanh trong nhà trên chiếc xe lăn. Ảnh: Hoàng Vân.
Sinh tử với nghề.
Nghề lặn, mò bắt hải sản ở xã Bình Châu và huyện đảo Lý Sơn được tiếp nối từ đời này sang đời khác như một nghề truyền thống. Tính sơ bộ ở hai địa phương trên đã có gần 2.000 ngư dân hành nghề lặn biển. Sản vật dưới đáy biển thường có giá thành cao hơn nhiều so với các loại hải sản khác như cá mú, tôm hùm, đồi mồi, hải sâm vì vậy mỗi năm thợ lặn có thu nhập cao gấp 2 - 3 lần ngư dân đánh bắt bình thường... Tuy nhiên, nguồn lợi tự nhiên hiện đang ngày càng cạn kiệt nên muốn bắt được nhiều hải sản to hơn, giá thành cao hơn thì phải lặn sâu dưới đáy biển.
Từ nghề này, nhiều ngư dân đã vươn lên làm giàu đem lại cuộc sống ấm no cho gia đình và xã hội, nhưng mặt trái của nó luôn tiềm ẩn nguy cơ xảy ra tai nạn, thậm chí có người phải bỏ mạng dưới biển sâu. Bởi trung bình thợ lặn thường lặn ở độ sâu từ 30 - 60m, nhưng trang bị bảo hộ hết sức đơn sơ như ống dẫn hơi dài 200m, kính lặn cùng với lưới vợt đánh bắt cá, ngoài ra không còn một thiết bị nào khác.
Đặc biệt, để lặn được ở độ sâu khoảng 60m mà không bị nổi lên mặt nước, mỗi thợ lặn phải buộc trong người ít nhất 8-15kg chì, do vậy chỉ cần gặp sự cố không xoay xở kịp sẽ dẫn đến chết ngạt, vì ở độ sâu sức ép của nước biển rất lớn. Không ít người giờ vẫn phải hứng chịu di chứng từ nghề lặn, nặng thì bị liệt nửa người, nhẹ cũng bị ù tai, giảm thị lực. Thế nhưng, vì mưu sinh, nhiều ngư dân vẫn đang ngày đêm gắn bó với công việc nguy hiểm này.
Bến cảng Sa Kỳ đã bao lần chứng kiến những con tàu đưa thi thể ngư dân xấu số trở về trong lúc họ hành nghề trên ngư trường Hoàng Sa, Trường Sa Trong quá trình lặn dưới đáy biển, không tuân thủ quy trình nên khi áp suất thay đổi đột ngột là dẫn đến tử vong. Chúng tôi đã tìm đến các gia đình nạn nhân ở những ca lặn tử thần này. Cũng biết họ chỉ vì miếng cơm manh áo mà bất chấp hiểm nguy rình rập, để rồi lại bỏ mạng giữa biển khơi, dồn gánh nặng mưu sinh lên vai những người thân còn lại trong gia đình Đó là vào ngày 6-11-2014, ngư dân Nguyễn Thành Lan (29 tuổi, ở thôn Phú Quý, xã Bình Châu, huyện Bình Sơn) do lặn quá lâu để bắt hải sâm dưới đáy biển sâu, nên bị sức ép áp suất nước gây tử vong. Anh Lan mất đi để lại mẹ già, vợ trẻ và hai đứa con thơ.
Và cũng chưa đầy 2 tháng sau, vào ngày 12-1-2015, người dân xã Bình Châu, huyện Bình Sơn lại phải ra bến cảng Sa Kỳ từ rất sớm để chờ đón con tàu đưa xác một thợ lặn khác tử nạn ở Hoàng Sa trở về đất mẹ. Đó là ngư dân Võ Duy Ánh, 47 tuổi, ở thôn Phú Quý, xã Bình Châu. Năm 2013, vợ ông Ánh mất do ung thư, để lại cho ông 2 đứa con, 1 trai, 1 gái. Con trai đầu Võ Văn Công, 19 tuổi, phải nghỉ học sớm để đi biển phụ giúp kinh tế gia đình, nhưng trong khi theo một tàu cá ở địa phương đánh bắt vùng biển xa bờ bị phía nước ngoài bắt giữ. Dù biết sức khỏe không còn như thanh niên, nhưng ông Ánh cũng gắng sức ra biển với hy vọng kiếm tiền chuộc con về. Ai ngờ lần trở lại biển này cũng là lần cuối cùng của ông.
Chúng tôi cũng đã được gặp anh Nguyễn Vui, ở thôn Tây, xã An Vĩnh, huyện Lý Sơn ngồi buồn tê tái trên chiếc xe lăn trong căn nhà chật hẹp. Đó là di chứng vụ tai nạn lặn biển ở độ sâu gần 40m ở vùng biển Hoàng Sa, khi anh ham đuổi theo đàn hải sâm đã lặn một hơi suốt hơn một giờ đồng hồ, vượt quá quy định tối đa cho một ca lặn. Khi anh bò lên tàu thấy đầu óc choáng váng, cơ thể bỗng dưng tê cứng Gia đình đưa anh chạy chữa khắp nơi tốn kém hàng trăm triệu đồng nhưng không thể cứu vãn. 9 năm ngồi trên xe lăn là 9 năm mọi sinh hoạt chỉ quanh quẩn trong 4 bức tường. Anh bình thản trò chuyện cùng chúng tôi, nhưng đằng sau vẻ mặt bình thản đấy là nỗi niềm đau đáu nhớ bạn, nhớ nghề và hơn cả là niềm tiếc nuối cho những năm tháng đã qua.
Nỗi đau từ biển để lại những giọt nước mắt chảy dài trên má của những người vợ, người mẹ và cả những đứa con thơ dại Và câu nói "Sinh nghề tử nghiệp" cũng gắn liền với biết bao người thợ lặn ở khắp các làng biển Việt Nam.
Thay nhau bám biển dài ngày.
Nghề lặn biển mang lại thu nhập cao, nhưng cũng đòi hỏi người thợ lặn phải được trang bị những kỹ năng hành nghề tốt nhất trong khi xử lý các tình huống ở độ sâu dưới nước. Tuy nhiên, nhiều ngư dân lại không được huấn luyện đúng kỹ thuật mà lặn theo kiểu cha truyền con nối. Do vậy, họ không tôn trọng quy tắc về thời gian lặn, độ sâu khi lặn, kỹ thuật nghỉ giảm áp trong quá trình lặn. Trường hợp anh Nguyễn Vui bị tai nạn liệt nửa người cũng do vượt quá thời gian cho phép nên không giảm áp kịp trong quá trình lên tàu đã gặp sự cố rất đáng tiếc.
Mặt khác, ngư dân thường dùng các thiết bị lặn tự chế thô sơ gồm kính lặn, 200m dây hơi nối với máy nén không khí đặt trên khoang thuyền cùng với vợt lưới và không được trang bị quần áo bảo hộ chuyên dụng. Còn người đứng trên tàu có nhiệm vụ canh giờ và giữ dây hơi không để dây bị gấp và kéo thợ lặn lên khi cần thiết. Với những đồ nghề vô cùng đơn giản như vậy, họ có thể mất mạng khi gặp các sự cố như: Vỡ mặt gương lặn, gặp luồng nước độc hoặc sự cố tuột dây hơi ra khỏi miệng thiếu hơi thở, thợ lặn lập tức nổi lên đột ngột Điển hình là ngư dân Huỳnh Khánh, ở xã Bình Châu, huyện Bình Sơn, vào chuyến đi biển định mệnh cách đây hơn 10 năm đã gặp sự cố khi đang lặn khiến anh không kịp xử lý nên bị tai biến, hai chân teo cơ. Và ước mơ chinh phục biển cả của người ngư dân này đành phải gác lại.
Đặc biệt, chọn nghề lặn mưu sinh, nhưng hầu hết ngư dân vẫn còn mơ hồ về kỹ năng sơ cứu ban đầu. Riêng huyện đảo Lý Sơn đã có 70 ngư dân tử nạn trong lúc lặn biển bắt hải sản, đó là chưa kể hàng trăm trường hợp khác bị bại liệt. Bên cạnh đó, thợ lặn không bao giờ được khám sức khỏe, tất cả đều lặn 2, 3 lần một ngày ở độ sâu 30-70m. Và hầu như họ đều gặp phải tình trạng đau nhức cơ, đau khớp hay một số trường hợp nặng hơn là yếu chi, liệt chi.... Nguyên do là khi lên khỏi mặt nước không đúng quy trình, áp suất bị giảm đột ngột, gây nghẽn mạch máu dẫn đến tai biến.
Với những trường hợp này thường được người dân điều trị theo kinh nghiệm "dìm" lại xuống biển ở các độ sâu với thời gian khác nhau tùy theo kinh nghiệm của từng người. Đây là điều hết sức nguy hiểm, thiếu cơ sở khoa học, do vậy tỷ lệ tai biến rất cao. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của khoa học, phương pháp điều trị triệt để bằng buồng cao áp đang được ngành y tế áp dụng. Nhưng cái khó hiện nay là hầu hết các địa phương ven biển Việt Nam đều chưa có bác sỹ chuyên khoa y học cao áp và phương tiện chuyên dụng để xử lý cho các trường hợp giảm áp.
Vấn đề an toàn lao động cho thợ lặn biển đang trở thành mối quan tâm không chỉ riêng tỉnh Quảng Ngãi, mà còn ở nhiều địa phương có ngư dân khai thác hải sản bằng nghề lặn biển. Nhận thức được vấn đề này, UBND tỉnh Quảng Ngãi đã phê duyệt Dự án đào tạo kỹ thuật, an toàn và kỹ năng cấp cứu ban đầu cho các ngư dân làm nghề lặn biển ở huyện đảo Lý Sơn. Với phương pháp điều trị tái tăng áp tại chỗ cùng những trang bị y tế hiện đại có thể giúp cấp cứu kịp thời cho các thợ lặn bị tai biến trong điều kiện khó khăn của Việt Nam hiện nay.
Để giảm thiểu tai nạn rủi ro cho ngư dân, các cơ quan chức năng tỉnh Quảng Ngãi đã cùng với UBND huyện Bình Châu, huyện đảo Lý Sơn phối hợp mời các chuyên gia giàu kinh nghiệm mở nhiều lớp tập huấn lặn biển, hướng dẫn an toàn lao động nhằm tăng cường kỹ năng hành nghề cũng như phương pháp xử lý khi xảy ra tình huống xấu dưới đáy biển. Bên cạnh đó, cùng với các ban, ngành quán triệt và tuyên truyền cho bà con thực hiện đúng các quy trình làm nghề để đảm bảo an toàn tính mạng. Đây là điều kiện thuận lợi cho ngư dân địa phương yên tâm bám biển dài ngày ở ngư trường truyền thống Hoàng Sa, Trường Sa.
Hoàng Vân.
