Bản án hình sự khi được ban hành và có hiệu lực pháp luật thì các quyết định trong bản án đưa đến những hậu quả pháp lý rất lớn, ảnh hưởng trực tiếp đến quyền, nghĩa vụ của người bị buộc tội và chủ thể khác liên quan. Bản án hình sự có ý nghĩa chính trị, xã hội, pháp lý sâu sắc, thể hiện quyền lực và chính sách hình sự của Nhà nước trong đấu tranh phòng, chống tội phạm.
Bản án hình sự có ý nghĩa chính trị, xã hội, pháp lý sâu sắc.
Theo quy định tại khoản 1 và khoản 3 Điều 102 Hiến pháp năm 2013, khoản 1 Điều 2 Luật Tổ chức TAND năm 2014 thì chức năng chính của TAND là xét xử và việc xét xử thường được kết thúc bằng việc Tòa án nhân danh nước CHXHCN Việt Nam ra bản án để thực hiện chức năng, nhiệm vụ chính trị quan trọng được pháp luật quy định. Hoạt động xét xử, mà kết quả là việc HĐXX ra bản án để xác định một người có tội hay không có tội, phải chịu hay không phải chịu hình phạt. Người bị buộc tội được coi là không có tội cho đến khi được chứng minh theo trình tự luật định và có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật; không ai bị kết án hai lần vì một tội phạm. Người bị buộc tội phải được Tòa án xét xử kịp thời trong thời hạn luật định, công bằng, công khai. Trường hợp xét xử kín theo quy định của luật thì việc tuyên án phải được công khai.
Bản án hình sự là một loại văn bản tố tụng đặc biệt do Tòa án nhân danh Nhà nước ban hành bởi tập thể HĐXX sau khi kết thúc hoạt động xét xử sơ thẩm hoặc phúc thẩm một vụ án cụ thể. Bản án thể hiện đầy đủ các tài liệu, chứng cứ có trong hồ sơ vụ án đã được thẩm tra, tranh tụng tại phiên tòa chứng minh người bị buộc tội có tội hay không có tội. Mỗi bản án hình sự là một hồ sơ thu nhỏ bảo đảm cho việc kiểm tra, giám sát hoạt động xét xử của Tòa án nói chung và Thẩm phán, HĐXX nói riêng. Bản án của Tòa án có hiệu lực pháp luật phải được cơ quan, tổ chức, cá nhân hữu quan nghiêm chính chấp hành. Bản án hình sự khi được ban hành và có hiệu lực pháp luật thì những quyết định trong bản án đưa đến những hậu quả pháp lý rất lớn, ảnh hưởng trực tiếp đến quyền, nghĩa vụ của người bị buộc tội và chủ thể khác liên quan.
Phiên tòa hình sự của TAND TP Hà Nội. Ảnh minh họa.
Đối với các văn bản do cơ quan nhà nước hay người có thẩm quyền ban hành, nếu phát hiện có thiếu sót, sai lầm thì cơ quan đó hay người có thẩm quyền đó có thể sửa chữa, khắp phục những thiếu sót, sai lầm. Tuy nhiên, đối với bản án thì dù Tòa án hay HĐXX đã ra bản án phát hiện có sai lầm về nội dung thì cũng không có thẩm quyền sửa chữa, khắc phục. Thủ tục để sửa chữa, khắc phục những sai lầm của bản án rất đặc biệt; tùy vào từng trường hợp mà những sai lầm của bản án được khắc phục thông qua thủ tục phúc thẩm hay thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm hoặc được sửa chữa, bổ sung theo các quy định khác chặt chẽ của pháp luật.
Bảo đảm tranh tụng trong xét xử để xác định sự thật của vụ án.
Tòa án nhân danh nhà nước có nhiệm vụ xét xử các vụ án hình sự, dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động, hành chính nhằm bảo vệ công lý, quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ XHCN, lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân. Tòa án xét xử có Hội thẩm tham gia, trừ trường hợp xét xử theo thủ tục rút gọn. Thẩm phán và Hội thẩm độc lập trong xét xử và chỉ tuân theo pháp luật. Đối với vụ án hình sự, HĐXX phải bảo đảm quyền bình đẳng trước pháp luật; bất cứ người phạm tội nào cũng đều bị xử lý, không phân biệt dân tộc, giới tính, tín ngưỡng, tôn giáo, thành phần và địa vị xã hội. Người bị buộc tội được coi là không có tội cho đến khi được chứng minh theo trình tự luật định và có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật.
Tại phiên tòa, HĐXX có trách nhiệm bảo đảm tranh tụng trong xét xử, áp dụng các biện pháp hợp pháp xác định sự thật của vụ án một cách khách quan, toàn diện để chứng minh tội phạm; xem xét, kết luận về tính hợp pháp của các hành vi, quyết định tố tụng, các chứng cứ, tài liệu do Cơ quan điều tra, Điều tra viên, Viện kiểm sát, Kiểm sát viên thu thập, do luật sư, bị can, bị cáo và những người tham gia tố tụng khác cung cấp. HĐXX thường xuyên kiểm tra tính hợp pháp và sự cần thiết của những biện pháp đã áp dụng, kịp thời hủy bỏ hoặc thay đổi những biện pháp đó nếu xét thấy có vi phạm pháp luật hoặc thấy không còn cần thiết; xem xét việc áp dụng, thay đổi hoặc hủy bỏ biện pháp ngăn chặn; đình chỉ, tạm đình chỉ vụ án. Quá trình xét xử, HĐXX phát hiện hành vi có dấu hiệu tội phạm mới hoặc bỏ lọt tội phạm thì có trách nhiệm khởi tố vụ án hoặc yêu cầu Viện kiểm sát khởi tố vụ án hình sự; nếu phát hiện nguyên nhân và điều kiện phạm tội thì yêu cầu cơ quan, tổ chức hữu quan áp dụng các biện pháp khắc phục và phòng ngừa; kiến nghị cơ quan có thẩm quyền xem xét, xử lý văn bản pháp luật. Mọi hoạt động tố tụng được Tòa án thực hiện theo quy định của BLTTHS, không được xét xử ngoài những căn cứ và trình tự, thủ tục do pháp luật quy định.
Xét thấy cần thiết, HĐXX có quyền trả hồ sơ yêu cầu Viện kiểm sát điều tra bổ sung tài liệu, chứng cứ; hoặc Tòa án kiểm tra, xác minh, thu thập, bổ sung chứng cứ, yêu cầu Điều tra viên, Kiểm sát viên và những người khác trình bày về các vấn đề có liên quan đến vụ án tại phiên tòa. Qua tranh tụng, HĐXX sẽ làm rõ chứng cứ xác định có tội và chứng cứ xác định vô tội; tình tiết tăng nặng, tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự của người bị buộc tội; bảo đảm quyền bào chữa của bị cáo, quyền bảo vệ lợi ích hợp pháp của đương sự. Khi nhận định, HĐXX phân tích những chứng cứ xác định có tội, chứng cứ xác định không có tội, xác định bị cáo có tội hay không, nếu bị cáo có tội thì là tội gì, theo điểm, khoản, điều nào của BLHS và của văn bản quy phạm pháp luật khác được áp dụng; các tình tiết tăng nặng, tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự. Căn cứ vào kết quả tranh tụng, HĐXX ra bản án, quyết định việc có tội hoặc không áp dụng hình phạt; giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự; xử lý vật chứng của vụ án Khi không thể làm sáng tỏ căn cứ để buộc tội, kết tội theo trình tự, thủ tục do BLTTHS quy định thì HĐXX kết luận người bị buộc tội không có tội. Nếu bị cáo không có tội thì bản án ghi rõ những căn cứ xác định bị cáo không có tội và việc giải quyết khôi phục danh dự, quyền cũng như lợi ích hợp pháp của họ theo quy định của pháp luật.
Theo Tiến sĩ Nguyễn Sơn, Phó Chánh án TANDTC thì bản án hình sự có hiệu lực pháp luật có ý nghĩa chính trị, xã hội, pháp lý sâu sắc. Bản án thể hiện chính sách hình sự của Nhà nước trong cuộc đấu tranh phòng, chống tội phạm; thể hiện quyền lực và thái độ của Nhà nước đối với hành vi phạm tội, người phạm tội. Bản án là kết quả hoạt động của Tòa án áp dụng các quy định cụ thể của pháp luật đối với người phạm tội nhưng không để lọt tội phạm, không làm oan người vô tội; có tác dụng răn đe giáo dục đối với người phạm tội, giáo dục mọi người ý thức tuân theo pháp luật và đấu tranh phòng ngừa, chống tội phạm. Ngoài ra, bản án hình sự là kết quả của việc thực hiện pháp chế XHCN nói chung và hoạt động tố tụng hình sự nói riêng, góp phần bảo đảm mọi hành vì phạm tội phải được xử lý nghiêm minh, kịp thời; góp phần bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ XHCN, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.
PV.
