Khi công nghệ phát triển, tự động hóa thay thế dần các công việc giản đơn, thì cũng là lúc nhiều nhu cầu mới về việc làm đòi hỏi các kỹ năng STEM (từ viết tắt của các từ khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học). Trong ảnh: Bạn trẻ tham dự một triển lãm công nghệ tại TPHCM. Ảnh: THÀNH HOA.
Thất nghiệp khi trẻ tuổi: rất nguy hại.
Trong số 1,11 triệu lao động thất nghiệp hiện nay, độ tuổi 15-24 chiếm hơn một nửa (51,3%), và trong số này, khoảng 200.000 người có trình độ cao đẳng trở lên. Khi nền kinh tế không thể hấp thụ được hết lực lượng có đào tạo này, thiệt hại về kinh tế ảnh hưởng trực tiếp cả về vĩ mô lẫn bản thân người lao động (và gia đình).
Về mặt vĩ mô, thừa cung lao động có đào tạo cho thấy việc dự báo, quy hoạch ngành nghề chưa tối ưu, dẫn đến lãng phí về đầu tư. Cụ thể, khi không tính gần đúng được nhu cầu của thị trường lao động, trong chu kỳ năm năm, 10 năm hay thậm chí dài hơn, các khoản đầu tư cho các cơ sở đào tạo từ cơ sở vật chất, giảng viên, nghiên cứu, quản lý... sẽ trở thành lãng phí. Không những thế, việc lãng phí còn là chi phí cơ hội đối với những chương trình khác, ngành nghề khác lẽ ra cần được ưu tiên hơn. Ngoài ra, việc sắp xếp lại, giải quyết các vấn đề xã hội phát sinh từ nhóm lao động dư thừa này cũng cần một ngân sách đáng kể.
Còn đối với bản thân người lao động trẻ, thất nghiệp khi xong một chương trình đào tạo thì có thể xem đó là một dự án thua lỗ vì đã đầu tư rất nhiều thời gian, công sức và tiền bạc. Sự thất bại này có thể do chọn ngành nghề không phù hợp với khả năng của bản thân, hay do biến động của thị trường (không may vào thời điểm ra trường, cạnh tranh là rất khốc liệt). Hệ lụy của thất nghiệp với lao động trẻ là rất lớn. Thứ nhất, về mặt tâm lý, đây có thể là cú sốc rất lớn, và nhiều khi, nhiều người không thể vượt qua. Thứ hai, đối với nhà tuyển dụng, thời gian trống trong sơ yếu lý lịch (CV), nếu không có lý do nào khác thật sự thuyết phục, thì như là một vết sẹo lớn. Cuối cùng, để có được một công việc phù hợp thì phải đầu tư lại, từ công sức, thời gian và tiền bạc, cũng như những cơ hội đã bỏ lỡ khi bắt đầu trễ hơn.
Xu hướng việc làm và yêu cầu của thị trường.
Thị trường lao động đang dịch chuyển dần sang các yêu cầu nhiều về kỹ năng, và mở ra khả năng tiếp cận không chỉ thị trường.
trong nước.
Những lao động trẻ qua đào tạo là những người có khả năng học, vì vậy, việc tiếp thu kiến thức mới không phải là một thách thức lớn. Chỉ trong 10 năm trở lại đây, công nghệ đã có những bước tiến nhanh chóng, từ sự ra đời của điện thoại thông minh, dữ liệu lớn, đến trí tuệ nhân tạo và máy học. Những bước tiến này đã giúp cho kiến thức được tổng hợp, chia sẻ rất nhanh và với khối lượng lớn. Lúc này, khả năng học sẽ không quan trọng bằng kỹ năng học, kỹ năng phối hợp và ứng dụng. Đối với nhiều nhà tuyển dụng, những kỹ năng mềm, khả năng thích ứng, sự linh hoạt đã trở thành những yêu cầu hàng đầu cho nhiều vị trí việc làm.
Khi công nghệ phát triển, tự động hóa thay thế dần các công việc giản đơn, thì cũng là lúc nhiều nhu cầu mới về việc làm đòi hỏi các kỹ năng STEM (từ viết tắt của các từ khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học). Ngân hàng Thế giới ước tính rằng, 80% trẻ em ở tuổi mẫu giáo hiện nay, khi trưởng thành sẽ làm những công việc mà hiện giờ chưa tồn tại. Trong đó, có bốn công nghệ là nền tảng của việc làm trong tương lai: trí tuệ nhân tạo, tự động hóa (robotics), Internet vạn vật, và in 3D.
Ngoài ra, những thay đổi về dân số học và môi trường cũng tác động nhiều đến nhu cầu việc làm trong tương lai. Theo dự báo, đến năm 2050, 70% dân số trên thế giới sẽ sống ở các đô thị và đây chính là các trung tâm tiêu dùng. Gia tăng chi tiêu cho công nghệ và các dịch vụ liên quan sẽ tạo ra thêm khoảng 20-50 triệu việc làm. Số lượng người già tăng nhanh cũng khiến cho nhu cầu việc làm trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe, hỗ trợ việc nhà tăng nhanh. Các ngành về logistics, trung gian tài chính, thông tin truyền thông, công nghệ số hóa, các ngành liên quan đến môi trường, kinh tế xanh cũng được dự báo là có nhiều nhu cầu.
Cuối cùng, việc mở cửa và hội nhập giữa các nền kinh tế sẽ giúp cho các công việc có kỹ năng, qua đào tạo có cơ hội tiếp cận thị trường rộng lớn hơn. Chẳng hạn như trong khu vực 10 nước ASEAN, các thỏa thuận MRA (Mutual Recognition Arrangements), AFAS (ASEAN Framework Agreement on Services) cho phép các lao động có kỹ năng được tự do dịch chuyển và cung cấp dịch vụ trong khu vực. Sự phát triển của công nghệ cũng làm thay đổi hình thức việc làm, một người có thể có cùng lúc có nhiều việc làm (freelance), việc làm trọn đời sẽ là dĩ vãng, mô hình sàn việc làm (crowd working), mua - bán kiến thức (Knowlegde as a serivce - KaaS) sẽ ngày càng phát triển.
Giới trẻ nên chuẩn bị gì.
Thị trường lao động đang dịch chuyển dần sang các yêu cầu nhiều về kỹ năng, và mở ra khả năng tiếp cận không chỉ thị trường trong nước. Vì vậy, nó đòi hỏi ở các lao động trẻ những kỹ năng quan trọng. Một là kỹ năng ngoại ngữ, đặc biệt là tiếng Anh giao tiếp trong môi trường công việc. Có rất nhiều công cụ hiện nay, trên nền tảng Internet, để học và rèn tiếng Anh nhanh và hiệu quả như YouTube, Duolingo và các ứng dụng tương tự. Hai là các kỹ năng về tin học, web, lập trình (phổ biến như C++, Python, R), các kỹ năng liên quan đến công nghệ số hóa như thiết kế, truyền thông, sáng tạo nội dung hay các kỹ năng theo yêu cầu của xu hướng ngành cụ thể (trong các ngành dịch vụ, chăm sóc sức khỏe, dịch vụ ăn uống...). Ba là, các kỹ năng mềm liên quan đến khả năng phối hợp với người khác, kỹ năng giao tiếp. Và cuối cùng, luôn ý thức được môi trường luôn thay đổi và thay đổi rất nhanh, cần rèn luyện tinh thần và khả năng thích ứng, cần linh hoạt và nhanh nhẹn (flexibility, agility) và luôn cập nhật xu hướng của thị trường.
(*) Đại học Kinh tế TPHCM, AVSE Global.
Võ Đình Trí (*).
