Nhà thơ Thanh Tùng.
Hình như Thanh Tùng già rất sớm, già ngay từ giữa những câu thơ đầu đời ở trường Ngô Quyền, Hải Phòng (xưa là trường Bonnal). Nhưng cái già ấy bao nhiêu năm cũng chẳng thêm lên vì quả tim ngây thơ trong ông, nên qua 83 mùa xuân, vẫn thấy một Thanh Tùng ngất ngư của ngày xưa cũ, vẫn thấy một Thanh Tùng hào sảng, vập vạp thuở thanh xuân.
Biết nâng niu ngày tháng dại khờ.
Khi tôi học trường cấp hai Ngô Quyền, thì Thanh Tùng là giáo viên thể dục trường Thái Phiên. Khi tôi vào trường cấp ba Thái Phiên thì Thanh Tùng vừa làm thơ vừa góp phần tạo ra những con tầu không số để chở vũ khí vào chiến trường miền Nam - nơi Thanh Tùng từng mơ ước qua câu thơ: Ép mỏng thời gian cho lộ mặt quân thù - Tôi xả súng.
Bây giờ, khi Thời hoa đỏ của ông đã quá nổi tiếng, càng nổi tiếng hơn qua ca khúc phổ thơ của Nguyễn Đình Bảng, rất nhiều người yêu thích nó, nhưng vẫn không hiểu vì sao lại có một bài thơ lạ lùng như thế trong thời chống Mỹ, lạ lùng như Cuộc chia ly màu đỏ của Nguyễn Mỹ.
Sau gần 1 năm chống chọi với bệnh ung thư dạ dày, nhà thơ Thanh Tùng đã trút hơi thở cuối cùng vào 21h50 ngày 12-9 tại nhà ở TP.HCM, hưởng thọ 83 tuổi. Lễ viếng bắt đầu từ 12h ngày 14-9, tại Nhà tang lễ TP. HCM (số 25 Lê Quý Đôn, quận 3). Lễ truy điệu và di quan lúc 12h ngày 16-9. Nhà thơ sẽ được an táng tại Nghĩa trang Chánh Phú Hòa, Bến Cát, Bình Dương.
Chả có sáng tạo nào là không có ngọn nguồn của nó. Đó chính là tình yêu nồng nàn khai sinh ra nghiệp thơ ngồn ngộn của Thanh Tùng. Thanh Tùng hồi ức rằng hồi yêu bà xã - khi ấy đang công tác ở Vĩnh Bảo - cứ đến giờ tan tầm ngày thứ bảy, vừa buông búa là Thanh Tùng đã sửa sang quần áo, bắt đầu cuộc chạy marathon từ Hải Phòng sang với người yêu.
Lúc ấy nghèo, kiếm đâu ra xe đạp mà đi. Nhưng chính những năm học ở trường Thể dục Thể thao đã cho Thanh Tùng coi chuyện chạy đường dài là chuyện thường ngày ở huyện. Có lần, chạy tới Vĩnh Bảo thì Thanh Tùng lại biết tin người yêu sang Tiên Lãng. Ông lại chạy sang Tiên Lãng. Tới Tiên Lãng thì lại được tin người yêu đã về Hải Phòng, thế là vận động viên Thanh Tùng lại một mình một đường chạy về Hải Phòng. Không yêu đến cạn lòng và không có sức lực của vận động viên chạy marathon, chắc Thanh Tùng không có Thời hoa đỏ.
Thời hoa đỏ hay không chỉ vì nó bắt nguồn từ một sự thật rớm máu, mà còn bởi tầm nhìn nhân bản của tác giả. Qua bài thơ, mọi người đều nhận ra cả Thanh Tùng và người yêu của ông đều có một tình yêu riêng trước khi họ yêu nhau, một tình yêu của Thời hoa đỏ ngày xưa. Tầm nhìn nhân bản là ở chỗ họ biết trân trọng, nâng niu tháng ngày xưa dại khờ của nhau. Không những trân trọng và nâng niu mà còn tiếc cho tình yêu đã mất đó bởi Em không đi hết những ngày đắm say. Cái nuối tiếc ấy đã cho chúng ta có một bài thơ tình thật hay của một thời vụng trộm yêu đương.
Thời hoa đỏ đã hay là vậy. Nhưng để Thời hoa đỏ được công bố trên Tạp chí Văn nghệ Quân đội năm 1978, thì cũng là một câu chuyện hay không kém. Thanh Tùng lại hồi ức rằng, ngày đó là những năm đầu sau chiến tranh, cả nước đang ăn bo bo và căng thẳng trong những tranh chấp biên giới.
Có một lần Phạm Ngọc Cảnh - nhà thơ kiêm biên tập viên thơ Tạp chí Văn nghệ Quân đội về Hải Phòng và đến nhậu ở nhà Thanh Tùng số 44 đường Nguyễn Đức Cảnh bên bờ sông Lấp. Trong lúc say sưa, Thanh Tùng đã đọc Thời hoa đỏ cho Phạm Ngọc Cảnh nghe. Phạm Ngọc Cảnh rất tâm đắc. Lả tả mãi thì cũng tới lúc ra ga.
Thanh Tùng tiễn Phạm Ngọc Cảnh rồi trở về nhà. Lúc lâu sau, thấy Phạm Ngọc Cảnh trở lại. Hóa ra, ở ga, sau khi suy ngẫm, Phạm Ngọc Cảnh đã quyết định quay về, mang Thời hoa đỏ lên Hà Nội để in. Để có thể in được Thời hoa đỏ vào thời điểm ấy, Phạm Ngọc Cảnh đã phải đấu tranh thế nào, phải chịu đựng thế nào với xung quanh tòa soạn. Điều ấy, Phạm Ngọc Cảnh không nói nhưng Thanh Tùng thì mãi hàm ơn.
Chìm vào đất mới để có thơ hay.
Tôi có bạn bè khắp nước, nhưng với Hải Phòng quê hương, hình như tôi với Thanh Tùng là trên từng cây số nhiều nhất. Nhất là khi ông làm công việc áp tải hàng từ Hải Phòng lên Hà Nội. Căn gác 60 Hàng Bông của tôi luôn là nơi trú ngụ của nhà thơ áp tải với những trận rượu xuyên đêm.
Ở đó, cũng lại chứng kiến thêm bao vui buồn của đoạn hậu Thời hoa đỏ để rồi vài năm sau nữa, giữa Đại hội Nhà văn khóa IV, nhà văn cả nước chứng kiến Thanh Tùng tất tả rời đại hội về tang vợ - nhân vật em trong Thời hoa đỏ - ở Cái Dăm - Quảng Ninh.
Có duyên ngộ gì đấy giữa tôi và ông, bởi vì Cái Dăm cũng là nơi tôi chia tay người yêu đầu tiên để đi vào mặt trận Quảng Trị: Phía Cái Dăm heo hút ngàn mây - than thì cháy buồn đau thì nhen lửa. Bởi thế, càng qua thời gian, tôi và Thanh Tùng càng gắn bó hơn.
Tôi rất chia sẻ với Thanh Tùng khi ông quyết định rời Hải Phòng vào ngụ cư Sài Gòn. Ông nói: Mình cố gắng chìm thêm vào những miền đất mới để có thêm thơ hay cho xứ sở này. Và sau 20 năm, Thanh Tùng bước đầu thực hiện được ước mơ đó khi vừa cho ra đời tập thơ Thời hoa đỏ và những bài thơ chọn lọc do Nhà xuất bản Thanh Niên ấn hành tháng 11-2013.
Trong ấn phẩm, bài thơ dài Nhịp điệu Phương Nam gồm 9 phần thơ chính là xương sống cho phần thơ của ông từ ngày xa Hải Phòng: Thế là thơ có thêm chỗ trú - Tôi tin có thể gõ cửa nửa đêm - Uống rượu và khoác lác - Tôi tin không phải trong mơ - Bởi mỗi cánh cửa mở ra có trời riêng rất thực. Một Thanh Tùng vẫn khỏe khoắn, trai tráng trong vóc dáng một thanh niên tóc trắng ực hết một ly đầy như không. Thanh niên của Thời hoa đỏ.
Nhà thơ Nguyễn Thụy Kha.
