Phát triển văn hóa đọc trong thư viện cần phải gắn liền với những nhu cầu thực tế.
Những tín hiệu khởi sắc.
Ngày 15/3/2017, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Đề án Phát triển văn hóa đọc trong cộng đồng đến năm 2020, định hướng 2030.
Trong đó, một trong những nhiệm vụ và giải pháp được đặt ra là nâng cao hiệu quả hoạt động của hệ thống thư viện công lập, tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin.
Đặc biệt, đề án phải xác định được những mô hình thích hợp để phát triển văn hóa đọc một cách bền vững.
Ngay sau khi đề án được phê duyệt, hoạt động của các thư viện ở Việt Nam đã có nhiều khởi sắc. Mạng lưới thư viện cấp xã và cơ sở đã có bước phát triển vượt bậc sau nhiều năm có dấu hiệu tụt giảm.
Trong năm 2017, tổng số thư viện công cộng/phòng đọc sách, tủ sách cơ sở tăng 15% so với năm 2016, mạng lưới thư viện cấp xã tăng 20% so với năm 2016. Tính đến nay, bình quân số bản sách/người/năm trong hệ thống thư viện công cộng là 0.44.
Bà Vũ Dương Thúy Ngà - Vụ trưởng Vụ Thư viện (Bộ VHTTDL) cho biết, sau khi Thủ tướng phê duyệt Đề án phát triển văn hóa đọc, nhiều tỉnh, thành phố, bộ, ngành đã tiến hành xây dựng tiêu chí hình thành các giải thưởng văn hóa đọc.
Đã có 34 tỉnh, thành phố, 4 bộ, ngành xây dựng Kế hoạch phát triển văn hóa đọc, tạo sự khởi sắc, động lực trong toàn ngành Thư viện ở Việt Nam.
Số lượng thư viện cơ sở thiện nguyện ngày càng tăng. Một số nơi như Quảng Ninh, Thái Bình đã xây dựng đề án thí điểm xây dựng thư viện trường học hiện đại.
Tuy nhiên, những tín hiệu khởi sắc thì thực tế hoạt động thư viện vẫn còn đó những bất cập vốn đã tồn tại có tính truyền thống. Trong đó, kinh phí hoạt động thư viện còn nhiều hạn chế. Còn nhiều thư viện cấp tỉnh được bố trí ngân sách hạn hẹp, dưới 2 tỷ đồng/năm. Chính vì lý do đó nên tốc độ phát triển vốn tài liệu trong các thư viện còn rất chậm.
Bình quân số bản sách/ đầu người dân còn thấp. Trong đó, vốn tài liệu thư viện tỉnh bình quân đạt 260 triệu bản nhưng vẫn còn nhiều thư viện có số lượng bản còn tương đối hạn chế.
Ngoài ra, chế độ đãi ngộ đối với người làm công tác thư viện còn nhiều bất cập. Khung lương dành cho ngành thư viện còn thấp; các chế độ đãi ngộ khác gần như không có; chế độ độc hại không được đảm bảo tại nhiều địa phương, thư viện.
Cán bộ thư viện ở cơ sở và thư viện trường học chưa được quan tâm và quy định hợp lý. Đặc biệt, nhận thức của một số lãnh đạo và người dân về vai trò của việc đọc chưa đúng mức. Một số địa phương, cơ quan cắt giảm, không bố trí kinh phí hoạt động cho thư viện. Người dân còn thơ ở với việc đọc.
Xây dựng tiêu chí.
Có thể thấy, với những tồn tại thì việc xây dựng tiêu chí mô hình phát triển văn hóa đọc trong các thư viện công lập là công việc cần phải làm ngay.
Ở đó, theo ông Nguyễn Hữu Giới- Chủ tịch Hội Thư viện Việt Nam để xây dựng tiêu chí mô hình phát triển văn hóa đọc cần lưu ý 4 nguyên tắc cơ bản.
Trong đó, tiêu chí đưa ra phải khách quan, khoa học, phù hợp với thực tiễn văn hóa đọc của đất nước.
Ngắn gọn, dễ dàng áp dụng vào thực tiễn; thuận tiện thống kê, tổng hợp.
Ngoài các nội dung, nội hàm chính, có thể bao gồm các tiêu chí phụ, bảng biểu để dễ chấm điểm và bình chọn.
Đặc biệt, phải có tính mở, để bổ sung, điều chỉnh các nội dung, nội hàm trong tương lai, phù hợp với quy luật vận động của lịch sử và phát triển của văn hóa đọc.
Cũng theo ông Giới, trong hoạt động thư viện có khá nhiều nội dung mang tính định tính, tức là cân đong đo đếm.
Song một số nội dung, nội hàm rất khó xác định đó là văn hóa đọc, chất lượng phục vụ bạn đọc, chất lượng cán bộ thư viện.
hững nội dung trên nhiều thư viện công lập có khi chỉ được ước lượng chung chung, trừu tượng, khó có thể thống kê cụ thể, chính xác.
Đồng quan điểm, bà Kiều Thúy Nga- Giám đốc Thư viện Quốc gia Việt Nam cho rằng, xu hướng hiện nay, không gian tại các thư viện công cộng không còn chứa sách, đọc sách, mượn  trả sách hoặc nơi làm việc cá nhân mà không gian thư viện đang có xu hướng trở nên linh hoạt và theo hướng kết hợp nhiều hoạt động hơn với trọng tâm hướng đến cộng đồng.
Với những chuyển đổi này, việc thích ứng và đổi mới không gian tại thư viện công cộng đối với cộng đồng là vô cùng quan trọng, từ đó thúc đẩy văn hóa đọc.
Để định hình lại hoạt động và các dịch vụ thư viện, đổi mới môi trường đọc, không gian thư viện theo hướng tăng cường dịch vụ, nhất là tập trung vào đa dịch vụ trong một không gian.
Bên cạnh đó, các dịch vụ trải nghiệm là giải pháp cũng như định hướng quan trọng trong việc phục hồi và tăng cường văn hóa đọc tại các thư viện công cộng ở nước ta.
Cũng tại buổi tọa đàm, nhiều đại biểu đã nêu ý kiến chia sẻ bài học kinh nghiệm hữu ích nhằm phát triển văn hóa đọc, nhìn thẳng vào khó khăn.
Trước góp ý, bà Vũ Dương Thúy Ngà thừa nhận Bộ tiêu chí được xây dựng sẽ vẫn chỉ là các tiêu chí đơn thuần nếu như chúng ta không thực sự đổi mới.
Vì vậy, các thư viện cần không ngừng sáng tạo, tìm ra phương thức hiệu quả để đi đến với cộng đồng, đi đến với bạn đọc.
Đây cũng là con đường duy nhất khẳng định sự tồn tại của các thư viện, để ngành thư viện có thể vững bước trên con đường chinh phục bạn đọc, là cầu nối giúp bạn đọc đến gần hơn với tri thức và những văn minh của nhân loại.
Minh Quân.
