Tạp chí Serendib (Sri Lanka) bình chọn chợ Bắc Hà xếp số 1 trong top 10 chợ hấp dẫn nhất Đông Nam Á.
Một vùng cao nguyên trắng.
Cha tôi là một nhiếp ảnh gia chuyên nghiệp. Giờ 70 tuổi, ông vẫn còn hăng đi săn ảnh. Đầu tháng gọi điện thấy ông ở Hà Giang, giữa tháng đã ra biển Hải Hậu, cuối tháng lại về Mai Châu. Đâm ra ông thành phượt gia 4X. Ông thuộc nằm lòng: Tháng 2 hoa mận Bắc Hà, tháng 3 hoa đào Tây Bắc, tháng 4 tam giác mạch Cao Bằng, tháng 10 một dã quỳ Mộc Châu, tháng 12 cải ngồng nở vàng sông Đuống.
Vào mùa hoa, các nhiếp ảnh gia lũ lượt rủ nhau đi phượt để chớp được những bức ảnh độc đáo mà thực ra nhiếp ảnh gia nào cũng có. Tôi vốn là một phượt gia vô duyên, hoặc amateur cũng đúng, đi bất cứ đâu đều trái mùa. Lần này lên cao nguyên trắng Bắc Hà, lẽ ra theo sách phượt nên đi vào tháng Giêng, tháng 2, mà tận giữa tháng 3 mới tới nơi, thành ra chỉ ngắm cảnh trắng trời hoa mận và rợp đất cải vàng qua ảnh của người thiên hạ tung trên mạng.
Khách du lịch bình thường, không ai cất công đi vài trăm cây số chỉ để ghé thăm Bắc Hà, mà thường ghép vào một tour Lào Cai - Hà Khẩu - Sapa - Bắc Hà. Cũng không mấy ai nghỉ đêm lại, vì vậy mà trong khi Sapa nườm nượp các khách sạn sao thì Bắc Hà chỉ lèo tèo vài ba nhà khách không quá tiện nghi. Người ta coi Bắc Hà như một địa điểm phụ kết hợp. Còn dân phượt, họ có thể ở lại mấy ngày để la cà sang tận chợ phiên Cán Cấu ở huyện Simacai lân cận hoặc đi xe trâu qua các làng bản.
Từ Hà Nội, tôi chọn chuyến tàu đêm Hà Nội - Lào Cai. Đứng giữa sân ga tối tăm, lất phất mưa phùn lạnh lẽo, ngắm những toa tàu kéo dài bất tận trên đường ray hồi hộp hình dung lại một chương tiểu thuyết trinh thám của Agatha Christie - người thường xuyên đưa những vụ án ly kỳ lên những chuyến tàu tốc hành. Lúc này có thể nhắm mắt mơ đến một chương tiểu thuyết lãng mạn hơn là trinh thám, và nhắm mắt mơ về một vùng cao nguyên trắng ngợp hoa mận.
Người đón tôi tại điểm đỗ xe đối diện sân ga là một cô gái Mông tròn lẳn và chỉ thấp đến vai tôi. Nước da rám nắng, váy áo màu chàm, cô bé 18 tuổi hồn nhiên với vốn tiếng Anh thoạt nghe rất hoành tráng, phát âm chuẩn, đúng trọng âm và ngữ điệu, nhưng nghe kỹ thấy toàn là ghép từ thô sơ kiểu Tiếng Anh bồi. Tôi theo cô lên cao nguyên cao hơn 1.000m cho kịp phiên chợ chỉ mở vào mỗi sáng chủ nhật. 60 cây số đường đồi núi, mất ngót 2 tiếng mới tới nơi và bắt đầu hoa mắt vì màu sắc rực rỡ và âm thanh náo nhiệt của một phiên chợ cao nguyên.
Nhà văn Di Li.
Ma lực chợ phiên.
Sáng ấy nắng xuân muộn tỏa gắt khiến con đường phố huyện khô hanh bụi mù. Trên mọi ngả dẫn về phía cổng chợ, lấp loáng những nếp váy thổ cẩm rung rinh theo nhịp bước của phụ nữ Mông, Tày, Nùng, Mán đen, Phù Lá. Họ đi từng tốp, trên lưng một chiếc gùi hoặc địu theo đứa bé đen nhẻm, má nẻ hây hây. Chợ phiên vui vì người đông đúc. Chợ phiên đẹp vì thổ cẩm. Thổ cẩm thêu dệt cầu kỳ nhiều màu sắc bày bán không mấy người mua. Mua làm chi khi người miền núi nhà nào cũng có người biết dệt vải.
Người đồng bằng nhìn thức ấy cũng thích, song nghĩ mang về nhà chả mặc được, thành ra chật tủ. Khách ngoại quốc lại không mấy khi có thói quen đi đâu sắm đấy. Cuối cùng chợ phiên không phải chỉ để bán mua. Ấy là cái giá trị tinh thần, hầu như là nguồn vui duy nhất của dân bản khi mỗi ngày đều háo hức chờ đến cuối tuần. Người bày ra vài thứ nông cụ, người cắp theo mỗi con gà, người có con lợn nhỏ xíu, rồi những quả ớt khô túm thành chùm dài, rượu ngô đóng can, mía nương bày nguyên dóng.
Góp lại thành chợ. Chỉ có thế thôi, mà mong, mà ngóng từng ngày để được đi chợ khoe váy áo, để con trai con gái được gặp nhau lúng liếng đuôi con mắt, để đàn ông gặp bạn nhấp chén rượu ngô bên nồi thắng cố đậm đà hương vị núi. Chợ tình Sapa giờ không còn nữa, chợ Sapa cũng thành ra chợ miền xuôi mất rồi. Giữa Sapa mà nhác thấy nhà hàng, khách sạn, quán bar, cafeteria cứ ngỡ đâu như đang ở thị trấn Pháp.
Nhưng Bắc Hà đây thì dẫu đã xi măng, trải nhựa, nhưng vẫn còn nguyên đó cái không gian trữ tình hoang sơ nô nức của mỗi phiên chợ vùng cao. Chẳng thế mà trong top 10 chợ hấp dẫn nhất Đông Nam Á do Tạp chí Serendib (Sri Lanka) bình chọn thì chợ Bắc Hà xếp số 1, rồi mới đến chợ Luang Prabang (Lào), chợ đêm Chiangmai (Thái Lan), chợ Bedugun (Indonesia)...
Đến cuối chợ, trèo lên những bậc thang xi măng, ở trên ấy có chợ trâu. Trâu đứng, trâu nằm la liệt, còn nguyên bùn khô quánh dưới nắng hanh. Khách ở chợ trâu chủ yếu là nam giới. Người như tôi, đi chợ phiên Bắc Hà khó mà mua được thứ gì. Trâu, bò, lợn, gà, nông cụ, xống áo thì chẳng dùng được rồi, đồ ăn vặt chủ yếu có mía nương bán cả dóng, cũng ngại, vì con gái Bắc Hà ăn mía cứ để nguyên cả đẵn mà tước vỏ bằng răng.
Cuối cùng chỉ muốn ăn thử món thắng cố, phở chua và mèn mén cho bữa trưa, là những đặc sản ở nơi này. Dưới mái lều thấp lúp xúp, chảo thắng cố đen cáu bốc khói nghi ngút trên bếp than củi và những can rượu ngô thơm lừng có một ma lực khủng khiếp đối với người xứ cao nguyên Bắc Hà.
Mơ hồ trước dinh thự cổ.
Đến Bắc Hà, ngoài một chợ phiên náo nhiệt đầy màu sắc thì du khách cũng không thể không ghé qua dinh thự của Hoàng A Tưởng, một công trình được hoàn tất từ năm 1921. Đây là tòa lâu đài xây theo kiến trúc Á - Âu phối kết hợp vì chủ nhân đầu tiên của nó là Hoàng Yến Chao (cha của Hoàng A Tưởng) đã thuê cùng lúc một kiến trúc sư Pháp và một Trung Quốc. Thổ ty Hoàng Yến Chao người Tày nhưng cai trị một vùng có tới 70% dân tộc Mông nên vẫn được dân gọi là Vua Mèo.
Tòa lâu đài của Vua Mèo hầu như vẫn còn nguyên bản sau khi được phục chế quét vôi màu vàng như thiết kế ban đầu. Đứng trên hành lang tầng hai, ngóng ánh nắng khô hanh hắt thành vệt qua những ô cửa vòm kiểu Pháp, thấy tư dinh cổ mang dáng vẻ âm u, sầu muộn và bí ẩn như bất kỳ tòa lâu đài nào khác trên thế giới. Thời phong kiến, công trình nào càng đẹp đẽ, càng hoành tráng lại càng thấm nhiều mồ hôi, nước mắt của dân thường.
Dinh thự của thổ ty Hoàng Yến Chao và Hoàng A Tưởng đã được thêu dệt không biết bao nhiêu huyền thoại. Là châu úy Bắc Hà, với quyền lực của một tri châu cộng với sự bảo hộ của người Pháp, Hoàng Yến Chao đã huy động hàng vạn nhân công lao động quần quật trong suốt 7 năm để thành hình một dinh thự bề thế. Giữ độc quyền bán muối, vô số lợi tức từ buôn sáp ong và thuốc phiện, chưa kể áp thuế nặng lên đầu dân, thế lực cha con Hoàng A Tưởng đã tạo nên một công trình kiến trúc khiến ngay cả người hiện đại cũng phải kính nể.
Tôi đi một vòng quanh tòa nhà, từ sân sau với dãy nhà dành cho đầy tớ dẫn ra một hầm thoát hiểm mà người ta đồn rằng đến ngày hoàn thành, toàn bộ nhóm thợ thi công đã mất tích trong đường hầm. Câu chuyện thủ tiêu tốp thợ để giữ bí mật cho một căn hầm nào đó vẫn còn tồn tại dưới lòng lâu đài có vẻ nhuốm màu lăng mộ Pharaon.
Dọc theo hành lang tầng hai, những căn phòng được đề biển cho biết phòng nào là của thổ ty Hoàng A Tưởng, phòng nào của vợ hai, vợ ba. Riêng bà cả được những hai phòng riêng. Ngó qua cửa kính thấy bên trong được bày biện đẹp như phòng khách sạn, với ga gối trắng muốt và giường tủ sang trọng. Dưới tầng trệt, người ta bày một gian bán đồ lưu niệm, cho thuê cả quần áo dân tộc chụp ảnh.
Tôi liếc nhìn dãy hành lang tầng hai, những ô cửa sổ tò vò như bao con mắt lặng lẽ thản nhiên chứng kiến những sự kiện lịch sử trải dài gần 100 năm. Nhiều người phàn nàn rằng tòa dinh thự bỗng dưng bị sơn vàng choét như nhà mới xây, phá bỏ toàn bộ cảnh quan nguyên bản. Nhưng tôi ngại rằng nếu cứ để nguyên cho lâu đài rêu cỏ âm u như thế, với mùi hương mê hoặc bủa vây của ba cây hoa mộc có tuổi đời cũng 91 năm, khéo ai ghé thăm cũng muốn dệt thêm một huyền thoại bí ẩn về ngôi nhà đã từng bị thống trị bởi quyền lực bậc nhất trên đỉnh cao nguyên trắng này.
Nhà văn Di Li.
