Từ con kênh xanh xanh thành dòng kênh chết của những xóm nước đen.
Kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè từng là kênh đẹp bậc nhất của Sài Gòn xưa:  Coi ngoài rạch Bà Nghè, dòng trắng hây hây tờ quyến trải/ Ngó lên giồng Ông Tố, cây xanh nghịt nghịt lá chàm rai  (theo Phú cổ Gia Định do Vương Hồng Sển sưu tầm) để miêu tả vẻ đẹp thoáng đãng, trong xanh của dòng kênh này. Những năm 50 của thế kỷ trước, Nhiêu Lộc  Thị Nghè là một dòng kênh thoáng đãng, trong xanh, nơi người dân thường hay bơi lội, câu cá, bắt cua, bắt ốc. Nhiều người dân còn dùng nước kênh để, tắm giặt, nấu ăn. Trong những năm này, dòng kênh cũng rộng thênh thang, ghe tàu chở hàng hóa, cây trái nườm nượp qua lại.
Về sau, do chiến tranh ác liệt, người dân các tỉnh kéo về dựng nhà dọc hai bên bờ kênh. Lúc đầu nhà chỉ sát mé kênh nhưng dần dà người dân bắt đầu cơi nới, lấn ra tận lòng kênh thành những khu nhà tạm. Có nơi nhà mọc san sát, vào mùa khô chỉ cần vài bước đi bộ là có thể nhảy từ bờ này sang bờ bên kia. Không chỉ vậy, nhiều nhà còn làm chuồng nuôi heo, nuôi gà vịt trên kênh. Dòng kênh lúc này trở thành nơi chứa mọi thứ rác thải sinh hoạt, ngày càng bị bồi lắng, đen ngòm và hôi thối. Con kênh dòng trắng hây hây nên thơ một thời như đã không còn nữa. Toàn bộ dòng kênh trở thành một dòng kênh chết, nước kênh đen sì, rác nổi lềnh bềnh, hôi hám lan rộng khắp các vùng lân cận dọc hai bờ kênh. Người đi đường đi qua dòng kênh này đều phải bịt mũi nhưng vẫn không thể tránh được mùi hôi hám.
Dòng kênh Nhiêu Lộc  Thị Nghè từng bị lấn chiếm và ô nhiễm nghiêm trọng.
Cụ Nguyễn Hoàng Nam, 80 tuổi  nhà bên cạnh kênh Nhiêu Lộc, đoạn gần cầu Công Lý cho chúng tôi biết: Ngày tôi mới lớn lên dòng kênh này còn rất trong xanh và thoáng đãng, ghe tàu chở hàng hóa còn thoải mái đi lại. Chúng tôi cùng bạn bè vẫn bơi lội, câu cá trên dòng kênh mỗi ngày. Nhiều gia đình khó khăn còn dùng trực tiếp nước trên dòng kênh cho nhu cầu sinh hoạt hàng ngày. Sau này dân số tăng lên, dòng sông bị chiếm dụng quá mức gây nên tình trạng ô nhiễm nghiêm trọng. Nó trở thành nỗi ám ảnh cho những gia đình sống gần bờ kênh như gia đình tôi.
Được sự quan tâm của lãnh đạo Thành phố, trong những năm gần đây dòng kênh đã được cải tạo khá quy mô và khang trang nên tình trạng ô nhiễm đã dần được cải thiện. Hy vọng dòng kênh sẽ được hồi sinh, nước trong kênh sẽ trong xanh trở lại  cụ Nam nói thêm.
Đến hành trình gạn đục khơi trong kênh Nhiêu Lộc  Thị Nghè.
Năm 1985, lãnh đạo TP.Hồ Chí Minh đã lên chương trình khơi thông tuyến kênh Nhiêu Lộc-Thị Nghè. Đến năm 1988, Thành ủy ban hành Nghị quyết về chương trình cải tạo, chỉnh trang kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè. Nhưng do thiếu kinh phí nên chỉ làm thí điểm một đoạn chừng 50 m ở gần cầu Nguyễn Văn Trỗi rồi tạm dừng. Song với quyết tâm cao độ, năm 1993 chính quyền Thành phố đã thống nhất kế hoạch đầu tư cải tạo kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè, với dự án giải tỏa hàng nghìn căn nhà lụp xụp hai bên bờ cùng với việc xây dựng hai tuyến đường dọc hai bên bờ kênh.
Dòng Kênh sau khi được cải tạo đã trở nên sạch sẽ và khang trang.
Theo nguyên Giám đốc Ban quản lý dự án vệ sinh môi trường TP. Hồ Chí Minh, Phan Châu Thuận, dù lúc đó ngân sách còn eo hẹp, nhưng Thành phố đã quyết tâm thực hiện dự án với tổng vốn đầu tư dự kiến khoảng 1.600 tỷ đồng. Số tiền này để đền bù giải tỏa và tái định cư cho gần 7.000 hộ dân sống ven kênh, nạo vét khoảng 260.000 m3 bùn đất, làm đường, lát vỉa hè, trồng cây xanh dọc hai bên bờ kênh...
Năm 2003, kế hoạch "hồi sinh" dòng kênh tiếp tục được thực hiện bằng dự án vệ sinh môi trường nước Nhiêu Lộc - Thị Nghè từ nguồn vốn tài trợ của ngân hàng quốc tế. Dự án có số vốn dự kiến hơn 300 triệu USD, với các hạng mục chính như nạo vét bùn dưới dòng kênh; lắp đặt tuyến cống bao chạy dọc ven kênh đến trạm bơm xử lý nước thải. Trước đó, năm 2001, Ngân hàng thế giới (WB) đã đồng ý cấp vốn lần đầu 166 triệu USD cho giai đoạn 1 của dự án, nhưng do lạm phát năm 2007 - 2008, kinh phí dự án tăng vọt, nên WB cấp bổ sung thêm 90 triệu USD. Chính phủ và chính quyền TP. Hồ Chí Minh cung cấp vốn đối ứng 68 triệu USD. Giai đoạn 2 của dự án gồm có các hạng mục: xây một nhà máy xử lý nước thải; tiếp tục triển khai phần cống thu nước thải còn lại; xây hệ thống thoát nước quận 2. Đây là phần tiếp theo của dự án vì sẽ xử lý lượng nước thải hiện đang tạm thời đổ ra sông Sài Gòn. Kinh phí dự kiến tính khoảng 478 triệu USD.
Theo kế hoạch, dự án khi triển khai phải lắp đặt 60 km cống ngầm trên các con đường ở lưu vực này (khoảng 3.300 ha), trong đó tuyến cống bao đặt ngầm âm dưới lòng đất từ 10 - 30 m, từ thượng nguồn trên Tân Bình đến hạ nguồn nơi cửa sông Sài Gòn, chỗ Ba Son. Bên cạnh đó, dự án đã thay thế và kéo dài 51 km cống thoát kết hợp cấp 1 và cấp 2; 375 km cống thoát cấp 3; nạo vét, vận chuyển và đổ khoảng 1,05 triệu m3 bùn đất nhằm tăng công suất thủy lực kênh; gia cố 18 km bờ kênh bằng tấm bản bê tông.
Thủ tướng Canada Justin Trudeau chạy bộ tập thể dục bên kênh Nhiêu Lộc (Ảnh: nguồn Internet).
Từ lúc bắt đầu đấu thầu năm 2003, khởi công 2005 đến khi hoàn thành vào tháng 6 năm 2012, tính ra khoảng 10 năm, dự án đã đối mặt với hàng loạt thách thức. Nhưng với quyết tâm cao độ, dự án đã được triển khai đúng theo kế hoạch đã đề ra. Để chỉnh trang cảnh quan 2 bên bờ kênh, năm 2011 Thành phố quyết định tiếp tục đầu tư cải tạo nâng cấp hai tuyến đường Hoàng Sa và Trường Sa từ cuối đường Út Tịch (quận Tân Bình) đến đường Nguyễn Hữu Cảnh (quận 1) với mục tiêu biến hai con đường này trở thành tuyến đường đẹp của thành phố.
Sau khi dự án hoàn thành, mọi nguồn nước sinh hoạt của người dân đều được chảy vào trong hệ thống cống ngầm chạy dọc hai bên bờ kênh và được xử lý trước khi đổ ra sông Sài Gòn. Nên về cơ bản, nguồn gây ô nhiễm cơ bản của dòng kênh đã được triệt tiêu. Nước kênh giờ đây đã trở nên sạch hơn, vì không còn nước thải sinh hoạt của người dân đổ ra. Cá đã bơi lội trở lại trên kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè. Theo WB, dự án đã góp phần thay đổi bộ mặt TP. Hồ Chí Minh, mang lại lợi ích trực tiếp cho trên 1,2 triệu người dân.
Theo nhiều người dân sống dọc theo hai bên bờ kênh, dự án cải tạo kênh Nhiêu Lộc  Thị Nghè xứng đáng là công trình thế kỷ của Thành phố, nên được nhân dân ủng hộ hết mình từ công tác di dời, tái định cư đến quá trình giải tỏa, thi công.
Thuyền du lịch đưa khách tham quan trên kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè. (Ảnh: S.H).
Về cơ bản, dự án cải tạo kênh Nhiêu Lộc  Thị Nghè và mở rộng đường Trường Sa và Hoàng Sa đã hoàn thành, mặt đường hai bên dòng kênh đã bằng phẳng, vỉa hè được lót đá, lắp đặt đèn chiếu sáng với hệ thống cây xanh tạo nên cảnh quan sạch sẽ, thoáng đãng. Sáng sớm và chiều tối, rất nhiều người dân đã có thể ra bờ kênh tập thể dục, trẻ em thoải mái vui đùa Thành phố cũng đã cho thả nhiều tấn cá xuống dòng kênh để làm đa dạng môi trường sinh thái, từng bước biến dòng kênh đang trở thành dải lụa xanh vắt ngang qua Thành phố.
Hiện nay, Thành phố đang triển khai nhiều dịch vụ trên kênh Nhiêu Lộc  Thị Nghè như: dịch vụ du lịch thưởng ngoạn bằng du thuyển, hay dịch vụ xe bus đường thủy dọc theo dòng kênh, thu hút được đông đảo khách du lịch và nhân dân tham gia. Nếu thành công, những dự án này sẽ góp phần vào việc phát triển toàn diện và bền vững của TP. Hồ Chí Minh trong tương lai không xa./.
Phạm Sinh |.
