Trong giải quyết tranh chấp thương mại, hòa giải ngày càng được thương nhân ưa chuộng nhờ vào những ưu điểm nổi bật của phương pháp này mà chủ yếu là việc các bên tranh chấp tự mình đàm phán và đưa ra giải pháp với sự hỗ trợ của bên thứ ba - còn gọi là hòa giải viên. Ảnh: THÀNH HOA.
Hòa giải thương mại được diễn ra theo một trình tự linh động do chính các bên tham gia thỏa thuận. Hòa giải thành công sẽ đem lại kết quả là giải pháp cùng thắng, có lợi cho cả đôi bên. Trường hợp hòa giải không thành, các bên sẽ mang vụ việc ra trọng tài thương mại hoặc tòa án để giải quyết.
Khi giải quyết tranh chấp bằng tòa án hoặc trọng tài, người ra quyết định cuối cùng là bên thứ ba, tức thẩm phán hoặc trọng tài viên. Họ không phải người trong cuộc và chỉ ra quyết định dựa trên quy định pháp luật và các sự việc đã xảy ra làm phát sinh tranh chấp. Ngược lại, hòa giải thương mại trao cho hai bên quyền đưa ra một quyết định cuối cùng. Bản chất của hòa giải là không đối đầu nhau và dựa trên cơ sở lợi ích chung của các bên. Thỏa thuận hòa giải thành có giá trị bắt buộc cưỡng chế thi hành theo quy định pháp luật của quốc gia hoặc chỉ được xem là một dạng của hợp đồng mà khi một bên không thực hiện thỏa thuận này thì bên còn lại sẽ khởi kiện vi phạm hợp đồng ra cơ quan tài phán có thẩm quyền.
Để bảo vệ các giao thương quốc tế, Ủy ban Pháp luật thương mại quốc tế của Liên hiệp quốc (UNCITRAL) đã ráo riết họp bàn để cho ra đời một công ước hoặc một hình thức văn kiện khác về việc cho thi hành thỏa thuận giải quyết tranh chấp thương mại quốc tế đạt được thông qua trung gian và hòa giải. Sự ra đời của văn kiện pháp lý này sẽ khiến thỏa thuận hòa giải có giá trị pháp lý rộng rãi trên phạm vi quốc tế và có thể so sánh ngang với phán quyết trọng tài được công nhận và cho thi hành theo Công ước New York 1958 với 157 quốc gia là thành viên.
Với sự ra đời của Nghị định 22, các doanh nghiệp Việt Nam đã có thể sử dụng công cụ hòa giải một cách dễ dàng và hiệu quả hơn nhằm giải quyết các tranh chấp thương mại một cách nhanh chóng, tiết kiệm và hiệu quả nhất.
Tham khảo một số quốc gia trong khu vực có kinh nghiệm và thực tiễn hòa giải như Singapore, ta có thể thấy hòa giải đã trở thành một quy trình giải quyết tranh chấp quen thuộc và được khuyến khích áp dụng tại quốc gia này. Singapore có nhiều tổ chức hòa giải chuyên nghiệp được chuyên môn hóa để hòa giải các vụ việc trong nước (như Trung tâm hòa giải Singapore - SMC) và hòa giải quốc tế (như Trung tâm hòa giải quốc tế Singapore - SIMC). Theo thống kê của SMC, họ đã tiếp nhận hơn 2.700 vụ việc hòa giải, với tỷ lệ thành công 75% và mới đây Singapore vừa ban hành Luật Hòa giải 2016 (Singapore Mediation Act 2016) để công nhận giá trị pháp lý của các thỏa thuận hòa giải thành.
Nắm bắt được xu thế phát triển của hòa giải thương mại, Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 nước ta đã quy định chương XXXIII về thủ tục công nhận kết quả hòa giải thành ngoài tòa án. Trước đó, dù hòa giải chưa có tính cưỡng chế, nhưng theo Báo báo khảo sát doanh nghiệp về vấn đề hòa giải thương mại và giải quyết tranh chấp tại Việt Nam tháng 6-2015 được thực hiện bởi Trung tâm Trọng tài quốc tế Việt Nam (VIAC) và Nhóm Ngân hàng thế giới (World Bank Group), 78% doanh nghiệp được khảo sát cho biết họ sẵn sàng thử phương thức hòa giải. Có 64 doanh nghiệp có kinh nghiệm hòa giải, (đa số - 41 doanh nghiệp - thuộc lĩnh vực sản xuất, sau đó là lĩnh vực thương mại). Trong số này, 77% doanh nghiệp hài lòng với kết quả hòa giải, 79% sẽ tiếp tục sử dụng phương thức hòa giải, 78% doanh nghiệp sẽ giới thiệu với doanh nghiệp khác và chỉ có 2% tuyên bố sẽ không sử dụng dịch vụ hòa giải nữa. Theo kết quả trên, nhu cầu của doanh nghiệp Việt Nam đối với phương pháp giải quyết tranh chấp thông qua hòa giải là rất cao.
Đến thời điểm hiện nay, vẫn chưa có kết quả hòa giải nào được công nhận bởi tòa án. Theo điều 416 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, kết quả hòa giải vụ việc ngoài tòa án chỉ được tòa án xem xét ra quyết định công nhận khi vụ việc hòa giải được thực hiện bởi cơ quan, tổ chức, người có thẩm quyền có nhiệm vụ hòa giải đã hòa giải thành theo quy định của pháp luật về hòa giải. Nhưng sau gần hai năm kể từ khi Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 ra đời, chưa có một quy định pháp luật nào quy định thế nào là cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền hòa giải hoặc bất kỳ trình tự thủ tục hòa giải nào được xem là hợp pháp, cho đến ngày 24-2-2017- khi Chính phủ ban hành Nghị định 22/2017/NĐ-CP về hòa giải thương mại, có hiệu lực kể từ ngày 15-4-2017. Sự ra đời của nghị định này đã giúp hiện thực hóa quy định của chương XXXIII Bộ luật Tố tụng dân sự.
Theo Nghị định 22, với sự tham gia của hòa giải viên, các bên được bình đẳng về quyền và nghĩa vụ, tự do thể hiện ý chí của mình nhằm đưa ra một giải pháp chung theo một trình tự, thủ tục tối ưu nhất do các bên thỏa thuận hoặc do hòa giải viên quyết định nếu các bên không thỏa thuận. Nghị định cũng có những quy định thể hiện những ưu điểm nổi bật của hòa giải như bảo mật thông tin, giúp bảo vệ uy tín doanh nghiệp và các quy định về các tổ chức hòa giải như điều kiện thành lập, quyền và nghĩa vụ của các trung tâm hòa giải thương mại, tiêu chuẩn của hòa giải viên... làm căn cứ để thúc đẩy sự phát triển của phương pháp hòa giải nhằm phục vụ nhu cầu của các doanh nghiệp.
Với sự ra đời của Nghị định 22, các doanh nghiệp Việt Nam đã có thể sử dụng công cụ hòa giải một cách dễ dàng và hiệu quả hơn nhằm giải quyết các tranh chấp thương mại một cách nhanh chóng, tiết kiệm và hiệu quả nhất với sản phẩm nếu đạt được là kết quả hòa giải thành có giá trị cưỡng chế theo quy định pháp luật.
(*) Luật sư, Phó tổng thư ký Viac.
