1 nghê đá được in trong sách.
Cuốn sách do NXB Thế giới ấn hành, với sự hỗ trợ của Bảo tàng Gốm sứ Hà Nội, bắt đầu từ những con nghê ở đền Vua Đinh, Vua Lê ở cố đô Hoa Lư (Ninh Bình), sau đó mở rộng tầm nhìn đến các vùng miền khác.
Nghê có mặt ở đền miếu, lăng tẩm, đình chùa, từ thường dân cho đến cả chốn hoàng cung. Cuốn sách chỉ có đôi lời bàn luận, dẫn giải còn phần lớn là cung cấp những tư liệu hình ảnh, những bản đạc họa, sơ đồ.
Sách dày 332 trang với 554 hình và ảnh tư liệu, các biện luận chú giải ngắn gọn, dễ hiểu.
Các tác giả đã công phu sưu tầm hình tượng nghê từ thời Lý đến thời Nguyễn, kể từ Bắc chí Nam; ngoài ra còn bước đầu so sánh với một số linh vật của các nước trong khu vực.
Đây là công trình nghiên cứu của TS Trần Hậu Yên Thế và các cộng sự được bắt đầu từ 10 năm trước.
3 năm trở lại đây, kể từ khi Bộ VHTT&DL; ban hành Công văn số 2662 về việc không sử dụng biểu tượng, sản phẩm, linh vật không phù hợp với thuần phong mỹ tục Việt Nam thì nhóm tác giả càng thôi thúc sớm xuất bản sách này, bởi trong xã hội hiện nay kể cả cán bộ quản lý văn hóa ở các địa phương còn nhiều người chưa nhận dạng được các linh vật nghê, lân, sư tử và nguồn gốc của nó, dẫn đến tình trạng sử dụng tràn lan.
Bìa cuốn sách.
Nhận xét về cuốn sách, TS Đặng Thị Bích Liên- thứ trưởng Bộ VHTT&DL; cho biết: Trong thời kỳ hội nhập quốc tế, Việt Nam luôn kiên định lập trường không ngừng tiếp thu những tinh hoa nhân loại vừa phải luôn coi trọng những giá trị truyền thống và bản sắc dân tộc, quyết không được tự đánh mất mình, trở thành bóng mờ hoặc bản sao chép của người khác.
Theo họa sĩ Trần Hậu Yên Thế: Nghê đích thực là gã linh vật chầu rìa độc đáo nhất trong nghệ thuật cổ truyền của người Việt. Dù chỉ là phác họa ban đầu, khuôn mặt nghê hiện ra lúc thì trầm lắng, trang nghiêm, lúc thì nghênh nghênh, hớ hênh phóng túng, miệng ngoác ra cười đến tận mang tai.
Họa sĩ cũng phân tích cung cách bông lơn, bộ dạng dung tục đến hồn nhiên vẻ như bất chấp mọi lễ giáo và khuôn phép của những gã nghê được đục đẽo, tô đắp một cách hả hê, làm náo nức các mảng chạm, bất kể đó là ở đình, ở chùa hay lăng tẩm, đền miếu.
Trong lời đầu sách, TS Trần Hậu Yên Thế nhấn mạnh: Hiếm có linh vật nào có thần thái sinh động như nghê, đủ cả hỷ nộ ái ố, lúc chau mày ứa lệ, lúc toe toét miệng cười.
Nghê tỏ ra biết thân biết phận (làm phượng thì múa làm nghê thì chầu) nên im lặng ngồi chầu, mặc mưa nắng, kệ gió sương. Nghê cứ ngồi như thế, cung kính, an nhiên và an phận, lẫn vào cỏ cây, vào sương khói.
Cũng không khác là bao những con nghê đội tòa sen, trở thành vật đội ở chốn tam bảo đã mấy khi được ai chú ý. Nghê đã bị bỏ quên khỏi những cuốn sách về nghệ thuật cổ truyền của người Việt, thậm chí bị nhầm tên quên họ trong một số công trình nghiên cứu của các học giả nước ngoài.
Song, dù thế nào chăng nữa, cũng như những vai hề chèo, diễn viên phụ xuất sắc, nghê đã chạm đến chốn sâu lắng nhất của tâm hồn người Việt.
Gã linh vật bên lề - nghê đã góp phần làm nên một diện mạo tinh thần sống động, lạc quan, bình dân và thân thuộc cho nghệ thuật người Việt thời Trung đại.
Ngày nay, ta hoàn toàn có thể đưa nghê hòa nhập đời sống, qua những sản phẩm như đôi nghê làm hộp đựng danh thiếp, làm chặn giấy.
Chẳng gì không thể làm được, chỉ cần động não một chút. Cái chết của làng nghề là thiếu người nghĩ. Các cụ nói rồi, một người lo bằng cả kho người làm- TS Trần Hậu Yên Thế trăn trở.
Hoàng Minh.
