Gần đây Bộ Giáo dục và Đào tạo đẩy mạnh chủ trương tự chủ đại học. Ảnh: NGUYỄN NAM.
TBKTSG: Khái niệm tự chủ đại học hiện nay ở Việt Nam đang được hiểu như thế nào, thưa ông?
PGS.TS. Phạm Duy Nghĩa.
- PGS.TS. Phạm Duy Nghĩa: Ở nước ta, trước đây đại học công được đối xử không khác nhiều các đơn vị hành chính, hoàn toàn tuân thủ cơ chế kế hoạch hóa, giáo viên được tuyển dụng và hưởng chế độ không khác gì công chức. Từ vài chục năm nay, bên cạnh công lập, xuất hiện các đại học tư thục, tự trang trải các chi phí và cố gắng có lời cho các nhà đầu tư. Đại học công cũng chuyển thành các đơn vị sự nghiệp có thu, giảng viên trở thành viên chức.
Nay thì 23 trường công lập được tự chủ về tài chính, được tự do hơn trong xác định mức học phí, thông qua và thực hiện các chương trình nghiên cứu và giảng dạy. Dường như, trong ánh mắt của chính quyền, các đại học nên tự chịu trách nhiệm như các công ty dù là công lập, tức phải tự chủ về tài chính, tự hạch toán lỗ - lãi, tự lo lấy kinh phí để hoạt động. Nếu hiểu như vậy, chúng ta đang công ty hóa các đại học và né tránh thảo luận về trách nhiệm của Nhà nước đối với nền đại học.
TBKTSG: Dù Nghị quyết 77 năm 2014 cho phép các trường được tự chủ về tài chính và nhân sự nhưng trong thực tế, các trường vẫn không được quyền tự quyết hai vấn đề này, do vướng phải các luật khác. Hai nút thắt trên nên được tháo gỡ như thế nào, thưa ông?
- Tự chủ tài chính bắt đầu bằng tự do xác định học phí, coi học phí là giá mà người học phải trả cho dịch vụ đào tạo. Các trường công lập bị ràng buộc khá nhiều trong xác định mức thu học phí, ngược lại các trường tư thục dường như được tự do ấn định học phí. Về nhân sự, giảng viên đại học công lập là viên chức, việc tuyển dụng và sử dụng họ tuân theo pháp luật viên chức. So với tư thục, sự tự do thỏa thuận hợp đồng lao động cho phép các trường tư nhiều sự tự do hơn. Nếu cho phép cạnh tranh tự do, tôi cho rằng tự thân thị trường sẽ giải quyết hai nút thắt kể trên.
TBKTSG: Nếu gỡ bỏ các rào cản hiện nay, giao quyền nhiều hơn cho các trường, nhất là quyền tự chủ tài chính, thì lúc đó, cơ chế giám sát cũng như trách nhiệm giải trình của các trường phải được thực thi như thế nào để đảm bảo sự minh bạch?
- Vấn đề giám sát sẽ rắc rối hơn với đại học công lập, vì nhiều trường có tài sản hình thành từ các nguồn đầu tư của Nhà nước. Trao thêm quyền cho đại học công lập, đồng nghĩa với việc đại học công lập phải chịu một chế độ kiểm toán và minh bạch tài chính khắt khe hơn cả các công ty niêm yết, các công ty đại chúng. Bởi lẽ, không chỉ giảng viên, lãnh đạo nhà trường, học viên, mà cả các phụ huynh, các cơ quan quản lý công sản và xã hội cần biết đầy đủ thông tin quản trị nhà trường.
TBKTSG: Các vướng mắc về tự chủ đại học dường như không xuất phát từ Luật GDĐH 2012 mà từ sự mâu thuẫn với các luật khác như Luật Đầu tư công, Luật Cán bộ, công chức, Luật Viên chức... Hơn nữa, Luật GDĐH 2012 mới được ban hành mới sáu năm. Như vậy, sửa đổi Luật GĐDH 2012 có bắt đúng bệnh?
- Theo tôi, 23 trường thí điểm tự chủ vướng ở đâu thì nên gỡ ở đó. Ví dụ quyền sử dụng tài sản của trường, quyền quyết định đầu tư của trường, các hành vi định đoạt đối với tài sản của trường... cần do trường tự do định đoạt. Hiện nay còn rất nhiều thủ tục hành chính cản trở sự tự do đó. Các cản trở này phần lớn không nằm trong Luật GDĐH 2012, mà ở các luật khác.
Nguyên nhân dẫn tới trục trặc ở đâu thì nên sửa luật ở đó. Mỗi lần sửa luật chỉ cần sửa những chính sách cấp thiết nhất mà Chính phủ ưu tiên cần phải làm trong phạm vi hạn chế các nguồn lực. Chính phủ cần có quyền bảo vệ ưu tiên của mình, nếu Quốc hội chưa đồng ý với các ưu tiên đó thì rút lại dự luật hơn là nhồi nhét vào dự luật quá nhiều chính sách ôm đồm, không khả thi. Quan điểm cần phải sửa đồng bộ các luật khác để tạo sự nhất quán, giải quyết các mâu thuẫn trong cơ chế tự chủ đại học không phải là bất khả thi. Luật do con người làm ra, không có điều gì là bất khả thi, nếu Chính phủ nhận thấy cần phải sửa chính sách nào thì nên ưu tiên dồn sức sửa chính sách đó.
TBKTSG: Ông có nghĩ rằng lần sửa đổi Luật GDĐH này sẽ góp phần thay đổi hiện trạng giáo dục?
- Để trả lời được câu hỏi này, người dân cần biết Chính phủ ưu tiên chính sách cụ thể gì trong lần sửa đổi này. Nếu để phổ cập đại học với chất lượng thấp cho nhiều người dân hơn nữa thì không cần sửa luật. Tự thân cuộc cạnh tranh của hàng trăm trường hiện nay sẽ buộc các trường vì học phí mà chiều lòng người học, bằng in ra thì nhiều mà chất lượng cử nhân ngày càng thê thảm. Ngược lại, nếu sửa luật để nâng cao chất lượng đại học, thì phải nhận diện đúng hiện trạng các đại học ngày nay ngày càng manh mún và chất lượng nghiên cứu, giảng dạy rất khó cải thiện. Chính phủ lựa chọn giải pháp gì để cải thiện chất lượng đại học, đó mới là điều cần thảo luận, trước khi đem Luật GDĐH 2012 ra sửa.
Cân bằng giữa quyền tự chủ và trách nhiệm giải trình.
Cốt lõi trong vấn đề tự chủ của đại học công lập không phải là Nhà nước cần để cho các trường được tự do đến mức độ nào, mà là những thiết chế nhằm bảo vệ sự cân bằng giữa quyền tự chủ và trách nhiệm giải trình của họ trước các bên liên quan và đảm bảo rằng quyền tự chủ của các trường sẽ hỗ trợ cho sự phát triển lành mạnh của nhà trường cũng như không dẫn tới tổn hại lợi ích của người học và của xã hội.
Các trường cần được quyền quyết định con đường mà họ chọn, những cách làm mà họ sẽ thực hiện, mức học phí mà họ sẽ thu, đối tượng mà họ muốn thu hút và sản phẩm nào họ sẽ tạo ra cho xã hội. Vấn đề là họ phải có đủ năng lực để giải trình trách nhiệm của mình với những quyết định đó trước tất cả các bên có liên quan.
Hội đồng trường (HĐT) là thiết chế giúp thực hiện giải trình của nhà trường nhưng cho đến nay, HĐT trong các trường đại học Việt Nam vẫn là bánh xe thứ năm của nhà trường. Dự thảo luật sửa đổi Luật Giáo dục đại học 2012 đã trao rất nhiều thẩm quyền quan trọng cho HĐT, trong đó có quyền chọn lựa và miễn nhiệm hiệu trưởng nhưng chúng ta vẫn chưa thấy rõ những yếu tố bảo đảm lợi ích công của xã hội khi HĐT được mở rộng thẩm quyền này.
Một điểm khác cần bàn trong dự thảo luật là trách nhiệm và quyền lợi của thành viên HĐT. Dự thảo hiện nay đang để ngỏ vấn đề thù lao của thành viên HĐT. HĐT ở phương Tây là một công việc danh dự, chủ yếu là đóng góp cho xã hội. Nhưng điều này không phù hợp với thực tiễn Việt Nam, chúng ta chưa có một bối cảnh cho sự hình thành một tầng lớp như vậy. Để hoàn thành trách nhiệm to lớn của HĐT, thành viên của HĐT cần phải là những người có năng lực, phẩm chất, uy tín... nhất là phải dành thời gian đáng kể để xử lý hàng loạt thông tin nhằm đưa ra những ý kiến và quyết định sáng suốt cho trường. Nếu xem đây là một công việc thiện nguyện, chỉ làm trong lúc rảnh rỗi thì khó mà trông đợi vào chất lượng công việc và trách nhiệm của họ. Vì thế nên chăng chúng ta cần nghĩ tới việc chuyên nghiệp hóa công việc này và hình thành những thành viên chuyên trách của HĐT?
Một vấn đề khác cần bàn thêm trong dự thảo luật là dựa vào đâu để quyết định mức độ tự chủ được phép của trường. Thực tế là có những trường chưa đạt tới khả năng tự chủ, ít nhất về phương diện tài chính. Việc xây dựng một lộ trình tiến tới tự chủ tài chính với sự hỗ trợ của Nhà nước là điều cần thiết để tránh những hệ quả không mong muốn, chẳng hạn như tư nhân hóa trường công và chạy theo lợi nhuận.
Cuối cùng, tuy việc trao quyền tự chủ nhiều hơn có thể tạo điều kiện cho các trường linh hoạt hơn trong mọi quyết định, nhờ đó đáp ứng tốt hơn với thị trường và với những mong đợi của xã hội. Nhưng tự chủ chỉ là điều kiện cần, không phải là điều kiện đủ, và không tự động dẫn tới chất lượng.
Phạm Thị Ly.
Bảo Uyên.
