Theo báo cáo, hệ thống trường ĐH NCL của Việt Nam bắt đầu hình thành cách đây hơn 20 năm. Đến nay, 60 trường ĐHNCL (chiếm 25% tổng số trường ĐH) đã có những bước phát triển cả về số lượng và chất lượng, đào tạo ra hơn 200 nghìn nhân lực cho đất nước, đóng góp vào ngân sách bằng con số cụ thể, đồng thời tạo việc làm cho hàng nghìn giáo viên, góp phần vào sự phát triển chung của giáo dục ĐH nước nhà.
Tuy nhiên, các trường ĐHNCL vẫn chưa thoát khỏi sự so sánh với các trường công lập và cũng chưa hết nghi ngại từ xã hội về chất lượng đào tạo, điều này vừa là thiệt thòi, vừa làm mất đi động lực của nhiều trường.
Toàn cảnh Hội nghị các trường đại học ngoài công lập.
Hiện, cơ sở vật chất của các trường ĐHNCL về cơ bản được đánh giá là tốt, một số trường có sự đầu tư đúng hướng, quan tâm tới chất lượng, thuận lợi trong tuyển sinh nhưng vẫn có những trường hợp đặc thù khi có quá nhiều cơ sở, diện tích của một cơ sở thì quá nhỏ do đầu tư manh mún và chưa có tầm nhìn dài hạn để tạo ra một môi trường học thuật nên khoảng cách phát triển giữa các trường trong khối ngoài công lập đang có sự khác biệt, có những trường đang tụt hậu so với mặt bằng chung.
Nguồn lực tài chính của các trường ĐH NCL cũng nhiều hạn chế. Hoạt động của các trường ĐH NCL chủ yếu dựa vào hoạt động đào tạo, nguồn thu chủ yếu từ học phí là chiếm trên 90% tổng thu, nhưng chi phí cho các hoạt động thường xuyên của nhà trường như trả lương cho cán bộ nhân viên, chi phí điện nước, duy trì bảo dưỡng cơ sở vật chất đã chiếm tới hơn 59%. Điều này cũng phản ánh một thực tế là hàm chứa rủi ro về tài chính trong bối cảnh việc tuyển sinh gặp nhiều khó khăn.
Theo đánh giá của nhóm nghiên cứu, tỷ lệ giảng viên và lãnh đạo cao cấp có học hàm và học vị cao ở các trường ĐHNCL còn thấp, phần lớn tỷ lệ giảng viên các trường này có trình độ cử nhân. Đội ngũ giảng viên cũng chưa thực sự năng động và sáng tạo trong việc khai thác các quan hệ với đối tác và doanh nghiệp. Công tác tuyển sinh cũng gặp khó khăn do nhiều yếu tố, trong đó một phần do uy tín và các điều kiện học tập chưa đủ hấp dẫn để thu hút người học.
Cần lắm, những cơ chế - chính sách.
Tại hội nghị, cơ chế - chính sách tạo điều kiện cho các trường NCL phát triển là vấn đề được đa số đại biểu tham dự hội nghị nêu ra.
Hiệu trưởng Trần Thị Mỹ Diệu, Trường ĐH Văn Lang đề nghị Chính phủ xem xét có chính sách giao đất sạch cho các trường NCL cùng các thủ tục, cơ chế đầu tư thuận lợi. Ngoài ra, cũng nên có chính sách đầu tư cho sinh viên giỏi ở các trường NCL và xây dựng cơ chế cạnh tranh lành mạnh giữa các trường công và trường tư.
Đại diện một số trường cũng đề nghị Chính phủ hỗ trợ các trường ngoài công lập được vay để đầu tư với lãi suất bằng không, tạo điều kiện thuận lợi cho các trường được mở mã ngành theo hướng tự chủ hay sớm làm rõ khái niệm liên quan đến trường đại học tư thục hoạt động không vì lợi nhuận hay phi lợi nhuận cũng là những kiến nghị được nêu ra tại hội nghị.
GS Lê Công Cơ, Chủ tịch Hội đồng Trường ĐH Duy Tân (Đà Nẵng) cho rằng, nếu thống kê đóng góp của các trường đại học ngoài công lập chỉ bằng con số nộp ngân sách trong thời gian qua là chưa đủ, hàng trăm ngàn sinh viên đã ra trường và đang lao động, đóng góp trong các cơ quan nhà nước, doanh nghiệp cũng cần được tính vào để đánh giá sát thực hơn nữa.
GS Lê Công Cơ, Chủ tịch Hội đồng Trường Đại học Duy Tân (Đà Nẵng.
Cùng chung quan điểm với GS Lê Công Cơ, bà Nguyễn Thị Anh Đào, Chủ tịch HĐQT Trường ĐH Đông Á (Đà Nẵng) cho hay, với khoảng 240 nghìn sinh viên đã ra trường, các trường NCL đã làm lợi cho ngân sách khoảng 2.400 tỷ đồng, vì nếu các em này vào học trường công ngân sách của nhà ước sẽ phải chi ra số tiền đó để các em học.
Trong khi đó, ông Phan Thanh Sơn, Chủ tịch Hội đồng quản trị kiêm Hiệu trưởng Trường ĐH Đồng Nai cho biết, sau hơn 20 năm hoạt động, đây là lần đầu tiên có một đánh giá tổng thế về bức tranh của các trường NCL, giúp cho các trường thấy được vị trí cũng như trách nhiệm của mình.
Theo ông Sơn, nên chăng nhà nước sử dụng chính nguồn ngân sách mà các trường NCL đã đóng góp hàng năm để quay lại tái đầu tư cơ sở vật chất cho các trường.
Công - Tư cũng phải tạo nền tảng, thương hiệu.
Phát biểu kết luận Hội nghị, Bộ trưởng Phùng Xuân Nhạ cho rằng, hội nghị đã góp ý thẳng thắn vào những cơ chế chính sách chưa hợp lý, trách nhiệm của Bộ là rà soát các quy định đã có, căn cứ vào thực tế hoạt động của các trường ngoài công lập và xu thế tự chủ của các trường công lập để chỉ đạo.
Trong điều chỉnh cơ chế chính sách, những quy định thuộc thẩm quyền, Bộ sẽ chú ý tạo ra sự bình đẳng, tạo cơ hội cho các trường công lập, ngoài công lập được đầu tư phát triển, tiếp cận với các nguồn lực tốt về đất đai, thuế, học bổng cho sinh viên, nguồn giáo viên nhưng sẽ không cào bằng.
Bộ trưởng Phùng Xuân Nhạ phát biểu kết luận hội nghị.
Về mô hình các trường đại học không vì lợi nhuận, phi lợi nhuận, Bộ trưởng yêu cầu làm rõ và đề xuất cơ chế chính sách. Phối hợp chặt chẽ với các trường công lập và thảo luận công khai dân chủ, tránh trường hợp mô hình đưa ra chưa đảm bảo điều kiện về chất lượng dẫn tới tính bền vững không cao.
Trước mong mỏi của các trường về điều kiện được mở ngành theo hướng tự chủ hơn, Bộ trưởng nhấn mạnh: Về cơ bản tôi nhất trí nhưng tự chủ mở ngành phải đảm bảo chất lượng. Bộ sẽ ban hành quy định theo hướng tạo sự thuận lợi cho các trường để các trường chủ động liên kết, chủ động mở ngành, chủ động sáng tạo. Như vậy sự tự chủ của các trường ngoài công lập sẽ đi được một bước rất dài.
Về tài chính, Bộ đồng ý sớm thay đổi phương thức đầu tư. Tới đây, sẽ thay đổi từ cấp phát ngân sách thường niên sang đặt hàng. Ngân sách sẽ cấp trên đầu sinh viên, sinh viên chọn trường nào ngân sách sẽ được chuyển về đó, không phân biệt trường công, trường tư.
Theo Bộ trưởng, dù cơ chế có tốt đến mấy mà các trường không tự thân đổi mới thì rất khó. Vì vậy, Bộ trưởng đề nghị các trường rà soát lại chiến lược, đề án phát triển trường 5, 10, 20 năm, trong rà soát ấy đối chiếu với cam kết và có kế hoạch đặt ra để thực hiện. Bộ trưởng cho biết, tới đây, các vụ, cục và Thanh tra Bộ sẽ tiến hành thanh tra các trường đại học ngoài công lập, trường nào không đảm bảo cam kết sẽ có những hình thức để xử lý khác nhau như phải thu hẹp hoặc đóng cửa.
Khó khăn lớn nhất của các trường ngoài công lập là khâu tuyển sinh. Tuy nhiên theo Bộ trưởng, dù khó nhưng không thể không chú ý đến chất lượng, từ khâu tuyển sinh đến quá trình tổ chức đào tạo và điều kiện để sinh viên tốt nghiệp, trường đại học chỉ có chất lượng mới bền vững.
Bộ trưởng chỉ ra, lịch sử phát triển của một trường đại học phải dài hơi, chấp nhận những giai đoạn quy mô nhỏ, nếu chạy theo quy mô, số lượng mà không đảm bảo chất lượng rủi ro rất cao. Không có trường đại học nào tốt hết tất cả các ngành nên các trường nên lưu ý chọn một số ngành chủ chốt.
Bộ trưởng đề nghị các trường đại học ngoài công lập tập trung thực hiện hiệu quả các điều kiện về đảm bảo chất lượng: cơ sở vật chất, đội ngũ giáo viên, tài chính. Một trường đại học nhất thiết phải có phòng thiết bị, có sân chơi, có khu vực phụ cận. Về lâu dài các trường phải tính toán để có cơ sở vật chất bền vững, không có đất trong nội đô thì đầu tư ở ngoại thành, không thể kéo dài tình trạng thuê mướn địa điểm manh mún như hiện nay - Bộ trưởng nhấn mạnh.
Để có thể phát triển được lâu dài, Bộ trưởng lưu ý, các trường không nên dựa vào học phí của học sinh mà phải chú trọng đầu tư ban đầu. Nhiều trường đầu tư rất nhiều tiền của để tạo ra nền tảng ban đầu, tạo thương hiệu sau đó mới có nguồn thu.
Cuối cùng, Bộ trưởng đề cập đến vai trò kết nối: Tôi cho rằng tới đây phải tăng cường kết nối, kết nối giữa các trường với các vụ, cục của bộ để cung cấp thông tin và trao đổi trực tiếp. Kết nối trong vấn đề truyền thông để dư luận xã hội hiểu hơn về những việc đã làm được, chưa làm được, những khó khăn, thuận lợi, nỗ lực của hệ thống các trường ngoài công lập. Có như thế mới mong có được sự công bằng công - tư trong chính cách nhìn nhận của xã hội./.
Tuấn Minh.
