Liên quan tới chủ đề BOT - giao thông ở Việt Nam thực trạng và giải pháp, TS Phạm Sỹ Liêm cho rằng, cung ứng dịch vụ hạ tầng là trách nhiệm của Nhà nước và ai sử dụng dịch vụ hạ tầng đó thì phải trả tiền.
Tài xế, người dân phản đối BOT Bến Thủy thu phí. Ảnh: VietnamBiz.
Đối với loại hình hạ tầng giao thông, đây cũng là một loại hình dịch vụ nhưng tính chất hàng hóa không rõ ràng, khi kêu gọi BOT thì khó tính toán để thu tiền.
Là chuyên gia nghiên cứu lâu năm trong lĩnh vực đất đai, xây dựng, TS Phạm Sỹ Liêm cho rằng, hiện nay, khi tính toán xây dựng một cây cầu hay một con đường ngành giao thông mới chỉ chăm chăm vào việc đánh giá ai được lợi khi xây xong cây cầu, con đường đó mà đã quên đi một yếu tố vô cùng quan trọng. Đó chính là giá trị tài sản, đất đai hai bên con đường sẽ đi qua bỗng nhiên bị đội giá lên gấp nhiều lần thì mặc nhiên không được ai nhắc tới, không được xem là yếu tố cấn trừ vào giá thành để giảm bớt tổng vốn đầu tư cho con đường, cây cầu đó.
"Tôi chỉ lấy ví dụ như con đường Xã Đàn, nó được gắn với cái tên gọi là "đường đắt nhất hành tinh" vì đủ loại chi phí đều được tính vào đó. Lạ là, giá trị đất đai hai bên con đường chạy qua tự nhiên đội giá cao hơn gấp chục lần thì không ai tính được để giảm bớt tổng mức đầu tư. Ngân sách cũng không thu được một đồng xu nào từ việc tăng giá của tài nguyên, đất đai đó. Câu hỏi đặt ra là, vì sao các nước người ta làm được mà Việt Nam thì không?
Tôi cho rằng, đấy là một khoản vô cùng lớn, thậm chí hoàn toàn có thể đủ để bù đắp cho chi phí đầu tư toàn con đường đó", ông Liêm nói.
TS Phạm Sỹ Liêm cho rằng, đây chính là kẽ hở giúp cho nhiều nhà đầu tư được hưởng lợi khủng khiếp từ việc xây dựng dự án hạ tầng, trong đó có việc hưởng lợi từ đất đai.
"Tiêu chí lựa chọn dự án BOT rất quan trọng. Trong đó, cơ chế huy động nguồn lực từ tài sản, đất đai hai bên đường để thu hồi vốn cho dự án là cần thiết, các cơ quan quản lý nhà nước phải nghiên cứu, thực hiện. BOT không phải là biện pháp duy nhất giúp nhà đầu tư thu hồi vốn", ông nhấn mạnh.
Theo ông, nếu kêu gọi đầu tư theo hình thức BOT, thì ngoài việc tổ chức lấy ý kiến các cơ quan chức năng, các chuyên gia, các tổ chức khoa học, thì có dự án còn phải lấy ý kiến của dân cư, tổ dân phố nơi có dự án đi qua. Sau khi tổ chức lấy ý kiến, nếu thuận lợi thì thực hiện cơ chế kêu gọi đầu tư theo hình thức BOT, ngược lại dự án nào không phù hợp thì không được kêu gọi BOT.
Với những phân tích như vậy, TS Phạm Sỹ Liêm tổng kết:
"Thứ nhất , tiêu chí xác định dự án BOT phải rõ ràng. Tuyệt đối không làm BOT trên các tuyến đường độc đạo, đường huyết mạch. Ví dụ như dự án BOT cầu Bến Thủy, là cầu mà người dân vẫn hàng ngày đi qua bây giờ cho nhà đầu tư bỏ ít tiền sửa sang lại rồi thu tiền thì hỏi sao dân lại không bức xúc?.
Nói vậy để hiểu rằng, thu hút BOT nhưng vẫn phải trả cho người dân quyền được lựa chọn, chỉ khi làm được như vậy BOT mới được người dân chấp thuận, ủng hộ.
Thứ hai, Nhà nước phải tính toán, cân đối phương án đầu tư nhằm đảm bảo hài hòa lợi ích giữa nhà đầu tư, người dân và doanh nghiệp. Trong trường hợp dự án thu hồi vốn khó hoặc phải thu phí quá cáo hay thời gian thu phí dài, Nhà nước phải có phương án bù đắp một phần vốn đầu tư, phần Nhà nước bỏ ra sẽ không được thu hồi vốn. Bằng cách này, phần nào sẽ giảm được bức xúc cho dân nhưng vẫn đảm bảo đủ hấp dẫn để thu hút được nhà đầu tư cùng tham gia.
Vì theo nguyên tắc điều hành quản lý, trách nhiệm cung ứng hạ tầng là thuộc về Nhà nước, kêu gọi chủ đầu tư chỉ để hỗ trợ, giúp Nhà nước giảm bớt một phần khó khăn về nguồn vốn. Nếu Nhà nước không chia sẻ khó khăn với doanh nghiệp mà lại đẩy hết trách nhiệm sang cho nhà đầu tư là không phù hợp.
Thứ ba , tỷ suất lợi nhuận trên vốn tự có thường được quy định cho các nhà đầu tư được hưởng ở mức 20%. Tuy nhiên theo tôi, việc tính tỷ suất lợi nhuận trên vốn đầu tư cho nhà đầu tư đang có sự không rõ ràng. Nếu lợi nhuận được coi là tử số thì mẫu số ở đây sẽ là số 20% vốn tự có doanh nghiệp bỏ ra hay phải là toàn bộ tổng số vốn đầu tư vào dự án?
Tôi cho rằng, đã gọi là lợi nhuận thì mẫu số phải được tính trên số vốn tự có doanh nghiệp bỏ ra. Phần vốn vay ngân hàng mà doanh nghiệp phải chịu lãi đã được chủ đầu tư tính vào giá thành sử dụng dịch vụ, do đó, tỷ suất lợi nhuận không thể tính gộp cả phần này.
Nhưng nếu như vậy thì tỷ suất lợi nhuận trên vốn cho nhà đầu tư sẽ tương đối thấp, khó đảm bảo hấp dẫn để thu hút được đầu tư.
Điểm lạ ở hội thảo BOT: Người cần nghe vắng mặt.
Thứ tư, tôi cho rằng chính quyền phải gánh chịu những rủi ro bất khả kháng như thiên tai, trượt giá... nhưng những rủi ro do vận hành, do thi công ẩu... nhà đầu tư phải chịu trách nhiệm.
Thứ năm, có một quy định tôi cho rằng phải làm cho rõ, định nghĩa doanh nghiệp quản lý BOT cụ thể là doanh nghiệp như thế nào?
Theo tôi hiểu, BOT là doanh nghiệp khác đầu tư và có một doanh nghiệp đứng ra nhận lại dự án đó rồi quản lý, thu phí và nộp lại cho đơn vị nào đó. Như thế, về mặt thể chế chúng ta phải xác định cho rõ đó là doanh nghiệp thuộc loại nào? Doanh nghiệp đó sẽ đóng thuế như thế nào? Cần phải xác định cho rõ", ông Liêm nói rõ.
Lam An.
