Dịch giả Vũ Danh Tuấn và cuốn sách dịch mới "Nello Bán Sữa".
Tôi sẽ bắt đầu từ Lời Người Dịch cuốn Thằng Bé Hư, về hình bóng một cậu chàng mười bốn tuổi ẩn giấu trong mỗi người đàn ông trưởng thành: Hình bóng cậu trống choai đó đã theo tôi suốt cả cuộc đời, để tôi có thể kí ngụ vào đó hết thảy những phiêu lưu đẹp đẽ, trong một thế giới bí mật đầy khao khát ngông cuồng của tuổi trẻ. Nơi đó nhiều bồng bột, thậm chí là xuẩn ngốc, nhưng luôn rực rỡ một niềm kiêu hãnh và đắc chí, với tấm lòng thiết tha sự sống, cùng cả một trái tim đang run rẩy yêu đương.
Vũ Danh Tuấn viết như thế, ở tuổi tứ tuần. Tôi nhận thấy trong những lời văn như có nhạc ấy, ngoài những xúc cảm chân thành, còn có niềm quyến luyến về một quá vãng đã rời xa.
Quá khứ luôn ở phía của tiếc nuối, nhất là khi con người ta đã đi qua nửa đời người, nhất là với một quá khứ huy hoàng của một quãng đời tươi đẹp nhất - quãng đời niên thiếu sống giữa những đam mê.
Nello Bán Sữa là một quá khứ như thế.
Cuốn truyện vừa mà Kẹp Hạt Dẻ chọn dịch để mừng Xuân Mật Tuất, quả là vừa vặn với một người trẻ đón xuân. Trên cái nền là tình bạn tri âm tri kỉ của Nello và con chó Pat, câu chuyện mở ra một vấn đề có tính thời sự hiện nay: tuổi trẻ và đam mê.
Nello là một cậu chàng đam mê hội họa, nhưng oái oăm thay, cậu lại quá nghèo.
Ngoài con chó Pat vừa già vừa yếu và một người ông tật nguyền ngã bệnh liệt giường, cậu chẳng có gì để có thể theo đuổi môn nghệ thuật luôn có xu hướng tiến về phía hàn lâm và sung túc.
Những đồng xu ít ỏi kiếm được từ việc giao sữa chẳng đủ cho ba miệng ăn, cái nghèo nực cười đến mức ngay cả túp lều rách nát đang ở, ông cháu Nello cũng phải đi thuê của người ta.
Nhưng như một thiên chức, Nello đặt tâm trí mình vào từng nét vẽ của danh họa Rubens, một họa sĩ vĩ đại của thế giới thời Phục Hưng, cũng là người con của vùng Antwerp quê hương của cậu.
Và từ khi hiểu được điều mà mình hướng tới, cậu thiếu niên đã cháy hết mình cho nó, cháy đến tận những giây phút cuối của đời mình.
Đêm trước giáng sinh, Nello đã cùng con Pat già nằm chết trong nhà thờ, dưới chân hai bức họa tuyệt mĩ của Rubens- hai kiệt tác luôn bị phủ rèm mà cuối cùng trước lúc nhắm mắt lìa đời, cậu đã được thỏa thuê chiêm ngưỡng.
Nello Bán Sữa làm người ta nghĩ tới câu chuyện cổ tích Cô Bé Bán Diêm. Nhưng phức tạp hơn Andersen, Ouida đặt nhân vật chính của mình trong những xung đột giữa lí tưởng và hiện thực cuộc sống.
Hiện thực quanh Nello không có tính phiếm chỉ như quanh Cô Bé Bán Diêm, nó hiện hữu và có danh phận rõ ràng, nhà văn gọi tên nó ra, chân thực và sống động như là hiện thực trước mắt người đọc.
Khó khăn và định kiến đã trói buộc cậu thiếu niên trong những ước vọng ngược chiều, từ đam mê hội họa đến tình yêu với cô con gái nhà cối xay gió.
Xung đột dần được đẩy căng theo mạch truyện, và theo đó, niềm đam mê của Nello cũng được khắc họa dần dần, ngày càng có xu hướng chiếm dụng toàn bộ tâm trí chàng thiếu niên.
Ouida dụng ý rõ ràng trong việc tạo ra mâu thuẫn giữa đam mê và hiện thực cuộc sống. Nhà văn muốn Nello phải trải qua tất cả những khó khăn của đời sống và những khắc nghiệt của định kiến xã hội.
Có lẽ bởi vậy mà Nello phải gánh trên đôi vai mình tất cả những gì khổ ải nhất của một kiếp người: nghèo khó, vất vả, bị nghi ngờ, bị khinh rẻ, mất mát, đau thương.
Nhưng tất thảy những thứ đó vẫn không thể khiến cậu bán sữa thôi mơ mộng về một tương lai sẽ trở thành họa sĩ, sẽ vĩ đại, như là sự vĩ đại của Rubens trên xứ Antwerp tươi đẹp này.
Những trình diễn của Ouida vẻ như hơi quá tay, nhưng nó đã đưa đến cho người đọc những hiệu ứng bất ngờ, đã khắc họa và dựng xây niềm đam mê của con người thành một thứ thành trì vững chắc.
Đam mê, một mình nó, đối đầu với cả một chiến tuyến đầy rẫy những bất công của xã hội, và đã chiến thắng theo cách riêng của nó, trong sự thăng hoa của một kiếp người.
Đoạn kết kinh điển của câu chuyện thực sự đã gây xúc động mạnh cho người đọc. Nello và con chó nằm dưới nền đá lạnh, chìm đắm trước sự lung linh kì diệu của nghệ thuật hội họa, trong ánh sáng rờ rỡ của trăng trương huyền đêm chúa Giáng sinh.
Ánh sáng đó khép lại số phận cậu, nhưng lại khai thông những định kiến của xã hội về ước vọng của tuổi trẻ. Người ta tìm đến Nello, tôn vinh cậu, tiếc thương cậu, sám hối cho những lầm lạc của bản thân mình.
Cái đẹp đã cứu rỗi tất cả.
Nello chết đi, nhưng niềm đam mê trong cậu thì còn mãi, và hiện thân trong từng đứa trẻ của chúng ta.
Trở lại lời bộc bạch trên kia của Vũ Danh Tuấn, vậy rốt cục lại dịch giả muốn gì, khi liên tiếp cho ra 2 dịch phẩm về tuổi trẻ và những đam mê là Nello Bán Sữa và Thằng Bé Hư?
Phải chăng anh tiếc nuối một quá khứ đầy khao khát ngông cuồng, nhiều kiêu hãnh và đắc chí của những cậu chàng mười bốn tuổi?
Không, cái mà anh muốn hướng tới không phải là một quá khứ tỏa hào quang, mà là một hiện thực trần trụi nhưng vô cùng đáng sống.
Hiện thực đó là cuộc sống của chúng ta, trong một xã hội kĩ trị ồn ào, nơi mà mọi ước vọng có thể dễ dàng chạm tay vào chỉ với một cú kích chuột, và đam mê hẳn là một khái niệm phù phiếm.
Người ta thất vọng bởi một giới trẻ thụ động, không khát vọng, ít đam mê, thờ ơ với hiện thực và buông lỏng tương lai. Một giới trẻ tồn tại nhiều hơn là sống, đặt mọi thứ lên bàn cân, không dám hành động, toan tính đến cả ước mơ.
Nhưng liệu chúng ta - những người lớn đã trải qua tuổi thơ - có vô can trong việc hình thành nên một lớp người trẻ thực dụng không sắc màu như thế?
Nỗi sợ hãi về sự thất bại trong cuộc sống ngày càng đầy rẫy khó khăn, đã khiến cho người ta sợ mất đi những gì đã có, không dám mạo hiểm theo đuổi ước vọng bản thân.
Những hồi ức về một quá khứ tươi đẹp  cái đã từng có  đừng chỉ là những trăn trở sáo rỗng, mà nên là động lực để bồi đắp cho tương lai.
Hãy trân trọng và dựng xây những đam mê của con trẻ, ngay bây giờ, ở hiện thực này, như Nello đã sống, từng giây từng phút, với hiện thực và đam mê của chính mình.
Là bởi có hiện thực, thì mới có tương lai.
Hà Nội, Xuân Mậu Tuất.
D.T.
