Bài viết này cũng khép lại vấn đề thay đổi chữ Quốc ngữ do PGS.TS Bùi Hiền nêu ra thời gian vừa qua.
Khoa học và thực tiễn đều phải coi trọng.
Năm 1960, vấn đề cải tiến chữ Quốc ngữ được đặt ra. Nhà nước giao cho Viện Văn học chủ trì với việc thành lập Tổ Ngôn ngữ học do ông Hoàng Phê phụ trách. Các nhà khoa học đông đảo đóng góp ý kiến cải tiến chữ Quốc ngữ trên cơ sở Báo cáo của Tổ Ngôn ngữ - Viện Văn học. Phương châm của Tổ Ngôn ngữ nêu ra là: Dựa trên cơ sở chữ Quốc ngữ hiện dùng, hết sức tránh những xáo trộn không cần thiết; Cải tiến chữ Quốc ngữ một cách mạnh bạo, nhưng hết sức thận trọng, chắc chắn; Tiến hành từng bước, bước trước chuẩn bị cho bước sau; Yêu cầu là làm cho chữ Quốc ngữ hợp lý hơn, đồng thời giản tiện hơn và đủ vần hơn.
Nghiên cứu cải tiến chữ Quốc ngữ của PGS.TS Bùi Hiền gây chú ý trong dư luận.
Hoàn toàn tán thành chủ trương cải tiến chữ Quốc ngữ và phương châm trên, GS Ngụy Như Kontum - Hiệu trưởng Đại học Tổng hợp, cho biết: Điều mà tôi thấy rõ nhất là tiếng Việt ta đã trở thành một ngôn ngữ khoa học, một ngôn ngữ để phổ biến khoa học, việc cải tiến chữ Quốc ngữ sẽ giúp cho sự phổ biến đó, cũng như cho việc phát triển khoa học của nước nhà.
Về vấn đề hợp lý và giản tiện, GS Ngụy Như Kontum nêu vấn đề thống nhất hai phụ âm gi và d. Ông thống kê tới 70 cặp chữ đồng âm (nếu viết thống nhất gi và d) thì không phải là con số nhỏ. Tương tự, nếu viết thống nhất s và x, ch và tr. Ngoài ra, còn phải chú ý tới phụ âm r. Theo GS Ngụy Như Kontum, nếu tiến hành thì phải làm một cách thận trọng và chắc chắn, tức là có nghiên cứu rất kỹ càng, tham khảo ý kiến rộng rãi.
Còn Hiệu trưởng Đại học Sư phạm, GS Phạm Huy Thông, cho rằng cần sửa chữ Quốc ngữ nhưng đã nên chưa? Cách viết hiện nay chưa hợp lý; thế nhưng sửa đổi, thì lại không phải chỉ có một cách sửa đổi, và có trường hợp sửa đổi lại chỉ mang một bất hợp lý mới thay thế cho một bất hợp lý cũ. Vì vậy, GS Phạm Huy Thông cho rằng: Cần thì đã rõ là cần, nhưng nên thì chưa rõ là nên.
Theo GS Phạm Huy Thông, vấn đề sửa đổi chữ Quốc ngữ không phải chỉ là một vấn đề khoa học, mà còn là một vấn đề thực tiễn. Cả hai mặt: khoa học và thực tiễn, đều phải được coi trọng. Về phương án sửa đổi chữ, ông Thông cho rằng, còn phải mất nhiều thì giờ, qua nhiều tranh luận, mới có thể xây dựng được một phương án có triển vọng.
Trong phát biểu bế mạc hội nghị, ngày 7/10/1960, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học Nhà nước, ông Bùi Công Trừng, đã nhấn mạnh rằng: Hội nghị của chúng ta mới chỉ là bước đầu; công việc nghiên cứu chữ viết của chúng ta còn tiếp tục. Chúng ta cần nghiên cứu thêm, nghiên cứu sâu hơn, cần có sự trưng cầu ý kiến rộng rãi hơn, không những trong giới trí thức, mà cả trong nhân dân lao động.
Không thể giải quyết đơn thuần bằng thiện chí.
Ông Bùi Hiền có thiện ý. Nhưng thiện ý thôi chưa đủ. Người ta chẳng đã nói Đường dẫn xuống địa ngục lót toàn bằng thiện ý (The road to hell is paved with good intentions) hay sao?
PGS.TS Hoàng Dũng.
Trên đây là về mặt Nhà nước, còn về cá nhân, theo PGS.TS Hoàng Dũng, không ít người đề xuất cải cách chữ Quốc ngữ, như Nguyễn Văn Vĩnh năm 1928 và các tác giả Vi Huyền Đắc, Phạm Xuân Thái sau đó; hay như Nguyễn Bạt Tụy năm 1949.
Chúng tôi còn được biết, ông Ngô Quang Châu, người được Xuân Diệu gọi là bồ chữ của dân tộc cũng có nhiều bài viết về cải cách tiếng Việt ngay từ năm 1946 như: Phải bạo dùng tiếng Việt; Giá trị gợi tả của âm thanh trong tiếng Việt; Vấn đề cải cách chữ Quốc ngữ; Hợp lý hóa chữ Việt; Sức sống của tiếng Việt.
Ngoài ra, nhà ngôn ngữ học Phan Ngọc cũng nhắc tới Vấn đề cải cách chữ Quốc ngữ trong một công trình ông viết khi gần 90 tuổi: Hình thái học trong từ láy Tiếng Việt (Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội, 2013). Chữ Quốc ngữ đã trở thành hết sức quen thuộc, cho nên đã có nhiều lần bàn về việc cải tiến cho phù hợp hơn với cách đọc và cách viết của người Việt Nam.
Cho phép tôi nhắc lại những cuộc tranh luận về vấn đề này vào những năm 1950. Nhiều người đã nêu lên những điểm bất hợp lý trong chữ Quốc ngữ. Nhưng vì chữ Quốc ngữ đã rất quen, nên nhiều người khác phản đối. Kết quả là chữ Quốc ngữ vẫn giữ nguyên.
Tôi còn nhớ thầy Tạ Quang Bửu chủ trì các cuộc họp này có trách tôi tại sao không nói gì hết, trong lúc đó tôi là Tổ trưởng Tổ Ngôn ngữ của trường Đại học Tổng hợp. Tôi im lặng vì đây là một vấn đề khoa học hết sức phức tạp không thể giải quyết đơn thuần bằng thiện chí.
Theo tôi nghĩ, có lẽ nên giải quyết một vài hiện tượng gây rắc rối cho việc sử dụng và viết lại các nguyên âm cho ổn. Và cần ra một tờ báo viết theo cách viết mới để giúp bạn đọc quen với cách viết này, sau đó mới bàn đến việc cải tiến chữ Quốc ngữ. Còn hiện tượng chữ viết có đôi chỗ không thực sự hợp lý là chuyện bình thường.
Đề xuất cần phải có cơ sở khoa học và thực tiễn.
Tiếng Việt là ngôn ngữ quốc gia (khẳng định trong Hiến pháp 2013), ngôn ngữ chính thức, tiếng phổ thông của mọi công dân ở các vùng miền thuộc 54 tộc người ở nước ta. Làm cho tiếng Việt luôn giữ được bản sắc của mình, đồng thời phát triển hòa nhập trong thế giới thời đại công nghệ 4.0 là trách nhiệm và quyền lợi của mọi người. Mỗi cá nhân, tập thể có thể đề xuất những cải tiến chữ Quốc ngữ. Tất nhiên các đề xuất sẽ được xã hội chấp nhận, nếu đề xuất đó có cơ sở khoa học và thực tiễn.
GS.TS Nguyễn Văn Lợi.
KIỀU MAI SƠN.
