Vấn đề là làm sao để những người trẻ sẽ tham gia thị trường lao động học được những kỹ năng để tự học hỏi và tự đào tạo lại để thích ứng với những thay đổi. Ảnh: THÀNH HOA.
Vì vậy, vấn đề là làm sao để những người trẻ sẽ tham gia thị trường lao động học được những kỹ năng để tự học hỏi và tự đào tạo lại để thích ứng với những thay đổi hoặc nếu chẳng may chọn sai ngành học, chứ vấn đề học ngành nào đã trở nên ít quan trọng hơn một bậc (dù vẫn là một nhân tố quan trọng tác động đến thu nhập trong 10 năm sau khi tốt nghiệp như một vài báo cáo gần đây cho thấy).
Thế nên câu hỏi quan trọng ở tầm vĩ mô là một quốc gia đã chuẩn bị như thế nào để công dân của mình thích ứng với những thay đổi nhanh chóng đang diễn ra. Theo báo cáo đánh giá sự chuẩn bị sẵn sàng cho sản xuất trong tương lai (Readiness for the Future of Production Assessment 2018) mà Diễn đàn Kinh tế toàn cầu (World Economic Forum - WEF) vừa công bố ngày 12-1-2018, Việt Nam không được xếp hạng cao lắm trong báo cáo này.
Sự sẵn sàng cho công nghệ, đổi mới và nhân lực bị đánh giá thấp.
Theo báo cáo này, Việt Nam xếp hạng ở mức trung bình trong số 100 nước được xếp hạng, hạng 48/100 cho cấu trúc thị trường sản xuất (structure of production) và hạng 53/100 cho các nhân tố thúc đẩy sản xuất (driver of production).
Nguyên tắc đánh giá của báo cáo này xác định hai yếu tố chủ chốt ảnh hưởng đến khả năng một nền kinh tế có sẵn sàng cho sản xuất trong tương lai hay không là: (1) cấu trúc thị trường sản xuất và (2) các nhân tố thúc đẩy sản xuất.
Xếp hạng cấu trúc thị trường sản xuất là đánh giá xem hiện tại quy mô và độ tinh vi của thị trường sản xuất có đủ tốt hay không. Còn các nhân tố thúc đẩy sản xuất là đánh giá xem hiện tại các nhân tố về công nghệ, hạ tầng, thể chế và nguồn nhân lực có sẵn sàng thích ứng với những thay đổi của cách mạng công nghiệp 4.0 hay không.
Đổi mới hãy bắt đầu từ việc biến các cơ chế hoạch định phát triển, đặt ra các chỉ tiêu phát triển kinh tế, đào tạo... thành cơ chế kiến tạo, bỏ bớt cái gì cản trở người ta đổi mới đi là được. Mà muốn vậy, Chính phủ phải bỏ đi sự thiên vị cho các công ty lớn, bất kể là doanh nghiệp nhà nước hay không.
Nói nôm na là nếu mà nền tảng cấu trúc thị trường sản xuất hiện tại đủ tinh vi và đủ lớn đồng thời các nhân tố thúc đẩy như nhân lực, thể chế, công nghệ đều ổn thì nước đó sẽ có thứ hạng dẫn đầu, nhiều khả năng sẽ là những nước tiên phong và sẵn sàng thích ứng với đổi mới trong cách mạng công nghiệp 4.0. Những nước dẫn đầu này khá quen thuộc với những cái tên như Mỹ, Anh, Pháp, Đức, Thụy Điển và Singapore.
Trong khi đó, những nước mà nền tảng thị trường hiện tại khá nhưng thiếu chuẩn bị trong các yếu tố thúc đẩy như đang lạc hậu về đầu tư công nghệ, con người hay thể chế không thích hợp cho thay đổi thì sẽ rơi vào nhóm những nước có rủi ro tụt hậu, chỉ đang sống nhờ di sản trong quá khứ. Nước láng giềng Thái Lan nằm trong nhóm này (hạng 12 về cấu trúc nhưng hạng 35 về nhân tố thúc đẩy).
Ngược lại, có những nước cấu trúc thị trường hiện tại không xuất sắc nhưng nếu các yếu tố về con người, công nghệ và thể chế phù hợp thì có nhiều tiềm năng bứt phá và vượt qua những nước đang xếp hạng cao về cấu trúc thị trường nhưng hạng thấp về nhân tố thúc đẩy. Úc, New Zealand, Na Uy và vài nước Ảrập nằm trong nhóm này.
Trong khu vực ASEAN, Malaysia và Singapore được xếp hạng là Thị trường dẫn đầu (Leading), nghĩa là cấu trúc thị trường tốt và các nhân tố thúc đẩy sản xuất thuận lợi; Philippines và Thái Lan là nhóm Di sản (Legacy), nghĩa là thị trường tốt nhưng có rủi ro tụt hậu; còn Việt Nam, Indonesia và Campuchia thuộc nhóm Non trẻ (Nascent), tức cả hai yếu tố cấu trúc thị trường và nhân tố thúc đẩy đều cần rất nhiều cải thiện để tránh nguy cơ tụt hậu.
Phân tích các yếu tố thành phần thì hai lý do chính kéo tụt hạng về yếu tố thúc đẩy sản xuất của Việt Nam là các điểm xếp hạng về sự sẵn sàng cho công nghệ và đổi mới (hạng 90) và chất lượng nhân lực (hạng 70). Yếu tố tác động đến môi trường của Việt Nam cũng xếp hạng thấp (87) nhưng yếu tố này có trọng số nhỏ trong tổng điểm nên không phải nguyên nhân chính.
Cần những thay đổi lớn, nhưng hãy để thị trường quyết định.
Những xếp hạng này, cũng giống như những con số đánh giá về năng suất lao động của Việt Nam, đều là những chỉ tiêu có tính tranh cãi.
Chẳng hạn, để xếp hạng về yếu tố công nghệ và đổi mới, cần có các số liệu về số người sử dụng Internet, số bằng sáng chế đăng ký hay giá trị các khoản đầu tư mạo hiểm. Ở Việt Nam, các thống kê này có thể không rõ ràng và đầy đủ, nên không thể chắc chắn các tác giả của báo cáo xếp hạng này đã sử dụng những số liệu có tính chính xác cao. Hơn nữa, bản thân các tác giả của báo cáo này cũng cho biết các chỉ tiêu xếp hạng này có thể gây tranh cãi dù họ đã cố gắng xây dựng một khuôn khổ có cơ sở hợp lý. Do vậy, khi sử dụng các xếp hạng này thì ta cũng nên tin vào chúng một cách chừng mực mà thôi.
Tuy nhiên, những xếp hạng này gióng lên một hồi chuông cảnh tỉnh sau những con số phát triển kinh tế đầy lạc quan của năm 2017. Nó chỉ ra rằng Việt Nam đứng trước những rủi ro không nhỏ do những thay đổi có tính cách mạng đang diễn ra về mặt công nghệ. Kết quả xếp hạng về sự sẵn sàng của lực lượng lao động (hạng 75/100) là một điều hết sức đáng lo ngại. Điều đó nghĩa là Việt Nam đang cần những thay đổi mang tính đột phá.
Và những thay đổi đó không nên được kỳ vọng đến từ phía Nhà nước hay những công ty lớn vì đây là những cấu trúc kềnh càng, nhiều thủ tục và chậm thay đổi. Cách thức tiến hành các chương trình đào tạo tiến sĩ quy mô lớn và cách mà các dự án metro của TPHCM đói vốn đã chỉ ra những bất cập của một hệ thống quy hoạch chậm chạp để đối mặt với những thay đổi tính bằng ngày ở nhiều ngành hiện tại.
Trong khi đó, tôi lại thấy xuất hiện nhiều ý tưởng hay mà chẳng cần dự án hoạch định lớn lao gì ở tầm quốc gia đến từ các doanh nghiệp khởi nghiệp nhỏ, nơi mà các ông chủ trẻ, năng động và tiếp cận nhanh nhất với công nghệ có thể ra quyết định trong vài giờ. Ví dụ, gần đây, dự án Viet AI do bạn Vũ Duy Thức, CEO của OhmniLabs, sáng lập cùng với đồng sự ở Google Brain để đào tạo nhân sự trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo ở Việt Nam chỉ cần vài người ngồi lại với nhau, bàn rồi làm. Thế thôi, không mất mấy năm tính toán, cũng không quy hoạch bao nhiêu tiến sĩ, bàn lên cãi xuống làm gì. Trong khi đó, dù đã nghe nói nhiều đến những dự án cấp chính phủ về đào tạo nhân lực cho ngành công nghệ thông tin, cách mạng công nghiệp 4.0 nhưng suốt mấy năm qua, tôi vẫn chưa thấy hình thù nó ra làm sao cả.
Nói vậy để thấy, thay đổi hiện tại không cần Nhà nước phải làm gì nhiều mà chính ra là Nhà nước làm càng ít càng tốt, cứ để tư nhân và các đơn vị cơ sở làm, miễn là tạo điều kiện cho họ làm. Làm thế nào mà những người ngồi trong văn phòng ở Hà Nội có thể hiểu được thực tế nhu cầu đang diễn ra ở đồng bằng sông Cửu Long hay ở TPHCM tốt hơn những ông chủ tư nhân đang trực tiếp thực chiến?
Đó có lẽ cũng là một trong những lý do khiến cho chương trình đào tạo tiến sĩ ở ta gặp trở ngại. Mỗi trường đại học có định hướng, thế mạnh cạnh tranh và đội ngũ lãnh đạo khác nhau. Tại sao không cấp kinh phí và mở cửa cơ chế để tự trường đại học quyết định họ sẽ đào tạo nhân lực như thế nào và thu hút các nhân lực đó về bằng cách nào?
Đôi khi các cơ chế, thủ tục và các kế hoạch ở tầm quốc gia đang chặn đường sự phát triển thay vì thúc đẩy nó như bản thân cái mục tiêu ban đầu mà những cái kế hoạch đó được tạo ra. Các thị trường sản xuất, lao động và sở hữu trí tuệ sẽ quyết định cái gì cần làm và chính các cá nhân đang tác nghiệp ở cấp cơ sở hiểu rõ nó nhất, chứ không phải những quan chức cấp bộ ngồi lập kế hoạch.
Vì vậy, đổi mới hãy bắt đầu từ việc biến các cơ chế hoạch định phát triển, đặt ra các chỉ tiêu phát triển kinh tế, đào tạo... thành cơ chế kiến tạo, bỏ bớt cái gì cản trở người ta đổi mới đi là được. Mà muốn vậy, Chính phủ phải bỏ đi sự thiên vị cho các công ty lớn, bất kể là doanh nghiệp nhà nước hay không. Đó là những công ty đang ăn nên làm ra từ môi trường hiện tại thì làm gì mà họ muốn đổi mới?! Cuộc chiến Uber/Grab và taxi truyền thống là ví dụ cho điều đó.
Đó có lẽ cũng là một bước nữa để đi tiếp con đường đổi mới theo kinh tế thị trường, thay vì chỉ đi lưng chừng như tiến sĩ Vũ Thành Tự Anh gần đây đã nói.
Hồ Quốc Tuấn (*).
