Chúng tôi đến phân trường Lũng Cải, thuộc Trường tiểu học Hồng Nam (xã Hồng Nam, huyện Hòa An, tỉnh Cao Bằng), điểm trường nằm chênh vênh trên đỉnh núi cách trung tâm xã hơn 5 km. Tại đây có hai lớp học ghép, với tám học sinh ở bốn độ tuổi khác nhau. Cô giáo Hoàng Thị Mai Sương, một trong những giáo viên nhiều năm qua gắn bó với học sinh Lũng Cải tâm sự: Tùy trình độ của các em, giáo viên phải soạn giáo án, sử dụng các phương pháp giảng dạy khác nhau. Để các em hiểu bài ngay trên lớp, giáo viên đã phải nỗ lực rất nhiều, nhưng kết quả chưa cao. Lớp học nơi đỉnh Lũng Cải mùa đông gió lạnh lùa qua, bên trong chỉ có vài chiếc bàn ghế đơn sơ, điều kiện giảng dạy và học tập vô cùng thiếu thốn. Cô giáo dạy từ lớp một đến lớp năm, cùng trong một lớp nhưng mỗi em một trình độ khác nhau cho nên hiệu quả giảng dạy không cao.
Là tỉnh biên giới Cao Bằng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn, trình độ dân trí thấp, giao thông không thuận lợi, dân cư không tập trung dẫn đến mạng lưới trường, lớp phân tán nhỏ lẻ, nhất là đối với bậc học mầm non, tiểu học. Trước đây, hệ thống các trường tiểu học đáp ứng tiêu chí gần dân, có dân là có trường, nhưng hiện nay, do quy mô số dân giảm, nhiều điểm trường lẻ rất ít học sinh, cho nên đã không đáp ứng được tiêu chí tập trung nâng cao chất lượng giáo dục. Ở địa phương xa trung tâm như huyện Bảo Lạc, cấp tiểu học có rất nhiều điểm trường phân tán, tỷ lệ học sinh trên lớp ít (có nơi chỉ từ ba đến bốn học sinh/lớp), nhà trường phải tổ chức thành nhiều lớp ghép. Trưởng phòng Giáo dục và Đào tạo (GD và ĐT) huyện Bảo Lạc Nông Thị Loan cho biết: Do số lượng giáo viên và học sinh của các điểm trường lẻ ít, cho nên việc tổ chức các hoạt động giáo dục còn nhiều hạn chế. Thiệt thòi hơn cả là học sinh không được tham gia các hoạt động, trò chơi tập thể, không có sự thi đua giữa giáo viên với giáo viên, giữa học sinh với học sinh.
Tình trạng nêu trên kéo dài suốt nhiều năm không chỉ làm giảm chất lượng dạy và học mà còn gây lãng phí cơ sở vật chất. Vì vậy, ngành GD-ĐT Cao Bằng nhận thức rõ cần phải thực hiện việc quy hoạch lại mạng lưới trường lớp tiểu học, dồn, ghép học sinh để tổ chức các điểm trường bán trú, nhằm giảm số lượng lớp ghép, sử dụng tiết kiệm, hiệu quả biên chế giáo viên.
Trong số các địa phương, huyện Bảo Lạc đi đầu trong tổ chức lại trường, lớp. Từ năm 2012, Phòng GD và ĐT huyện đã thực hiện việc dồn học sinh tại các phân trường, lớp lẻ về trường xã, điểm trường trung tâm học bán trú. Nhờ vậy, học sinh vừa được hưởng chế độ hỗ trợ kinh phí học bán trú (theo Quyết định số 85/2010/QĐ-TTg), vừa có điều kiện tổ chức phong trào thi đua dạy tốt - học tốt, nâng cao chất lượng giáo dục. Hiệu trưởng Trường tiểu học xã Cô Ba (huyện Bảo Lạc) Lương Văn Thông cho biết: Giải pháp đưa học sinh về điểm trường chính rất phù hợp, bởi trước đây học sinh học tại các phân trường cơ sở vật chất kém, gần như không được giao lưu, tiếp xúc với bên ngoài cho nên gặp người lạ còn sợ, nói gì đến giáo dục toàn diện. Chị Hoàng Thị Sao (xóm Khuổi Xá, xã Cốc Pàng, huyện Bảo Lạc) chia sẻ: Con tôi mới học lớp bốn cho nên không tự đi từ xóm xuống trường được, khi nghe cô giáo nói sẽ lo cho con nơi ăn, nghỉ đầy đủ ở trường khi về điểm chính nên tôi tin tưởng, đưa con đi học. Sau tuần học bán trú về, con tôi kể được ăn ngon, có nhiều bạn vui lắm. Hàng xóm nghe vậy cũng kéo nhau xuống trường đăng ký cho con đi học bán trú. Bảo Lạc là huyện đầu tiên của tỉnh xây dựng hệ thống trường phổ thông dân tộc bán trú (PTDTBT), từ đó thu hút trẻ trong độ tuổi đi học tăng từ 80% đến 99%, học sinh học lực yếu, bỏ học từ 5% giảm còn 1%. Năm học 2016 - 2017, hơn 90% số xã của huyện có trường THCS, tiểu học, mầm non bán trú.
Học tập kinh nghiệm của Bảo Lạc, nhiều huyện trên địa bàn tỉnh Cao Bằng đang áp dụng các mô hình bán trú. Toàn tỉnh có 1.122 điểm trường, trong đó có 590 điểm trường mầm non, 507 điểm trường tiểu học, 25 điểm trường THCS. Hiện nay, hệ thống mạng lưới trường, lớp giữ ổn định, cơ bản đáp ứng nhu cầu học tập cho học sinh, từng bước nâng cao chất lượng giáo dục. Thời gian tới, ngành GD-ĐT Cao Bằng tiếp tục sắp xếp các trường mầm non, tiểu học, THCS và THPT có nhiều cấp học trên địa bàn các huyện, thành phố, phù hợp tình hình thực tế. Phó Chủ tịch UBND tỉnh Cao Bằng Trịnh Hữu Khang cho biết: Mô hình trường học bán trú, chăm lo cho học sinh vùng cao, nâng cao chất lượng giáo dục là bước đi tiên phong, đột phá của tỉnh nhằm thực hiện hiệu quả sự hỗ trợ của Nhà nước cho giáo dục vùng cao, góp phần tiết kiệm 3 đến 4 tỷ đồng/năm kinh phí đầu tư cơ sở vật chất từ việc dồn ghép phân trường, lớp lẻ, giảm gánh nặng biên chế cho ngành giáo dục tỉnh. Tuy nhiên, để nâng cao hiệu quả chất lượng giáo dục vùng cao rất cần có sự chung tay, góp sức của các cấp, ngành liên quan trong việc phát huy ưu điểm của những sáng kiến, khắc phục hạn chế để hiệu quả hóa mô hình. Mục tiêu cuối cùng vẫn là rút ngắn khoảng cách giáo dục, bảo đảm quyền lợi đến trường cho học sinh dân tộc thiểu số ở Cao Bằng.
