Thế nhưng cứ tưởng tượng trí tuệ nhân tạo (AI) là điều trước sau gì cũng xảy ra, ắt sẽ không có những đột biến kiểu người máy vùng lên thống trị loài người như trong phim Kẻ hủy diệt (The Terminator). Không thể có chuyện đó vì loài người sẽ phá bỏ kết nối một cách dễ dàng. Điều đáng sợ hơn gấp trăm lần lại rất có nguy cơ xảy ra; đáng sợ vì nó xảy ra dần dần, không gây chú ý cho thiên hạ hoảng loạn.
Giả sử máy móc làm thay con người, trước tiên là các công việc tay chân thì chắc chắn loài người sẽ tiến hóa theo hướng nhàn cư, các cơ bắp teo dần vì không còn cần thiết, sự khéo léo của tay chân cũng dần mai một. Thử tưởng tượng con người tiến hóa đến mức các ngón tay dài ra để bấm bấm cho dễ thì có đáng sợ không nhỉ?
Tiếp đến khi trí tuệ nhân tạo thay con người giải quyết mọi thứ trên cuộc đời, từ quản lý doanh nghiệp đến thiết kế đô thị, từ vạch chính sách tối ưu đến giải các bài toán trong xây dựng, phóng phi thuyền, thám sát đáy đại dương, ắt hẳn con người sẽ ngày càng lười biếng, không cần học, không cần nghiên cứu, không cần tìm tòi, sáng tạo nữa.
Đã có khá nhiều cuốn tiểu thuyết khoa học viễn tưởng, hình dung nên một tương lai loài người như thế, thế giới toàn là một kiểu người bề ngoài yếu ớt, trí tuệ đơn giản, khù khù khờ khờ vì mọi thứ phụ thuộc vào máy móc. Lúc đó AI đâu cần hủy diệt nhân loại; nhân loại tự tiến hóa đến chỗ diệt vong.
Thử nhìn vào thế giới hiện nay xem xu hướng đó có thật hay chỉ nằm trong trí tưởng tượng của các nhà văn khoa học giả tưởng. Trước đây một người ít lắm cũng nhớ được cả chục số điện thoại để bàn; ngày nay khi chiếc điện thoại di động thông minh lưu hết mọi số vào danh bạ, thử hỏi có ai nhớ số điện thoại nào khác ngoài chính số của mình? Chữ viết của người lớn, vì thói quen viết bằng máy tính, ngày càng xấu; các kỹ năng tính nhẩm, tính nhanh dần bị quên lãng vì đâu đâu cũng sẵn máy tính bỏ túi. Thói quen viết thư tay cho người thân cũng biến mất vì ngày nay liên lạc bằng e-mail viết vội, tin nhắn hay thậm chí nói chuyện trực tiếp qua video là quá dễ dàng.
Nhìn ra xa hơn một chút thôi cũng có thể hình dung khi máy dịch tự động ngày càng hoàn thiện, ắt khả năng và mong muốn học ngoại ngữ sẽ giảm sút; khi tin tức hàng ngày được các ứng dụng chọn giùm, bày mâm bày bát sẵn thì mấy ai chủ động tìm tin tức cần đọc nữa. Cái làm nên nền văn minh của nhân loại là sự hợp quần, mối liên kết giữa người với người trong những nỗ lực chung nhưng máy móc đang đẩy con người vào thế sống cô lập với thế giới bên ngoài, giao tiếp gì cũng qua màn hình cảm ứng, từ đó dẫn tới sự đổ vỡ các cấu trúc của xã hội là chuyện không xa.
Xu hướng đó là rất thật, tuy nhiên lịch sử loài người có một đặc điểm rất lạ, làm cho xu hướng đó không đi tận cùng đến chỗ sản sinh một thế hệ con người yếu ớt như hình dung trong truyện khoa học viễn tưởng. Đó là vì bên cạnh chuyện tốt, lúc nào cũng nảy ra chuyện xấu; bên cạnh cái đẹp có sẵn cái xấu; mặt kia của thiện là ác...
Thử nghĩ mà xem, thế giới Internet hay ho đến thế, bỗng nảy sinh virus, phần mềm độc hại tung hoành; điện thoại thông minh giúp kết nối nhưng đồng thời cũng giúp tiếp thị vào tận tai bạn; xe hơi tự lái chưa hoàn chỉnh là đã có những nỗ lực hack phần mềm điều khiển xe để gây hại... Con người xây dựng lâu đài thành quách nhưng con người cũng sản sinh ra biến đổi khí hậu; kháng sinh trị bệnh cứu người nhưng kháng sinh khi bị lạm dụng cũng đẩy con người tới chỗ chết.
Thoạt đầu ai cũng nghĩ YouTube là một kênh phổ biến thông tin, kiến thức, giải trí và cả báo chí công dân thật tuyệt vời. Một người bình thường chỉ cần vài công cụ đơn giản là đã có thể kể một câu chuyện hấp dẫn cho cả thế giới nghe như thể bất kỳ ai cũng có trong tay một cái micro huyền diệu cho phép họ nói vang đến tận mọi ngóc ngách của thế giới.
Thế nhưng chính đặc điểm đó là cái đang gây đau đầu cho YouTube, cho báo chí truyền thống. Chẳng hạn, ngay sau khi nổ ra vụ bắn chết người hàng loạt ở một nơi nào đó trên nước Mỹ, báo chí truyền thống đang loay hoay thu thập, kiểm chứng thông tin, chưa kịp đưa gì thì một anh chàng rỗi việc ở đâu đó, tự quay phim, phát lên YouTube bản tin y như anh này đang chứng kiến, đưa ra toàn những tình tiết sai lệch nhưng hấp dẫn, độc đáo. Có thể có cả triệu người bị anh chàng này lừa, ít nhất trong vài giờ đầu. Cứ thế, bên cạnh những video hay ho, bổ ích trên YouTube là những video mà bản chất là tin giả, tin bịa, tin vu khống; chúng cùng tồn tại, làm người dùng trước sau khi cũng phải học cách cảnh giác trước mọi thông tin.
Tính hai mặt của cuộc đời vừa kìm hãm đà tiến của nhân loại nhưng vừa là cái thắng cần thiết để chuẩn bị cho loài người trước những thay đổi luôn tác động lên lối sống của họ. Nếu không có cái thắng này, không thế hệ nào chịu nổi sự thay đổi đột ngột mà công nghệ có tiềm năng đem lại cho mọi người.
Chính vì vậy, những thứ tưởng đâu sẽ ngày một ngày hai biến đổi tận gốc rễ diện mạo nền kinh tế như blockchain, công nghệ nền tảng của đồng tiền mã hóa bitcoin, sẽ khó diễn ra như dự báo của nhiều người. Nếu mọi thứ cứ tuần tự nhi tiến có lẽ giờ này loài người đã diệt trừ mọi loại bệnh tật, sống trường sanh bất lão từ lâu!
Nguyễn Vũ.
