Một ngày cuối tháng mười một (âm lịch), tôi có mặt tại đền thờ Đức Thượng Đẳng Thần Nguyễn Hữu Cảnh, thuộc ấp Nhị Hòa, Xã Hiệp Hòa (TP. Biên Hòa, tỉnh Đồng Nai). Tại đây, tôi có dịp trao đổi với ông Nguyễn Trung Cang, thành viên ban Quí Tế Đền, những người đã có công gìn giữ những cuốn sách của Thượng Đẳng Thần Nguyễn Hữu Cảnh, bộ triều phục, binh khí và bảo quản ngôi đền nguyên vẹn đến tận bây giờ.
Ông Nguyễn Trung Cang cho biết, ngôi đền này được nhân dân địa phương lập cách đây hơn 300 năm để thờ Thượng Đẳng Thần Nguyễn Hữu Cảnh - vị danh tướng dưới thời Chúa Nguyễn, người được mệnh danh là Đức Đạt  Nam Thùy, một dũng tướng có công Bình Chiêm, phạt Chân Lạp, mở mang bờ cõi, khai kênh dẫn nước và lập nên nền hành chính Nam Bộ. Ngôi đền cũng chính là chứng nhân lịch sử của Biên Hòa nói riêng và của dân tộc nói chung với bao thăng trầm nhưng cũng đầy vẻ vang trong suốt mấy trăm năm qua.
Đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh. (Ảnh: Hàn Giang).
Nguyễn Hữu Cảnh nguyên danh là Nguyễn Hữu Kính, (cũng có tư liệu nói tên ông trùng với tên Hoàng Tử Cảnh, vì kị húy nên đổi sang thành Nguyễn Hữu Kính), sinh năm 1650 tại xã Vạn Ninh, huyện Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình ngày nay. Là con trai thứ ba của tướng Nguyễn Hữu Dật, cháu đời thứ 9 của Nguyễn Trãi. Vốn con nhà tướng, ông giỏi võ nghệ và tinh thông binh pháp, ông còn được đặt cho uy danh là tướng Hắc Hổ. Năm 1698 theo lệnh Chúa Nguyễn Phúc Chu, Nguyễn Hữu Cảnh dẫn binh đi kinh lược xứ Đồng Nai, lúc đó ông đang làm trấn thủ dinh Bình Khương (Khánh Hòa  Ninh Thuận ngày nay). Khi ngược sông Đồng Nai đến Cù Lao Phố, ông cho lập doanh trại và đồn trú quân tại đây. Ông cũng cho dựng dinh Trấn Biên, Phiên Trấn chiêu mộ dân từ các nơi đến ở và biến vùng đất này thành một vùng phồn thịnh.
Năm 1699, vâng lệnh Chúa Nguyễn Phúc Chu, ông làm tổng binh dẫn quân đi chinh phạt Chân Lạp với lý do vua Chân Lạp là Nặc Thu đã đem quân tấn công Đại Việt gồm các tỉnh Long, Châu, Hà, Trà, Sa, Bến (Long Xuyên, Châu Đốc, Hà Tiên, Trà Vinh, Sa Đéc, Bến Tre). Sau khi đại thắng quân Chân Lạp, vua Chân Lạp xin hàng, Nguyễn Hữu Cảnh lui quân về vùng Chợ Mới, An Giang ngày nay và kinh lí vùng đất này. Tại đây ông bị bệnh, khi thấy sức khỏe suy yếu ông ra lệnh rút quân về Bình Khương, nhưng khi đến Sầm Giang (Mỹ Tho  Tiền Giang ngày nay) thì mất. Ông mất ngày 16 tháng 5 (âm lịch) năm 1700 khi mới 51 tuổi. Trên đường đưa quan tài ông về Bình Khương, đoàn thuyền đã ghé lại Cù Lao Phố để người dân đến viếng ông. Từ đó người dân ở đây đã tự lập nên đền thờ ông cùng với 4 sắc phong thần của 3 đời Vua Triều Nguyễn.
Bến tắm ngựa hiện nay. (Ảnh: Hàn Giang).
Ngôi đền đầu tiên thờ ông là một ngôi đền gỗ nằm cách ngôi đền hiện tại chừng 300m, bên cạnh Bến Tắm Ngựa (nơi quân lính tắm cho ngựa chiến). Sau đó người dân lo sợ bị sạt lỡ nên đã tự hiến đất di dời đền thờ ông đến nơi hiện tại. Ngoài ra người dân còn lập mộ của ông ở Gò Y Lăng, cách đền hiện tại khoảng 50m, phía trước ngôi mộ ông là một ngôi mộ hoang được xây kiên cố bằng đá ong (hiện có nhiều nghi vấn về ngôi mộ thực của ông).
Hằng năm, đêm Rằm rạng sáng ngày 16 tháng 5 (âm lịch) được ấn định là ngày giỗ của ông. Người dân ở đây lấy nơi lập đền thờ đặt tên là khóm Bình Kính (Bình là Quảng Bình quê ông, Kính là tên nguyên danh Nguyễn Hữu Kính). Trải qua hàng trăm năm đến năm 1960, người dân tại đây lại tự bỏ tiền ra xây dựng ngôi đền kiên cố hơn và bảo quản ngôi đền cũng như những hiện vật. Ngày 25 tháng 03 năm 1991, Bộ Văn hóa, Thông tin, Thể thao và Du lịch (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) kí Quyết định số 457/QĐ công nhận đền thờ Thượng Đẳng Thần Nguyễn Hữu Cảnh là Di tích Lịch sử cấp Quốc gia.
Thương dân, dân lập bàn thờ câu nói ấy hàng ngàn năm vẫn không bao giờ phai nhạt. Thượng Đẳng Thần Nguyễn Hữu Cảnh xứng đáng là vị dũng tướng, lấy nhân  dũng khuất phục kẻ thù, lấy trí  đức để an dân, mở cõi, mãi mãi là người anh hùng trong trái tìm hàng triệu người dân đất Việt.
Hàn Giang |.
