Quán Cavern nơi ban nhạc The Beatles biểu diễn.
Ở lối vào Bảo tàng ban nhạc Beatles trong tòa nhà tại bến tầu cũ Beatles, nắng mai lấp lánh trên những cánh chim hải âu từ biển vào chao liệng. Hai tốp thiếu niên đứng đợi, mỗi tốp vài chục người nhí nhảnh cười đùa. Ra dáng là những học sinh lớp lớn trung học. Khuôn mặt nào cũng sáng rực, tươi tắn. Các cô cậu chuẩn bị vào thăm Bảo tàng. Họ vào tuổi những chàng trai Beatles lúc mới xuất hiện. Nụ cười, ánh mắt có lẽ không khác gì ở những anh chàng tiên phong thời đó. Ban nhạc Beatles từng trải qua 4-5 năm cơ hàn, biểu diễn chỉ ở những quán nhỏ. Quán rượu Cavern, nơi họ biểu diễn nhiều nhất trong thời kỳ này trả cho họ cao nhất không quá 300 bảng/buổi. Thế rồi trong vòng 1 năm, giới trẻ nước Anh, rồi nước Mỹ, sôi sục lên vì học. Trong 2 thập niên 60-70 thế kỷ trước, nhạc Beatles gần như chiếm lĩnh thị trường âm nhạc trẻ thế giới.
Tối qua tôi đã vào quán Cavern xem 4 chàng trai ăn vận, diện mạo giống với ban nhạc xưa biểu diễn nhạc Beatles. Cavern là quán rượu dưới hầm, phải đi xuống bằng một cầu thang hẹp. Tầng hầm dài hơn 2 chục mét, rộng không đến chục mét. Sân khấu chỉ khoảng 10 mét vuông. Căn hầm lúc đó chật ních người. Ai nấy đều đang đung đưa theo ban nhạc.
Trước khi rẽ vào quán Cavern tôi đã đi qua các phố Castle, Water, Bale có các tòa nhà uy nghiêm, trầm mặc mang những đường nét kiến trúc vững chắc của các Ngân hàng (quốc gia Wesminster, Barclays, Xây dựng) các trụ sở Bảo hiểm (Quốc gia, Hoàng gia Anh, Prudential), nhà Oriel Chamber (có kết cấu bên ngoài với khung kim loại và tường bằng kính đầu tiên trên thế giới) Chính đây là chỗ tựa cho giao thương hàng hải Anh vươn xa, dẫn đầu thế giới suốt 2 thế kỷ 18, 19. Liverpool (có nghĩa là mảnhđất nghèo lầy lội) từ một làng chài ven sông Mersey tuy đã thành thị trấn nhỏ cách đây 800 năm, song đến thế kỷ 16 cũng mới chỉ có 500 dân. Mãi sang thế kỷ 17 Liverpool mới nhanh chóng vươn mình thành một thương cảng lớn nhất nước Anh, quan hệ với nhiều cảng biên và quốc gia trên thế giới.
Trong buổi chiều giá lạnh đó, tôi đã đi dạo khá lâu trên bến tầu cũ Allert với các tòa nhà mầu nâu sẫm, các bến bãi được xây dựng từ 2 thế kỷ trước - khi Liverpool đã thành kiểu mẫu của một thương cảng thế giới. Còn nay chúng là khu lưu niệm của thương cảng Liverpool; Từng cơn gió biển lùa các con sóng đập trắng xóa bến tàu cũ, làm tròng trành các con thuyền nhỏ đang neo đậu. Tôi nghĩ đến những người đã ra đi từ đây, khi nó mới là một thương cảng vừa thoát khỏi mảnh đất lầy lội. Trong số đó có ông Wiliam Gyffort, Trưởng thương điếm đầu tiên của Công ty Đông Ấn Anh tại xứ Đàng Ngoài  người đã rời đây và sau nhiều tháng trời mới vượt hết nửa vòng trái đất. Con tàu, đã đưa ông và 5 nhân viên đến cửa sông Cái của xứ Đàng Ngoài vào ngày 25-6-1672.
Chúng tôi đi trên dải cát một cách thật hú họa và nguy hiểm. Nhưng cầu chúa ban phước lành đã không xảy ra tai nạn gì, chỉ mất có 1 chiếc thuyền nhỏ và 1 cái neo  như ông ghi trong Nhật ký. Ông mang theo Thư Ủy nhiệm của Công ty Đông Ấn Anh. Song phải đến ngày 14-3-1673 ông mới được vào chầu và trình thư lên Vua Lê Gia Tông và Chúa Trình Tạc  hai người mới trở về sau cuộc viễn chinh vào xứ Đàng Trong. Thương điếm đã được phép mở ở Phố Hiến và đến năm 1683 được mở tiếp ở Kẻ Chợ. Ông Byffort làm việc ở xứ Đàng Ngoài được 4 năm và Thương điếm tồn tại được 24 năm. Hoàn cảnh phức tạp, tình trạng chiến tranh, sự đố kỵ của các công ty Đông Ấn khác đã khiến cho hoạt động của Thương điếm Anh ở xứ Đàng Ngoài bị dang dở. Trước khi phải đóng cửa Thương điếm ở Xứ Đàng Ngoài, Công ty Đông Ấn Anh còn tìm cách mở Thương điếm ở Xứ Đàng Trong. Đại diện của Công ty đã trình Thư Ủy nhiệm lên Chúa Nguyễn Phúc Chu tại Thuận Hóa vào ngày 2/11/1695.
Cảng cũ Liverpool.
Thư Ủy nhiệm đã có những lời lẽ hết sức trọng vọng:  Ngài có một vùng đất rộng lớn, giầu có, được tạo hóa khoan dung che chở, sản xuất ra những thứ có ích cho đời sống nhiều hơn bề tôi của Ngài cần dùng. Có những nước sản xuất ra những thứ mà nước khác không có Các nước đều đặt quan hệ với nhau để cho khắp mọi nơi trong thế gian là sự trao đổi hữu nghị, đều được hưởng thụ các kho tàng hiếm có đã ban cho toàn thể trái đất. Song, nửa năm sau người đại diện của Công ty cũng phải rời đi mà không đạt được thỏa thuận nào.
Không chỉ ở đây - ở Liverpool  mà 8 năm trước tôi đã nhớ đến ông Trưởng Thương điếm Công ty Đông Ấn Anh khi trên đường từ Hải Phòng xuống Hạ Long dự một đám cưới mà cô dâu là người Việt và chú rể là người Bắc Ai-len. Con đường có lúc chạy gần bờ biển. Tôi đã nhìn các bãi cát ven bờ và tự hỏi đâu là dải cát mà ông  vào hàng ông tổ đời thứ 16, 17 của những người Anh bây giờ - đã rụt rè đặt chân xuống. Tại đám cưới có rất đông bạn bè của cô dâu, chú rể cùng làm trong một ngân hàng từ London bay sang dự. Cô dâu còn mời được thầy Hiệu trưởng trường đại học ở Anh mà cô tốt nghiệp cùng sang. Tôi đến đám cưới với tư cách được nhờ như một mục sư (theo yêu cầu của nhà trai) đọc những câu hỏi để cô dâu và chú rể trả lời trước khi trao nhẫn cho nhau. Buổi lễ được xếp đặt vào buổi tối ngay bên bể bơi ngoài trời sát bãi biển.
Dưới ánh điện lung linh, trên nền mặt nước biển xanh sẫm thấp thoáng những bộ váy áo được cắt may tinh tế từ London và những tà áo dài thướt tha nhiều mầu sắc từ Hà Nội. Trong không khí lộng lẫy và rực rỡ như thế, sau khi làm xong việc đọc những câu hỏi và nghe những câu trả lời đã thành truyền thống của cô dâu và chú rể, tôi đã nhắc đến ông Wiliam Gyffort  người đã đặt dấu chân đầu tiên của người Anh lên một dải cát cánh không xa nơi đây. Và thêm rằng điều này hẳn làm đậm đà thêm mối lương duyên của đôi trẻ hôm nay. Trong câu chuyện sau đó, ông Hiệu trưởng người Anh cho biết rất cảm động khi nghe tên ông Gyffort được nhắc đến ở đây.
Bây giờ đôi uyên ương đó đã có ba công chúa. Họ gửi các con sang Hà Nội cho ông bà ngoại nuôi từ lúc ngoài 1 tuổi đến gần 4 tuổi mới đón về Anh. Ông bà ngoại hay kể chuyện vui về các cháu. Cháu gái thứ hai có cái trán dô bướng bỉnh với mái tóc bồng bềnh vàng hoe và cặp mắt xanh trong veo, rất hiếu động. Vào giờ ăn trưa ở nhà trẻ, cháu thường hay cầm bát la cà sang các lớp bên cùng ăn, vui đùa với các bạn mới. Cháu rất quấn ông ngoại vì ông thường xuyên đưa đi đón về, nên có lúc ở nhà nếu bà ngoại nhỡ đi nhầm dép của ông, là như mọi trẻ khác  cháu chạy theo đòi lại cho bằng được.
Hẳn ông Wiliam Gyffort chẳng thể tưởng tượng mình được nhắc đến trong một khung cảnh như thế này. Đến cả Nguyễn Du, người sống sau ông hơn một trăm năm, trong bài thơ thương sót cô gái Tiểu Thanh phận bạc hơn ba trăm năm trước, còn tự cảm thán:
Bất tri tam bách dư niêu hậu.
Thiên hạ hà nhân khấp Tố Như.
(Ba trăm năm nữa trong thiên hạ.
Chẳng biết ai người khóc Tố Như?).
Thế nhưng, những vần thơ của Tố Như vẫn còn lay động mãi trái tim của bao thế hệ con cháu.
Tôi đã từ cao nguyên Scotland đến Liverpool. Suốt mấy trăm dặm đường, gần như lúc nào xung quanh cũng là một mầu xanh bát ngát. Trên những đồng cỏ thoai thoải, khi đàn bò khi đàn cừu ung dung gặm cỏ. Có một lần dừng lại ngắm đàn cừu, bỗng một chú cừu non ngộ nghĩnh như ngạc nhiên cũng chăm chăm nhìn lại. Và ngày nào hầu như cũng gặp sương mù. Khi sáng khi chiều, có lúc sương mù như bốc khói nghi ngút trên nền lá đầy từ hàng cây hai bên đường phủ xuống. Có lúc sương mù kết thành dải lụa sáng nhạt giăng ngang sườn núi xanh sẫm thấp thoáng bóng những lâu đài trắng mờ ảo như trong cổ tích.
Hoàn toàn thanh thản, nhẹ nhõm, không có chút cảm giác lo lắng, e ngại nào như người Anh đầu tiên đến bờ biển xứ Đàng Ngoài hơn 300 năm trước.
Xuân Lê.
