Đền Cửa Ông có một lối kiến trúc độc đáo, huyền bí, hội tụ đủ yếu tố phong thủy: Tả thanh long, hữu bạch hổ, tiền chu tước, hậu huyền vũ. ( Ảnh: Lê Phương).
Đền Cửa Ông nằm ở phía Đông Bắc thị xã Cẩm Phả, tọa lạc trên quả đồi không cao lắm, ngay bờ vịnh Bái Tử Long. Nơi đây tạo nên sự giao hòa giữa núi non, rừng, biển, một cảnh đẹp tuyệt vời của vùng Đông Bắc tổ quốc.
Cổng chính vào ngôi Đền được xây theo lối truyền thống 4 cột trụ uy nghi, sừng sững... ( Ảnh: Lê Phương).
Đến nay, đã hơn 700 năm hiển thánh của Hưng Nhượng Đại Vương Trần Quốc Tảng - một vị tướng tài ba nhà Trần có công lao to lớn trấn ải vùng Đông Bắc của Tổ quốc. Hàng năm vào dịp đầu xuân Đền mở hội: Lễ xin mở hội tại Đền Thượng; Lễ Cầu siêu, Lễ xin ở cửa Đền và dâng hương rước Đức Ông; đại lễ tưởng niệm và cuối cùng là rước Đức Ông hồi cung an vị; cùng nhiều trò chơi dân gian...
Cửa Ông  một vùng lợi thế.
Địa hình Cửa Ông là dải thung lũng hẹp chạy dài theo đường 18, nằm giữa hai dãy đồi núi cao. Từ xa xưa, con đường bộ đi qua Cửa Ông là con đường độc đạo đi ra vùng biên giới phía Đông Bắc và ngược lại. Cửa Ông như là cái yết hầu nối miền Đông chập trùng đồi núi với vùng mỏ giầu có và miền Tây rộng lớn của tỉnh Quảng Ninh.
Bậc đá lên Đền Trung hai bên được khắc tượng rồng thời Trần uy nghi, hoành tráng, lẫm liệt. ( Ảnh: Lê Phương).
Các cuộc chinh phạt xâm lược của phương Bắc, hay các cuộc điều binh của các triều đại phong kiến Việt Nam ra miền biên giới Đông Bắc đều đi qua Cửa Ông. Xưa kia, các triều đại phong kiến đều đặt ở Cửa Ông - Cẩm Phả một đồn binh để chốt giữ nơi yết hầu này. Phía Nam Cửa Ông là vịnh Bái Tử Long không chỉ là một cảnh đẹp nổi tiếng, một vùng biển trù phú các giống loài hải sản mà còn tạo cho Cửa Ông một lợi thế về cảng biển.
Cửa chính vào Đền Thượng nơi thờ Hưng Nhượng Đại Vương Trần Quốc Tảng và cộng đồng Triều Trần. ( Ảnh: Lê Phương).
Vùng vịnh phía Nam Cửa Ông nước sâu, lượng phù sa bồi hàng năm không đáng kể. Cách bờ từ 1 đến 2km là dãy đảo đá nhấp nhô tạo hình vòng cung chắn sóng gió, khiến cho vùng biển luôn luôn tĩnh lặng, thuận tiện cho tàu thuyền neo đậu. Với vị trí và địa hình thuận lợi để xây dựng cảng biển, từ xa xưa, nơi đây đã là một bến thuyền giao thương trên con đường thủy từ đồng bằng sông Hồng với vùng biên cương Đông Bắc Việt Nam và Đông Nam Trung Quốc. Bến thuyền Cửa Ông thời ấy gọi là Cửa Suốt...Hiện tại, Ban quản lý khu di tích đền Cửa Ông đang cùng với các ngành liên quan đang hoàn hiện đề án quy hoạch khu di tích đền Cửa Ông (quy hoạch tổng thể từ đường giao thông, các phân khu như dịch vụ ăn uống, để xe, nghỉ ngơi cho khách, đúc chuông, dịch chuyển vị trí tượng...).
Đền Trung  nối giữa Đền Thượng và Đền Hạ ( còn gọi là Đền Mẫu). ( Ảnh: Lê Phương).
Đền Đức Ông Trần Quốc Tảng.
Đền Cửa Ông nằm trên địa bàn thuộc phường Cửa Ông (TP Cẩm Phả). Khu di tích này đã được Bộ Văn hóa, Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) công nhận xếp hạng khu di tích lịch sử quốc gia và trở thành điểm du lịch tâm linh, hướng về cội nguồn không chỉ của người dân Quảng Ninh mà của đông đảo du khách trong, ngoài nước. Ngôi đền được xây dựng thờ vị thần chính là Hưng Nhượng Đại Vương Trần Quốc Tảng - một vị tướng tài ba của nhà Trần, người con thứ 3 của Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn, đã có công đánh đuổi quân xâm lược Nguyên Mông thế kỷ XIII.
Từ sau năm 1288 đến khi qua đời, phần lớn thời gian Trần Quốc Tảng dành cho việc trấn giữ miền Đông Bắc tổ quốc.
Phía sau lưng Đền Thượng là ngôi mộ của Hưng Nhượng Đại Vương Trần Quốc Tảng ( theo dân gian thì đây chỉ là ngôi mộ gió của Ngài, mang tính tượng trưng chứ không có hài cốt thật). ( Ảnh: Lê Phương).
Vì những công lao to lớn đó, ông được vua Trần Anh Tông phong tước Hưng Nhượng Đại Vương. Những ngày cuối đời của ông và sự hình thành ngôi Đền, sử sách cũ kể lại như sau: Ông ra Cửa Suốt được ba ngày thì trời nổi giông tố. Ông qua đời ở đó, thi hài trôi tới Vườn Nhãn (ngày 11/9/1311). Tục truyền rằng, đêm hôm ấy, mọi người trong vùng đều mơ thấy một người cân đai, áo mũ chỉnh tề đứng ở đình làng nói rằng: Ta là tướng nhà Trần, nay số đã hết, lại trở về Đồn cũ giữ yên dân nước. Vua Trần thấy Trần Quốc Tảng là người có công, lại linh ứng, nên truyền cho lập miếu thờ và phong là Thượng đẳng Phúc thần, cho 800 quan tiền công hàng năm để cúng tế hai mùa vào bậc Nhà nước.
Kiến trúc độc đáo.
Một góc trong nơi thờ tự của Đền Thượng cho thấy ngôi Đền được dựng bằng gỗ chắc, quý và khắc họa bằng các bức phù điêu, bức trướng, câu đốivà các hoa văn được sơn son, thếp vàng lộng lẫy.v.v ( Ảnh: Lê Phương).
Đền Cửa Ông không chỉ mang lại giá trị lịch sử to lớn, mà còn có giá trị về nghệ thuật, văn hóa dân tộc đặc sắc. Toàn cảnh khu Đền được bố trí trên các ngọn đồi không cao lắm, đan xen, hài hòa dưới những bóng cây cổ thụ, tạo nên cảnh tĩnh mịch, hùng tráng, hoa mỹ nhưng trang nghiêm.
Sau những lần trùng tu ngôi Đền vẫn được giữ gìn nét kiến trúc hoa văn cổ. ( Ảnh: Lê Phương).
Tất cả được xây bằng các loại vật liệu như: đá đúc, gạch Bát Tràng, vữa hồ pha mật, gạch lát nền bằng đất sét nung, ngói mũi đất nungKiến trúc trang trí theo các điển tích: Long, Ly, Quy, PhượngPhần trong nhà Đền được sử dụng bằng các loại gỗ bền, chắc, đẹp như: đinh, lim, trắc, gụKhung nhà được dựng theo lối: kèo, cầu, dường, trụtrên đó được khắc họa bằng các bức phù điêu, bức trướng, câu đốivà các hoa văn được sơn son, thếp vàng lộng lẫy.v.v.
Tháp chuông trong ngôi Đền thường vang lên tiếng chuông vỗ vào trùng dương, dội vào rừng xanh tạo thành thứ âm thanh trầm bổng, ngân nga, vang vọng... như một bản hòa tấu mà ít nơi nào có được. ( Ảnh: Lê Phương).
Trước cửa ngôi Đền là vịnh Bái Tử Long, một rừng đảo muôn hình, muôn vẻ nổi bật trên nền xanh biếc của nước biểnNằm trong cảnh rừng, biển, núi non, sơn thủy hữu tình, vị trí ngôi Đền đã được người xưa ca tụng: Nghìn trùng nước biếc buông tay áo. Bốn phía non xanh tạc họa đồ.
Trước cửa ngôi Đền là vịnh Bái Tử Long  một rừng đảo đá bồng bềnh trên thảm nước xanh rì như một bức tranh sơn thủy hữu tình tuyệt mỹ. ( Ảnh: Lê Phương).
Đến với khu di tích đền Cửa Ông, du khách sẽ được tham quan 3 khu vực chính là đền Hạ, đền Trung và đền Thượng, được phân bố ở ba vị trí khác nhau theo chiều lên cao dần. Đền Hạ nằm ở phía dưới thờ Mẫu; khu đền Thượng gồm đền chính thờ Trần Quốc Tảng, lăng Trần Quốc Tảng, đền Quan Châu, đền Quan Chánh Đây là đền duy nhất thờ đầy đủ gia thất Trần Hưng Đạo và các cận thần của ông còn lại đến ngày nay. Hiện nay, đền Cửa Ông còn lưu giữ 34 pho tượng lớn nhỏ đã được các nghệ nhân chạm trổ công phu, với tư thế ngồi trong ngai, khám, long đình rất cân đối, mang giá trị nghệ thuật cao.
Khu Đền Hạ nơi thờ Mẫu tọa lạc dưới bóng đa cổ kính càng làm cho ngôi Đền thêm linh thiêng, huyền bí. ( Ảnh: Lê Phương).
Hàng năm, khách thập phương đến viếng thăm thắng cảnh Đền Cửa Ông, dưới mái Đền cổ kính, tán cây cổ thụ tĩnh lặng, ai cũng kính cẩn trước các vị Nhân Thần nhà Trần, họ không những ngưỡng mộ nhân tài, khí phách của các vị anh hùng hào kiệt, mà còn nguyện làm việc tốt để xứng đáng với ông cha.
