باغ فتح‌آباد تبریز
ایران، استان آذربایجان شرقی، تبریز، ۵ کیلومتری شهر تبریز، مسیر جاده باسمنج
باغ فتح‌آباد با ۳۰ هکتار مساحت، ازجاهای دیدنی تبریزاست. این مجموعه امروزه با نام اردوگاه فرهنگی الغدیر شناخته می‌شود. همراه کجارو باشید تا بیشتر درباره این باغ بدانید. هرآنچه بهتر است درباره باغ فتح‌آباد بدانید: باغ فتح‌آباد کجاست؟ تاریخچه باغ فتح آبادتغییر کاربری باغ فتح آبادساختار باغ فتح آبادباغ فتح‌آباد کجاست؟ باغ فتح‌آباد که امروزه با نام اردوگاه فرهنگی الغدیر فعالیت دارد، ازجاذبه‌های گردشگری استان آذربایجان شرقیاست و در پنج کیلومتری شهر تبریز، در مسیر جاده باسمنج و در نزدیکی فتح‌آباد قرار دارد. (مشاهده روی نقشه) تاریخچه باغ فتح آباددرباره چگونگی ساخت این باغ و بانیان آن، اطلاعات کمی وجود دارد. تنها سندی که در آن به این باغ اشاره‌شده، کتاب «باغ‌های ایران و کوشک‌های آن» تالیف دونالد ویلبر است. ویلبر در این کتاب باغ فتح‌آباد را این‌چنین وصف کرده است: «در نزدیکی شاه گل باغی به نام فتح‌آباد واقع‌شده است. مرکز باغ از درختان میوه پوشیده شده است. ولی محور طویل آب، تمام باغ را به‌طرز متداول در ایران، به هم متصل می‌سازد و به آن یک نوع هماهنگی می‌دهد. فقط بنای جدیدی که به‌جای کوشک قدیم ساخته‌شده، هماهنگی آن را بر هم می‌زند. هر گاه از قسمت مرتفع، یعنی سمت جنوبی باغ وارد شویم، می‌بینیم که این خیابان پست و بلند است و شکل حوض‌هائی که در مسیر آن قرار گرفته‌اند نیز مختلف است. در یک قسمت حاشیه‌های سبزی در کنار نهرها به چشم می‌خورد که آن‌ها نیز به نوبه خود با حاشیه‌ای از گل شمعدانی زینت یافته‌اند. سرانجام به برجسته‌ترین نقطه باغ، یعنی استخر عمیقش می‌رسیم که اطراف آن را سنگ کار کرده‌اند. این استخر، بسیار عمیق است و اطراف آن را درختان کهن و تنومندی احاطه کرده است. قسمت شمال این استخر، قدری بلندتر از سطح زمین است. این همان چیزی است که در استخر شاه گل نیز دیده می‌شود. هیچ‌یک از قسمت‌های این باغ به تنهائی زیبایی فوق‌العاده و چشمگیری ندارد، در حالی که به‌طور کلی جذاب و آرام است.» عکس از سایت فوراسکوئر (عکاس: Nili) طبق گفته‌های ریش‌سفیدان منطقه، ساخت این باغ به ساعدالملک، یکی از معتمدان و بزرگان شهر تبریز نسبت داده‌شده است. خاندان عدل، این باغ را در حدود ۱۵۰ سال قبل خریداری می‌کنند. از مواردی که طبق سند همراه با باغ معامله شده است، قنات، استخر، بخشی از اراضی روستای فتح‌آباد و ساختمان موجود فعلی باغ را می‌توان نام برد. این باغ در زمان وراث عدل، به‌خصوص غلامرضا عدل توسعه پیدا می‌کند و وسعت آن به وسعت فعلی می‌رسد. مجموعه باغ و عمارت فتح‌آباد نیز در زمان این خاندان بازسازی می‌شود و ظاهرا این بازسازی را یکی از معماران محلی به نام حاج عباس علی ترفیعی، انجام داده است. از میان مواردی که در جریان این بازسازی‌ها انجام‌شده است، رطوبت‌زدائی عمارت باغ و الحاق یک طبقه به آن، جلوگیری از نشتی استخر و آب‌نما و ساخت یک‌سری حوضچه در امداد محور اصلی باغ (شمالی جنوبی) بین عمارت و آب‌گیر انتهای باغ را می‌توان نام برد. تغییر کاربری باغ فتح آبادآموزش‌وپرورش استان آذربایجان شرقی، این باغ را در سال ۱۳۷۴ هجری شمسی از خاندان عدل خریداری کرد و در راستای اهداف آموزش‌وپرورش با تغییر کاربری به شکل «اردوگاه فرهنگی الغدیر» در‌آورد. برای تبدیل باغ به اردوگاه، بخشی از زمین‌های اطراف باغ جهت توسعه و ساخت ابنیه متناسب با اردوگاه در دستور کار آموزش‌وپرورش قرار گرفت. عکس از سایت فوراسکوئر (عکاس: Nili) باغ و عمارت فتح‌آباد در آذرماه سال ۱۳۷۸ هجری شمسی به شماره ۲۵۱۸ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید و هم‌سو با اهداف توسعه باغ، میراث فرهنگی تبریز، توسعه و تغییر کاربری باغ فتح‌آباد را جزو برنامه‌های مطالعاتی خود قرار داد تا توسعه باغ باعث از بین رفتن هویت واقعی آن نشود. در همین راستا آموزش‌وپرورش زیر نظر میراث فرهنگی تبریز در صدد احیاء باغ به شیوه پیشین (کاشت درختان از بین رفته، احیای دسترسی‌های تاریخی و جدید، بناهای تاریخی موجود و دیوارکشی اطراف باغ) برآمد؛ به طوری که تاکنون یکی از محورهای اصلی مسیر آب زیر نظر میراث فرهنگی تبریز مرمت شده و بخش عظیمی از صفه‌سازی محورهای آب، حوضچه‌ها و آب‌گیرها در برنامه زمان‌بندی مرمت باغ قرار گرفته است. ساختار باغ فتح آباداین باغ جزو نمونه باغ‌هایی است که در زمینی تقریبا مسطح با شیب کم بنا شده است. محور اصلی باغ در امتداد شمالی جنوبی متناسب با مسیر حرکت آب قنات و در حد فاصل محور اصلی پیاده‌رو طراحی‌شده است. برای کنترل شیب معبر پیاده‌رو، هشت سکو با ۱۸ پله با اختلاف سطح کل مسیر ۳۰۵ سانتی‌متر در نظر گرفته‌شده است. در وسط محور اصلی باغ درست در امتداد جوی آب در وسط هر یک از سطوح (پله‌های طراحی‌شده) حوضچه‌هایی به‌شکل مستطیل و دایره ساخته‌شده است (چهار حوضچه به‌شکل دایره و یک حوضچه به‌شکل مستطیل در ابعاد متفاوت) که در میان هر یک فواره‌ای موجود است. باغ مذکور در گذشته دارای درختان بیشتری نسبت به وضع کنونی بوده است و با استناد به نقشه ترسیم‌شده ویلبر و ریش‌سفیدان منطقه، محل باغ، معدن درختان پیوندی نارون (قره‌آغاج) محسوب می‌شد. از این درختان به تعداد هشت اصله در اطراف حوضچه دایره‌ای، چهار اصله در اطراف آب‌نمای مربع شکل و دوازده اصله در اطراف آب‌گیر اصلی روبه‌روی عمارت باغ وجود داشت. عکس از سایت فوراسکوئر (عکاس: Nili) عمارت اصلی باغ در امتداد محور اصلی قرار دارد و بنا به نقل‌قول ویلبر، ساختمان جدید در محل کوشک قدیمی ساخته‌شده است. این عمارت به‌شکل کوشکی ساده و کوچک به‌صورت ساختمانی برون‌گرا به وسعت ۲۰۰ متر مربع در دو طبقه ساخته‌شده است. ساختمان طوری طراحی‌شده که امکانات کمابیش کافی برای زندگی دائم یک خانوار در دو طبقه وجود داشته است. با استناد به نقشه ترسیم‌شده ویلبر، در گذشته بناهایی چون سرویس‌های بهداشتی و اصطبل در مجموعه وجود داشته‌اند که به‌علت عدم مراقبت و نگه‌داری از بین رفته‌اند. پرسش‌های متداولباغ فتح‌آباد کجاست؟ باغ فتح‌آباد که امروزه با نام اردوگاه فرهنگی الغدیر فعالیت دارد، در پنج کیلومتری شهر تبریز، در مسیر جاده باسمنج و در نزدیکی فتح‌آباد قرار گرفته است. باغ فتح‌آباد توسط چه کسی ساخته‌شده است؟ طبق گفته‌های ریش‌سفیدان منطقه، ساخت این باغ به ساعدالملک، یکی از معتمدان و بزرگان شهر تبریز نسبت داده‌شده است. آیا باغ فتح‌آباد دارای ارزش تاریخی است؟ بله. باغ و عمارت فتح‌آباد در آذرماه سال ۱۳۷۸ هجری شمسی به شماره‌ی ۲۵۱۸ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید. چه سالی باغ فتح‌آباد به اردوگاه الغدیر تغییر کاربری دارد؟ آموزش‌وپرورش استان آذربایجان شرقی، این باغ را در سال ۱۳۷۴ هجری شمسی از خاندان عدل خریداری کرد و در راستای اهداف آموزش‌وپرورش با تغییر کاربری به شکل «اردوگاه فرهنگی الغدیر» در‌آورد. نویسنده: حمیده کریمی