منطقه حفاظت‌شده هفتاد قله
ایران، استان مرکزی، ۲۵ کیلومتری شمال شرقی اراک
منطقه حفاظت‌شده هفتاد قله، نام خود را از کوه «هفتاد قله» واقع در این منطقه گرفته است و یکی از مناطق برگزیده در میان نواحی حفاظت‌شده در ایران محسوب می‌شود. این منطقه دارای چشم‌اندازهای زیبا، تنوع و شگفتی گونه‌های گیاهی و مأمن انواع گوناگون پستان‌داران، پرندگان و خزندگان، به ویژه پستان‌داران بزرگ علف‌خوار نظیر کل، بز، قوچ و میش است و در واقع یک موزه و آزمایشگاه طبیعی برای علاقه‌مندان به طبیعت و دانش محسوب می‌شود. هر سال گروه‌ها و افراد زیادی از علاقه‌مندان، محققان و دانش‌پژوهان رشته‌های مختلف منابع طبیعی، محیط‌زیست، کشاورزی، علوم زمین و علوم جانوری از این منطقه بازدید و استفاده می‌کنند. به‌عنوان یکی ازجاهای دیدنی اراک، در فصول مختلف سال، به خصوص بهار و تابستان نیز چندین هزار نفر از اهالی شهرهای اطراف منطقه در گروه‌های دانشجویی، دانش‌آموزی، کوه‌نوردی، کارکنان ادارات و کارخانه‌ها و نیز خانواده‌های ساکن در شهرها و روستاهای اطراف، به این منطقه سفر می‌کنند و ساعاتی را در طبیعت زیبای آن سپری می‌کنند. شکار ورزشی نیز بخشی از اکوتوریسم و یکی از اهداف اولیه‌ی مدیریت منطقه حفاظت شده‌ی هفتاد قله به شمار می‌رود. در چند سال اخیر، بر اساس ضوابط و با صدور پروانه ویژه، شکار در این منطقه صورت می‌گیرد که در طی همین سال‌ها، ده‌ها شکارچی از کشورهای مختلف جهان از جمله اسپانیا، چک، قطر، ترکیه، برزیل، ایتالیا و … از طریق آژانس‌های توریستی از این منطقه بازدید کرده‌اند. منطقه هفتاد قله به دلیل شرایط خاص جغرافیایی و پوشش گیاهی انبوه و وفور جانوران وحشی قابل شکار، همواره یکی از تفریح‌گاه‌های تاریخی ایران بوده و از زمان قدیم مورد توجه قرار گرفته است. منطقه هفتادقله در دوران قاجار، یکی از شکارگاه‌های سلاطین بوده و سنگ‌نوشته‌های باقی‌مانده در دیوارهای صخره‌ای دره‌ی چکاب، بیانگر شکار صدها قوچ و میش دریک روز است. حدود ۶۲ کتیبه در کوه‌های هفتاد قله حک‌شده است که قدمت تعدادی از آن‌ها به ۴۰۰ سال قبل می‌رسد. این منطقه که طی سالیان متمادی مورد تاخت و تاز شکارچیان و سودجویان بوده، علی‌رغم اینکه بخش‌های وسیعی از آن به دلیل شکار بیش از حد و چرای بی‌رویه‌ی دام از لحاظ پوشش گیاهی و حیات وحش آسیب‌دیده است، در تاریخ ۱۷ آذر سال ۱۳۴۹، محدوده‌ای از آن شامل کوه‌های هفتاد قله، بره زرد و سیبک توسط سازمان شکاربانی و نظارت بر صید وقت، منطقه شکار ممنوع اعلام‌شده است. سپس در تاریخ ۲۳ مرداد ۱۳۵۳، با اضافه شدن نواحی و کوه‌های سله بهر، انجدان، لته در، سراب ازنا، برآفتاب کارچان توسط سازمان حفاظت محیط‌زیست، به عنوان منطقه حفاظت‌شده‌ی هفتاد قله تغییر نام یافت. این منطقه حدود ۲ / ۷ درصد مساحت استان مرکزی را تشکیل می‌دهد و محیط آن ۱۴۰ کیلومتر است. این منطقه از نظر مکانی در فاصله ۲۵ کیلومتری شرق اراک، ۳۰ کیلومتری شمال خمین و ۱۵ کیلومتری شمال غربی محلات و ۳۵ کیلومتری شمال غربی دلیجان واقع‌شده و از لحاظ تقسیمات کشوری تابع شهرستان‌های اراک و محلات است. منطقه هفتاد قله از نظر وضعیت طبیعی، از پیکره‌ای کوهستانی که در گستره‌ای از تپه ماهورها و دشت‌ها قرار گرفته تشکیل‌شده است. کوه هفتاد قله که بلندترین قله‌ی آن، ۲۶۸۶ متر ارتفاع و در جهت شمال غربی جنوب شرقی امتداد دارد، مهم‌ترین رشته‌کوه این منطقه است. قله‌ها و دره‌های این رشته‌کوه از باارزش‌ترین زیستگاه‌های حیات وحش منطقه هستند. از دیگر کوه‌های منطقه، کوه بر زرد، لته در، کوه قنقال با ارتفاع ۲۸۶۵ متر، سراب ازنا، برآفتاب کارچان و دم شیر و همچنین کوه برف شاه است. دره چکاب یکی از دیدنی‌ترین نواحی این منطقه است. در انتهای دره، چشمه‌ای دائمی وجود دارد که از زیر صخره‌های کوه می‌چکد و آب آن با جریان به سمت ابتدای دره، آب آبشخورهای حیات وحش را تأمین می‌کند. این منطقه دارای پوشش گیاهی غنی است و در انتهای دره نیز درختان کهنسال وجود دارد. در کوه‌های اطراف درختچه‌های بزرگ و کوچک وجود دارد که محیط‌زیست بخشی از حیات وحش منطقه را تشکل می‌دهند. دره سیبک که بین کوه‌های هفتاد قله و بر آفتاب آقایی قرار دارد مانند دره چکاب شرایطی مساعد برای حیات وحش دارد. دره‌ی لته در با چشم‌اندازهای بسیار زیبا و داشتن چشمه و آبشخور و آب و هوای مناسب از زیستگاه‌های ارزشمند هفتادقله است. از میان کوه‌های معروف منطقه می‌توان کوه سله بهر، قنقال، برف شاه، چنا، محمد باقر، دم شیر، لته در، کارچان، کوه پهنه، کوه سیبک، قادر، خواب مانده، تدارک، کوه برآفتاب آقایی، کوه برزرد و کوه هفتاد قله نام برد. دشت‌های این منطقه عبارت‌اند از دشت سرخاب، هموار چال قدیر و قوچک، هموار ابراهیم‌آباد و شانق و هموار کارچان که تا دهه‌ی قبل از زیستگاه‌های مهم آهو در کشور بوده است. پایین‌ترین نقطه‌ی منطقه، دشت شمالی منطقه است که ارتفاع آن ۱۶۷۷ متر برآورد شده است. بر اساس مطالعات اقلیمی، آب و هوای این منطقه از نوع نیمه‌خشک است و از خصوصیات عمده‌ی این آب و هوا، بارندگی مداوم در فصل زمستان، تابستان‌های گرم و کم‌باران و وجود دو فصل مجزا (خشک و مرطوب) در طول سال است. منابع تأمین آب حیات وحش منطقه هفتاد قله، عمدتا سنگاب‌ها و چشمه‌ها هستند که البته سنگاب‌ها در اثر آب حاصل از بارندگی برای مدت زمان کوتاهی در شکاف‌ها و گودال‌های کوچک سنگی به جا می‌مانند در نتیجه، عمر آن‌ها کوتاه است. ولی چشمه‌ها مهم‌ترین و پایدارترین منابع آب منطقه هستند که با راه یافتن طبیعی آب‌های زیرزمینی منطقه به سطح زمین به وجود می‌آیند. منطقه حفاظت‌شده‌ی هفتاد قله ازجاهای دیدنی استان مرکزیبه شمار می‌آید و بین چهار شهر بزرگ اراک، خمین، محلات و دلیجان واقع‌شده است. نزدیکی این منطقه به مرکز استان و دیگر شهرها و همچنین قرار گرفتن در کنار بزرگ‌راه اراک تهران، موقعیتی استثنایی برای این منطقه فراهم کرده است. در بررسی پوشش گیاهی منطقه هفتادقله، در سه دوره رویش کامل، ۲۰۵ گونه از گیاهان نهان‌دانه شناسایی شده‌اند. بیشترین تنوع گونه‌ای به ترتیب مربوط به خانواده‌های کاسنی، نعناع، شب‌بو، گندمیان، چتریان پروانه آسا، میخک، گاوزبان، لاله، میمون و آلاله است. گروهی از گونه‌های گیاهی منطقه حفاظت‌شده‌ی هفتاد قله، دارویی هستند؛ شیرین‌بیان، سوسن بر، کاکوتی، مریم نخودی، شریر، شاتره، ریواس، آلاله، بومادران، درمنه صخره، شکرتیغال، شنگ، خاکشی، منداب، ازمک، چشم خروس دانه ریز، خوشک، چترگندمی، بذرالبنج و … از جمله گیاهان دارویی و معطر شناخته‌شده این منطقه هستند. تنوع جانوری در این منطقه بسیار زیاد است مثل پستانداران، بی‌مهرگان، خزندگان و … قسمت اعظم بی‌مهرگان منطقه را بندپایان، به ویژه حشرات تشکیل می‌دهند. مهره‌داران این منطقه شامل ماهیان، دوزیستان، خزندگان، پرندگان و پستانداران است. دوزیستان منطقه را گونه‌هایی از قورباغه‌ها و وزغ تشکیل می‌دهند که عمدتا در آب‌های راکد اطراف روستاها و چشمه‌های منطقه یافت می‌شوند. شرایط اقلیمی خشک و پوشش گیاهی بوته‌ای منطقه هفتاد قله محیط‌های مناسبی برای زیست انواع خزندگان هستند که از راسته‌ی لاک‌پشت‌ها یک‌گونه لاکپشت مهمیزدار در دشت‌ها و دامنه‌های این منطقه زندگی می‌کند. راسته‌ی سوسمارها شامل ۸ خانواده و ۱۱۲ گونه در ایران هستند و به جز لوس مار و بزمجه بقیه نام فارسی ندارند و آن‌ها را سوسمار یا مارمولک می‌نامند. راسته‌ی مارها در ایران از ۷ خانواده شامل ۶۳ گونه‌ی خشک‌زی و ۹ گونه‌ی دریایی، تشکیل‌شده است. در این منطقه تا کنون هیچ مطالعه‌ای در باره‌ی مارها انجام‌نشده اما برخی از مارهای شناسایی‌شده عبارتند ازمارهای قیطانی (غیر سمی)، شتری (غیر سمی)، گورخری (غیر سمی)، تیرک مار (غیر سمی)، افعی سوسن (نیمه سمی)، افعی پلنگی (نیمه سمی)، تیر مار (نیمه سمی)، مارجعفری (سمی)، گرزه مار یا افعی ایران (سمی). در ایران ۵۰۲ گونه پرنده شناسایی‌شده که ۷۱ گونه از ۲۶ خانواده‌ی آن در منطقه هفتاد قله شناسایی‌شده که از نظر تعداد گونه ۱۴ / ۵ درصد و از نظر خانواده ۳۴ / ۵ درصد پرندگان ایران را تشکیل می‌دهند. به طور کلی ۶۲ درصد از پرندگان هفتاد قله مهاجر و ۳۸ درصد از آن‌ها بومی هستند که ۱۴ / ۵ درصد از آن‌ها مهاجر عبوری هستند. بیشترین تنوع و تراکم پرندگان به ترتیب در نواحی دره‌ی لته در، دره‌ی چکاب و دره سیبک در منطقه هفتاد قله هستند. از بین پرندگان شکارگر در منطقه حفاظت‌شده، دلیجه، عقاب طلایی و سارگپه بومی منطقه بوده و شاهین، هما، رطیل، سنقر گندمی مهاجر هستند. جغد کوچک، گونه‌هایی از خانواده‌ی چکاوک و چلچله، سینه‌سرخ، بلبل، سهره، هدهد، دارکوب، گونه‌هایی از خانواده‌ی کلاغ‌ها، کبک، تیهو، بلدرچین و کبوتر جنگلی از سایر گونه‌هایی هستند که در این منطقه شناسایی شده‌اند. از میان برخی از گوشت‌خوارانی که در رأس هرم غذایی این منطقه هستند، می‌توان گرگ، شغال، روباه، کفتار، گربه‌ی وحشی، رودک و پلنگ را نام برد. همچنین پستان‌داران بزرگ علف‌خوار نیز از مهم‌ترین گونه‌های حیات وحش این منطقه به شمار می‌روند که حیواناتی از قبیل کل و بز (پازن)، قوچ و میش، آهو و گراز آسان‌تر از سایر پستانداران دیده می‌شوند. لازم به ذکر است در گذشته نه چندان دور، یوزپلنگ و کاراکال نیز در این منطقه می‌زیسته‌اند که متاسفانه به علت برخی عوامل مثل شکار بی‌رویه و … از بین رفته‌اند. متاسفانه عواملی از قبیل دام مازاد بر ظرفیت، جاده‌سازی، بوته‌کنی، تبدیل اراضی، خطوط انتقال نیرو، خطوط انتقال گاز، شکار غیر مجاز، چرای بی‌رویه دام، فعالیت‌های نظامی و استقرار واحدهای تولیدی غیر مجاز، این منطقه را تهدید می‌کنند. با وجود این‌که این منطقه تحت نظارت اداره کل حفاظت محیط‌زیست استان مرکزی اداره می‌شود و با وجود اهمیت و ارزش‌های بی‌شمار، آن طور که شایسته آن است مدیریت نمی‌شود و ضروری است که هرچه سریع‌تر، طرح جامع مدیریت آن تهیه شود. به خصوص این‌که این منطقه با وسعت قابل‌توجه، توپوگرافی ویژه و وجود شهرها و روستاهای اطراف آن و همچنین عوامل متعدد تهدید، در حال حاضر تنها با سه پاسگاه محیط‌بانی و تعداد اندکی محیط‌بان تحت کنترل قرار دارد. نویسنده: حمیده کریمی