خانه موزه ابوالحسن صبا
ایران، استان تهران، تهران، میدان بهارستان، خیابان ظهیر الاسلام، شماره ۹۰
ابوالحسن صبا از موسیقی‌دانان و آهنگ‌سازان ایرانی است که صدای ویولن را به خدمت موسیقی ایرانی گرفت. وی یکی از شخصیت‌های برجسته در موسیقی و هنر ایران در نیمه اول قرن بیستم است. صبا با شاگردانی که پرورش داد و با روش‌هایی که در نواختن سازهای ایرانی نوشت، روی نسل‌های بعد از خود اثر شگرفی گذاشت. استاد صبا در موسیقی ایرانی مجتهدی تمام‌عیار بودند. برای آشنایی با این استاد بزرگ و دیدن خانه موزه او با کجارو همراه شوید. هرآنچه درباره خانه موزه ابوالحسن صبا باید بدانید: معرفی خانه موزه ابوالحسن صباخانه موزه ابوالحسن صبا کجاست؟ ابوالحسن صبا کیست؟ بخش‌های خانه موزه ابوالحسن صباآثار خانه موزه ابوالحسن صباساعات بازدید خانه موزه ابوالحسن صبامعرفی خانه موزه ابوالحسن صباخانه موزه صباکهنبش بن‌بست صبا در خیابان ظهیرالاسلام، در میان تعداد زیادی فروشگاه و مغازه کاغذفروشی همچنان پابرجا است، یادآور مردی است که موسیقی اصیل ایرانی وامدار خدمات ارزنده او است. این مجموعه تاریخی امروزه به‌عنوان یکی ازدیدنی‌های تهران، میزبان بازدیدکنندگان است. عکس از آژانس عکس تهران (عکاس: شایان محرابی) بعد از مرگ استاد ابوالحسن صبا، طبق وصیت، خانه او در ۲۹ آبان سال ۱۳۵۳ به موزه تبدیل شد. موزه استاد فقید، خانه مسکونی و اجدادی است که توسط پدرش ابوالقاسم خان پزشک دربار ناصرالدین‌شاه خریده شد و تا هفت پشت در آن زندگی کرده‌اند. خانه صبا در آبان ماه ۱۳۵۳ گشایش یافت. تشکیل خانه صبا به‌شکل موزه بیوگرافیک، در راستای بزرگداشت صبا و ارج نهادن به میراث ارزشمند او در موسیقی ایران بوده است. ساختمان خانه صبا بعد از مرگ او به‌وسیله وزارت فرهنگ و هنر از بازماندگان خریداری شد. وسایل صبا نیز بعدها توسط همسر او به موزه اهدا شدند. البته در میان این وسایل اهدایی، تعدادی از نت‌های زنده‌یاد فرامرز پایور نیز به چشم می‌خورند که شاگردان استاد پایور به موزه صبا اهدا کرده‌اند. در دهه ۵۰ خورشیدی که خانه صبا به‌عنوان موزه شکل گرفت، بخشی به نام عروسک‌های خانم صبا وجود نداشت. این قسمت بعدها تشکیل شد. عکس از ایرنا (عکاس: اکبر توکلی) موزه صبا از نظر کمی با دیگر مجموعه‌های مشابه قابل‌مقایسه نیست. این موزه درمجموع ۲۳۰ متر مربع است؛ هرچند این مقیاس از ارزش‌های موزه نمی‌کاهد. اما نکته‌ای که موزه صبا را از نمونه‌های مشابه متمایز می‌کند، این است که موزه صبا برای اهالی و دوستداران موسیقی ساخته‌شده است. از طرف دیگر، تنها موزه‌ای است که درباره سازها اطلاعات جامع و کاملی به بازدیدکنندگان می‌دهد. خانه موزه ابوالحسن صبا کجاست؟ خانه موزه ابوالحسن صبا در میدان بهارستان، خیابان ظهیر الاسلام، شماره ۹۰ قرار دارد. نزدیک‌ترین ایستگاه مترو به این مکان، ایستگاه بهارستان است که با استفاده از خط دو (فرهنگسرا-صادقیه) می‌توانید خود را به آن برسانید. از این ایستگاه تا موزه حدود ۵۰۰ متر فاصله است. ایستگاه اتوبوس میدان بهارستان نیز فاصله زیادی از این مکان ندارد و خطوط متعددی به آن دسترسی دارند، از جمله خطوط میدان انقلاب-میدان خراسان و میدان بهارستان-شوش. موقعیت جغرافیایی خانه موزه ابوالحسن صبا روی نقشهابوالحسن صبا کیست؟ ابولحسن صبا به روایتی در سال ۱۲۸۱ و به روایت دیگری در چهاردهم فروردین‌ماه ۱۲۸۲، در محله ظهیرالسلام تهران زاده شد. پدرش، ابوالقاسم خان کمال‌السلطنه، مردی از خاندان فضل و هنر، نوه محمودخان صبا، ملک‌الشعرای دربار فتحعلی شاه قاجار بود. ابوالحسن که بعدها نام جد بزرگش صبا را برای نام خانوادگی خود برگزید، از همان کودکی علاقه‌ی خاصی به موسیقی داشت. پدرش که خود اهل موسیقی بود و به آن علاقه داشت، صبا را در ۶ سالگی پیش دوستانش که از اساتید موسیقی بودند، برد تا به او نوازندگی بیاموزند. عکس از ایرنا (عکاس: اکبر توکلی) صبای جوان آن‌چنان شیفته موسیقی بود که روزها سه تارش را به مدرسه می‌برد و در زنگ تفریح، هم‌شاگردی‌هایش را دور خود جمع می‌کرد و برای آن‌ها می‌نواخت. وی بسیاری از سازهای ایرانی را می‌نواخت و هرکدام را نزد استادان برجسته زمان خود یاد گرفته بود، ویولن از حسن‌خان هنگ‌آفرین، تار و سه‌تار از میرزا عبدالله و درویش‌خان، سنتور از علی‌اکبر شاهی، کمانچه از حسین‌خان و تنبک از حاجی‌خان ضربی. علاقه و استعداد صبا در زمینه موسیقی باعث شد که وی رفتن به مدرسه عالی موسیقی را به کالج آمریکایی ترجیح دهد. در سال ۱۳۰۲ کلنل علی‌نقی وزیری، از تارنوازان برجسته تاریخ موسیقی ایران، مدرسه عالی موسیقی را تأسیس کرد و ابوالحسن صبا در آنجا مشغول به تحصیل شد. از همان جا بود که صبا با ایجاد سبک جدیدی در نواختن ویولن تأثیر شگرفی در نحوه نواختن آن در موسیقی ایرانی گذاشت. وی معتقد بود که قبل از این مدرسه، ویولن در موسیقی ایرانی از روی کمانچه مشق می‌شد. صبا در ۲۲ سالگی دانشجوی ممتاز و تک‌نواز برنامه‌های مدرسه عالی موسیقی شد و مورد احترام و تشویق اساتید و دوستانش قرار گرفت. نخستین اثر ضبط‌شده صبا قطعه‌ی «زرد ملیجه» با ویولن بود که در میان دو بند سرود «ای وطن» به صدای روح‌انگیز در سال ۱۳۰۶ در قالب صفحه تولید شد که بسیار هم مورد توجه قرار گرفت. عکس از ایرنا (عکاس: اکبر توکلی) استاد صبا در سال ۱۳۰۶ از طرف استاد علی‌نقی وزیری مامور شد تا در رشت مدرسه‌ای مخصوص موسیقی تاسیس کند. وی نزدیک به دو سال در رشت اقامت داشت. در طول این دو سال، علاوه بر تدریس موسیقی به روستاها و کوهپایه‌های اطراف رشت می‌رفت و به جمع‌آوری آهنگ‌ها و نغمه‌های محلی می‌پرداخت. او آنچه که در ساز نوازندگان یا نی چوپانان می‌شنید، به دقت به روی کاغذ می‌آورد. نوازندگان محلی تعریف می‌کردند که وقتی صبا به دیدارشان می‌رفت با چه دقتی به سازشان گوش می‌داد و می‌نوشت و با چه شور و اشتیاقی آنچه را که شنیده بود، برای ایشان می‌نواخت. صبا معتقد بود که منابع و سرچشمه‌های اصلی موسیقی سنتی ایرانی همان آهنگ‌ها و نغمه‌های محلی است. دکتر تقی تفضلی، نویسنده و موسیقی‌شناس، درباره صبا می‌گوید: «صبا نگران بود که یک عده همیشه می‌گویند موسیقی ایرانی غم‌انگیز، پردرد و غمناک است. می‌گفت اگر قرار باشد که برای عوض کردن آن، بگردند که یک موسیقی نشاط‌انگیز پیدا کنند و خدای‌ناکرده ریشه آن موسیقی، موسیقی ایرانی نباشد، این صدمه و آسیبی است که به موسیقی ایرانی می‌خورد و نوعی از موسیقی به‌وجود می‌آید که ایرانی نخواهد بود. زیرا می‌بینیم عده‌ای هستند که موسیقی اصیل ایرانی را فراموش کرده‌اند و موسیقی‌ای که تحویل جوان‌ها می‌دهند چیزی که نیست، موسیقی اصیل ایرانی است! صبا از اشخاصی است که کاملا سنت موسیقی ایرانی را حفظ کرده و باعث افتخار موسیقی ایرانی است.» ذوق و شیوه پژوهندگی صبا در زمینه جمع‌آوری و تنظیم موسیقی محلی منحصربه‌فرد بود. ژاله، دخترش، در این زمینه می‌گوید: «یک روز درویشی از کنار منزل ما رد می‌شد و مشغول نواختن آهنگی بود. پدر را دیدیم که با عجله و با همان لباس منزل بیرون رفت و به‌دنبال درویش دوید تا آن ترانه را ثبت کند و از هر تکه برگه‌ای که در جیب داشت برای ثبت آن ترانه استفاده کرده بود.» عکس‌های گالری از آژانس عکس تهران (عکاس: شایان محرابی) حاصل تلاش‌های صبا و ارمغان‌هایی که وی از سفر گیلان با خود آورد، قطعات به‌یادماندنی نظیر دیلمان، رقص چوبی قاسم‌آبادی، کوهستانی و امیری مازندرانی بود. این سفرها در حقیقت روح معلمی را در صبا پرورش داد. سفر صبا به گیلان نقطه عطفی در زندگی او و هم‌چنین در سرنوشت موسیقی ایران است. پس از برگشت از گیلان نیز، در سال ۱۳۱۰، در دو اتاق از خانه بزرگ پدریش کلاس موسیقی دایر کرد و مشغول به تدریس شد. در سال ۱۳۱۱ صبا با یکی از شاگردان خود با نام منتخب اسفندیاری، دخترعموی نیما یوشیج، ازدواج کرد و صاحب سه دختر با نام‌های غزاله، ژاله و رکسانا شد. او هیچ‌گاه فرزندانش را به یادگیری موسیقی تشویق نمی‌کرد. به‌گونه‌ای که دخترش، غزاله، از پدرش شنید که می‌گفت: «از نسل خودم موسیقی‌دان نمی‌خواهم!» از آن‌جایی‌که صبا در مدرسه عالی موسیقی درس‌خوانده بود، بسیاری او را به‌عنوان موسیقی‌دان مطرح می‌شناختند. در این میان صفحاتی که وی پر کرده بود نیز در شهرت وی نقش بسزایی داشت و باعث جذب شاگردانش می‌شد. اما هنگامی‌که «رادیو تهران» در سال ۱۳۱۸ شروع به کار کرد، صدای ساز و آواز او به گوش همه ایرانیان رسید و از آن هنگام صبا به‌عنوان استاد یگانه ویولن شناخته شد. صبا، علاوه بر ویولن، سازهای دیگر را نیز تعلیم می‌داد و با بهره‌گیری از تجربیاتش در دوران یادگیری خود، از روش‌های گوناگونی جهت تدریس استفاده می‌کرد؛ به‌خصوص در مورد ویولن، که چندان دنباله‌رو روش‌های غربی نبود. وی در تدریس سعی می‌کرد هرچه می‌داند به هنرجو بیاموزد. از آن‌هایی که بااستعداد بودند؛ اما توانایی پرداخت شهریه را نداشتند، مبلغی دریافت نمی‌کرد و به گفته فرزندانش، شب‌ها تا دیروقت به کار تدریس مشغول بود. از نظر صبا، در موسیقی و یادگیری آن، همواره مرزی وجود دارد که برخی می‌توانند از آن عبور کنند و به پیش بروند و برخی نمی‌توانند. او افراد بااستعداد را تشویق می‌کرد و افرادی را که نمی‌توانستند از آن مرز عبور کنند، به کار دیگری ترغیب می‌کرد. حاصل این تلاش‌ها در تعلیم موسیقی افرادی بودند نظیر علی تجویدی، رحمت‌الله بدیعی، فرامرز پایور، منوچهر جهانبگلو، ملکه برومند و امیرهمایون خرم. عکس از ایرنا (عکاس: اکبر توکلی) آثار مکتوب صبا در زمینه تدریس عبارت‌اند از: ردیف مجلس برای ویولن (در سه جلد)، برای سنتور (در چهار جلد) و برای تار و سه‌تار (در یک جلد). تعدادی از آثار معروف صبا عبارت‌اند از: زنگ شتر، بهارمست، به زندان، به یاد گذشته، در قفس و چهارمضراب‌های گوناگون. صبا، علاوه بر موسیقی، نقاشی را در دوران جوانی در مدرسه کمال‌الملک آموخت. وی علاوه بر آشنایی کامل با ادبیات کلاسیک ایران، زبان انگلیسی را خوب می‌دانست و از ادبیات جدید نیز اطلاع داشت. این موسیقی‌دان بزرگ با نیما یوشیج و شهریار روابطی نزدیک داشت. از میان تمام سازهایی که می‌نواخت، «سه‌تار» را برای خلوت تنهایی خود برگزیده بود و عقیده داشت که سه‌تار بهترین وسیله‌ای است که نوازنده می‌تواند با آن احساساتش را بیان کند. صبا را می‌توان احیاکننده روش صحیح و قدیمی سه‌تارنوازی دانست. ابوالحسن صبا تا آخر عمر خود به تعلیم موسیقی مشغول بود. وی در ۲۹ آذرماه سال ۱۳۳۶، در سن پنجاه و پنج سالگی بر اثر بیماری قلبی در تهران درگذشت و با یک تشییع جنازه باشکوه در گورستان ظهیرالدوله تهران (واقع در خیابان دربند) به خاک سپرده شد. استاد شهریار، شاعر معاصر برجسته ایرانی، با ابوالحسن صبا از دوران جوانی صمیمی بود و در زمان مرگ او نیز، بر بالینش حضور داشت. استاد شهریار قطعه زیر را پس از مرگ ابوالحسن صبا سروده است: ای صبا با تو چه گفتند که خاموش شدی؟ چه شرابی به تو دادند که مدهوش شدی؟ تو که آتشکده عشق و محبت بودی چه بلا رفت که خاکستر خاموش شدی؟ استادان موسیقی، متفق‌القول درباره ابوالحسن‌خان صبا بر این باورند که او مهم‌ترین کار در زمینه موسیقی را انجام داد و آن ایجاد پلی میان زمان قدیم و جدید بوده است. صبا اکثر استادان قدیمی را دیده و از پنج سالگی به‌واسطه شرایط خانواده، از محضر استادان بزرگ موسیقی بهره‌مند شده بود. عکس از ایرنا (عکاس: اکبر توکلی) از سوی دیگر صبا شاگرد کمال‌الملک و از نزدیک‌ترین دوستان ایرج میرزا و استاد حسین بهزاد بود و صرف‌نظر از مهارت در وادی موسیقی، دستی هم در هنرهایی چون شاعری، مجسمه‌سازی، نقاشی و خطاطی داشت. تعداد شاگردانی که از رهگذر مکتب صبا به جامعه موسیقی ورود پیدا کردند و هریک امروز برای خود صاحب آوازه‌ای هستند، بسیار است که از میان آنان می‌توان به مهدی خالدی، حبیب‌الله بدیعی، همایون خرم، حسین دهلوی، فرهاد فخرالدینی و … اشاره کرد. شاگردانی که بعدها استادان بزرگی شدند و هریک اصول و مبانی مکتب صبا را به شاگردانشان منتقل کردند. بخش‌های خانه موزه ابوالحسن صباخانه موزه ابوالحسن صبا، ازخانه‌های تاریخی تهران، دارای پنج اتاق، زیر زمین و حیاطی کوچک است. به مجرد ورود به موزه، حوض پر از آب کوچکی را می‌توان دید که وسط حیاط خودنمایی می‌کند. سمت راست، دالانی است که در اصل، موزه از آنجا و با عبور از مقابل اتاقک نگهبانی آغاز می‌شود. عکس‌های گالری از آژانس عکس تهران (عکاس: شایان محرابی) بخشی از موزه به تصاویر، لوازم شخصی استاد و اسناد و نامه‌های اداری و مکاتبات شخصی او اختصاص‌یافته است. قسمت دوم نیز مشتمل بر مجموعه سازهای موزه است که از منظر قدمت و ارزش، کم‌نظیر هستند. قسمت سوم و پایانی موزه نیز به مجموعه یادگارهای خانم اسفندیاری کوه نور، همسر استاد صبا، تعلق دارد. عکس از ایرنا (عکاس: اکبر توکلی) زیرزمینی که بیشتر به حوضخانه‌های قدیمی شبیه است، طی سال‌های گذشته محلی برای تدریس استادان بزرگی چون علی‌اکبر شهنازی، غلامحسین بنان، علی تجویدی، فرامرز پایور، علی‌اصغر بهاری، احمد عبادی و … بوده است. آثار خانه موزه ابوالحسن صبادر ابتدای سالن، ویترینی قرار دارد که مجموعه‌ای زیبا از وسایل شخصی صبا مانند دفتر یادداشت‌های شخصی او و شعرهایی را به نمایش می‌گذارد که به خط خوش استاد بر سینه کاغذ نقش بسته‌اند. لکه‌های زرد روی دفتر یادداشت و ناخوانایی برخی شعرها و نوشته‌ها حکایت از گذر ایام عمر دارد. عینک و قلم و دوات، بنچاق قدیمی (۱۳۱۶ قمری) منزل استاد، کت و شلوار رسمی او و یک ماسک گچی از صورت این هنرمند، برخی دیگر از وسایل این موزه را تشکیل داده‌اند. در میانه سالن، عکس‌هایی از دوره‌های مختلف زندگی ابوالحسن‌خان صبا در معرض دید گذاشته شده‌اند. این عکس‌ها که از دوره کودکی و نوجوانی تا بزرگسالی وی را در برگرفته‌اند، در واقع برش‌هایی از برهه‌های متفاوت و پر‌فراز‌و‌نشیب زندگی استاد را رقم زده‌اند. عکس‌های گالری از آژانس عکس تهران (عکاس: شایان محرابی) با نگاه به مجموعه یادگارهای باقی‌مانده از خانم صبا می‌توان دریافت که او تنها همسر یک هنرمند نبوده و خود نیز در حیطه هنر فعالیت‌های بسیاری داشته است. خانم صبا اولین زنی است که در ایران به نگارش دستور صنایع‌دستی و خیاطی پرداخت و هنرهای دستی از جمله خیاطی و گلدوزی را علاوه بر تدوین در قالب کتاب، تدریس نیز می‌کرد. بخش مجموعه خانم صبا به ۹۰ عروسک اختصاص دارد که لباس اقوام مختلف ایران را پوشیده‌اند؛ لباس‌هایی که بر اساس تحقیق و تفحص این خانم پژوهشگر و به‌وسیله خود او بر تن این عروسک‌ها دوخته شده است. لباس‌ها به مردم مناطق گوناگون کشور از جمله خراسان، قم، یزد، بندرعباس، گیلان، کردستان، ترکمن صحراو … تعلق دارد. به گفته شبابی، مجموعه خانم صبا به‌نوعی اولین مجموعه کامل مردم‌شناسی در ایران به شمار می‌رود. ساعات بازدید خانه موزه ابوالحسن صباساعات بازدید از خانه موزه ابوالحسن صبا، در روزهای شنبه تا چهارشنبه از ساعت ۸ تا ۱۴ است. در صورت بسته بودن در، کافی است زنگ در را بزنید. برای ورود به موزه نیازمند پرداخت هیچ هزینه‌ای نیستید و بازدید از آن رایگان است. پرسش‌های متداولخانه موزه ابوالحسن صبا کجاست؟ خانه موزه ابوالحسن صبا در میدان بهارستان، خیابان ظهیر الاسلام، شماره ۹۰ قرار دارد. چگونه با مترو به خانه موزه ابوالحسن صبا برویم؟ نزدیک‌ترین ایستگاه مترو به خانه موزه ابوالحسن صبا، ایستگاه بهارستان است که با استفاده از خط دو (فرهنگسرا-صادقیه) می‌توانید خود را به آن برسانید. از این ایستگاه تا موزه حدود ۵۰۰ متر فاصله است. ساعات بازدید خانه موزه ابوالحسن صبا چیست؟ ساعات بازدید از خانه موزه ابوالحسن صبا، در روزهای شنبه تا چهارشنبه از ساعت ۸ تا ۱۴ است. در صورت بسته بودن در، کافی است زنگ در را بزنید. هزینه بازدید از خانه موزه ابوالحسن صبا چقدر است؟ برای ورود به موزه نیازمند پرداخت هیچ هزینه‌ای نیستید و بازدید از آن رایگان است. نویسنده: زهرا خاقانی