معبد مهر مراغه
ایران، استان آذربایجان شرقی، ۶ کیلومتری مراغه، جنوب روستای ورجوی
معبد مهر مراغه، نیایشگاه زیرزمینی و محل پرستش خورشید و برگزاری آیین مهرپرستی بوده که در جنوب روستای ورجوی مراغه به‌صورت زیرزمینی و صخره‌ای بنا شده است. این معبد که جزوجاهای دیدنی استان آذربایجان شرقیمحسوب می‌شود، در تاریخ ۱۹ دی ۱۳۵۶ هجری شمسی با شماره ثبت ۱۵۵۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسید و باید آن را در ردیف یکی از نخستین سکونتگاه‌ها و معابد بشر پیش از تاریخ قرار داد. معبد مهر مراغه با قدمتی بیش از سه هزار سال، میراثی ارزشمند از پیشینه تاریخ و تمدن کهن خطه آذربایجان است و جزو چهار معبد باقی‌مانده از دوره اشکانی به حساب می‌آید که به‌صورت بنایی صخره‌ای در دل زمین کنده شده است. این اثر باستانی در زمان اشکانیان محل عبادت مهرپرستان و پس از ظهور اسلام محل برگزاری آیین‌های مذهبی بود. هرآنچه باید درباره معبد مهر مراغه بدانید: معبد مهر مراغه کجاست؟ معرفی معبد مهر مراغهتاریخچه معبد مهر مراغهمعماری معبد مهر مراغهنکات بازدید از معبد مهر مراغهمعبد مهر مراغه کجاست؟ معبد مهر در ۶ کیلومتری جنوب شرقی مراغه در استان آذربایجان شرقی واقع‌شده است. این معبد که به معبد مهر ورجوی نیز شهرت دارد، در روستای ورجوی قرار دارد. گردشگران برای بازدید از این روستا و معبد آن باید مسیری نیم‌ساعته را در جاده‌های روستایی طی کنند. آدرس: استان آذربایجان شرقی، ۶ کیلومتری مراغه، روستای ورجوی (نمایش روی نقشه) معرفی معبد مهر مراغهمنبع عکس: ویکی پدیا (عکاس: حسین رونقی) معبد مهر مراغه یا نیایشگاه مهری مراغه که با نام نیایشگاه مهری در تاریخ ۱۹ دی ۱۳۵۶ هجری شمسی با شماره ثبت ۱۵۵۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسید، ازجاهای دیدنی مراغهبه حساب می‌آید. این بنای تاریخی مکانی برای برگزاری آیین پرستش مهر (میترا) و متعلق به آیین مهرپرستی بوده است. اهالی منطقه این محوطه را با نام‌هایی مانند «امامزاده معصوم مراغه‌ای»، «اجاق» و «اولیا» می‌شناسند و قسمت‌هایی مانند «معبد»، «قبرستان»، «اصطبل» و «چله خانه» دارد که به‌نظر می‌رسد قبرستانی مربوط به عصر آهن باشد. این معبد در زیر گورستانی تاریخی قرار دارد و با خاک‌برداری، بخش‌هایی از آن خود را نمایان کرد و همچنان بخش عمده‌ای از معبد در زیر خاک مدفون است. منبع عکس: ویکی پدیا (عکاس: حسین رونقی) در بخش فوقانی این بنا، گورستان قرار دارد که گفته می‌شود، مربوط به عصر آهن است. در یکی از سنگ قبر‌های آن نمادی از گرز و کمان وجود دارد و تاریخ ۹۰۸ روی آن ثبت‌شده است. گرز و کمان نماد قومی بود که در قرن نهم و اوایل قرن دهم در سراسر حوزه شرقی دریاچه ارومیه زندگی می‌کرد. همچنین مجسمه قوچ سنگی که نمونه‌های زیادی از آن در گورستان خواجه حیران و قدمگاه آذرشهر دیده‌شده است، در گورستان معبد مهر نیز وجود دارد و مربوط به قوم «قره قویونلو» می‌شود. یکی دیگر از سنگ قبر‌های این گورستان نیز کتیبه‌ای دارد که به هیچ‌یک از اقلام و خطوط اسلامی شبیه نیست و خطی شکسته و منحصربه‌فرد دارد. این سنگ مربوط به سال ۱۰۶۹ هجری است و روی آن نقش سپر، شمشیر و تیر کمان به چشم می‌خورد. شکل کلی سنگ قبر‌های این محل به‌صورت مکعب مستطیل هستند. این بنا قدمت زیادی دارد؛ هرچند هیچ‌گونه حمایتی از طرف مسئولان برای حفظ این اثر تاریخی صورت نگرفته و همچون خرابه‌ای است. ضمن اینکه میراث فرهنگی در عملکردی ناشیانه در بخشی از این بنای سنگی، با سازه فلزی و آجر مرمت‌هایی انجام داده است که به‌همراه انباشت زباله‌ها هر بازدیدکننده‌ای را متاثر می‌کند. غارتگران آثار فرهنگی نیز بی‌رحمانه، سنگ‌های تاریخی گورستان را کنده و به‌جای دیگری منتقل می‌کنند. این معبد هم‌اکنون به‌دلیل ساخت و سازهای اطراف آن و نفوذ آب‌های سطحی به داخل، در حال تخریب است. در حال حاضر در ماه محرم در این معبد عزاداری برای سیدالشهدا انجام می‌شود و بعد از سینه‌زنی و مراسم مشابه، پخش نذری در این مکان صورت می‌گیرد. در واقع، این مورد در حال حاضر تنها کاربردی است که معبد مهر در کنار جنبه گردشگری و تاریخی دارد. تاریخچه معبد مهر مراغهمنبع عکس: ویکی پدیا (عکاس: حسین رونقی) معبد مهر به‌عنوان یکی از کامل‌ترین پرستشگاه‌های تاریخی ایران به حساب می‌آید که قدمت آن احتمالا به دوره اشکانیان می‌رسد؛ گرچه در دوره اسلامی یعنی زمان ایلخانیان دستخوش تغییراتی شد و نشانه‌هایی از اسلام بر تن این معبد به یادگار ماند. وجود کتیبه قرآنی در داخل معبد اشاره به فتح بزرگی دارد که یادآور تسلط حاکمان ایلخانی بر این شهر است. این آثار اکنون به‌دلیل اهمال مسئولان امر با تیشه و چکش غارتگران میراث ایرانی بیشتر آشنا هستند تا ضربه مرمت استادکاران آثار تاریخی برای حفظ این یادگار کهن ایرانی! منبع عکس: ویکی پدیا (عکاس: حسین رونقی)، ویکی مدیا (عکاس: Maryam Ghiravani) طبق تحقیقات و بررسی‌ها، در این معبد آرامگاه یکی از علمای معروف و باتقوا مراغه یعنی آخوند ملا معصوم مراغه‌ای قرار دارد که بعد از وفاتش در این محل دفن شده است. ملا معصوم مراغه‌ای از علمای بزرگ قرن هجدهم هجری قمری محسوب می‌شد که نویسنده تفسیر صافی، وی را یکی از فقهای بزرگ منطقه معرفی کرده بود. تاچندی پیش در این مکان صندوقی چوبی با پارچه مشکی رنگ وجود داشت که افراد در کنار آن شمع روشن می‌کردند. همان طور که گفته شد، معبد مهر مراغه دارای ابعاد ناشناخته زیادی است؛ اما بر اساس مطالعاتی که مرحوم پرویز ورجاوند در این مکان داشته، این معبد مربوط به آیین مهرپرستی بوده و در طول تاریخ تغییراتی در ساختار و شیوه استفاده از آن صورت گرفته است. در دنیای باستان به محل نیایش مهرپرستان مهرابه گفته می‌شد. مهرابه در واقع لحظه‌ای بود که نور خورشید روی سنگ‌آبه مرکزی معابد مهر قرار می‌گرفت و به‌معنای ظهور آناهیتا محسوب می‌شد. افراد در این لحظه به نیایش می‌پرداختند که مصادف با ظهر و طلوع و غروب آفتاب بود. پس از اسلام نیز به محل نیایش و مکان برگزاری نماز، محراب گفته می‌شد که از کلمه مهرابه برداشته‌شده است. مهرپرستی، آیینی ایرانی بوده که نور نمادی از آن است و در دوره‌ای به اروپای غربی نیز نفوذ کرد. آیین مهر که اروپاییان آن را میترائیسم می‌خوانند، از دوران اشکانی تا قرن چهارم میلادی و سلطه رومی‌ها بر سرزمین‌های اروپایی رواج داشت. به‌نظر می‌رسد، شهرستان مراغه دارای مهرابه‌های مختلفی است که معبد مهر و غار‌های اطرافرصدخانه مراغهتنها آثار به جا مانده از این دوران هستند. بعدها معبد مهر مراغه برای اجتماع صوفیان به کار می‌رفت و پیروان شیخ صفی‌الدین اردبیلی در آن جمع می‌شدند. کتیبه‌های حجاری‌شده در معبد مهر از قرن هشتم هجری قمری نیز حکایت از زمانی دارد که این بنا توسط صوفیان مورد استفاده قرار گرفته بود. معماری معبد مهر مراغهمنبع عکس: ویکی پدیا (عکاس: حسین رونقی) معبد مهر مراغه نیایشگاه زیرزمینی و محل پرستش خورشید و برگزاری آیین مهرپرستی بوده است که پیروان آیین مهر، آن را با تراشیدن قطعه سنگ عظیمی از جنس شیست با دهانه‌ای به عرض ۵ ٫ ۴ متر به وجود آورده‌اند. این بنا از نظر حجم کار و دقت هنرمندانی که در امر حجاری آن دخیل بوده‌اند، جزو نمونه‌های ارزنده ستایشگاه‌های کهن به حساب می‌آید. این مجموعه باستانی از قبرستان، معبد و یک محوطه تاریخی تشکیل‌شده است. معبد مهر در زیر زمین بنا شده و جز ورودی که ساختار سراشیبی دارد، هیچ راه دیگری ندارد. ورودی راهرو به‌شکل پهن و شیب‌دار است که عرضی ۲ ٫ ۷ متری در جلو و ۲ ٫ ۶ متری در انتها دارد و ارتفاع (عمق) قسمت سرپوشیده آن ۷ ٫ ۴ متر است. در خاک‌برداری‌هایی که سال‌های ۱۳۸۱ و ۱۳۸۲ هجری شمسی صورت گرفت، معلوم شد که این مکان پله‌هایی داشته است که مربوط به دوره ایلخانی بوده‌اند؛ ولی به‌مرور زمان و با ریخته‌شدن خاک تبدیل به سطحی شیب‌دار شده است. در حال حاضر برای ورود به معبد باید از پله‌های آن پایین رفت. با عبور از پله‌ها به تالار مرکزی خواهید رسید. در سمت چپ ورودی نقشی شبیه به گل و برگ حجاری‌شده است؛ اما با توجه به نوک و انتهای آن، ساختاری شبیه به مار نیز دارد. منبع عکس: گوگل مپ (عکاس: ایوب فارابی) طاق‌ها و واحد‌های مختلف در پیرامون تالار بزرگ این معبد نشان می‌دهد که معبد مهر یکی از بزرگ‌ترین معابد از نوع خود بوده است. از آنجایی که مشخصه معماری در دوران هخامنشی به‌صورت سطوح مسطح و راست گوشه و بدون خطوط منحنی بوده، می‌توان پی برد که این بنا مربوط به دوره اشکانیان است؛ چراکه فضاهای مختلف آن دارای عناصر خمیده هستند. در سمت چپ ورودی فضایی در دل صخره کنده شده است که طرح جالبی دارد. پلان آن به‌صورت مربعی با ابعاد ۱۰ در ۱۰ متر است و در وسط آن ستونی به قطر ۵ ٫ ۵ متر به‌شکل هشت‌ضلعی وجود دارد. این ستون اتاق بزرگ را به چهار قسمت تقسیم می‌کند. در بخش بالایی هرکدام از این چهار بخش، نورگیری به چشم می‌خورد که باعث ایجاد نور مناسب در محل می‌شود. البته با مرور زمان ابعاد این نورگیر‌ها نیز افزایش‌یافته و همین امر باعث شده است که مشکلات مختلفی برای معبد به وجود آید و زباله‌های گوناگون وارد آن شود. ستون بزرگ داخل معبد در سه ضلع دارای ۶ طاقچه است که به‌صورت دوطبقه کنده شده‌اند. بخش بالایی طاقچه‌ها، قوسی دارد که کاملا تداعی‌گر دوران اسلامی است. به‌طور کلی می‌توان مدعی شد که این اتاق با طرح مربعی خود در دوره اسلامی شکل‌گرفته یا حداقل تغییرات بسیاری در این دوره در بخش مذکور رخ‌داده است. منبع عکس: ویکی پدیا (عکاس: حسین رونقی) عنصر سازمان‌دهنده فضا در این مجموعه، تالار مستطیل شکل مرکزی است که با سه‌راه دسترسی، به بخش‌های گنبدی شکل سه‌گانه اطراف خود مرتبط می‌شود. اتاق مدور که یکی از جالب‌ترین قسمت‌های این نیایشگاه است؛ علاوه بر نشانه‌های سلسله‌مراتب میترایی، آثاری از الحاقات و تزیینات اسلامی دارد. قسمت شرقی صخره دارای اتاقکی است که سقف آن شباهت‌هایی با سقف معبد رصدخانه مراغه (غار‌های رصدخانه مراغه) دارد. در این بخش آیات قرآنی به خط ثلث تراشیده شده که باگذشت زمان آسیب‌های زیادی به آن وارد شده است. یکی از آیات این بخش آیه ۱۲۹ از سوره آل‌عمران با متن زیر است: و لله ما فی السماوات و ما فی الأرض یغفر لمن یشاء و یعذب من یشاء و الله غفور رحیمبه این معنا که «و آنچه در آسمان‌ها و زمین است، از آن خداست. هر کس را بخواهد (و شایسته بداند)، می‌بخشد و هر کس را بخواهد، مجازات می‌کند و خداوند آمرزنده مهربان است». معبد مهر مراغه ساختار نسبتا پیچیده‌ای دارد که قدم‌زدن درون آن حس‌وحال جالبی را القا می‌کند و عبور از راهرو‌های کوچک آن می‌تواند تداعی‌گر چندین هزار سال گذشته باشد. نکات بازدید از معبد مهر مراغهمنبع عکس: ویکی پدیا (عکاس: حسین رونقی) برای معبد مهر مراغه هیچ امکاناتی تعبیه نشده است و برای استفاده از سرویس بهداشتی و موارد مشابه باید به مسجد محل بروید که در فاصله چند صد متری معبد قرار دارد. این مسجد در میدان اصلی روستا واقع‌شده است. هنگام بازدید از معبد مهر از نوشتن یادگاری و ریختن زباله بپرهیزید. در این محل هیچ راهنما و تابلویی وجود ندارد که اطلاعاتی درباره معبد را در اختیارتان قرار دهد. از آنجا که هیچ تابلویی وجود ندارد که مسیر منتهی به معبد را به شما نشان دهد، بهتر است از مردم محلی کمک بگیرید. مسیر مرتبط به روستای ورجوی تنها از سوی شهرستان مراغه است که جاده‌ای آسفالته دارد. پرسش‌های متداولمعبد مهر مراغه کجاست؟ معبد مهر در ۶ کیلومتری جنوب شرقی مراغه در استان آذربایجان شرقی واقع‌شده است. این معبد که به معبد مهر ورجوی نیز شهرت دارد، در روستای ورجوی قرار دارد. آیا معبد مهر مراغه ثبت ملی شده است؟ بله. این اثر در تاریخ ۱۹ دی ۱۳۵۶ هجری شمسی با شماره ثبت ۱۵۵۶ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسید. آرامگاه چه کسی در معبد مهر مراغه قرار دارد؟ در این معبد، آرامگاه یکی از علمای معروف و باتقوای مراغه یعنی آخوند ملا معصوم مراغه‌ای قرار دارد که بعد از وفاتش در این محل دفن شده است. معبد مهر مراغه چه کاربردی داشته است؟ این اثر باستانی در زمان اشکانیان محل عبادت مهرپرستان و پس از ظهور اسلام محل برگزاری آیین‌های مذهبی بود. نویسنده: سعید میرزاپور / بازنویسی: صدیقه شجاعی