قلعه قورتان ورزنه
ایران، استان اصفهان، ۱۰ کیلومتری ورزنه به طرف اصفهان
در گذشته به‌واسطه نیاز به حفظ امنیت مردمان، شهرها به‌گونه‌ای متراکم ساخته می‌شدند که اصطلاحا به آن ارگ می‌گفتند. این ارگ‌ها در مناطقی که حفاظ‌های طبیعی مانند کوهستان و جنگل وجود نداشت، متداول‌تر بودند. ارگ قورتان که از آن با نام قلعه قورتان نیز یاد می‌کنند، یکی از مناطق مسکونی تاریخی در استان اصفهان محسوب می‌شود. آنچه باید درباره قلعه قورتان ورزنه بدانید: قلعه قورتان کجاست؟ درباره قلعه قورتان ورزنهوجه تسمیه روستای قورتانتاریخچه قلعه قورتان ورزنهمعماری قلعه قورتان ورزنهبخش‌های مختلف ارگ قورتاناقامتگاه قورتاننکات بازدید از قلعه قورتان ورزنهجاهای دیدنی اطراف قلعه قورتانقلعه قورتان کجاست؟ آدرس: استان اصفهان، شهرستان ورزنه، ۱۰ کیلومتری شهر ورزنه به طرف اصفهان (مشاهده در نقشه) عکس از وب‌سایت Wikipedia | عکاس: صادق مطلبمجموعه ارگ تاریخی قورتان ازجاهای دیدنی ورزنهبه شمار می‌رود و در روستای قورتان قرار دارد. فاصله اصفهان تا قورتان حدود ۹۰ کیلومتر برآورد می‌شود و ارگ هزار ساله قورتان در ۴۵ کیلومتری شمال غرب تالاب گاوخونی و در مسیر جاده اصفهان-ورزنه واقع‌شده است. مسیر دسترسی به قلعه قورتانبرای دسترسی به قلعه قورتان از شهر ورزنه وارد جاده اصفهان شوید. با امتداد این جاده به چهارراه سهران خواهید رسید. مسیر سمت راست چهارراه را در پیش بگیرید و با طی مسافت سه کیلومتری و عبور از زاینده‌رود، خود را به قلعه قورتان برسانید. درباره قلعه قورتان ورزنهعکس از گوگل‌مپ | عکاس: Sara ۶۹۶ ارگ قورتان را می‌توان مجموعه‌ای تاریخی یا حتی شهری تاریخی دانست که در روستای قورتان، مرکز دهستان گاوخونی قرار دارد. در این بنای خشتی و گلی بناهای مستقل و تاریخی دیگری نیز به چشم می‌خورد. ارگ قورتان سه مسجد، یک حمام و دو قلعه خان‌نشین و یک بازار را در قلب خود جای داده است. علاوه بر این، طبق گفته اهالی روستای قورتان، در گذشته کاروان‌سرا، آسیاب و بناهای دیگری نیز در ارگ وجود داشت که به مرور زمان از بین رفته‌اند. ارگ قورتان را شاید بتوان جزو معدود قلعه‌های خشتی و گلی در دنیا دانست که هنوز هم در آن سکونت وجود دارد. این مجموعه تاریخی در فهرست آثار ملی ثبت‌شده است. وجه تسمیه روستای قورتانعکس از گوگل‌مپ | عکاس: Neeku Shamekhiبهرام پنجم ساسانی به «بهرام گور» شهرت داشت. علت شهرت بهرام پنجم به این نام را توانایی وی در شکار گورخر می‌دانند و منطقه قورتان را یکی از قلمروها و شکارگاه‌های بهرام گور برشمرده‌اند. روستای قورتان یا گورتان به‌دلیل داشتن تعداد گورخر فراوان و هم به‌دلیل حکم‌رانی بهرام گور، به این نام شهرت یافته است؛ ازاین‌رو، می‌توان اذعان داشت که واژه قورتان معرب شده «گورتان» است. از طرف دیگر، برخی نیز قورتان را برگرفته از واژه قورخانه به‌معنای اسلحه‌خانه یا انبار مهمات به کار برده‌اند و براین عقیده‌اند که از این مکان برای انبار سلاح استفاده می‌شده است. زبان مردم قوتان، علاوه بر فارسی‌زبان ولاتی است که با نام ورزنه‌ای نیز شناخته می‌شود. ریشه این زبان به باور زبان‌شناسان، به فارسی قدیم و پهلوی بازمی‌گردد. زبان ولاتی در میان ساکنان شرق استان اصفهان رواج دارد. تاریخچه قلعه قورتان ورزنهعکس از وب‌سایت Wikipedia | عکاس: Mohsen Heiatianقدمت روستای قورتان به قرن چهارم و دوره حاکمیت بهرام پنجم ساسانی می‌رسد؛ البته با توجه به تحقیقات و کاوش‌های باستان‌شناسی در منطقه و کشف بقایای ظروف سفالی مربوط به دوره هخامنشی، قدمت سکونت در محدوده این روستا چندهزار ساله است. ارگ تاریخی قورتان ارگی بزرگ و وسیع است که قدمت آن به قرن چهارم هجری و به دوره حاکمیت دیلمیان می‌رسد. گفته می‌شود این قلعه، از قلاع نظامی بوده و در مواقع ناامنی، زندگی بیش از ۵۰ خانوار را به‌خوبی تامین می‌کرده است. ارگ قورتان تا سال ۱۳۳۵ شمسی مکانی مسکونی قلمداد می‌شد. فشارهای حکومتی و عدم مالکیت شخصی بر زمین‌ها و نبود توان مالی برای ساخت‌وساز خانه در محدوده خارج از ارگ، سبب باقی ماندن مردم در ارگ برای سالیان طولانی شد. با استقرار مردم در خانه‌های جدید، خانه‌های قدیمی داخل ارگ به محلی برای نگهداری دام و انباری برای ذخیره علوفه تبدیل شدند. کاربری قلعه برای استفاده کشاورزی سبب شد که سرعت تخریب بافت قدیمی قلعه بیشتر شود. در حال حاضر، در قسمت جدید قلعه نیز نزدیک ۱۰ خانوار سکونت دارند که این بخش از قلعه نسبت به بخش قدیمی آن سالم‌تر است. معماری قلعه قورتان ورزنهعکس از گوگل‌مپ | عکاس: مجید سهیل‌نیاارگ تاریخی قورتان در حدود پنج هکتار مساحت داردوسعت ارگ قورتان حدود پنج هکتار برآورد می‌شود و مصالح به کار رفته در آن طبق آب و هوای کویری و به‌طور کامل از خشت و گل بنا شده است. قلعه قورتان حصاری کنگره‌دار دارد که با استفاده از مصالحی چون خشت خام، دارای استحکام وعظمت فوق‌العاده‌ای است. ارتفاع حصارها از زمین تا کنگره ۹ متر و ارتفاع برج‌ها از زمین تا کنگره ۱۲ متر است. باروی شمالی ۲۵۰ متر و باروی شرقی در حدود ۱۸۰ متر طول دارد. تعداد برج‌های دیده‌بانی بنا در حدود ۱۴ برج است که یکی از آن‌ها و قسمتی از حصار ارگ، بر اثر طغیان و انحراف مسیر رودخانه زاینده‌رود تخریب شده‌اند. قطر دیوار بنای قلعه در پایین متغیر است و از سه تا چهار متر تغییر می‌کند. سالم‌ترین بخش قلعه، ضلع شرقی آن محسوب می‌شود که کنار جاده اصلی قرار گرفته است. در قلعه دو در یا دروازه شمالی و جنوبی دیده می‌شود و هر دروازه یک هشتی بزرگ به قطر ۶ متر دارد. متاسفانه دروازه جنوبی قلعه به‌دلیل طغیان آب رودخانه تخریب‌شده است. بخش‌های مختلف ارگ قورتانمساجد ارگ قورتانعکس از وب‌سایت Wikipedia | عکاس: Mohsen Heiatianمسجد اهله: یکی از مساجد واقع در قلعه، با نام مسجد اهله یا مسجد شبستان شهرت دارد. این مسجد از معماری خاص و جالبی برخوردار است و با دیگر بخش‌های قلعه تفاوت دارد. این بخش از قلعه به‌عنوان یکی از دیدنی‌ترین بخش‌ها شناخته می‌شود. مسجد بالا: مسجد بالا مسجدی است که تاریخ احداث آن به اوایل اسلام می‌رسد. قدمت این مسجد را می‌توان از محراب‌های آن تشخیص داد. این مسجد دو محراب دارد که یکی قدیمی و دیگری جدیدتر است. مسجد ابراهیم: مسجد دیگر ارگ با نام مسجد ابراهیم شهرت یافته است. تاریخ ساخت این مسجد به سال ۱۰۸۴ هجری قمری و دوره شاه سلیمان صفوی برمی‌گردد. این مسجد در ضلع شمال شرقی ارگ و در نزدیک حمام قرار دارد. بازار ارگ قورتاندر مرکز ارگ، بازاری وجود داشت که از دو قسمت تشکیل‌شده بود. در بخش اول این بازار، بازارچه‌های نجارها و کاروان‌سرا و در بخش دوم، کسبه دیگر فعالیت داشتند. اکنون از این بازار جز ویرانه‌ای باقی نمانده است. حمام ارگ قورتانحمام روستا در ضلع غربی ارگ واقع‌شده است. در زمان قدیم حمام ارگ به‌صورت خزینه‌ای موجود بود که آب آن به‌وسیله هیزم گرم می‌شد و هیزم آن را از مسافت طولانی به روستا می‌آوردند. بعد از سال ۱۳۵۷ حمام مرمت شد و از آن تاریخ تاکنون، مورد استفاده اهالی ارگ قرار دارد. عکس از گوگل‌مپ | عکاس: مجید سهیل‌نیاکبوترخانهکبوترخانه ارگ قورتان در سال‌های اخیر مرمت شده استکبوترخانه ارگ در ضلع شمال غربی آن قرار گرفته است. این کبوترخانه در نمای بیرونی خود ۱۲ سیلو به‌صورت هلالی دارد که هرکدام از آن‌ها، یکی از پایه‌های بنا محسوب می‌شود. ارتفاع این سیلوها در حدود ۱۵ متر و قطر آن‌ها ۱۲ متر است. قلعه نواب و باغچه‌گلیکی از قلاع قرارگرفته در ارگ قورتان، قلعه نواب است. قدمت این قلعه به پیش از ساخت ارگ قورتان برمی‌گردد. قلعه نواب را می‌توان معروف‌ترین قلعه داخل ارگ دانست. قلعه باغچه گل نیز دیگر قلعه ارگ محسوب می‌شود که دارای قدمت بسیار است. آرگاهدر داخل ارگ چهار آسیا وجود دارد که در زبان محلی به آن‌ها «آرگاه» می‌گویند. این آسیاها اغلب به‌صورت سنگی هستند و حیوانات آن‌ها را به حرکت درمی‌آورند. این چهار آسیا، به آرگاه حسینعلی نصرالله، آرگاه حاج ابراهیم، آرگاه میرمهدی و آرگاه حاج میرزا توکلی شهرت دارند. نخلداندر وسط ارگ بنایی به ارتفاع ۶ متر وجود دارد که به آن نخلدان می‌گویند. قدمت این بنا به دوره صفویه بازمی‌گردد. این محل که گچ‌بری زیبایی دارد، در گذشته محل نگهداری نخل مربوط به عزاداری امام حسین بوده است. اقامتگاه قورتانعکس از گوگل‌مپ | عکاس: کوروش جوانمردیاقامتگاه قورتان که با نام اقامتگاه بوم‌گردی بالابان نیز شناخته می‌شود، در میان ارگ قورتان قرار دارد و می‌تواند تجربه‌ای فراموش‌نشدنی را برای گردشگران رقم بزند. پس از مرمت و بازسازی در بهمن ۱۳۹۸، یکی از خانه‌های قدیمی ارگ هزار ساله قورتان به اقامتگاه قورتان تبدیل شد و امروزه ظرفیت پذیرش ۴۰ مهمان را دارد. واحدهای اقامتگاه حال‌وهوایی سنتی دارند و جز یک اتاق، تمامی اتاق‌های دیگر دارای سرویس بهداشتی مشترک هستند. از دیگر امکانات اقامتگاه قورتان می‌توان به پارکینگ غیرمسقف عمومی، راهنمای محلی و سیستم گرمایشی اشاره کرد. نکات بازدید از قلعه قورتان ورزنهعکس از گوگل‌مپ | عکاس: Masoudقلعه قورتان از جمله مقاصد گردشگری پرطرفدار است و بنا بر گفته سرپرست اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی شهرستان ورزنه، سالانه حدود ۴۰ هزار بازدیدکننده دارد؛ بنابراین بهتر است در ایام تعطیل و آخر هفته‌ها به این ارگ تاریخی سفر نکنید. قلعه قورتان دارای امکانات رفاهی و زیرساخت‌های مناسب برای استقبال از گردشگران نیست؛ با این حال، برخی امکانات رفاهی محدود مثل سرویس بهداشتی و فروشگاه در محدوده آن وجود دارد. هنگام بازدید از ارگ قورتان، از آسیب‌رسانی به دیواره‌ها و طاق‌های قدیمی خودداری کنید. هنگام بازدید از روستای قورتان، به فرهنگ بومی مردم منطقه احترام بگذارید. راهنمایان محلی برای تسهیل بازدید گردشگران در منطقه قلعه قورتان حاضر هستند. به‌دلیل نبود نورپردازی مناسب، بازدید خود را از قلعه قورتان به روشنایی روز محدود کنید. بازدید از قلعه قورتان رایگان است. جاهای دیدنی اطراف قلعه قورتانعکس از گوگل‌مپ | عکاس: مجید سهیل‌نیاکویر ورزنهآدرس: استان اصفهان، ۱۰۰ کیلومتری شرق اصفهان، شهرستان ورزنه (مشاهده روی نقشه) کویر ورزنه، یکی از زیباترین کویرهای مرکزی ایران است که در شرق استان اصفهان و در فاصله ۱۱۷ کیلومتری از شهر اصفهان و ۵۳۰ کیلومتری از شهر تهران قرار دارد. سایت تفریحی واحه واقع در این کویر، دارای تفریحات و امکاناتی چون موتورهای چهارچرخ یک‌نفره و دو‌نفره، زیپ لاین، سافاری، شترسواری، رستوران، شربت‌خانه، کمپینگ و پاراگلایدر در کنار تفریحاتی چون پیاده‌روی بر تپه‌های شنی، عکاسی در شب و تماشای ستارگان برای گردشگران است. تالاب گاوخونیآدرس: استان اصفهان، ۳۰ کیلومتری ورزنه (مشاهده در نقشه) تالاب گاوخونی با وسعت ۴۷۰ کیلومتر مربع، در ۳۰ کیلومتری ورزنه واقع‌شده است. این تالاب که نقش حیاتی در اکوسیستم منطقه دارد، زیستگاه جانورانی چون گورخر، کل، بز، میش، قوچ وحشی، خوک، گراز، انواع مار، مارمولک، سوسمار، گرگ، شغال، روباه شنی، کفتار، لاک‌پشت، بزمجه، افعیشاخدار، جبیر، خرگوش و انواع خفاش محسوب می‌شود. پرسش‌های متداولقلعه قورتان کجاست؟ قلعه قورتان در استان اصفهان، شهرستان ورزنه، ۱۰ کیلومتری شهر ورزنه به طرف اصفهان قرار دارد. مصالح به‌کار رفته در ساخت قلعه قورتان چیست؟ خشت و گل. مساحت قلعه قورتان چقدر است؟ پنج هکتار. هزینه بازدید از قلعه قورتان چقدر است؟ بازدید از قلعه قورتان رایگان است. نویسنده: زهرا آذرنیوش / پوریا محمدی پیوند