قلعه سورک
ایران، استان چهارمحال و بختیاری، ۴۰ کیلومتری جنوب شرقی شهرکرد، روستای سورک
قلعه سورک معروف به قلعه نصیرخان بختیاری ازجاهای دیدنی شهرکرداست و در روستای سورک از توابع بخش کیار و در ۴۰ کیلومتری جنوب شرقی شهرکرد، مرکز استان چهارمحال و بختیاریقرار دارد. روستای سورک دارای آثار تاریخی دیگری نیز است، اما این قلعه که در حدود اواخر دوره قاجار ساخته‌شده، مهم‌ترین اثر تاریخی روستا است. موقعیت و مشخصات قلعهقلعه سورک در حدود نود سال پیش به دستور نصیرخان سردار جنگ ساخته‌شده است. این اثر به‌عنوان یکی ازجاهای دیدنی استان چهارمحال و بختیاری، در تاریخ بیست و دوم تیرماه سال ۱۳۷۶ با شماره ثبت ۱۸۹۸ در فهرست آثار ملی ایران ثبت‌شده است. قلعه سورک در قسمتی از روستای سورک که مسکونی نیست، قرار دارد. به این مفهوم که ساختمان قلعه به‌صورت منفرد و جدا از قسمت مسکونی روستا ساخته‌شده است. فاصله ساختمان قلعه از آخرین بخش مسکونی روستا در حدود دویست و پنجاه متر است. قلعه سورک درمحوطه‌ای به مساحت پانزده هکتار قرار دارد. ساختمان قلعه سورک دو طبقه است. زیربنای قلعه در حدود شش هزار متر است. ساختمان اصلی قلعه شامل یک طبقه زیرزمین و یک طبقه شاه‌نشین است. زیرزمینزیرزمین بنا در ارتفاع یک متری از سطح زمین دارای یک راه‌ر‌و و اتاق‌های کناری است که محل سکونت خدمه، انبار و ذخیره آذوقه ساکنین قلعه بوده و با مصالح خشت و ملاط گل ساخته‌شده است. بنای شاه نشینبنای شاه‌نشین از طریق دو پلکان سنگی شمالی و جنوبی قابل‌دسترسی است و شامل ایوانی طویل و ستون‌دار (چهارده ستون) و چند اتاق بزرگ و مرتفع می‌شود که تنها تزیین موجود در این اتاق‌ها سربخاری‌های گچبری شده است. سقف بنا تیرپوش و نمای آن با ورقه‌ای فلزی قاب‌بندی شده‌اند. ستون‌های به کار رفته در ایوان ساده و از ته ساقه و سرستون تشکیل شده‌اند. حمامحمام اختصاصی قلعه در ضلع جنوبی و متصل به بنای اصلی قرار دارد، این حمام دارای رخت‌کنی است با چهار ستون سنگی، میاندری کوچک، گرمخانه و خزینه است. گرمخانه با نمایی از کاشی‌های اسلیمی و ابر و باد تشکیل‌شده که دارای نمایی سنگی همچونقلعه چالشتراست. این قلعه دارای معماری جالب و درون‌گرا است. به این مفهوم که درون ساختمان بیشتر از بیرون آن مورد توجه معماران و سازندگان قلعه بوده است. طی سال‌های گذشته باغات سیب و انگور اطراف بنا از بین رفته و تنها ساختمان اصلی، حمام و ویرانه‌های ساخت و سازهای جنب ورودی شرقی به جای مانده است. آنچه امروز از بنای قلعه باقی‌مانده، دو طبقه اصلی ساختمان، محوطه قلعه، حوض، ورودی، بناهای جانبی و حمام خصوصی است. قلعه سورک یک اثر منحصربه‌فرد است. این قلعه با ظاهری کاملا ساده طراحی و ساخته‌شده است. سادگی و در عین حال ظرافت خاص بنا سبب جذابیت خاص این بنا می‌شود. شواهد نشان‌دهنده آن است که ساخت و ساز این بنا به‌ویژه در خصوص تزئینات و نماسازی کامل نشده که این خود به دلایلی ازجمله تحولات سیاسی و عدم مرکزیت بنا به‌عنوان محل استقرار دائمی بانی بنا نصیرخان ارتباط می‌یابد. تصویر زیر ساختمان جنبی قلعه است. اطراف بنا از چهار جهت به زمین‌های کشاورزی محدود شده و مصالح به کار رفته در ساختمان از خشت است. برای تزیینات بیرون ساختمان و نما از آجر استفاده‌شده است. در قلعه سورک گچ‌بری‌هایی با نقش‌های گیاهی برای تزیین سربخاری‌های ساختمان به کار برده شده است. حیاط قلعه شامل درختان بسیار زیادی است. روبروی ساختمان قلعه، حوضی حجاری‌شده است. معماری حوض به شکل ترنج است. ستون‌های قلعه نیز دارای حجاری‌اند. درب‌های قلعه از جنس چوب هستند. حوض حجاری‌شده ترنج‌شکل، ستون‌های حجاری‌شده، درب‌های چوبی و گچبری‌هایی با نقوش گیاهی تزئینات این بنا را تشکیل می‌دهند. نصیرخان سردار جنگقلعه سورک متعلق به نصیرخان سردار جنگ است. نصیرخان ملقب به سردار جنگ (زاده ۱۲۳۴ - درگذشت ۱۳۱۰) نظامی و سیاست‌مدار دوران قاجار بود. وی پسر سوم امامقلی خان حاجی ایلخانی و برادر کوچک‌تر امیر مفخم بختیاری است. نصیرخان از سرداران ارشد قشون محمدعلی شاه بود، که به جمع مشروطه‌خواهان پیوست. پدر، برادران، عموزادگان و خود او، سال‌ها ایلخان بختیاری بوده‌اند. نصیرخان در مناصب مختلفی چون حکمرانی اصفهان، کرمان، یزد و همچنین وکالت مجلس شورای ملی حضور داشت. در سال ۱۲۹۷ نصیرخان از سوی وثوق‌الدوله نخست‌وزیر، مأمور سرکوب یاغیان رضا جوزانی و جعفرقلی چرمینی در منطقه چهارمحال و اطراف اصفهان شد و به همین مناسبت به حکومت اصفهان رسید. وی تا آغاز انتخابات در دوره چهارم مجلس شورای ملی، که خود استعفاء کرد، در حکومت اصفهان باقی ماند. نصیرخان در اواخر سال ۱۳۰۳ به بیماری مبتلا شد. پس از مدتی، از بختیاری به اصفهان رفت و در بیمارستان مرسلین انگلیسی بستری شد. در اصفهان، مداوای پزشکان معالج وی، پیشرفتی حاصل نکرد و با پیشنهاد پزشکان بیمارستان، روانه آلمان شد. نصیرخان، ۷ سال پایانی زندگی را در کشور آلمان سپری کرد و سرانجام در سال ۱۳۱۰ خورشیدی، در شهر برلن آلمان درگذشت. پیکرش را به نجف اشرف منتقل نموده و در آنجا، به خاک سپردند. سمت چپ (نصیر خان) سردار جنگاین بنا توسط اداره کل میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری استان چهارمحال و بختیاری در حال مرمت است. قلعه سورک با سبک معماری زیبا و جالب هر ساله میزبان گردشگران داخلی و خارجی بی‌شماری است که برای بازدید از این اثر تاریخی به استان چهارمحال و بختیاری سفر می‌کنند. نویسنده: زهرا آذرنیوش