برج پیر علمدار
ایران، استان سمنان، دامغان، محله خور، خیابان مطهری، خیابان نزدیک مسجد جامع
بقعه پیر علمدار دامغان، برجی را در خود جای داده است که به جهت معماری، ویژگی‌های بارزی داشته و از همین روی مورد توجه محققان این عرصه قرار گرفته است. این برج ازجاهای دیدنی دامغانبه شمار می‌رود و از سری برج‌های مدور آجری کم‌خیز دارای گنبد مخروطی پیازی است که نزدیک به پنجاه عدد از این نوع برج‌ها در ایران‌زمین موجود است. برج پیر علمدار از جهت قدمت بعد از برج گنبد قابوس گرگان (ساخته‌شده به سال ۳۹۷ هجری قمری) دومین برج کهن ایران است. پیرعلمدار کیست؟ این بنای تاریخی، آرامگاه ابی جعفر محمد بن ابراهیم، پدر یکی از فرمانروایان حکومت آل زیار در ناحیه قومس (سمنان و دامغان کنونی) به نام بختیار ملقب به ابوحرب است و با توجه به یکی از کتیبه‌های موجود در این قصر (ساختمان‌های دارای گنبد را در آن زمان قصر می‌نامیدند) بنا، به دستور بختیار بعد از وفات پدرش در سال ۴۱۷ هجری قمری و توسط حاجی حسین مشهور به بنای دامغانی ساخته‌شده است. برج پیر علمداراین برج، با ارتفاع ۱۳ متر دارای گنبدی با قطر داخلی ۴ ٫ ۵ متر است و از جمله نخستین بناهایی است که در آن از نقش برجسته آجرچینی برای خارج کردن نمای ساختمان از رج‌های هم‌شکل و یکنواخت استفاده‌شده است. بدنه استوار این برج، شامل دو بخش است: بخش پایین که حدود نیمی از ارتفاع کلی برج را شامل می‌شود. آجرکاری ظریف، ساده و بدون بندکشی دارد و دروازه ورودی (واقع در جنوب غربی برج و رو به سوی مسجد و صحن) به همراه تزییناتش در این بخش جای گرفته است. بخش فوقانی شامل هفت نوار تزیینات تسمه‌ای آجرتراش به همراه کتیبه‌ای زیبا زیر پیش‌آمدگی سطح بالای دیوار است که سبب شهرت گنبد شده است. این پیش‌آمدگی سازه‌ای است که گنبد را نگه داشته است. قسمت‌های دیگر بقعه پیر علمداریکی دیگر از جلوه‌های معماری زیبا و کهن ایرانی در این مجموعه، ورودی آرامگاه است که به صورت قاب مستطیل‌شکل طراحی‌شده است. این ورودی شامل سردر و تزییناتش چون حواشی، کتیبه و گچ‌بری‌های متناسب و ستون‌های پیل‌پا مانند می‌شود. البته سابقا این بقعه ایوانی مقرنس نیز داشته است که به جز قسمتی از کتیبه زیبای آن، اثری از آن باقی نمانده است. بقعه پیر علمدار که ازجاهای دیدنی سمنانمحسوب می‌شود، در پانزدهم دی‌ماه سال ۱۳۱۰ شمسی به شماره ثبت ۷۹ در بین آثار ملی ایران ثبت شد. کتیبه‌های بقعه پیر علمدار دامغاندر این آرامگاه کهن، سه سری کتیبه وجود دارد که هر کدام برای علاقه‌مندان به تاریخ معماری حقایق بسیاری را در مورد طراحان و سازندگان‌شان بیان می‌کنند. کتیبه بیرونی گنبدکتیبه‌ای زیبا با خط کوفی مشبک ساده به عرض ۷۵ سانتی‌متر که دورتادور قسمت خارجی گنبد نصب‌شده و در آن از آجر برش داده‌شده در زمینه گچی استفاده‌شده است و در واقع نگین نمای ساختمان برج است. این کتیبه همان کتیبه‌ای است که در آن سال ساخت، مشخصات سازنده، کسی که دستور ساخت داده به همراه مشخصات فرد مدفون در این مکان، ذکر شده است. کتیبه داخلی گنبدکتیبه‌ای با خط کوفی مشبک از نوع محشی (دارای حاشیه) گره‌دار به عرض ۸۰ سانتی‌متر که بر دیواره داخلی بنا و در حدود بالای در نصب‌شده و از نوع نقاشی روی زمینه گچی است و آیاتی از قرآن مجید در آن به زیبایی مشخص است. خط کوفی محشی گره‌دار، یکی از انواع پیچیده و درهم‌بافته خط کوفی است که در حروف عمودی خود مثل الف و لام گره‌چینی‌هایی حیرت‌آور دارد. کتیبه سردریک سطر کتیبه با خط کوفی ساده از نوع گچ‌بری با آیه شریفه بسم‌الله که بالای سردر در ورودی بقعه نصب‌شده است. نویسنده: حمیده کریمی