مسجد جامع عتیق دماوند
ایران، استان تهران، دماوند، بین محله قاضی و فرامه (چریک)
مسجد جامع عتیق دماوند در شرق شهر دماوند قرار دارد و با شماره ۲۳۰ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این بنای تاریخی از نوع مساجد شبستانی است که با توجه به معماری مناره، سرستون‌ها، تزیینات، پیشینه ساخت آن را به دوره سلجوقیان نسبت می‌دهند. قدیمی‌ترین بخش مسجد را می‌توان شبستان کوچک زمستانی در طبقه زیرین مسجد در جبهه شمال و مناره رفیعی دانست که همچنان اصالت اولیه خود را حفظ کرده‌اند. هرآنچه باید درباره مسجد جامع عتیق دماوند بدانید: مسجد جامع عتیق دماوند کجاست؟ معرفی مسجد جامع عتیق دماوندتاریخچه مسجد جامع عتیق دماوندمعماری مسجد جامع عتیق دماوندمرمت‌های مسجد جامع عتیق دماوندمسجد جامع عتیق دماوند کجاست؟ آدرس: استان تهران، دماوند، بین محله قاضی و فرامه (نمایش روی نقشه) مسجد جامع عتیق دماوند بین محله قاضی و فرامه در شرق شهر دماوند قرار دارد و از جهت شمال و جنوب و غرب به خیابان محله، از جهت شرق به خانه‌های مسکونی محدود می‌شود. معرفی مسجد جامع عتیق دماوندمسجد جامع عتیق دماوند یکی از بناهای مذهبی و تاریخی استان تهران محسوب می‌شود که به‌لحاظ معماری، اصالت و قدمت، در بین دیگر آثار تاریخی وجاهای دیدنی دماوندشاخص و شناخته‌شده است. منبع عکس: گوگل مپ (عکاس: حمید جهان‌فروز) مسجد جامع دماوند به تقلید از مساجد شبستانی ساخته شد؛ اما به‌خاطر زلزله‌های مکرری که در دماوند اتفاق افتاد، بنا رو به ویرانی گذاشت. در پی تعمیرات و دخل‌وتصرف‌های بعدی، مسجد چهره‌ای تازه به خود گرفت. این بنای ارزشمند با شماره ۲۳۰ در فهرست آثار ملی ایران قرار دارد و در حال حاضر برای اقامه نماز استفاده می‌شود و امکان بازدید از آن وجود دارد. تاریخچه مسجد جامع عتیق دماوندمنبع عکس: سایت negahdll ۳. ir (عکاس: ناشناس) با توجه به اسناد تاریخی به نظر می‌رسد که مسجد جامع دماوند در دوره حکومت سلجوقیان ساخته‌شده؛ اما با توجه به این موضوع که در منطقه دماوند بارها زلزله رخ‌داده و بنای مسجد جامع آسیب‌دیده و تعمیر و مرمت شده است؛ احتمال می‌رود که مسجد پایه و اساس قدیمی‌تری داشته باشد. جالب است بدانید که برخی معتقدند، احتمالا بنای نخستین مسجد، آتشکده‌ای کهن بوده و بعدها به مسجد تغییر یافته است؛ چراکه در بسیاری از سرزمین‌هایی که اسلام وارد شد، تغییر مکان‌های مذهبی رخ داد و آن‌ها به مسجد تبدیل شدند. علت این باور را می‌توان جهت قبله دانست که غیرمعمول است و شاید به سبب ساخت مسجد روی پایه‌های بنایی دیگر، دیوار جنوبی آن نامنظم ساخته‌شده است تا محراب به سوی قبله باشد. تک‌بیت شعری وجود دارد که نام شاعر آن معلوم نیست؛ اما اهمیت و اعتبار مسجد جامع را نشان می‌دهد: مسجدی که عرش پیوند است مسجد جامع دماوند استدر زمان حکومت فتحعلی شاه در سال ۱۸۱۸ میلادی، «جیمز موریه» نخستین طرح را از مسجد جامع دماوند کشید. وی طرحی از روستا از سمت شمال ترسیم کرد؛ به‌گونه‌ای که مناره مسجد نمایان بود. «ژاک دمرگان» دومین فردی محسوب می‌شود که تصویری از مسجد جامع دماوند از جهت جنوب به ثبت رسانده است. او در اوایل دهه ۲۰ هجری شمسی هنگام عبور از شهر دماوند این تصویر را ثبت و بدون بیان مطلبی در مورد مسجد، آن را در کتاب خود منتشر کرد. «مایرون بی اسمیت» در سال ۱۹۳۵ میلادی پس از بازدید از مسجد جامع دماوند و بررسی آن، نقشه‌ای حرفه‌ای از آن را به تصویر کشید. متاسفانه معماران هنگام بازسازی مسجد طبق نقشه مایرون اسمیت پیش نرفتند و با بی‌دقتی برخی از بخش‌های مسجد را جابه‌جا ساختند؛ به‌عنوان مثال ایوانی به‌جای اتاق‌ها احداث کردند. معماری مسجد جامع عتیق دماوندمنبع عکس: گوگل مپ (عکاس: امیر کبریتچی) مسجد جامع بر فراز تپه‌ای مشرف به شهر به‌صورت ساختمانی مستقل به شکل متواز‌ی‌الاضلاع و در جهت شمالی-جنوبی ساخته شد. دیوار جبهه شرقی به‌صورت مورب به داخل کشیده شده بود. پایه بنا با قلوه‌سنگ و ملاط گل ساخته شد و سپس روی پایه سنگی، دیواری با آجرهای خشتی به وجود آمد؛ آنگاه روی دیوار را با کاهگل پوشاندند. سقف تیرپوش مسجد به‌شکل مسطح و از جنس گیاه خاردار یا گون همراه با خاک رس بود و مهار آن به‌وسیله طاق‌های قوسی‌شکل و ستون‌ها صورت می‌گرفت. مسجد سه ورودی داشت که ورودی مردانه در جبهه شمالی و ورودی زنانه در جبهه جنوبی واقع‌شده بود و ورودی کوچکی در جبهه شمال شرقی وجود داشت. طرح مسجد جامع دماوند به‌شکل شبستانی با یک متوازی‌الاضلاع نامنظم بود که این بی‌نظمی در مساجد اولیه از این نوع، رواج داشت. مسجد جامع عتیق دماوند از صحن و تالار شمالی صحن، شبستان زمستانی، شبستان مسجد، اتاق‌های غربی و شرقی صحن، ستون‌ها، محراب اصلی، چندین محراب و کتیبه‌های متعدد تشکیل می‌شود. شبستانچهار ستون مرتفع در شبستان شمالی وجود دارد که در قسمت سقف به‌یکدیگر می‌رسند و گنبد مسجد را ایجاد کرده‌اند. قسمت جنوبی شبستان نیز دارای ایوان بزرگی است که تمامی سطوح آن با کاشی هفت رنگ و نقوش گل پوشانده شده است و محراب مسجد در مرکز آن قرار دارد. در جهت شرقی و غربی دو شبستان، فضاهایی وجود دارد که ارتباط دو شبستان را فراهم می‌کنند و بخش شرقی شامل فضای وسیع‌تری است که در حال حاضر به‌عنوان محل استقرار خانم‌ها استفاده می‌شود. منارهمنبع عکس: سایت negahdll ۳. ir (عکاس: ناشناس) قطعا مناره مسجد که از بخش‌های اصلی و تاریخی مسجد اولیه دماوند به حساب می‌آید، در دوره حکومت سلجوقیان ساخته شد و همچنان می‌توان آن را در ضلع شمال شرقی مسجد کنونی مشاهده کرد. مناره کاملا مستقل از دیوار مسجد در بخش شمال شرقی قرار دارد و با استفاده از آجر پخته، آهک و ملاط گچ ساخته‌شده است. البته یک ضلع مناره متصل به دیوار مسجد است که به‌صورت نیمه‌مستقل دیده می‌شود و تزیینات و کتیبه‌ای ندارد. پی مناره از سنگ‌های تراشیده‌شده به‌صورت مربع ساخته‌شده است. معمار و طراح مناره، دو راه ورودی برای آن در نظر گرفته بود که یکی از بخش شمال غربی و از صحن مسجد عبور می‌کند و دیگری ورودی کوچکی در بخش شمال شرقی مناره است. پله‌های مارپیچی داخل مناره در جهت خلاف عقربه‌های ساعت و از جنس آجر هستند. سقف این پله‌ها شکل گنبدی دارد و نورگیری با پنجره مشبک تعبیه‌شده است که روشنایی پله‌ها را تامین می‌کند. به‌خاطر ارتفاع، عرض‌کم، شیب پله‌ها و سقف گنبدی، صعود به مناره کار آسانی نیست. در زمان بازسازی مسجد، بخش بالای مناره مرمت و کتیبه‌ای در این قسمت افزوده شد که نمایانگر مناره‌ای متعلق به دوره سلجوقیان با کتیبه‌ای جدید و منقوش به خط کوفی سفید است که زمینه‌ای از کاشی‌های آبی رنگ آن را تزیین کرده‌اند. این کتیبه مزین به آیه ۵۶ سوره احزاب است. اعتمادالسلطنه در مورد این مناره چنین نوشته است: مناری که در ضلع شمال شرقی است، یک ربع به قرینه خراب‌شده و سه ربع باقی‌مانده تقریبا ۱۴ تا ۱۵ ذرع ارتفاع دارد. محرابمنبع عکس: گوگل مپ (عکاس: حمید صدقی‌نژاد) محراب اصلی در جنوب غربی شبستان در منتهاالیه دیوار مسجد قرار دارد. سایر محراب‌ها را به تقلید از این محراب ساخته‌اند که ظاهرا در زمان فتحعلی شاه قاجار مورد تعمیر و مرمت قرار گرفته و تغییراتی در آن به وجود آمده است. محراب مسجد دماوند به محراب مدرسه حیدریه قزوین و محراب مسجد گلپایگان شباهت دارد. بدین ترتیب تمامی شواهد و آثار حاکی از این است که مسجد جامع دماوند، متعلق به دوره سلجوقی است. کتیبهاطلاعات کاملی از تمام کتیبه‌های قبلی مسجد در دسترس نیست و برخی از آن‌ها شامل سنگ‌نبشته ستون سمت راست بالای محراب اصلی، کتیبه ستون شبستان سمت جنوب غربی در دیوار مسجد، کتیبه محراب ستون شبستان سمت جنوب غربی در طول دیوار، کتیبه ستون مدور شبستان نزدیک محراب اصلی، کتیبه ستون مدور جنوب غربی شبستان مسجد فعلی، کتیبه روی کاشی‌های دوره صفویه، کتیبه سنگی دوره صفویه، کتیبه سنگی دوره قاجاریه، کتیبه‌های در ورودی شمالی و جنوبی، کتیبه‌های در ورودی جنوبی می‌شود. البته امروزه تنها برخی از آن‌ها بر جای مانده است. کتیبه ستون‌های مدور شبستان نزدیک به محراب اصلی، یکی از کتیبه‌هایی محسوب می‌شود که در مسجد جامع کنونی و درست در همان مکان اولیه خود قرار دارد. کتیبه ستون مدور جنوب غربی شبستان امروزی نیز در بالای یکی از پایه‌ی طاق قوس‌های شبستان تعبیه‌شده است. کتیبه سنگی دوره حکومت صفوی نیز در راهروی ورودی در بخش جنوبی مسجد جامع امروزی قرار دارد که روی آن فرمان شاه‌عباس حک‌شده است: سواد فرمان شاه‌عباس حکم جهان مطاع شد. آنچه در این وقت شفقت به عنایت شاهان درباره شیعیان الکا دماوند و خوار و فیروزکوه از ابتدای توشقان ئیل مالوجهات ایشان در رسد یک ماهه شهر رمضان سوای توجیهاتی که باجاره داده می‌شود بتخفیف و تصدیق مقرر داشتیم. مستوفیان عظام دیوان اعلی این رقم عطیه را در دفاتر خود ثبت کرده، تغییر و تبدیل به قواعد آن راه ندهد و آنچه تیمول و مواجب همه‌ساله مقرر برطرف دانند و آنچه مقرر است، حواله می‌شود. مالوجهات شهر مذکور را سال به سال کم کرده، تتمه را ارباب حوالات نمایند، تیولداران الکا مذکورات مسطور و مقرر داشته رسد یک ماهه شهر مذکور را از تیول خود برطرف دانند و طلبی ننمایند. کلانتر و مدخدایان الکا مذکوره به حقیقت رسیده، اگر سنی در میان شعیان بوده یا مردم محلی از محلات آنجا باشند، تخفیفات آن داده نمی‌شود و نسخه منفتح آن درست داشته، به دفتر خانه همایون فرستند که در دفاتر ثبت نمایند و دانسته باشند که اگر پنهان کرده باشند، در دنیا بازخواست خواهد شد و در آخرت در خدمت حضرت امیرالمومنین امام المتقین شرمنده خواهد بود و تغییرکننده تخفیف مذکور به لعنت الهی و نفرین حضرت رسالت پناهی گرفتار شود و باید که دستور دوام الشرف را بر سنگ نقش کرده و بر در مسجد جامع نصب نمایند و در دعاگویی دوام دولت قاهره تقصیر نکنند، فیشهر شعبان سنه اربع و عشرین و الف. تزییناتمنبع عکس: سایت negahdll ۳. ir (عکاس: ناشناس) تزیینات مسجد نخستین نیز زیبا و در عین سادگی و شکوه با استفاده از گچ و آجر انجام‌شده بود. می‌توان آثاری از این تزیینات را در بدنه و پایه ستون‌ها، زیر زطاق قوس‌ها و همچنین در قسمت بالایی طاق‌ها مشاهده کرد. تزیینات گچی همچون مهره‌های ضربدری گچی و ستاره‌ای که از دوران دو مربع ایجاد شده‌اند، در ستون بخش ورودی از صحن به شبستان به کار برده شده است. نام مبارک امام علی (ع) به‌صورت چلیپا و نیز مهر گچی مربعی‌شکل، از دیگر تزیینات مسجد به حساب می‌آید. منبع عکس: سایت negahdll ۳. ir (عکاس: ناشناس) تزیینات کاشی‌کاری نیز در دوران حکومت صفوی و قاجاری هنگام تعمیرات و بازسازی مسجد صورت گرفته است. این تزیینات شامل ازاره دیوار رو به قله و محراب اصلی می‌شود. اعتمادالسطنه در این باره نوشته بود: بعضی کاشی‌کاری‌ها و خشت‌های کاشی در برخی از قسمت‌های مسجد دیده می‌شود که چندان قدمت و امتیازی ندارد. مرمت‌های مسجد جامع عتیق دماوندمنبع عکس: سایت negahdll ۳. ir (عکاس: ناشناس) آنچه که در بسیاری از متون تاریخی بیان‌شده، مسجد در ارتفاعی نزدیک به دو هزار متری از سطح دریا روی مسجدی قدیمی‌تر ساخته‌شده است. متاسفانه مسجد جامع دماوند به‌دلیل تعمیرات و بازسازی‌هایی که در طی قرون و سال‌های مختلف به خود دید و نیز به‌دلیل تخریب، بازسازی، تغییرات و تصرفاتی که در دهه ۳۰ هجری شمسی بر آن وارد شد، ارزش تاریخی‌اش را تا حد زیادی از دست داد. امروزه از بقایای مسجد کهن دماوند فقط مناره‌ای دایره‌ای و آجری و نیز یکی از ستون‌های داخل شبستان و در شرقی آن باقی‌مانده است. در نتیجه سایر بخش‌های مسجد امروزی از نظر تاریخی ارزشی ندارد و در سال‌های اخیر به آن اضافه‌شده است. از جمله تعمیرات مسجد می‌توان به دوره حکومت «خواجه یاقوت» در سال ۷۸۸ هجری شمسی اشاره کرد که نخستین تعمیر مسجد به حساب می‌آمد. در زمان حکومت شاه اسماعیل صفوی نیز مسجد جامع عتیق پنج مرتبه مورد تعمیر و بازسازی قرار می‌گیرد. سپس در زمان حکومت فتحعلی شاه قاجار در سال ۱۲۱۰ هجری شمسی مسجد بازسازی می‌شود. منبع عکس: سایت negahdll ۳. ir (عکاس: ناشناس) در زمان حکومت ناصرالدین‌شاه نیز تعمیراتی در مسجد انجام شد تا سرانجام در دوره حکومت پهلوی، این مسجد قدیمی و میراث ارزشمند ملی سه بار دیگر مورد مرمت و بازسازی قرار گرفت. آخرین تعمیر در سال ۱۳۳۷ هجری شمسی توسط معماران لرزاده و نصرالله کیاماری در مسجد اتفاق افتاد؛ به‌گونه‌ای که مسجد عتیق تخریب و مسجد جدیدی روی پایه‌های مسجد قبلی احداث شد و به این ترتیب، مسجد جامع دماوند از شکل و صورت قدیمی و اولیه خود بیرون آمد. حاج نصرالله کیاماری درباره تخریب و ساخت مسجد جدید گفته بود: یکی از پیرمردهای محله درویش برای من تعریف کرد که این مسجد را در زمان صفویه، دو برادر از ثروتمندان دماوند تعمیر کرده‌اند. ظاهرا ساختمان مسجد از خشت و گل و سنگ بود و تبدیل به بنای متروکه‌ای شده بود. این دو برادر همت کرده و مسجد را تعمیر و تکمیل کردند. اینکه آن را در چه مدت ساختند، نمی‌دانم، آن‌طور که شنیدم، هفت قطار شتر آجر از ورامین به دماوند آمده تا مصالح ساختمانی را تامین کند. حدود ۱۶۰ سال پیش (۱۲۵۰ هجری قمری) زلزله مهیبی در دماوند، بناهای زیادی را تخریب و نفوس بسیاری را از بین برد. مسجد هم به سبب همین زلزله دستخوش خرابی شد. مردم از محلات مختلف جمع شدند و هر محل، گوشه‌ای از مسجد را ساختند. تعمیر وسط ساختمان را نیز خوانین به عهده گرفتند. این ساختمان به همین شکل بود تا زمان مرحوم حاج عبدالله توسل که ایشان برای مرمت و تاکید بنا همت کرد. یکی از روزها حاج عبدالله مرا دید و گفت بیا و برای مسجد حوضی بساز. من هم قبول کردم. مشغول ساختن حوض شدم. چند روز بعد حاج عبدالله آمد و به من گفت استاد نصرالله دست نگهدار، فعلا ساختن حوض را تعطیل کن. من هم اطاعت کردم. ایشان رفت و ۱۰، ۱۵ روز بعد معمار لرزاده را آورد و کار مسجد هم به تدریج شروع شد. آقای مجد که به دماوند آمدند، ایشان کار بازسازی مسجد را جدی‌تر پیگیری کرد. هنگامی‌که بنای مسجد را می‌خواستند خراب کنند، از طرف باستان‌شناسی آمدند و مانع تخریب ستون‌های مسجد شدند که مربوط به دوره سلجوقیان بود. منبع عکس: گوگل مپ (عکاس: حمید صدقی‌نژاد) مرحوم حاج عبدالله برخی از ستون‌ها را خراب کرد؛ اما دو ستون به همان شکل باقی بود تا اینکه بعد از انقلاب برداشته شد. اداره باستان‌شناسی به ما گفت، حالا که تصمیم شما بر تخریب است، پس باید پای دیوار محراب و شبستان به همان سبک زمان سلجوقیان بندکشی شود. من این کار را قبول کردم و با آقای استاد محمد تقی کرمانی مشغول کار شدیم. کار ما بدین شکل بود که به جهت استحکام بندکشی‌ها، مقداری کتیرا را با گچ مخلوط می‌کردیم تا گچ را نگه دارد. بندها را هفت تا هشت تا می‌کشیدیم. استاد محمد تقی رویش را پر می‌کرد و من هم با قلم بریده به همان سبک زمان سلجوقیان تقسیم‌بندی می‌کردم که اکنون همان گچ‌بری‌ها باقی است. پرسش‌های متداولمسجد جامع عتیق دماوند کجاست؟ مسجد جامع عتیق دماوند بین محله قاضی و فرامه در شرق شهر دماوند قرار دارد. آیا مسجد جامع عتیق دماوند ثبت ملی شده است؟ بله. این سازه تاریخی با شماره ۲۳۰ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. قدمت مسجد جامع عتیق دماوند به چه زمانی می‌رسد؟ دوره سلجوقیمهم‌ترین ویژگی معماری مسجد جامع عتیق دماوند چیست؟ مناره تاریخی مسجدنویسنده: محبوبه حسنی / بازنویسی: صدیقه شجاعی