سازه‌های آبی شوشتر
ایران، استان خوزستان، شوشتر، خیابان شریعتی
سفر این بار کجارو به یکی از استان‌های جنوبی ایران است و قصد داریم با هم به استان خوزستان و شهر تماشایی شوشتر برویم تا از سازه‌های آبی شوشتر در این شهر دیدن کنیم. این مجموعه تاریخی از کم‌نظیرترین سازه‌های مهندسی جهان است که قدمت آن به عصر ساسانیان می‌رسد و در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است. پس اگر به دیدن یکی از مهم‌ترین سازه‌های مهندسی جهان باستان علاقه‌مند هستید؛ کجارو را در این سفر تاریخی به شهر شوشتر و بازدید از سازه‌های آبی شوشتر همراهی کنید. سازه‌های آبی شوشتر را بیشتر بشناسید: معرفی سازه‌های آبی شوشترسازه‌های آبی شوشتر کجاست؟ بخش‌های مختلف سازه‌های آبی شوشتردر سفر به سازه‌های آبی شوشتر کجا اقامت کنیم؟ جاهای دیدنی اطراف سازه‌های آبی شوشترمعرفی سازه‌های آبی شوشترمنبع عکس: خبرگزاری میزان (عکاس: امین رحمانی) عنوان بزرگ‌ترین مجموعه صنعتی پیش از انقلاب صنعتی، وصفی است که مادام دیولافوا از سازه‌های حیرت‌انگیز و اعجاب‌آوری که در شوشتر دیده است در سفرنامه خود آورده است. اغراق‌آمیز نخواهد بود اگر سازه‌های آبی شوشتر را یکی ازعجایب ایرانو جهان باستان بدانیم. این مجموعه از چنان عظمت و شگفتی برخوردار است که با دیدن آن، پی به نبوغ سازندگان آن خواهید برد. سازه‌های آبی شوشتر، نشان‌دهنده دانش بالای ایرانیان باستان در مهندسی هیدرولیک استسازندگان سازه‌های آبی شوشتر از نبوغ و دانش فنی زیادی در زمینه مهندسی هیدرولیک برخوردار بوده‌اند و با مدیریت و کنترل آب، اقدام به بهره‌برداری صحیح و اصولی از منابع آبی کرده‌اند. آن‌ها با احداث سازه‌های آبی متعدد، انحراف و انتقال آب رودخانه کارون؛ کاملا هوشمندانه از آب نهایت استفاده را برده‌اند و از آن برای آشامیدن، آبیاری زمین‌های کشاورزی و صنعت استفاده کرده‌اند. قدمت سازه‌های آبی شوشترمنبع عکس: خبرگزاری ایسنا (عکاس: مرتضی زنگنه) اگرچه احتمال می‌رود سنگ بنای سازه‌های آبی شوشتر در زمان هخامنشیان گذاشته‌شده باشد، قدمت این مجموعه شگفت‌انگیز به عصر ساسانی برمی‌گردد و ساخت‌وساز آن را به پادشاهانی چون اردشیر اول و شاپور نسبت می‌دهند؛ اما به‌طور کلی این مجموعه در طی زمان و در دوره‌های مختلف کامل‌تر شده و بخش‌هایی به آن اضافه‌شده است. بر اساس اسناد و مدارک در عهد قاجار نیز مرمت و بازسازی در این اثر صورت گرفته است. کاربرد سازه‌های آبی شوشترهر یک از سازه‌های آبی شوشتر کارکرد و کاربرد خاص خود را دارند که در ارتباط با یکدیگر، مجموعه‌ای به هم پیوسته را تشکیل می‌دهند. در ساخت و معماری سازه‌های شوشتر نیز مصالحی چون سنگ، آجر و ملاط ساروج به‌کاررفته است. این سازه‌ها، روزگاری موجب رونق صنعت و کشاورزی بودند و نقش مهمی در حمل و نقل، ارتباطات و بازرگانی داشتند. سازه‌های آبی شوشتر، آب را یکسان و برابر به همه شهر رسانده و از فورانرود کارونجلوگیری می‌کردند. همچنین هوای خنکی را پدید می‌آورند که از راه شوادون‌ها که در گویش شوشتری به سردابه و زیرزمین گفته می‌شود، آب را به خانه‌های مردم می‌فرستادند. افزون بر آن، زمین‌های کشاورزی سیراب می‌شدند و چرخ‌های آسیاب برای تهیه آرد گندم به کار می‌افتادند. سازه‌های آبی شوشتر کجاست؟ منبع عکس: خبرگزاری مهرسازه‌های آبی شوشتر یکی از جاذبه‌های دیدنی و خارق‌العاده استان خوزستان و از مهم‌ترین و ارزشمندترینجاهای دیدنی شوشتراست. این مجموعه صنعتی- اقتصادی در مجاورت بافت تاریخی شوشتر جای دارد و به‌راحتی می‌توانید از آن دیدن کنید. مسیر دسترسی به سازه‌های آبی شوشترمنبع عکس: خبرگزاری میزان (عکاس: امین رحمانی) برای دیدن سازه‌های شوشتر باید راهی خوزستان شوید و سپس مسیر رسیدن به شوشتر را در پیش بگیرید. اگر از سمت تهران حرکت می‌کنید می‌توانید از مسیر آزادراه خرم آباد- اندیمشک به‌سمت شوشتر بروید که در این صورت نزدیک ۹ ساعت زمان می‌برد تا به این شهر برسید. بعد از ورود به شهر، تابلوهای راهنما شما را به این جاذبه حیرت‌آور هدایت خواهند کرد. همچنین از هر کس نام و نشان سازه‌های آبی را بگیرید؛ شما را راهنمایی خواهد کرد. بخش‌های مختلف سازه‌های آبی شوشترمنبع عکس: خبرگزاری مهرسازه‌های آبی شوشتر، دهمین اثر ثبت‌شده ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو استمجموعه سازه‌های آبی شوشتر شامل بخش‌های مختلفی همچون پل‌ها، بندها، آسیاب‌ها، آبشارها، کانال‌ها، سیکا (محلی جهت استراحت و تفریح) و تونل‌های عظیم هدایت آب است. در طول زمان بسیاری از اجزای سازه‌های آبی شوشتر در سیل و سایر عوامل از بین رفته و از میان آنچه که باقی‌مانده، تعدادی از آن‌ها با نام نظام آبی تاریخی شوشتر، درفهرست میراث جهانی یونسکوبا شماره ۱۳۱۵ به ثبت رسیده است. پنج تیرماه سال‌روز ثبت سازه‌های آبی شوشتر است که در سال ۱۳۸۸ به‌عنوان دهمین اثر جهانی ایران شناخته شد. در ادامه با آثار ثبت‌شده سازه‌های آبی شوشتر بیشتر آشنا می‌شوید. بند میزانمنبع عکس: خبرگزاری میزان (عکاس: امین رحمانی) بند میزانبا نام‌های بند قیصر، شاپوری، دولت‌شاه، تراز، خاقان و محمدعلی شاه نیز شناخته می‌شود. این بند موجب دو شاخه شدن آب رودخانه کارون شده و آن را به دو شاخه شطیط و گرگر تقسیم می‌کند. به‌دلیل اینکه آب تقسیم‌شده در رود شطیط دو برابر حجم آب تقسیم‌شده به رود گرگر است، رود گرگر را دودانگه یا مسرقان و رود شطیط را چهاردانگه می‌گویند. این بند برای میزان کردن آب جاری دو رودخانه گرگر و شطیط احداث‌شده است؛ برای همین به آن بند میزان گفته می‌شود که به‌صورت دایره‌ای با سنگ تراشیده و ساروج در ابتدای رود گرگر ساخته‌شده است و در انتهای آن برج کلاه فرنگی قرار دارد. این بند از چند دهانه تشکیل‌شده که مهم‌ترین آن‌ها دهانه‌ای است جدا که تنظیم آب دو شاخه رودخانه را انجام می‌دهد؛ به‌گونه‌ای که اگر دبی گرگر بیشتر از یک سوم باشد آن را به شاخه شطیط انتقال می‌دهد و برعکس؛ که این خود از شاهکارهای معماری این بند است. برج کلاه فرنگیمنبع عکس: خبرگزاری میزان (عکاس: امین رحمانی) کلاه فرنگی برجی هشت‌ضلعی و مشرف به بند میزان است که روی پایه چهارمتری از سطح زمین قرار دارد. در حال حاضر، از ارتفاع آن هفت متر باقی‌مانده و در نمای آن سنگ‌های تراش‌خورده کار شده بوده است. درباره زمان ساخت و کاربرد برج کلاه‌فرنگی شوشتر چندین نظریه وجود دارد؛ برخی معتقدند که این برج جایگاه دیده‌بانی قیصر روم یا شاپور ساسانی و محل نظارت بر کار کارگران بوده است؛ اما برخی بر این باور هستند که از این برج بر مقدار و شدت جریان رودخانه نظارت می‌کردند. برج کلاه فرنگی را در میدان ۱۷ شهریور شوشتر در انتهای خیابان بلوار می‌توانید ببیند. رودخانه دست‌کند گرگررود گرگر که در شمال شوشتر جریان دارد یکی از شاخه‌های فرعی رودخانه کارون است که توسط بند میزان از آن جدا شده است. این رود به‌صورت دست‌کند و مصنوعی، به دستور اردشیر، پادشاه ساسانی ایجاد شده است. کف این رود را سنگ‌فرش و آن‌ها را با بست‌های فلزی به هم متصل کرده‌اند و این کار برای جلوگیری ازعمیق‌تر شدن بستر آن بوده است. این رود از داخل شهر عبور می‌کند و آب مورد نیاز کانال‌ها و تونل‌ها را تأمین می‌کند. سپس گرگر در محل بند قیر به شاخه شطیط می‌پیوندد که به‌همراه رود دز به رودخانه کارون می‌ریزند. پل بند گرگرمنبع عکس: خبرگزاری میزان (عکاس: امین رحمانی) پل بند گرگر به‌همراه سه تونل انحرافی به نام‌های شهر، سه کوره و بلیتی در پایین‌دست بند میزان و بر فراز آسیاب‌ها قرار دارند. این پل بند که آب را تراز مشخصی نگه می‌دارد، روی صخره ایجاد شده و تونل‌ها نیز در درون صخره کنده شده‌اند که وظیفه تأمین آب مورد نیاز برای چرخاندن چرخ آسیاب را بر عهده داشته‌اند. در حال حاضر نیز با از کار افتادن آسیاب‌ها، این آب به‌صورت آبشار از دهانه تونل‌ها بیرون می‌ریزد. مجموعه آبشارها و آسیاب‌های آبیمنبع عکس: میراث فرهنگی استان خوزستانمحوطه آبشارها و آسیاب‌های آبی شوشتر شامل مجموعه‌ای از تونل‌ها، کانال‌های فرعی، آسیاب‌های آبی و سد است. عملکرد این مجموعه به این‌گونه است که با بالا آمدن رود گرگر توسط بند، آب به داخل تونل‌های سه‌گانه هدایت می‌شود و از آنجا به کانال‌های متعددی تقسیم می‌شود و پس از عبور از مسیرهای ایجاد شده و چرخاندن آسیاب‌ها، به‌صورت آبشارهای تماشایی به داخل حوضچه‌ها می‌ریزند. در حال حاضر بسیاری از آسیاب‌های شوشتر از بین رفته و از کار افتاده‌اند و تنها آسیاب رضا گلاب همچنان کار می‌کند. آبشارها و آسیاب‌های آبی شوشتر را در جنوب پل بند گرگر، خیابان شریعتی می‌توانید ببینید. پل بند برج عیار و نیایشگاه صابئینمنبع عکس: خبرگزاری تسنیم (عکاس: مصطفی غلام نژاد) پل بند برج عیار پایین‌تر از محوطه آبشارها و روی رود گرگر بنا شده که در گذشته درون باغ قرار داشته و آب آن پل از تونل بلیتی تأمین می‌شده است. در شرق این بند بقایای کانال‌ها و اتاقک‌هایی دیده می‌شود. از این محوطه در عهد صفوی و قاجار، به‌عنوان نیایشگاه صائبین استفاده می‌کردند. این بند نزدیک بقعه امام علی در پل کشتارگاه و روبه‌روی دو محله دکان شمس و دکان شیخ واقع است. بند ماهی بازان یا بند خدا آفرینمنبع عکس: خبرگزاری میزان (عکاس: امین رحمانی) بند ماهی بازان یا بند خدا آفرین، بین رود گرگر و داریون، در منطقه‌ای به نام ماهی بازان قرار دارد که این محله، شهر دستوا باستانی است. این بند از یک‌رشته سنگ یک‌پارچه تشکیل‌شده و در وسط آن، سه دیوار وجود دارد که مجرای گذر آب است. قلعه سلاسلمنبع عکس: خبرگزاری ایرناقلعه سلاسل یا کهن دژ شوشتر قدیمی‌ترین بخش سازه‌های آبی شوشتر است که قدمت آن را به زمان هخامنشیان نسبت می‎دهند است. این قلعه علاوه بر داشتن نقش دفاعی برای شهر، در کنترل آب نهر داریون استفاده داشته است. سلاسل در گذشته شامل بخش‌هایی چون شبستان، سربازخانه، برج، نقاره‌خانه، قورخانه، حصار و خندق بوده است؛ اما در حال حاضر، از این بنای باشکوه چیزی به‌جز چند اتاق زیرزمینی و تونل‌های داریون باقی نمانده است. نهر داریونمنبع عکس: خبرگزاری میزان (عکاس: امین رحمانی) نهر داریون یا کانال داریون از رود شطیط جدا می‌شود و از آب آن برای آبیاری زمین‌های کشاورزی دشت میناب، تأمین آب آشامیدنی شهر و ایجاد دسترسی به قلعه سلاسل استفاده می‌شود. این نهر بعد از خروج از زیر بستر سنگی قلعه سلاسل و طی مسافتی به‌سمت جنوب رفته و از غرب شوشتر عبور می‌کند و سپس در شمالپل بند لشکر، به دو شاخه تقسیم می‌شود. قدمت این کانال را به عصر هخامنشیان و داریوش نسبت داده‌اند. پل بند شادروانبرانوش را گفت‌گر مندسی / پلی سازی آنجا چون رسیکه ما بازگردیم و آن پل به‌جای / بماند به دانایی رهنمایشادروان یکی از پل‌های معروف کشور است که داستان ساخت آن در شاهنامه آمده است و فردوسی می‌گوید فردی به نام برانوش که از سربازان سپاه شکست رومیان در جنگ با شاپور ساسانی بوده، مأمور ساخت آن شده است. این پل که از آجر، سنگ و ساروج ساخته‌شده است، در شاخه شطیط قرار دارد. در کنار این پل بقایای چند آسیاب دیده می‌شود. پل بند شادروانرا نزدیکی پل آزادگان، در ۳۰۰ متری جنوب بند میزان، در شمال غربی شوشتر می‌توانید ببینید. بند خاکمنبع عکس: خبرگزاری میزان (عکاس: امین رحمانی) یکی دیگر از بندهای مجموعه سازه‌های آبی شوشتر، بند خاک است که در خارج از حصار غربی شهر روی نهر داریون و ۵۰۰ بالاتر از پل بند لشگر قرار دارد. این بند سطح آب را چندین متر بالاتر آورده و از طریق کانال‌های متعدد به‌سمت باغ‌ها هدایت می‌کرد. این بند که احتمالا در زمان ساسانیان ایجاد شده، در زمان قاجار مرمت شده است. پل بند لشکرمنبع عکس: خبرگزاری میزان (عکاس: امین رحمانی) بعد از بند میزان، پل بند لشکر سالم‌ترین سازه آبی این مجموعه است و در ساخت آن مانند سایر سازه‌ها از آجر، سنگ و ساروج استفاده‌شده است. این پل بند نقش مهمی در ارتباط بین شوشتر و روستاهای جنوبی داشته است و شوشتر را به شهر عسگر مکرم مرتبط می‌کرده و از دورازه‌های مهم شوشتر به شمار می‌رفته است. در ضلع جنوبی پل بند لشگر نیز بقایای سه آسیاب و در انتهای ضلع شمالی آن، روی صخره چارطاقی وجود دارد. از پل بند لشکر در خارج از دروازه لشکر شوشتر و در کنار بقعه امامزاده عبدالله دیدن کنید. پل بند شرابدارمنبع عکس: خبرگزاری میزان (عکاس: امین رحمانی) پل بند شراب‌دار در جنوب شوشتر و روی نهر داریون قرار دارد و از سنگ و ساروج ساخته‌شده است. این پل بند راه ارتباطی قلعه نظامی خرم را با شمال نهر داریون برقرار می‌کرد و قدمت آن را به دوره اشکانیان نسبت می‌دهند. بخش‌های دیگر سازه‌های آبی شوشترمنبع عکس: خبرگزاری میزان (عکاس: امین رحمانی) پلکان‌ها: در جنوب محوطه آسیاب‌ها و آبشارها، پلکان سنگی دست‌سازی احداث‌شده که بیش از ۲۰۰ پله دارد و محوطه آبشارها را به نقاط مسکونی مشرف به مجموعه متصل کرده است. در مسیر این پلکان اتاق‌هایی تعبیه‌شده که محل استقرار نگهبانان سازه‌های آبی است. سیکا: در انتهای ضلع غربی محوطه آبشارها، سیکا قرار دارد که دسترسی به فضای درون آن از طریق چند پله دست‌کند میسر است. بند دختر: در حدود سه کیلومتری شمال شوشتر، جایی که رودخانه سخاوتمند کارون از کوهستان وارد جلگه می‌شود، بستر رود به کمترین عرض خود می‌رسد. در این مکان در دوره ساسانی بند دختر ساخته شد. نام‌گذاری آن به دلیل نزدیکی به قلعه دختر بوده است. بند دارا: این بند در منطقه میاناب و روی رود گرگر ساخته‌شده بود. پل شاه علی: روی نهر داریون در جنوب شوشتر و در غرب امامزاده عبدالله واقع‌شده است. در سفر به سازه‌های آبی شوشتر کجا اقامت کنیم؟ منبع عکس: خبرگزاری میزان (عکاس: امین رحمانی) بهتر است بدانید چنانچه تصمیم به ماندن در شهر تاریخی شوشتر را دارید، مراکز اقامتی متعددی در این شهر وجود دارد که می‌توانید شب را در آن‌ها سپری کنید و از تماشای مجموعه سازه‌های آبی شوشتر در شب نیز لذت ببرید. در ادامه تعدادی از این مکان‌ها را معرفی می‌کنیم: هتل سنتی خانه طبیب: چهارراه امام – کوچه سنگ‌فرشهتل سنتی سرابی شوشتر: خیابان عبدالله بانو، پشت بقعه عبدالله بانوهتل گرگر: بلوار دانشگاه آزاد اسلامی - داخل محوطه دانشگاهاقامتگاه سنتی افضل: چهارراه امام - کوچه سنگ‌فرش - کوچه افضلجاهای دیدنی اطراف سازه‌های آبی شوشتردر سفر به شوشتر و در کنار بازدید از سازه‌های آبی پیشنهاد می‌دهیم بازارگردی و خرید کردن از بازار سنتی شوشتر، بازدید از سایرجاهای دیدنی استان خوزستاندر شوشتر مانند مسجد جامع شوشتر، دخمه‌های شوشتر و خانه مستوفی را نیز در برنامه سفرتان قرار دهید. نویسنده: اکرم زمانی نوریپرسش‌های متداولسازه‌های آبی شوشتر کجاست؟ سازه‌های آبی شوشتر در مجاورت بافت تاریخی شوشتر جای دارد. قدمت سازه‌های آبی شوشتر به چه زمانی برمی‌گردد؟ قدمت این مجموعه شگفت‌انگیز به عصر ساسانی برمی‌گردد. بخش‌های مختلف سازه‌های آبی شوشتر چیست؟ بخش‌های مختلف سازه‌های آبی شوشتر شامل بند میزان، برج کلاه فرنگی، رودخانه دست‌کند گرگر، پل بند گرگر، مجموعه آبشارها و آسیاب‌های آبی، پل بند برج عیار و نیایشگاه صائبین، بند ماهی‌بازان یا بند خداآفرین، قلعه سلاسل، تهر داریون، پل بند شادروان، بند خاک، پل بند لشکر، پل بند شرابدار و … است. کاربرد سازه‌های آبی شوشتر چه بوده است؟ سازه‌های آبی شوشتر، آب را یکسان و برابر به همه شهر می‌رساندند و از فوران رود کارون جلوگیری می‌کردند. همچنین هوای خنکی را پدید می‌آورند و از راه شوادون‌ها (سردابه و زیرزمین در گویش شوشتری) آب را به خانه‌های مردم می‌فرستادند. افزون بر آن، زمین‌های کشاورزی سیراب می‌شدند و چرخ‌های آسیاب برای تهیه آرد گندم به کار می‌افتادند.