کویر حاج علی‌قلی
ایران، استان سمنان، جنوب شرقی دامغان، نزدیکی روستای خورزان
کویر حاج علی قلیازجملهزیبایی‌های کمتردیده‌شدهاستان سمنان است که بیش از آنکه در وصف کلمات باشد، دیدنی است. کویر حاج علی‌قلی ازجاهای دیدنی دامغانبه شمار می‌رود و در جنوب شرقی این شهرستان و در نزدیکی روستایخورزانواقع شدهاست. وسعت این کویر ۶۵۴۱ کیلومترمربعاست. کویر حاج علی‌قلی ۴۳ کیلومتر از مرکز شهرستان فاصله دارد، ۳۹ کیلومتر از جاده دسترسی به این کویر زیبا آسفالت و ۷ کیلومتر آن راه شوسه است. کویر حاج علی‌قلی از جنوب به کوه‌های دولتدیار، کوه خرس و کوه ترکمنگدراز جنوب غربی به کوه‌های کوهپنجو کوه سرخ، از غرب به دهستان فرات از شمال به کویر دامغان و از شرق به کوهاهوندمحدود می‌شود، این کویر بین ۱۰۵۰ تا ۱۰۹۴ متر از سطح دریا ارتفاعدارد. دورودخانه اصلی این کویر که هردوازکوه‌هایالبرز سرچشمهمی‌گیرندعبارت‌اند از رودخانه دامغان که مخروط افکنه وسیعی در حاشیه شمال غربی این کویر ایجاد کرده است و دیگری رودخانهحسن‌آباداست که از حاشیه شمال شرقی وارد کویرمی‌شود. این رودخانهدره‌ایبه عمق ۵ متر در داخل کویر ایجاد کرده است. علاوه‌بر ایندورودخانهرودخانه‌هایدیگری نیز از طرف جنوب غربی و شرقی به این کویر واردمی‌شوندکه نسبت بهرودخانه‌هایاصلی آب کمتری داشته وعمومادر اوایل فصل تابستان خشکمی‌شوند. وجود رودخانه‌های فصلی و دریاچه نمکحسن‌آبادکه دره‌های عمق و مخروطافکنه‌هایوسیعی در کویر ایجاد کرده، بر زیبایی‌های این کویر افزوده است. همچنین علاوه‌بر باغاتپسته، روستایحسن‌آبادنیز از روستاهای نمونه گردشگری است که دارای جاذبه‌ها و زیبایی‌های زیادی است که دریکسفریکروزهمی‌توان از آن نیز بازدید کرد. گیاهانشورپسندو در برخی نقاط درختچه تاغ از معدودترین و مهم‌ترین گونه‌های گیاهی کویر حاج علی‌قلی است. کویر حاج قلی ازجاهای دیدنی سمناناست که دومسیر برای ورود به آن وجود دارد. مسیر نخست ازطریق جاده شاهرود بهطرودو روستای چاه جم و مسیردومازطریقخورزاندر جاده دامغان-معلمان است، اما براییکبازدیدیکروزهاز این کویر پیشنهاد ما پیمایش ازطریق مسیرحورزاندامغان است. سطح کل صفحات رسی برابر است با ۱۱۲۴ کیلومترمربعو در مجاورت حاشیه کویر قرار دارد. بافت موادتشکیل‌دهندهاین رسوبات از نوعماسه‌ای، رس‌هایسلیتیاست که در حالت خشکی بسیار سخت بوده و در زمستان و بهار که خیسمی‌شوندبسیار لیز است. این صفحات کهبه‌طورفصلی خشکمی‌شوندبخصوص در بخش شمالی کویربه خوبیتکاملنیافته‌اندکهبه علتمسطح و سخت بودن برایریل‌گذاریمورد استفادهقرار گرفتهاست. پست‌ترینبخش کویر به مساحت ۴۶۶ کیلومترمربعپوشیده از نمک‌زاری است کهبه‌صورتنامتقارن وبه‌صورتلوحه‌ایدر حاشیه جنوب غربی کویرقرارگرفتهاست. در حدود ۶۰ ٪ سطح این نمک‌زار ازپلتفرم‌هاینمکی بالابه‌هایواضح پوشیده شده است. قطر متوسط این چندوجهی‌هابه ۱۲۵ مترمی‌رسد. هریکاز این چندوجهی‌های بزرگ، خود ازچندوجهی‌هایکوچک‌تریتشکیل‌شدهاست. چندین حوزه نمک‌زار خیس دیگر نیز در حد شرقی و غربی نمک‌زار به چشممی‌خورد. از کویرهای نزدیک به این منطقهمی‌توانبه کویر دقبیارجمنددر فاصله ۶۰ کیلومتری در شرق و دشت کویر (کویر بزرگ) در فاصله ۱۰۰ کیلومتریدر جنوب نام برد. تا چشم کار می‌کند، شوره‌زار است و اشکال و شبکه‌های نمکی که جلوه‌های دیگری از زیبایی‌های کویر را در پیش چشم گردشگران می‌گذارد. مسیر دسترسی به کویر حاج علی قلیبرای دسترسی به مسیر پیمایش از دامغان به سمت جاده اصفهان حرکت کرده تا پس از حدود ۳۵ کیلومتر به دوراهی حسن‌آباد برسید. از داخل روستای حسن‌آباد به سمت روستای خورزان که در فاصله ۶ کیلومتری حسن‌آباد قرار دارد، حرکت کنید. از این روستا آب آشامیدنی خود را تهیه‌کرده و مسیر را به سمت جنوب شرق ادامه دهید. از خورزان که بگذرید کم‌کم جنس و رنگ خاک تغییر کرده و املاح نمکی در سطح خاک نمایان می‌شوند. البته در صورت بارندگی در روزهای قبل ممکن است در مسیر با باتلاق‌های کوچکی رو‌به‌رو شوید که طبیعی به نظر می‌رسد. اگر این مسیر را برای سفر به کویر حاج علی‌قلی انتخاب کرده باشید، از یک شاخه نمکی که طول آن حدود یک کیلومتر است، عبور می‌کنید که زیبایی‌های خاص خود را دارد، بعد از عبور از این شاخه نمکی دوباره خاک رس نمایان می‌شود که حدود ۵۰۰ متر درازا دارد و پس از آن وارد محیط اصلی کویر حاج علی‌قلی می‌شوید. بهترین فصل برای سفر به کویر حاج علی قلیبهترین زمان بازدید از کویر حاج علی‌قلی اواسط پاییز تا اواخر اسفندماه است. نویسنده: عماد جعفری