مسجد و مدرسه کریم ایشان
ایران، استان گلستان، شهرستان مراوه تپه، روستای کریم ایشان
مدرسه و مسجد کریم ایشان ازجاهای دیدنی استان گلستاندر مسیر جاده کلاله-مراوه‌تپه است که در سال ۱۳۵۴ هجری شمسی به فهرست آثار ملی ایران اضافه شد. تاریخ ساخت مسجد و مدرسه کریم ایشان با توجه به کتیبه سر در آن، به سال ۱۳۲۸ هجری قمری (۱۲۸۹ هجری شمسی) مربوط می‌شود که هم‌زمان با دوره قاجار است و با وجود تزیینات ساده و کم، به‌لحاظ معماری ارزش زیادی دارد. بانی ساخت مدرسه، سید قلیچ ایشان بود که پس از احداث مدرسه تولیت آن را به عهده گرفت. هرآنچه باید درباره مدرسه و مسجد کریم ایشان بدانید: مدرسه و مسجد کریم ایشان کجاست؟ درباره مدرسه و مسجد کریم ایشانتاریخچه مدرسه و مسجد کریم ایشانسازنده مدرسه و مسجد کریم ایشان چه کسی بود؟ معماری مدرسه و مسجد کریم ایشاننکات بازدید از مدرسه و مسجد کریم ایشانمدرسه و مسجد کریم ایشان کجاست؟ منبع عکس: گوگل مپ (عکاس: مرتضی برجسته) در مسیر جاده کلاله به مراوه تپه در استان گلستان، مدرسه و مسجد تاریخی بسیار زیبایی به نام «کریم ایشان» قرار دارد که در نزدیکی روستایی با همان نام است. این مدرسه با شهرستان گنبد کاووس ۸۰ کیلومتر و با شمال شرق کلاله ۴۲ کیلومتر فاصله دارد. آدرس: استان گلستان، مراوه تپه، مسیر جاده کلاله-مراوه تپه، روستای کریم ایشان (نمایش روی نقشه) درباره مدرسه و مسجد کریم ایشانمنبع عکس: گوگل مپ (عکاس: Aramis Gasht Golestan Co) مدرسه قلیچ ایشان که به مسجد و مدرسه کریم ایشان نیز معروف شده، ازجاهای دیدنی مراوهاست که در سال ۱۳۵۴ هجری شمسی به فهرست آثار ملی ایران اضافه شد. بنای چهارگوشی از سنگ آهک و آجر و خشت در روستای کریم ایشان به چشم می‌آید که برای مسافران یادآور کاروان‌سراهای بین‌راهی است. این بنای تاریخی به‌همراه مسجدی که در نزدیکی‌اش قرار دارد، با خصوصیات معماری آسیای مرکزی و ایرانی ساخته‌شده است. مدرسه از همان زمان ساخت به مرکز اجتماعی و دینی و فرهنگی سنی‌های ترکمن تبدیل شد و اساتیدی از مناطق ترکمنستان و داغستان را برای تدریس به خود جذب کرد. در زمان سید قلیچ ایشان، حدود ۲۰۰ تا ۳۰۰ طلبه از اقصانقاطترکمن صحرابه مدرسه آمدند و از آن فارغ‌التحصیل شدند. تاریخچه مدرسه و مسجد کریم ایشانمنبع عکس: گوگل مپ (عکاس: مرتضی برجسته) بر اساس بیتی که بر چوب سردر بنای مدرسه و مسجد کریم ایشان حک‌شده است، می‌توان تاریخ ساختش را دریافت. این بیت چنین می‌گوید: این مدرسه ایشان سید قلیچ عزیزان تاریخ این بگویم باشد وطن غریبانهمان طور که از این تک‌بیت معلوم است؛ بنای مورد نظر به مدرسه‌ای متعلق به خاندان «ایشان» اشاره دارد که با نام مدرسه سید قلیچ ایشان یا مسجد و مدرسه کریم ایشان شناخته می‌شود. در اینجا منظور از «وطن غریبان» بر اساس حروف ابجد سال ۱۳۲۸ هجری قمری برابر با ۱۲۸۹ هجری شمسی است. گرچه روایت دیگری وجود دارد که ساخت مدرسه را در سال ۱۲۲۱ هجری قمری (۱۱۸۵ هجری شمسی) اعلام می‌کند. از آنجا که ادوارد ییت، افسر بریتانیایی، در سال ۱۲۷۳ از این مکان گذشته و مدرسه را در حال ساخت دیده است، پس باید همان روایت اول را پذیرفت. سید قلیچ تا پایان عمر متولی مدرسه بود و در آنجا تدریس کرد. پس از مرگش در مجاورت مدرسه در مقبره‌ای چهارگوش با گنبدی مدور به خاک سپرده شد. پس از سید قلیچ ایشان، پسرانش حاج کریم ایشان و سپس سید محمد ایشان تولیت مدرسه را بر عهده گرفتند. اداره مدرسه به همین ترتیب به پسر بزرگ‌تر به ارث می‌رسید. پس از پسران قلیچ، مدرسه سال‌ها بسته ماند تا آنکه سرانجام یکی از نوادگانشان با کمک میراث فرهنگی مدرسه را مرمت و آن را دوباره فعال کرد. در زمان سید قلیچ و پس از او عالمانی نظیر صفر قاری ایشان، ابراهیم آخوند، عبدالقادر آخوند و آنا طاقان آخوند در این مدرسه تدریس می‌کردند؛ اما از وقتی مدارس علوم دینی جدید در مراکز جمعیتی ترکمن‌ها ساخته شد، این مدرسه که در روستای کوچک کریم ایشان بنا شده بود، تقریبا متروکه ماند. بدین ترتیب مدرسه‌ای که جمعیتی ۲۰۰ نفری را به خود دیده بود، طلبه‌هایش به ۲۰ نفر کاهش یافتند. در زمان جنگ جهانی دوم، اینجا پایگاه نظامی ارتش روسیه و قزاقخانه شد. به همین علت بود که از آن موقع جاده‌ای، مدرسه را به مناطق شمالی وصل می‌کرد. سازنده مدرسه و مسجد کریم ایشان چه کسی بود؟ منبع عکس: گوگل مپ (عکاس: مرتضی برجسته) سید قلیچ ایشان سازنده و متولی اول مدرسه بود. او از ترکمن‌های سرشناس طایفه گوکلن بود که بیشتر در شرق استان گلستان مستقر بودند. گوکلن‌ها از جمله طایفه‌هایی محسوب می‌شدند که نسبتا زود به کشاورزی و یک‌جانشینی روی آوردند. همچنین ساخت مسجد و مدرسه علوم دینی میان گوکلن‌ها سابقه بیشتری دارد. به همین علت، قدیمی‌ترین ساختمان مسجد و مدرسه علوم دینی ترکمن‌های ایران در منطقه گوکلن‌ها بنا شده است. سید قلیچ ایشان بانی ساخت مدرسه و مسجد کریم ایشان بودطبق مصاحبه‌ای که کریم قلی ایشان، پسر سید قلیچ، در سال ۱۳۴۶ هجری شمسی انجام داد، سید قلیچ پس از تحصیل علوم دینی در مدرسه‌های بخارا و اخذ مجوز تدریس به ترکمن‌صحرا آمد و با کمک نیکوکاران منطقه و حمایت عثمانی، اولین مسجد و مدرسه علوم دینی اهل سنت را در ایران ساخت. بنای مسجد و مدرسه حدود ۲۰ سال طول کشید. معماری مدرسه و مسجد کریم ایشانمسجدمنبع عکس: گوگل مپ (عکاس: مرتضی برجسته) طول و عرض ساختمان مسجد بیش از ۱۷ در ۱۳ متر است. مسجد قلیج ایشان یک شبستان با در ورودی در جبهه جنوبی دارد که سقف آن را چهار گنبد پوشانده‌اند. گنبدها از نظر معماری قرینه یکدیگر هستند و به‌شکل بسیار زیبایی بنا شده‌اند. مسجد ایشان برخلاف مدرسه که پلان مربعی‌شکل دارد، به‌صورت مربع-مستطیل با مصالح آجر ساخته‌شده و جزو ساده‌ترین مساجد ایران به‌لحاظ تزیینات است. مسجد با پی‌ریزی قوی و آجرهای ضخیم، خیلی محکم ساخته‌شده بود؛ با این حال بر اثر زلزله‌ای که در سال ۱۳۴۸ هجری شمسی در آن منطقه رخ داد، دچار صدمه فراوانی شد. مدرسهمنبع عکس: گوگل مپ (عکاس: مرتضی برجسته) طول و عرض ساختمان مدرسه که در چند متری مسجد بنا شده است، به حدود ۳۰ متر می‌رسد. ضخامت دیوارها تقریبا یک متر و مساحت زیربنا ۱۰۰۰ متر مربع است. مدرسه از حیاطی مربعی و ۲۳ حجره تشکیل می‌شود. این حجره‌ها که در چهار سوی حیاط قرار دارند، محل اقامت طلبه‌های علوم دینی بودند. نکته حائز اهمیت در مورد مدرسه کریم ایشان این است که در این سازه، ایوانی وجود ندارد و تنها جلوی هر حجره فضای نیمه بسته‌ای قرار دارد که ۲۰ سانتی‌متر از کف حیاط بالاتر است. این فضاهای کوچک محل بحث طلبه‌ها پس از پایان ساعت درسی محسوب می‌شدند. تمام حجره‌ها رو به درون مدرسه هستند؛ گرچه پنجره‌هایی به‌سمت بیرون دارند و معمولا ظرفیتشان برای بیش از یک نفر بوده است. هرکدام از حجره‌ها بر اساس نام یکی از بزرگان و مشایخ نام‌گذاری شده بودند که از آن جمله می‌توان به حجره شیخ ابوالحسن خرقانی، بازیه بسطامی، غزالی، سعدی و … اشاره کرد. یکی از حجره‌ها را نیز کتابخانه کرده‌اند که نامش کتابخانه امام محمد غزالی است. کتابخانه دیگری با نام کتابخانه سید قلیچ ایشان در این مدرسه وجود دارد که کتاب‌های نفیس و دست‌نوشته‌های قدیمی در آن نگهداری می‌شود. ملای مدرسه در دو اتاق بالای سردر مدرسه ساکن می‌شد. علاوه بر دو راه‌پله در دو طرف ورودی، پله‌هایی در چهارگوشه بنا فرد را به اتاق‌های طبقه بالا هدایت می‌کرد که این پله‌ها در هنگام ورود به چشم نمی‌خورند. سردر ورودی مدرسه دارای دو گلدسته بسیار زیبا است و علاوه بر این دو گلدسته، در چهار گوشه بنا چهار گلدسته قرار دارد که بر زیبایی بنا افزوده‌اند. منبع عکس: گوگل مپ (عکاس: مرتضی برجسته) دیوارها، گلدسته‌ها، طاق‌ها، طاق‌نماها و پوشش کف حیاط و بام از آجرهایی ساخته شده‌اند که ابعاد بعضی از آن‌ها به ۴۰ در ۲۰ سانتی‌متر می‌رسد. در برخی نقاط مدرسه، پنجره‌های مشبک گچ‌کاری کار گذاشته‌اند. پنجره‌ها از جهت شرقی و غربی به محوطه مسجد و مدرسه دید دارند. دیوار داخلی یکی از اتاق‌های بالای سردر را با گچ‌کاری‌هایی به اشکال میوه و ظرف و اسلحه آراسته‌اند. سردر ورودی مدرسه تنها قسمت بنا محسوب می‌شود که در ساخت آن از کاشی استفاده‌شده است. کاشی‌ها با نقوش هندسی و چلیپایی تزیین شده‌اند و در دو طرف در ورودی، قوس جناقی ملایمی وجود دارد که در طرفین در ورودی و در درون طاق نماها نقوش تزیینی شیر و خورشید با کاشی ایجاد شده است. در معماری مدارس ایران اصولا از عناصر طبیعت برای آراستن بنا استفاده می‌شد؛ اما مدرسه کریم ایشان از این امر مستثنا بود که علت این امر احتمالا به قرارگیری آن در منطقه‌ای سرسبز مربوط بوده است. تنها حوضی در میانه حیاط به‌صورت نمادین قرار دارد. در طرف جنوب شرقی مدرسه مکانی با نام «عیدگاه» تعبیه‌شده بود که در آن آیین‌ها و فرایض عید فطر، قربان و نماز جمعه برگزار می‌شد. این عیدگاه طرحی هندسی و چندضلعی دارد؛ اما عاری از تزیینات است. نکات بازدید از مدرسه و مسجد کریم ایشانمنبع عکس: گوگل مپ (عکاس: حمیدرضا بیابانی مقدم) بهترین زمان بازدید از این اثر تاریخی در فصل بهار است. در حال حاضر از این مدرسه استفاده آموزشی نمی‌شود. برای دسترسی به این مکان باید وارد روستا بشوید و از مسیر اصلی دسترسی ندارد. پرسش‌های متداولمدرسه و مسجد کریم ایشان کجاست؟ مدرسه و مسجد کریم ایشان در مسیر جاده کلاله به مراوه تپه در استان گلستان قرار دارد. آیا مدرسه و مسجد کریم ایشان ثبت ملی شده است؟ بله. این اثر تاریخی در سال ۱۳۵۴ هجری شمسی به فهرست آثار ملی ایران اضافه شد. قدمت مدرسه و مسجد کریم ایشان به چه دوره‌ای می‌رسد؟ دوره قاجارچه کسی مدرسه و مسجد کریم ایشان را ساخت؟ بانی ساخت مدرسه، سید قلیچ ایشان بود که پس از احداث مدرسه تولیت آن را به عهده گرفت. نویسنده: رضا اردو / بازنویسی: صدیقه شجاعی