تالاب بند علیخان
ایران، استان تهران، ورامین، ۳۵ کیلومتری جنوب ورامین
تالاب بند علیخان تنها تالاب استان تهران است که وسعتی بالغ بر ۲۵ هزار هکتار دارد. این تالاب یکی از مهم‌ترین زیستگاه‌های حیات وحش در استان تهران و ازجاهای دیدنی ورامینمحسوب می‌شود که علاوه بر محل زندگی پرندگان مهاجر در فصل زمستان، نقش مهمی در تغذیه مراتع جنوب دشت ورامین دارد. تالاب فصلی بند علیخان در ماه‌های گرم سال به‌صورت باتلاق درمی‌آید و گاهی خشک می‌شود؛ اما در پاییز و زمستان، مملو از آب است و پرندگان مهاجر را به سوی خود جذب می‌کند؛ گرچه این تالاب در حال حاضر وضعیت مناسبی ندارد و رو به نابودی است. هرآنچه باید درباره تالاب بند علیخان بدانید: تالاب بند علیخان کجاست؟ معرفی تالاب بند علیخانگونه‌های جانوری تالاب بند علیخانبهترین زمان بازدید از تالاب بند علیخاننکات بازدید از تالاب بند علیخانتالاب بند علیخان کجاست؟ آدرس: استان تهران، ورامین، ۳۵ کیلومتری جنوب ورامین (نمایش روی نقشه) منبع عکس: گوگل مپ (عکاس: شکیبا خدابخش) تالاب بند علیخان در ۳۵ کیلومتری جنوب ورامین و منطقه محافظت‌شده کویر مرکزی واقع‌شده است. این تالاب ۲۵ هزار هکتار وسعت دارد که ۲۰ درصد آن در استان تهران و مابقی آن در استان قم قرار دارد. مسیر دسترسی به تالاب بند علیخانبرای دسترسی به تالاب بند علیخان باید از جنوب شرق تهران، وارد جاده امام رضا شوید. پیش از شریف‌آباد می‌توانید با کمک تابلوهای راهنما مسیر خود را به‌سمت ورامین تغییر دهید. از کمربندی ورامین استفاده کنید تا در ۳۵ کیلومتری جنوب ورامین، با تابلوی تالاب بند علیخان رو‌به‌رو شوید. مسیر پیش رو تا تالاب آسفالت است و در نتیجه لازم نیست نگران کیفیت مسیر باشید. معرفی تالاب بند علیخانمنبع عکس: خبرگزاری فارس (عکاس: ناشناس) تالاب بندعلیخان تنها تالاب استان تهران است که وسعت آن به ۲۵ هزار هکتار می‌رسد. ظاهرا ۱۲۰ سال پیش علیخان نامی که از ثروتمندان زمان خویش بوده است، بندی خاکی روی رودخانه شور می‌سازد تا آب رودخانه شور و قسمتی از سیلاب‌ها را به‌سمت زمین‌های کشاورزی خود در اراضی پایین‌دست ورامین هدایت کند. به همین دلیل این محل از آن زمان به بند علیخان معروف شده است. مطمئنا علیخان وقتی این بند را روی رودخانه شور می‌زد، نمی‌دانست که روزی به یکی از زیباترین تالاب‌های فصلی اطراف تهران تبدیل خواهد شد. در نیمه‌های آذرماه که بارندگی‌ها شدت می‌گیرد، آب‌های سطحی از پایتخت به‌سمت این تالاب روان می‌شوند و به‌تدریج دسته‌دسته پرندگان مهاجر به این تالاب پرآب می‌آیند. از آنجا که این تالاب فصلی، کویری و دشتی است، وسعتش به میزان بارندگی و منابع آب سطحی بستگی دارد. در نتیجه این تالاب در تابستان‌ها به کویری بی‌آب تبدیل می‌شود و در فصل سرما جانی دوباره می‌گیرد و پرآب می‌شود. متاسفانه در سال‌های اخیر به‌دلیل کاهش بارندگی و عدم رعایت سهم ۴۰ درصدی تالاب، بخش عمده‌ای از آن خشک‌شده و در معرض نابودی است. به همین ترتیب، از تعداد پرندگان مهاجر آن به‌شدت کاسته شده است و به‌غیر حدود یک هزار قطعه اردکی که در حاشیه رودخانه شور و شیرین و مناطقی حضور دارند که اندکی آب انباشته‌شده است، پرنده دیگری در منطقه یافت نمی‌شود. منبع عکس: خبرگزاری تسنیم (عکاس: ناشناس) با خشک‌شدن این تالاب که سد مستحکمی در برابر پیشروی کویر محسوب می‌شود، مشکلاتی از جمله هجوم ریزگردها و پیشروی کویر در مناطق جنوبی استان تهران به وجود می‌آید؛ ضمن اینکه با تغییر عادت کوچ پرندگان، در سال‌های آینده این منطقه دیگر شاهد پرنده مهاجر نخواهد بود. علاوه بر مشکل کم‌آبی، فاضلابی که از کارخانه چرم‌سازی به تالاب می‌ریزد، آن را آلوده می‌کند؛ اما شگفتی تالاب بند علیخان در اینجا به رخ کشیده می‌شود. در ابتدای این تالاب، باکتری‌ها به تصفیه آب مشغول هستند و پس از چند متر نیزار به چشم می‌خورد. نی تنها در محیط آب شیرین رشد می‌کند و وجود نیزار در این تالاب نشان‌دهنده تصفیه خودکار آب در آن است. گونه‌های جانوری تالاب بند علیخانمنبع عکس: ویکی پدیا (عکاس: R H Walpole) بند علیخان در سال‌های پرآبی و از اوایل مهرماه پذیرای هزاران پرنده مهاجرآبزی و کنار آبزی است که از کشورهای شمال ایران و مناطق سیبری برای زمستان‌گذرانی به این منطقه کوچ می‌کنند. این پرندگان شامل مرغابی سرسبز، خوتکا، اگرت، حواصیل و نیز پرندگان غازنما مانند آنقوت، تنجه و تعداد کمی فلامینگو، درنا و قو می‌شوند که زمستان را در این منطقه سپری می‌کنند؛ ولی کاهش بارش‌های اخیر در منطقه باعث شده تا این تالاب خشک شود و پرندگان به آن مهاجرت نکنند. بررسی‌هایی که در تالاب بند علیخان در فصول مختلف سال انجام‌گرفته است، از تنوع بالای پرندگان در آن خبر می‌دهد که شامل ۹۸ گونه از ۲۸ خانواده پرنده می‌شود و تقریبا ۲۰ درصد گونه‌های پرنده‌های شناسایی‌شده در ایران را تشکیل می‌دهند. از گونه‌های پرندگان این تالاب ۶۷ گونه از ۲۰ خانواده خشکی‌زی، ۱۳ گونه از دو خانواده آبزی و ۱۸ گونه از ۶ خانواده کنار آبزی هستند. برخلاف تصور رایج که گمان می‌شود تنها پرندگان آبزی به تالاب‌ها وابسته‌اند، حیات پرندگان خشکی نیز به این اکوسیستم گره خورده است. گاوچرانک، نوک خنجری، سلیم کوچک، چکاوک کاکلی، کوکو، هدهد، چکچک دشتی و … از پرندگان این تالاب بوده‌اند. در تالاب بند علیخان، تعداد پرندگان خشکی‌زی از تنوع پرندگان آبزی و کنار آبزی بیشتر است؛ چراکه در فصول خشک‌سال، گونه‌های غالب پرندگان تالاب خشکی‌زی هستند. از جمله این پرندگان می‌توان به عقاب‌ها، لاشخورها، چکاوک‌ها، بلبل‌ها و زنبورخوارها اشاره کرد. ضمن اینکه در ایران تنوع پرندگان خشکی‌زی بسیار بیشتر از تنوع پرندگان آبزی و کنار آبزی است. وجود تالاب‌هایی همچون تالاب بند علیخان موجب می‌شود تا پرندگان مهاجری که از شمال کشور به جنوب یا برعکس مهاجرت می‌کنند، به خاطر فقدان مکانی برای استراحت و تجدید قوا از بین نروند؛ چراکه این پرندگان نمی‌توانند بدون توقف مسیر مهاجرت خود را یکسره طی کنند. از همین رو تالاب بند علیخان به‌عنوان تالابی فصلی نقش مهمی در حفاظت از نسل پرندگان آبزی و کنار آبزی مهاجر بازی می‌کند. این تالاب به استراحتگاه، آشیانه، مکان آب شرب و پناهگاهی برای پرندگان آبزی تبدیل‌شده است. پرندگان مهاجر آبزی این مکان را برای زادآوری انتخاب نمی‌کنند؛ چراکه زمان خیلی زود می‌گذرد و آب تالاب با گرم‌شدن هوا به سرعت خشک می‌شود. پس همه این عوامل به‌خوبی نشان می‌دهند که احیای تالاب بند علیخان تا چه اندازه برای محیط‌زیست منطقه اهمیت دارد. معرفی گونه‌های اصلی تالاب بند علیخانمنبع عکس: ویکی پدیا (عکاس: ریچارد بارتز) مرغابی سرسبز: مرغابی سرسبز معروف‌ترین اردک بومی ایران است که به‌وفور در تالاب بند علیخان به چشم می‌خورد. این اردک به‌غیر از فصل جوجه‌آوری، گرایش شدیدی به رفتار گروهی دارد و در این دوره در دسته‌های بزرگ دیده می‌شود. شاید به همین دلیل است که هنگام حضور در کنار تالاب بند علیخان، به یک‌باره آسمان مملو از اردک‌هایی می‌شود که با پرواز گروهی و هماهنگشان، نگاه‌ها را به خود خیره می‌کنند. خوتکا: خوتکا نوعی اردک مهاجر است که در اوراسیا (اروپا و آسیا) تخمگذاری کرده و در فصل سرما به‌سمت جنوب مهاجرت می‌کند. تعداد بیشتری از خوتکاها را می‌توان با شروع پاییز در تالاب‌های شمال ایران (انزلی، امیرکلایه، میانکاله، فریدونکنار) مشاهده کرد. این پرنده ۳۶ سانتی‌متری، از همه اردک‌های هم‌خانواده خود کوچک‌تر است. چنگر: پرنده سیاهی با پیشانی سفید است و جزو اولین دسته از پرندگان مهاجری محسوب می‌شود که تالاب بند علیخان را برای گذران چند ماه از زندگی خود در مسیر مهاجرت انتخاب می‌کند. چنگرهااز خانواده درناسانان هستند؛ اما از این خانواده پرتعداد، فقط چنگر نیست که به تالاب علیخان می‌آید و پرنده‌های دیگری از خانواده درناها نظیر درنای خاکستری نیز در این تالاب زندگی می‌کنند. درناها هنگام مهاجرت در یک خط یا به‌شکل عدد هفت پرواز می‌کنند. بال‌هایدراز و شکل منقارهایشان در لحظه اول ما را به یاد لک‌لک‌ها می‌اندازد؛ هرچند این فقط شباهتی است که پرنده‌شناس‌ها را به اشتباه نمی‌اندازد. چوبا و آبچلیک: تعدادی چوبا و آبچلیک در اواخر فروردین شروع به لانه‌سازی در تالاب می‌کنند و از آنجا که جوجه‌هایشان در اواسط خرداد به دنیا می‌آیند که دیگر تالاب آبی ندارد، همگی تلف می‌شوند. بهترین زمان بازدید از تالاب بند علیخانمنبع عکس: سایت borna. news (عکاس: ناشناس) از آنجا که تالاب فصلی بند علیخان در ماه‌های گرم سال خشک است؛ بهترین زمان بازدید از آن، ۶ ماه دوم سال است. اگر به پرنده‌نگری علاقه‌مند هستید، باید فصل زمستان را برای بازدید خود انتخاب کنید تا شاهد حدود ۲۰ هزار قطعه پرنده مختلف در این منطقه باشید. بنابراین، این تالاب را می‌توان یکی ازمقاصد پرنده نگری ایراندانست. نکات بازدید از تالاب بند علیخانمنبع عکس: خبرگزاری ایرنا (عکاس: ناشناس) تالاب بند علیخان، خانه امنی برای پرندگان مهاجر به حساب می‌آید؛ پس رفتاری نکنید که این پرندگان در خانه خود احساس ناخوشایندی داشته باشند. اگر به پرنده‌نگری علاقه‌مند هستید، حتما با دوربین دو‌چشمی و از دور پرندگان را نظاره کنید. هنگام بازدید از تالاب به‌هیچ‌وجه زباله‌هایتان را رها نکنید و در صورت امکان زباله‌های موجود را جمع‌آوری کنید. در نظر داشته باشید که یک زباله کوچک یا حتی فیلتر سیگار می‌تواند جان پرندگان را به‌راحتی بگیرد. تالاب بند علیخان در منطقه حفاظت‌شده کویر قرار دارد و پیش‌تر پاسگاه محیطبانی داشت؛ اما با خشک‌شدن نسبی تالاب، پاسگاه برچیده شد و امروزه ورود به آن آزاد است. پرسش‌های متداولتالاب بند علیخان کجاست؟ تالاب بند علیخان در ۳۵ کیلومتری جنوب ورامین و منطقه محافظت‌شده کویر مرکزی واقع‌شده است. وسعت تالاب بند علیخان چقدر است؟ ۲۵ هزار هکتارمهم‌ترین ویژگی تالاب بند علیخان چیست؟ این تالاب، فصلی است و پرندگان مهاجر در فصل زمستان مهمان آن می‌شوند. بهترین زمان بازدید از تالاب بند علیخان چه فصلی است؟ اواخر پاییز و زمستاننویسنده: پریسا مرتضوی / بازنویسی: صدیقه شجاعی