معبد خورهه
ایران، استان مرکزی، محلات، ۴۸ کیلومتری شمال شرق محلات
معبد خورهه که با نام محوطه تاریخی خورهه نیز شناخته می‌شود، ازجاهای دیدنی محلاتبه شمار می‌آید و در مجاورت روستای خورهه در ۴۸ کیلومتری شمال شرق شهرستان محلات در استان مرکزی قرار گرفته است. سایت تاریخی خورهه در حال حاضر بسیار آسیب‌دیده و تنها ۲ ستون بزرگ این بنا برجای‌مانده است. این اثر باستانی را در ابتدا برخی از محققان از جمله هرتسفلد اثری مربوط به دوره سلوکی معرفی کرده بودند. شاید سرستون‌های باقی‌مانده از این بنا که ترکیبی از معماری یونانی در خود داشت سبب شده بود که چنین نظریه‌ای در مورد آن داده شود. این در حالی است که تحقیقات روی این سایت تاریخی نشان داد که بنای مزبور مربوط به دوره اشکانی بوده و در هزاره اول قبل از میلاد ساخته‌شده است. نظرات بسیاری در مورد نوع بازمانده‌های بنایی که در محوطه تاریخی خورهه است، وجود دارد. برخی محققان آن را یک معبد باستانی مانند معبد آناهیتا دانسته‌اند و برخی دیگر آن را یک بنای دارای خاصیت هلنیستی یونانی ذکر کرده‌اند. برخی نیز آن را بقایای یک آتشکده باستانی دانسته‌اند. این در حالی است که تحقیقات باستان‌شناسی روی بنا نشان می‌دهد که این بنا نه یک معبد و نه یک آتشکده بوده، بلکه یک کاخ اختصاصی بوده که در قرون اول قبل از میلاد ساخته‌شده و تا پایان دوره اشکانی حیات داشته است. باستان‌شناسی در این منطقه آثار و سفال‌هایی را نیز از دوره اسلامی به دست داده است. از طرفی تحقیقات در منطقه تاریخی خورهه نشان داده که این مکان باستانی در عصر ایلخانان نیز به گورستانی تبدیل‌شده که اسکلت‌های به دست آمده از منطقه چنین نظریه‌ای را اثبات کرده است. محوطه تاریخی خورههواژه خورهه در اوستا به‌معنای محل برآمدن خورشید است. در این منبع باستانی خور به‌معنای منطقه سبز و ییلاقی نیز به کار برده شده است. بنابراین بر طبق معنای واژه به احتمال بسیار یکی از دو معنای مورد نظر هدف نام‌گذاری این مکان بوده است. این مکان تاریخی در دو دوره باستانی و اسلامی ایران مورد استفاده بوده است. محوطه تاریخی خورهه دارای ۳۰۰۰ متر مربع مساحت است که از یک بنای کاخ شامل بخش درونی، اتاق‌های متعدد و محوطه بیرونی تشکیل‌شده است. در حال حاضر از این محوطه تاریخی ۲ ستون متشکل از شش قطعه سنگ با ارتفاع ۸ متر، بقایای فرو ریخته ستون‌ها، بخشی از دیواره‌های سنگی، گورها و آثار به دست آمده در ۶ مرحله عملیات کاووش در این منطقه برجای‌مانده است. کاووش در منطقه تاریخی خورهه برای اولین بار در دوره ناصر‌الدین شاه قاجار انجام شد. تصاویری از این کاوش در آرشیو کاخ گلستان و کتاب مربوط به کاوش‌های باستان‌شناسی خورهه برجای‌مانده است. شیوه به کار گرفته در ستون‌ها و جرزها را می‌توان در شیوه رایج معماری ایرانی و باختر دید. در استواری ستون‌ها، همانند معماری هخامنشی از هیچ‌گونه ملاتی بهره‌گیری نشده و پایه‌های آن دارای دو مکعب و یک شالی است. ساقه‌های ستون‌ها بدون شیار بوده و شکل مخروط ناقص دارند و از پایین به بالا باریک می‌شوند. سرستون‌های خورهه به شیوه ایونیک ساخته‌شده و دارای شیارهای حلزونی گرد است. کاخ خورههدر کاخ خورهه دو بخش اندورنی و بیرونی با ۲ ورودی کاملا مجزا وجود داشته که از نکات مهم معماری دوره اشکانی هستند. بخش بیرونی بنا از رئیس خانواده بوده که از آن برای ملاقات و معاملات با افراد خاص استفاده می‌کرده است و بخش اندرونی بنا مختص به افراد خانواده اربابی است که به احتمال بسیار یکی از فرمانداران مهم ایالتی اشکانی در این منطقه بوده است. در داخل بنای اندرونی دو اتاق تو در تو تعبیه‌شده بود که یکی آشپزخانه و دیگری انباری بوده و از کشفیات هیئت کاوش در سال ۱۳۷۹ به شمار می‌رفته است. این بنای اشکانی در دوره ساسانی نیز مورد استفاده بوده است. کاوش‌ها در این منطقه نشان می‌دهد که در معماری بنا در دوره ساسانی اندکی تغییر داده‌شده و کارکرد جدیدی برای آن در نظر گرفته‌شده است. بنا در این دوره مورد استفاده صنعتی قرار گرفته است. برخی ستون‌های برجای‌مانده از این بنا را با ستون‌های تخت جمشید مقایسه می‌کنند که مقایسه صحیحی نیست. آثار از پایه ستون به طرف بالا به‌شکل مخروطه ناقص باریک ساخته‌شده و سطح مخروط‌ها حلزونی است. بر اساس اسناد موجود تا سال ۳۷۴ هجری چهار ستون پابرجا بوده است که به مرور تخریب شده‌اند. پایه‌های این ستون‌ها با معماری شرقی برآمده ساخته شده‌اند. حفاری‌ها در معبد خورهه نشان داده که کاخ بازمانده در این منطقه ترکیبی از ۳ بنای مربوط به هم در دوره‌های مختلف است. ساختمان اصلی بنای جنوبی با ستون‌ها، اتاق‌ها و صحن حیاط ساختمان شمالی که از قسمت جنوب به بنای اصلی متصل شده است. این قسمت اتاق‌ها و راهرویی را تشکیل می‌داد که دارای اتاقی مربع شکل و بزرگ بود که حیاط پشتی به حساب می‌آید. بنای غربی نیز شامل تعدادی اتاق و یک تالار است. در حفاری‌های سال ۱۳۸۴ توسط میراث فرهنگی در جنوب شرق این محوطه، که وسعتی در حدود ۶۰۰ متر مربع را دربر می‌گرفت، اسکلت و گورهای متعلق به دوره اسلامی، اشیای سفالی، پیکان و تیغه‌های سنگی کشف شد که مربوط به دوره اشکانیان بودند. در ادامه کاوش‌ها در خورهه سنگ‌نبشته‌ای به دست آمد که در کنار رودخانه روستا بود. این سنگ‌نوشته را که حدود یک تن وزن دارد، محققان مربوط به دوره سلجوقیان دانستند، برخی نیز بر این عقیده‌اند که ممکن است سنگ‌نوشته قدمت بیشتری داشته باشد. در حال حاضر تحقیقات باستان‌شناسی و اطلاعاتی که به دست آمده مشخص می‌کند که مقایسه بناهای خورهه با معماری هلنیستی یا انتساب نیایشگاه بودن این بنا به‌دلیل داشتن ستون‌های خاص به کاخ موجود در این منطقه صحیح نیست و هیچ مستند خاصی مبنی بر معبد بودن این منطقه وجود ندارد. در سال‌های اخیر عملیات مرمت ستون‌های باقی‌مانده از محوطه تاریخی خورهه با مهار آسیب‌های شیمیایی و انحراف و زدودن گل‌سنگ‌ها صورت گرفت. این محوطه تاریخی در ۱۵ دی سال ۱۳۱۰ با شماره ۱۳۱ به‌عنوان یکی ازجاهای دیدنی استان مرکزیدر فهرست آثار ملی ایران ثبت شد. معبد خورهه یکی از مهم‌ترین آثار باستانی ایران است که گردشگران و علاقه‌مندان به تاریخ باستانی و معماری را به‌سمت خود جذب می‌کند. عکس از: علی کریمیعکس‌های گالری از ایقنا (عکاس: پریسا بهزادی) نویسنده: زهرا آذرنیوش