قره کلیسا
ایران، استان آذربایجان غربی، ۲۰ کیلومتری شمال شرق شهرستان چالدران، روستای قره کلیسا
قره کلیسا ماکو، کلیسای تادئوس مقدس یا کلیسای طاطاووس که به‌عنوان اولین کلیسای جهان مسیحیت شناخته می‌شود، از جاذبه‌های مذهبی ومکان‌های دیدنی آذربایجان غربیاست که در ۲۰ کیلومتری چالدران واقع است و به‌همراه دو کلیسای «زور زور» و «سن استپانوس»، جزو یکی از میراث جهانی ایران به شمار می‌روند. اگر به دیدن جاذبه‌های تاریخی و مذهبی علاقه‌مندید، در این مقاله با کجارو همراه شوید تا شما را با قره کلیسا آشنا کنیم. با قره کلیسا آذربایجان غربی آشنا شوید: درباره قره کلیسامرمت قره کلیسامراسم قره کلیساقره کلیسا کجاست؟ بهترین زمان بازدید از قره کلیسا جلفاقیمت بلیط و ساعت بازدید قره کلیساعکس قره کلیسا چالدرانجاهای دیدنی اطراف قره کلیسادرباره قره کلیسا ماکومنبع عکس: باشگاه خبرنگاران جوان (عکاس: پوریا ترابی) قره کلیسا یکی از زیباترین و پرنقش‌ونگارترین کلیساهای ارمنیان در ایران است که به‌عنوان اولین کلیسای جهان مسیحیت شناخته می‌شود. این کلیسا روی مزار تاتائوس؛ یکی از حواریون حضرت مسیح (ع) احداث‌شده است و تاریخچه ساخت آن بر اساس اسناد موجود، به بعد از شهادت تاتائوس مقدس توسط جانشین پادشاه ارمنستان می‌رسد. قره کلیسا آذربایجان غربی به‌عنوان قدیمی‌ترین کلیسای جهان شناخته می‌شوداین کلیسا در دل شهرها و روستاهای ترک‌نشین و مسلمان‌نشین قرار دارد و تجمع سالانه مسیحیان برای برگزاری مراسم مذهبی با استقبال قابل‌توجه شیعیان منطقه همراه بوده و برخی از مردم منطقه نیز میزبان مسافران این آیین مسیحی هستند. این بنای تاریخی و مذهبی به‌دلیل داشتن معماری بی‌نظیر در تیرماه سال ۱۳۸۷ در سی و دومین نشست میراث جهانی یونسکو در کبک کانادا، به‌همراه دو کلیسای سن استپانوس و زور زور در فهرست میراث جهانی به ثبت رسید. داستان قره کلیسامنبع عکس: یونسکوتاتائوس یکی از حواریون عیسی مسیح بود که در حدود سال ۴۰ میلادی به دعوت «آبکار»، پادشاه ارمنستان، برای تبلیغ دین مسیحیت راهی این سرزمین شد. بعد از مرگ آبکار، فردی به نام سانادروک به پادشاهی رسید. وی به‌همراه دخترش که «ساندخت» نام داشت، دین مسیح را پذیرفتند؛ اما اندکی بعد سانادروک این دین را ترک کرد و با تاتائوس به مخالفت برخاست. در سال ۶۶ میلادی تادئوس مقدس به‌همراه ساندخت و چند نفر دیگر که به دین مسیحیت ایمان آورده بودند، به دستور این پادشاه دستگیر شدند و پس از شکنجه به قتل رسیدند و تادئوس مقدس در مکان فعلی دیر مدفون شد. بعدها روی قبر او نمازخانه کوچکی ساختند و در قرن هفتم میلادی، این نمازخانه به کلیسای بزرگی تبدیل شد. روایت دیگری که پیرامون ماجرا وجود دارد این است که تاتائوس وقتی به ارمنستان آمد برای پیروان خود کلیسایی ساخت و وقتی‌که توسط سانادروک به قتل رسید او را در محراب همین کلیسا به خاک سپردند. دختر پادشاه نیز در نزدیکی این کلیسا دفن شده است که در خال حاضر آرامگاهش در نزدیکی این کلیسا قرار دارد. وجه تسمیه قره کلیسامنبع عکس: باشگاه خبرنگاران جوان (عکاس: پوریا ترابی) کلیسای تادئوس مقدس، که نام دیگر قره کلیسا است، در زبان ارمنی «سورپ تادئوسی وانک» (به زبان ارمنی: Սուրբ Թադէոսի վանք و به لاتین: Surb Tadeosi vank) نامیده می‌شود. این کلیسا در بین ارمنیان به تاده مقدس معروف است و مورخان سده هشتم هجری به بعد نیز در آثار خود از آن با نام قرا کلیسا نام برده‌اند. تصور می‌شود به کار بردن واژه «قره» برای این کلیسا که در زبان ترکی به‌معنای سیاه است، به‌علت استفاده از سنگ سیاه در ساختمان آن باشد؛ هرچند زبان مردم آذربایجان تا قبل از نفوذ زبان ترکی، زبان آذری (زبان باستانی آذربایجان) بوده است و مطمئنا در ادوار پیش از سده هشتم هجری قمری، کلیسای طاطاووس نامی دیگر داشته است. در گویش‌های تاتی و هرزنی که از زبان آذری هستند واژه‌های «کله» یا «کالا» به معنی «بزرگ» است. قرا در زبان ترکی آذری به معنی بزرگ است و خود تغییر یافته واژه «کلان» است؛ بنابراین قرا کلیسا در اصل «کارا کلیسا» یا «کالا کلیسا» بوده است. از آن جایی که ارمنی‌ها به دیرها، مجتمع فرهنگی، هنری، ادبی و دینی «وانک» می‌گویند، وانک تاتووس همانند سایر وانک‌های ارمنی‌ها، محل اجتماع طلاب و خطاطان و خوش‌نویسان، فلاسفه، مورخان و دانشمندان بود و کتابخانه وانک نیز مورد استفاده آنان قرار می‌گرفت و کلمه وانک با مفهوم نام آذری کلیسا «کارا» کاملا مطابقت دارد؛ در حال حاضر نیز این کلیسا به نام «قرا کلیسا» یا «قره کلیسا» معروف است. معماری قره کلیسامنبع عکس: باشگاه خبرنگاران جوان (عکاس: پوریا ترابی) قره کلیسا معماری زیبا و چشم‌نوازی دارد و در میان کلیساهای ایران زبانزد است و ویژگی‌های منحصربه‌فردی دارد. از جمله مهم‌ترین شاخصه‌های قره کلیسا می‌توان به تزیین این اثر باستانی با داستان‌های شاهنامه اشاره کرد که زیبایی خاصی به این اثر بخشیده است. تکنیک و حجم‌پردازی این کلیسا نیز در نوبه خود از کم‌نظیرترین پرداخت‌های هنرهای تجسمی است. نقش‌برجسته‌های کلیسا در نهایت زیبایی، ظرافت، تناسب و با مضامین مرتبطی به دست هنرمندان باذوق، باتجربه و بامهارت اجرا شده‌اند. مقره کلیسا دارای حجاری‌ها و نقش‌برجسته‌های متنوع و زیبا استمساحت قره کلیسا ۶ , ۲۸۵ متر مربع است که با دیوارهای بلند و برج و بارو محصور شده و شباهت بسیاری به کلیسای «اچمیادزین» ارمنستان دارد. این کلیسا دو بخش دارد که بخش قدیمی با سنگ‌های تراشیده و سیاه و بخش جدید نیز با سنگ‌های سفید ساخته‌شده و با دو گنبد زیبا در اندازه‌های ۲۴ و ۱۸ متر مزین شده است. در اطراف این مکان نیز ۴۴ باب دیر وجود دارد. کلیسای جامع طاطاووس مقدس شامل مجموعه‌ای از فضاهای جانبی مشتمل بر دو حیاط شرقی و غربی و ۴۷ اتاق است که به راهبان، طلبه‌ها، محققان و نویسندگان، نگهبانان کلیسا و کتابخانه آن تعلق داشته است. علاوه بر آن، زیرزمین کوچکی نیز در زیر اتاق‌ها قرار دارد و فضاهای کوچکی نظیر ناهارخوری، آشپزخانه، آسیاب، عصارخانه، دخمه‌ای برای نگهداری غذا و فضاهای دیگری در حیاط جانبی غربی است. منبع عکس: خبرگزاری برنا (عکاس: علی غیور)، خبرگزاری شبستان (عکاس: سعید نوری)، باشگاه خبرنگاران جوان (عکاس: پوریا ترابی) و یونسکواگر به مقطع کلیسای طاطاووس نگاه کنید، تمام بنا به‌صورت یک ساختمان واحد دیده می‌شود. برخلاف معابد اولیه ارمنی‌ها که به‌شکل مربع است، این کلیسا مستطیل‌شکل است. قسمت شرقی آن با سنگ سیاه ساخته‌شده و تنها قسمتی است که از زلزله ۱۳۹۱ میلادی محفوظ ماند و شامل محراب و اتاق‌های جانبی و محوطه جلو محراب و گنبدی کوچک است. قسمت خارجی قره کلیسای ماکو، دارای طرح‌های معماری جالب و زیبایی شامل نقش‌های گل و بوته، تصاویر انسانی، شکل حیوانات و نقوشی مشتمل بر وقایع داستانی است. با توجه به ویژگی‌های معماری در این بنای تاریخی، وجود دیوارهای دفاعی پیرامون کلیسا و ورودی اصلی آن، این بنا حکم قلعه نیز دارد. در چهار جهت قلعه، پنج برج دیده‌بانی به‌شکل یک قوس قرار گرفته است. همچنین مقبره ساندخت، شاهزاده ارمنی که به سبب عقیده‌اش به مسیحیت به شهادت رسید بر بالای تپه‌ای در مجاورت کلیسا قرار دارد. در محوطه داخلی کلیسا چندین سنگ قبر و نیز یک حوض سنگی وجود دارد و نقش‌برجسته‌های فراوانی روی دیوارهای بیرونی کلیسا نقش بسته‌اند. سقف محراب کلیسا نیز با سنگ‌های مرمر سیاه و سفید به‌شکلی زیبا تزیین شده است. در محوطه داخلی کلیسا و روی دیوار، محلی برای روشن کردن شمع وجود دارد. مرمت قره کلیسامنبع عکس: خبرگزاری شبستان (عکاس: سعید نوری) قره کلیسا در طول زمان بارها غارت و تخریب‌شده و به‌دلیل بلایای طبیعی مانند زلزله، آسیب فراوانی دیده است. یورش مغولان و جانشینان آن‌ها، حمله تیمور لنگ، حمله سپاه عثمانی و جنگ‌های داخلی آذربایجان، خسارت زیادی به این بنا وارد کرده است. نخستین بار هنگام حمله چنگیزخان مغول بخش وسیعی از قره کلیسا تخریب شد؛ اما در زمان حکومت هلاکوخان این کلیسا به همت خواجه نصیرالدین طوسی مرمت شد. قره کلیسا در طول زمان بارها در اثر عوامل مختلف تخریب و بازسازی‌شده استهمچنین بر مبنای کتیبه‌ای که در کنار محراب بخش قدیمی کلیسا موجود است، در قرن ۱۴ میلادی (سال ۱۳۱۹ میلادی) زلزله مهیبی بنای این کلیسا را تخریب می‌کند و بنای موجود توسط اسقف زاکاریا و دو تن از برادران او به نام‌های پطروس و سرکیس در دوره زمانی ۱۰ ساله تعمیر و بازسازی‌شده و در سال ۱۴۰۱ میلادی بار دیگر درهای کلیسا به روی زائران گشوده می‌شود. همچنین کلیسا در سال ۱۶۹۱ میلادی با سنگ‌های سیاه و در سال ۱۸۱۰ میلادی به دستور «سیمون بزنونی»، اسقف ماکو با سنگ‌های سفید بازسازی شد. سیمون بزنونی دستور داد تخته سنگ‌هایی از مرمر سفید را از منطقه «قرخ بولاغ» و «شاورشان» (ماکو) به محل کلیسا حمل کنند و در ضلع باختری کلیسای کهن به بازسازی کلیسای قدیمی بپردازند. ساختمان جدیدتر کلیسا در دوران قاجار به فرمان عباس میرزای ولیعهد به بخش قدیمی‌تر اضافه شد. کلیسای جدید با سنگ‌های سفید و حجاری‌هایی بی‌نظیر، با الهام از کلیسای جامع اچمیادزین ارمنستان تزیین شده است؛ هر چند مراحل ساختن این کلیسا به‌علت مرگ عباس میرزا ناتمام ماند. مراسم قره کلیسامنبع عکس: باشگاه خبرنگاران جوان (عکاس: پوریا ترابی) قره کلیسا میان ارمنی‌ها از تقدس بالایی برخوردار است. بسیاری از آن‌ها فرزندان خود را برای غسل تعمید به این کلیسا می‌برند، در آن جا جشن می‌گیرند، گوسفند قربانی می‌کنند و خواسته‌های خود را از خدا و حضرت مسیح (ع) طلب می‌کنند. هر ساله در قره کلیسا مراسم مذهبی به نام باداراک یا عشای ربانی برگزار می‌شود و در این زمان غیر مسیحیان نمی‌توانند از این کلیسا دیدن کننددر این کلیسا هر سال از اواخر تیرماه تا اوایل مردادماه که مصادف با شهادت طاطائوس مقدس، یکی از حواریون حضرت عیسی مسیح (ع) است؛ آیین مذهبی با نام «باداراک» یا عشای ربانی برگزار می‌شود و مسحیان ضمن زیارت مقبره تاتائوس، نیایش و قربانی به‌جای می‌آورند. این مراسم از روز پنجشنبه تا شنبه برگزار می‌شود که اعتقاد بر این است که راهب مدفون شده در کلیسا، در یکی از این سه روز سال فوت کرده است. اوج مراسم در روز سوم (شنبه) استشرکت در این مراسم برای مسیحیان آزاد است و اغلب ارامنه از نقاط دور و نزدیک ایران از جمله شهرهای ارومیه، تبریز، تهران، اصفهان و از دیگر کشورهای جهان مانند ارمنستان، سوریه، لبنان، هلند، فرانسه، اتریش، آلمان و کانادا در این مراسم شرکت می‌کنند. قره کلیسا کجاست؟ منبع عکس: باشگاه خبرنگاران جوان (عکاس: پوریا ترابی) قره کلیسا یکی ازجاهای دیدنی ماکواست که در نزدیکی روستای قره کلیسا و در هفت کیلومتری جاده چالدران به قره ضیاالدین و همچنین جنوب شهر ماکو قرار دارد. فاصله قره کلیسا تا شهر چالدران حدود ۲۰ کیلومتر است که در جهت شمال شرق چالدران و در منطقه «سیه چشمه» واقع‌شده است. این کلیسا در منطقه کوهستانی چالدران که مرتفع‌ترین منطقه استان آذربایجان غربی است قرار دارد. ساختمان کلیسا در تپه کم‌ارتفاعی در دامنه کوه جای گرفته که از طرف مشرق بر دره کم عمقی مشرف است که در آن رودی جاری است. راه دسترسی به قره کلیسامنبع عکس: باشگاه خبرنگاران جوان (عکاس: پوریا ترابی) برای دیدن کلیسای طاطاووس باید راهی شمال غرب ایران و استان زیبای آذربایجان غربی شوید. از طریق دو مسیر تبریز و ارومیه می‌توانید به این کلیسای تاریخی بروید: میسر اول: راه اول شما را از طریق تبریز به قره کلیسا می‌رساند و در این مسیر از شهرهای مرند، قره ضیاءالدین و شوط عبور می‌کنید. از شوط تا قره کلیسا حدود ۳۵ کیلومتر است. قره کلیسا تقریبا در میانه راه شوط به چالدران قرار گرفته است. وقتی از شوط به‌سمت چالدران حرکت می‌کنید، سه‌راهی قره کلیسا در سمت راست شما قرار گرفته است. بیشتر این مسیر، یعنی از تبریز تا سه‌راهی شوط، جاده ترانزیت بین‌المللی است و از کیفیت بهتری نسبت به مسیر دوم برخوردار است. مسیر دوم: در مسیر دوم شما از طریق ارومیه به قره کلیسا می‌رسید و شهرهای سلماس، خوی و چالدران را پشت سر می‌گذارید. جاده خوی به چالدران با مسافت حدود ۱۰۰ کیلومتر، کوهستانی و نسبتا فرعی است. فاصله تبریز تا قره کلیسا: حدود ۲۷۰ کیلومترفاصله ارومیه تا قره کلیسا: حدود ۲۷۵ کیلومترآدرس قره کلیسا ماکو:۲۰ کیلومتری شمال شرق شهرستان چالدران، روستای قره کلیسا (مشاهده روی نقشه) بهترین زمان بازدید از قره کلیسامنبع عکس: خبرگزاری شبستان (عکاس: سعید نوری) با توجه به اینکه این منطقه در فصل‌های پاییز و زمستان آب و هوای سردی دارد؛ بهترین زمان سفر به قره کلیسا فصل‌های بهار و تابستان است. نکته‌ای در انتخاب زمان برای از این کلیسا باید در نظر بگیرید این است که در روزهایی که مراسم آیینی مسیحیان در این مکان برگزار می‌شود، امکان بازدید برای غیر مسیحیان وجود ندارد. قیمت بلیط و ساعت بازدید قره کلیسامنبع عکس: خبرگزاری شبستان (عکاس: سعید نوری) قیمت بلیط قره کلیسا:۵ هزار تومانساعت بازدید قره کلیسا: نیمسال اول از ۹ صبح تا ۲۰ و نیمسال دوم از ۹ صبح تا ۱۷ عکس‌های قره کلیسا چالدران در مراسم آیینی ارمنی‌هامنبع عکس: خبرگزاری ایسنا (عکاس: سهیل فرجی) جاهای دیدنی اطراف قره کلیسامنبع عکس: یونسکویکی از دیدنی‌های نزدیک قره کلیسا مقبره ساندوخت است که روی بلندترین نقطه ارتفاعات شمالی قره کلیسا واقع‌شده و مربوط به سال ۱۸۱۳ میلادی است. کلیسا و مقبره زاکاره نیز در سیصد متری دره‌ای است که در سمت شمالی قره کلیسا قرار دارد. از دیگر جاذبه‌هایی که پیشنهاد می‌دهیم بعد از دیدن قره کلیسا از آن‌ها دیدن کنید، دو کلیسای سن استپانوس و کلیسای زور زور است. شعر در مورد قره کلیسادر سال ۱۲۲۹ هجری قمری، قره کلیسا به فرمان عباس میرزای ولیعهد مرمت شد. پس از این تعمیر، روی یک قطعه سنگ مرمر به خط نستعلیق شعری از یکی از شاعران وقت، متخلص به نوا، نوشته و بالای سردر اصلی کلیسا نصب شد. این شعر چنین است: دل به تنگ آمد چو روح‌الله ز تن از امهات / میل آباد کرد چندی باز مادرزاد گشتاز کی اصحابه به طاطاووس نام این سجده‌گاه / گشت آباد و خراب از چرخ بی‌بنیاد گشتتا زمان دولت فتحعلی شه آنکه او / همچو ابر در فشان دست عطایش راد گشتاز ولیعهدش شهنشاه جهان عباس شاه / کو به گیتی شهره در انصاف و عدل و داد گشتآن که بس ویرانه‌ها چون کوفه در ایران‌زمین / فی‌المثل در عهد عدلش غیرت بغداد گشتجز دل ویران من کو قابل تعمیر نیست / هر خرابی را که دیدی در جهان‌آباد کردکرد از نو این کهن ویرانه را آباد زو / هم خدا راضی شد هم روح بانی شاد گشتچون ز فرمان وی و اقدام استادان چند / سخت‌تر از آهن و محکم‌تر از فولاد گشتگفت این مصرع پی تاریخ تعمیرش نوا / وانک طاطاووس باز دادشه آباد گشت «شاعری متخلص به نوا» پرسش‌های متداولقره کلیسا کجاست؟ قره کلیسا در استان آذربایجان غربی و ۲۰ کیلومتری شمال شرق چالدران، در روستای قره کلیسا واقع است. ساعت بازدید از قره کلیسا چه زمانی است؟ نیمه اول سال از ساعت ۹ صبح تا ۲۰ و نیمه دوم سال از ساعت ۹ صبح تا ۱۷. مراسم قره کلیسا چه زمانی برگزار می‌شود؟ مراسم مذهبی قره کلیسا هر سال از اواخر تیرماه تا اوایل مرداد ماه برگزار می‌شود و در این زمان امکان بازدید برای غیر مسیحیان وجود ندارد. داخل قره کلیسا چه بخش‌هایی دارد؟ قره کلیسا دو حیاط شرقی و غربی و ۴۷ اتاق دارد که به راهبان، طلبه‌ها، محققان و نویسندگان، نگهبانان کلیسا و کتابخانه آن تعلق داشته است. علاوه بر آن زیرزمین کوچکی نیز در زیر اتاق‌ها قرار دارد و فضاهای کوچکی نظیر ناهارخوری، آشپزخانه، آسیاب، عصارخانه، دخمه‌ای برای نگهداری غذا و فضاهای دیگری در حیاط جانبی غربی است. نویسنده: اکرم زمانی نوری