ذخیره گاه زیست کره توران
ایران، استان سمنان، جنوب‏ شرقی شاهرود
بخش اعظمی از سرزمین ایران را کویر تشکیل می‌دهد. تا چند سال پیش بسیاری معتقد بودند کویرها هیچ خاصیتی ندارند و باید برای بیابان‌زدایی هزینه و این مناطق را قابل‌استفاده کرد؛ ولی با توسعه صنعت گردشگری تعریف‌ها از کویر تغییر کرد. کویرنوردی یکی از شاخه‌های پرطرفدار طبیعت‌گردی شد و از آن به بعد بود که سفرهای ویژه کویر برگزار رواج یافتند. در این رابطه، منطقه حفاظت‌شده تورانیاخارتورانیکی از سه منطقه حفاظت‌شده و دیدنی‌های طبیعی ایران استکه با مساحت ۱ , ۴۷۰ , ۶۴۰ هکتار بعد ازسرنگتیآفریقا، واقع در کشورتانزانیا، دومین منطقه بیوسفر جهان محسوب می‌شود. خارتورانپس ازپناهگاه حیات وحش نایبنداندر طبسعنوان دومین مجموعه حفاظت‌شده وسیعایرانرا با خود یدک می‌کشد. همچنین، پارک ملی و پناهگاه حیات وحش توران با وسعت ۱ , ۰۰۰ , ۰۰۰ هکتار یکی از ۱۱ ذخیره‌گاه زیست‌کرهدر ایران است. موقعیت جغرافیاییپارک ملی توران در منتهی‌الیه شرقی استان سمنان و در جنوب‌شرقی شهرستان شاهرود قرار دارد و قسمت کوچکی از بخش شرقی آن در سبزوار استان خراسان رضوی قرار گرفته است. این مجموعه در ضلع جنوبی جاده تهران- مشهد، شرق دهستان طرود، غرب دهستان زمان‌ها و شمال‌شرقی کویر مرکزی ایران واقع‌شده است. منطقه‌ای که از ۳ دشت بسیار وسیع تشکیل‌شده است؛ در واقع، ۳ رشته‌کوهی که شامل قله ۲ , ۲۸۱ متری شترکوه در غرب، ۲ , ۲۶۵ متری قلعه بالا در شمال غرب و ۲ , ۴۱۱ متری پیغمبر می‌شودتاریخچهاین منطقه در سال ۱۳۵۱ خورشیدی به‌عنوان منطقه حفاظت‌شده تحت مدیریت سازمان محیط‌زیست درآمد و در سال ۱۳۵۵ قسمتی از آن به‌عنوان پناهگاه حیات وحش انتخاب شد. در همان سال نیز این منطقه از طرف یونسکو عنوان ذخیرگاه زیست‌کره را دریافت کرد. همچنین، در سال ۱۳۸۱ خورشیدی قسمت‌های مرکزی این مجموعه به پارک ملی ارتقا یافت. بوم‌شناسی خاتورانروستاهای منطقهزیباترین و خوش آب و هواترین روستای این منطقه ملقب به «دروازه حیات وحش توران»، روستای قلعه بالااست. این روستا که ازجاهای دیدنی شاهرودبه حساب می‌آید، روی کوهی همانندماسولهساخته شده و دیدن آن خالی از لطف نیست. روستای رضاآباد نیز از دیگر مناطق دیدنی کویر خارتوران و محل اسکان طایفه چوداری است. زندگی در سیاه‌چادرهای این طایفه در فصل کوچ خالی از لطف نیست و می‌تواند تجربه نویی را برای گردشگران فراهم کند. از سویی قدم زدن روی بلندترین تپه‌های ماسه‌ای ایران، بدون خار و خاشاک و سنگریزه، با پای‌برهنه و تماشای منظره کویری و طلوع و غروب خورشید از فراز تپه‌ها بسیار لذت‌بخش است و می‌تواند ساعت‌ها وقت گردشگران را پر کند. در کنار این گشت‌وگذارهای فرح‌بخش می‌توان سری هم به صنایع‌دستی خاص این روستا و ساکنانش زد؛ بافته‌هایی پرنقش و نگار از جمله انواع گلیم ساده و نقش‌برجسته توبره، قالی، پشتی، سفره آردی و … که الهام گرفته از طبیعت پیرامون ایشان است. از دیگرمکان‌های دیدنی سمناندر این منطقه کوه دوشاخ عباس‌آباد و شیخ بیارجمند و شن‌های روان، جنگل قطاربند و کلاته‌هایی چون دلبر و گرماب و ماجر را می‌توان نام برد. پوشش جانوریدر منطقه توران ۴۱ گونهپستاندار، ۱۶۷ گونه پرنده، ۴۲ گونه خزنده و ۲ گونهدوزیستزندگی می‌کنند که شاخص‌ترین آن‌ها همانیوزپلنگ آسیاییوگورخر ایرانی، ازحیوانات اندمیک ایران، هستند. از سایرپستانداران این منطقه می‌توان به گرگ، شغال، روباه معمولی، کفتار، کاراکال، پلنگ، گربه وحشی یا دشتی، جبیر، آهو، پازن، (زیر گونه ایرانی) و قوچ وحشی است. هوبره، زاغ بور، بحری، دلیجه، کبک، تیهو، بلدرچین، عقاب دشتی، چاخ لق، کبوتر چاهی، یاکریم، شاه بوف، سبزه‌قبا هندی، دم جنبان; ابلق، سنگ چشم دم سرخ و گنجش; معمولی از جمله پرندگان این منطقه هستند. در میان این پرندگانزاغ بور تنها پرندهبومی انحصاریایران است که در کنار بوته‌هایقیچزندگی می‌کند. خارتوران بهترین زیستگاه برای این پرنده به شمار می‌رود. انواع گوناگونی از رده خزندگان در این منطقه به چشم می‌خورد که شامل راسته لاک‌پشت‌ها و نیز خانواده آگاماها، سمندرها و اسکینک‌ها است. از دیگر خانواده خزندگان می‌توان به بزمجه‌ها اشاره کرد. همچنین، از خزندگان شاخص خارتوران هم به‌جز انواعسوسماروآگامامی‌توان بهبزمجه بیابانی ولاک‌پشت مهمیزدار و از راسته مارها به کفچه مار، افعی شاخ‌دار، مار زنگیو انواعمارهای جعفریاشاره کرد. پوشش گیاهیمنطقه خارتوران به دلیل وجود ویژگی‌های منحصربه‌فرد، پوشش گیاهی خاص (قیچ. درمنه. کاروان کش. خار شتر. گون. گز تاغ) عوارض جغرافیایی پست و بلند اقالیم و … باعث ایجاد اکوسیستمی متنوع و مملو از گیاهان، جانوران و حشرات شده است. با تمام این اوصافی که ذکر شد منطقه خارتوران را باید دشت فراموش‌شده در ایران دانست که مورد بی‌مهری، نه‌تنها دستگاه‌های دولتی بلکه، بخش گردشگری واقع‌شده است. نویسنده: نرگس صالح نژاد