نارین قلعه میبد
ایران، استان یزد، میبد، میدان شهرداری، بلوار امام
معروف‌ترین اثر تاریخی میبد، دژ باستانی نارین قلعه یا به گویش محلی نارنج قلعه است که با حدود ۵۰۰۰ سال قدمت، کهن‌ترین ارگ حکومتی جهان به حساب می‌آید. طراحان و سازندگان نارین قلعه با به کارگیری اصول معماری، دژی محکم و استواررا به‌عنوان اثری مثال‌زدنی برای آیندگان به یادگار گذاشته‌اند. این قلعه به‌لحاظ ساختار دفاعی با پنج حصار و دربند از ساختار پیچیده و منحصربه‌فردی بنا برخوردار است که تقریبا نفوذ دشمن به داخل قلعه را غیرممکن می‌کرد. ظاهرا نارین قلعه تا قرن‌های اولیه اسلامی محل سکونت بوده و سپس متروکه شده است. این اثر تاریخی در تاریخ هشت مرداد ۱۳۵۴ هجری شمسی با شماره ثبت ۱۰۸۶ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید. هرآنچه باید درباره نارین قلعه میبد بدانید: نارین قلعه کجاست؟ معرفی نارین قلعه میبدتاریخچه نارین قلعه میبدمعماری نارین قلعه میبدبخش‌های مختلف نارین قلعه میبدکاربری نارین قلعه در طول تاریخردپای نارین قلعه در شاهنامه و کتب تاریخینکات بازدید از نارین قلعه میبدنارین قلعه کجاست؟ نارین قلعه که ازجاهای دیدنی میبدبه شمار می‌آید، در استان یزد، شهرستان میبد واقع‌شده است. این قلعه باشکوه در فاصله ۵۰ کیلومتری شمال غرب شهر یزد و روی تپه‌ای به ارتفاع ۲۵ متر قرار دارد. بعد از ورود به شهر باستانی میبد به میدان شهرداری بروید؛ سپس به خیابان امام خمینی (ره) وارد شوید تا برج بلند این قلعه را ببینید. آدرس: استان یزد، میبد، میدان شهرداری، بلوار امام (نمایش روی نقشه) معرفی نارین قلعه میبدمنبع عکس: ویکی پدیا (عکاس: Ali Karimzadeh ۱۳۵۵) شهر قلعه‌ها که در مناطق مختلف ایران به چشم می‌خورند، نوعی تاریخ شهرسازی مصور هستند که از دوران باستان برای ما به یادگار مانده‌اند. نارین قلعه میبد نیز بعد از ارگ بم بزرگ‌ترین شهرقلعه خشتی ایرانبه حساب می‌آید که دارای ساختاری همانند ساختارارگ بماست و به همان اندازه چشم هر بیننده‌ای را به خود خیره می‌کند. این قلعه که در تاریخ هشت مرداد ۱۳۵۴ هجری شمسی به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسید، بر بلندترین تپه شهر میبد بنا شده است و به سراسر شهر میبد اشراف دارد. این امر و نتایج بررسی‌های انجام‌شده، از احتمال وجود چندین سکونتگاه روی تپه در دوره‌های پیش از احداث نارین قلعه حکایت دارند. منبع عکس: ویکی پدیا (عکاس: دیگو دلسو) با وجود استحکام بنا و آسیب‌های اندک در طول چند هزار سال، بخش‌هایی از این قلعه شامل برج‌ها، خندق و حصارهای بیرونی در دوران پهلوی و هنگام ساخت جاده‌های جدید تخریب شدند. این قلعه در اصل شامل پنج حصار و چهار برج بلند استوانه‌ای بود که در حال حاضر فقط حوزه مرکزی آن‌ها باقی‌مانده است. نارین قلعه، سازه‌ای باشکوه و تماشایی محسوب می‌شود که دیدن این بنا برای دوستداران تاریخ چند هزار ساله ایران قطعا جذاب و پرهیجان خواهد بود. تاریخچه نارین قلعه میبدمنبع عکس: ویکی پدیا (عکاس: دیگو دلسو) جعفری، نخستین تاریخ‌نویس استان یزد (قرن هشتم)، احداث نارین قلعه را به سلیمان نبی (ع) نسبت داده است. او با بیان افسانه‌ای، علت ساخت آن توسط حضرت سلیمان (ع) را پنهان کردن گنج وی بازگو می‌کند؛ اما این ماجرا تاریخی نبوده و وجه افسانه‌ای داشته است. کاوشگران طی حفاری‌های صورت‌گرفته در این مکان، پاره‌سفالی کشف کردند که بیانگر اطلاعات مهم و زیادی در مورد تمدن و قدمت این عمارت کهن است. به نظر می‌رسد روی این پاره‌سفال تصویر موجودی نیمه انسان-نیمه حیوان به چشم می‌خورد که شباهت بسیاری به نقش‌نگاره‌های هزاره سوم قبل از میلاد مسیح و تمدن عیلامی‌ها دارد. همچنین نارین قلعه در بدو دوران ظهور اسلام نیز از ارزش و اهمیت بسیاری برخوردار بود و از آن به‌عنوان مکانی مستحکم و غیرقابل نفوذ در مقابل دشمنان و بیگانگان استفاده می‌شد. کارشناسان معماری بر این عقیده‌اند که قرارگیری و احداث نارین قلعه روی زمینی بکر صورت نگرفته است. آثاری از معماری به‌صورت ساختارخشتی در بخش‌ها و لایه‌های زیرین، قسمت‌های زیر دیوار شمالی و بخش شاه‌نشین وجود دارد که اهمیت این مجموعه را نشان می‌دهند. این ساخت‌وسازها نیز ظاهرا روی بخشی با قدمت بیشتر انجام‌شده است که حضور آثار ناشی از سوختگی و تنور و همچنین تعدادی سفال مربوط به دوران آهن که در زیر سازه خشتی وجود دارد، می‌توانند بر این ادعا صحه بگذارند. منبع عکس: ویکی پدیا (عکاس: Soheil ۴۶) به نظر می‌رسد که این بنای تاریخی در دوران مختلف مورد ساخت‌وسازهای متعددی قرار گرفته است؛ هر چند بخش‌های زیرین به‌دلیل مستور بودن یا عدم‌دسترسی اکتشاف نشده‌اند؛ ولی کارشناسان باستان‌شناسی بر این باور هستند که توده خشتی وسیع روی آن متعلق به دوران ساسانیان است. آن‌ها مهر و کتیبه پهلوی مربوط به آن را دلیل این ادعا می‌دانند. جالب اینکه قلعه مذکور در دوران اوایل ظهور اسلام به‌عنوان محل سکونت مورد استفاده بوده است؛ چراکه می‌توان بخش‌هایی از معماری قرن چهارم و پنجم هجری قمری را در این مجموعه مشاهده کرد. احتمالا عملیات تعمیر، مرمت و ساخت در نارین قلعه در دوران حکومت آل مظفر به پایان رسیده است که این بازسازی‌ها را می‌توان در بخش شاه‌نشین، مردم‌نشین، برج و باروها و خندق مشاهده کرد. با اعتقاد معماران، مرمت این قسمت‌ها بدون رعایت اصول درست معماری و غیرمستحکم بوده است که به‌صورت دیوارهای چینه و خشت مشاهده می‌شود. معماری نارین قلعه میبدمنبع عکس: ویکی پدیا (عکاس: Arteen Arakel Lalabekyan) نارین قلعه که در بین گذشتگان به نام دژ دالان نیز شهرت داشت، روی تپه‌ای مرتفع احداث‌شده است که با قرارگیری بر آن می‌توان به تمامی شهرستان میبد و اطراف آن اشراف داشت. برخی کارشناسان معماری گفته‌اند که این عمارت عظیم تاریخی، یکی از بناهای خشتی بر جا مانده از دوران ایران باستان محسوب می‌شود که به‌دلیل نوع معماری همچنان محکم و استوار از دل تاریخ قد برافراشته است. مساحت این بنای تاریخی که قدمت آن را به دوران اشکانی و پیش از اسلام نسبت داده‌اند، بالغ بر سه هکتار در بخش شاه‌نشین و در بعضی منابع ۱۵ , ۰۰۰ متر مربع نام‌برده شده که به نظر این عدد به بخش شارستان آن مرتبط باشد. نارین قلعه میبد به‌صورت هفت‌طبقه و به‌گونه‌ای احداث‌شده است که برج و باروها و دربندهای مختلفی دارد. منبع عکس: ویکی پدیا (عکاس: Arteen Arakel Lalabekyan) نارین قلعه از دو قسمت اصلی برای سکونت و زندگی تشکیل‌شده است که به دو بخش بالایی و پایینی شهرت دارد. بخش پایینی شامل مردم‌نشین، مسجد، حمام و گذرگاه‌ها و دیگر بخش‌های شهری می‌شود که در معماری شهری به آن شارستان می‌گویند و امروزه اثری از آن‌ها باقی نمانده است. در بخش بالایی موسوم به حاکم‌نشین، بناهایی در سه‌طبقه احداث‌شده است که از دربند سوم شروع می‌شود و با حرکتی حلزونی شکل در بخش شاه‌نشین (شاه‌نشین مظفری) پایان می‌یابد. سوراخ‌هایی به‌عنوان روزنه در بخش‌های بالایی دیوارها قرار گرفته‌اند که نور فضاهای سرپوشیده را تامین می‌کردند. بخش‌های مختلف نارین قلعه میبدمنبع عکس: ویکی پدیا (عکاس: دیگو دلسو) خندقاز نکات معماری جالب در ساخت این مجموعه عظیم تاریخی می‌توان به حفر خندقی اشاره کرد که نقب‌های زیر آن تا امتداد یک‌فرسنگ ادامه دارد. همان گونه که در تمامی شهر قلعه‌های ایران، حفر خندق بخشی از امور دفاعی شهر بوده، در طراحی این شهر قلعه نیز حفر خندق با هدف امور دفاعی و نظامی در مقابل تجاوز و حمله بیگانگان صورت گرفته است. برجنارین قلعه میبد، چهار برج گرد با ارتفاع زیاد دارد که متاسفانه در عصر حاضر تنها بخش مرکزی آن‌ها بر جا مانده است. اتاقمنبع عکس: ویکی پدیا (عکاس: Arteen Arakel Lalabekyan) ساخت اتاق‌های فراوان و تودرتو، یکی دیگر از بخش‌های معماری در این دژ استوار است که تعداد زیادی از این اتاق‌ها به‌دلیل قرارگیری در قسمت‌ها و طبقات زیرین قلعه و فروریختن راهروها قابل‌دسترسی و اکتشاف نیستند. برخی از کارشناسان معماری معتقدند که در ابتدا این قلعه را با حفر خندق پی‌ریزی کرده و سپس پنج طبقه را با استفاده از مصالح خشت و گل احداث کرده‌اند. ابعاد خشت‌هایی که در ساخت این بنا مورد استفاده قرار گرفته است، با یکدیگر تفاوت دارد و همین امر نشان‌دهنده ساخت و تکمیل قلعه در دوران مختلف تاریخی است. برخی از این خشت‌ها که احتمال می‌رود در دوران مادها استفاده‌شده باشند، از ابعادی برابر با ۱۰ * ۲۴ * ۴۰ سانتی‌متر برخوردار هستند. پل چوبیپلی چوبی برای این قلعه تعبیه‌شده بود که با احداث خیابان در سال ۱۳۴۳ هجری شمسی از بین رفت. گویا علت تعبیه این پل که در بخش غربی قلعه قرار داشت، ارتباط قلعه با شهر بوده است که در مواقع لزوم روی خندق قرار می‌گرفت. دروازه ورودیدروازه ورودی با دو برج در بخش غربی قلعه قرار دارد که برای تردد و محافظت از آن به کار می‌رفت. چاهیک چاه بسیار قدیمی و چهارضلعی در قلعه وجود دارد که نشان‌دهنده قدمت دیرینه این بنا است. شبکه‌های زیرزمینیمنبع عکس: ویکی پدیا (عکاس: Arteen Arakel Lalabekyan) از نکات جالب در مورد این مکان تاریخی می‌توان به حضور شبکه‌های زیرزمینی قابل تردد اشاره کرد که طراحان و معماران آن دوران، آن‌ها را برای تدارک و تهیه مایحتاج زندگی افراد از جمله آب و غذا احداث کرده بودند؛ راه‌هایی که گفته می‌شود هرگز توسط هیچ بیگانه و متجاوزی فتح نشد. برخی از باستان‌شناسان، قدمت سکونت در این مجموعه تاریخی را حدود سه تا چهار هزار سال قبل از میلاد برآورد کرده‌اند. بر اساس این قدمت به نظر می‌رسد که نارین‌قلعه از کهن‌ترین تمدن بشری تاریخ یزد برخوردار باشد. کاربری نارین قلعه در طول تاریخمنبع عکس: ویکی مدیا (عکاس: غزل کهن‌دل) بنای نارین قلعه با کاربری نظامی ساخته شد و در طول تاریخ، جنگ‌های بسیاری به خود دید؛ با این حال، برخی احتمال می‌دهند که از این قلعه به‌عنوان معبد نیز استفاده می‌شد. با توجه به خطراتی که در زمان حمله بیگانگان برای مردم وجود داشت، راه‌های زیرزمینی گسترده‌ای در نارین قلعه ساخته شد تا علاوه بر رفت‌وآمد، به‌منظور تهیه ملزومات زندگی مورد استفاده قرار بگیرند. پیچیدگی و پنهان بودن این مسیرها باعث شد تا در طی هیچ تجاوزی، فتح نشوند. ردپای نارین قلعه در شاهنامه و کتب تاریخیمنبع عکس: ویکی مدیا (عکاس: Davide Mauro) گفته می‌شود که منظور حکیم ابوالقاسم فردوسی در شاهنامه از دژ سپیدی که به دست سهراب ویران شد، نارین قلعه میبد بوده است. کتاب «تاریخ جدید یزد در قرن نهم» به ساخت قلعه میبد توسط دیوان اشاره می‌کند. همچنین در آن نوشته‌شده است: قلعه را در زمان سلیمان پیغمبر علیه‌السلام ساختند … سلیمان فرمود که دیوان کوهی را که قابل اقلاع باشد، جهت حفظ خزینه قلعه بسازند … دال دیو به این کوه گل رسید و به‌غایت قابل قلعه دید … سلیمان فرمود که بر این پشته از گل‌سنگ قلعه حصین دال دیو بسازد. دیو به فرمان سلیمان قلعه میبد بساخت و بعضی خزائن سلیمان به آن قلعه نقل کردند … و او را قلعه دالان خوانند. نکات بازدید از نارین قلعه میبدمنبع عکس: ویکی پدیا (عکاس: Arteen Arakel Lalabekyan) ساعت بازدید از نارین قلعه از هشت تا ۱۷ است. هزینه بلیط گردشگران ایرانی در سال ۱۴۰۰ معادل ۴۰۰۰ تومان است. هنگام بازدید از قلعه به آن صدمه نزنید و در حفاظت از آن بکوشید. نارین قلعه میبد در روز‌های شنبه عصر، تاسوعا و عاشورا، شهادت امام علی (ع) در ۲۱ رمضان، رحلت پیامبر (ص) در ۲۸ صفر، رحلت امام خمینی (ره) در ۱۴ خرداد و ۲۵ شوال شهادت امام جعفر صادق (ع) تعطیل است. موقع غروب بهترین زمان برای عکاسی در نارین قلعه است. پرسش‌های متداولنارین قلعه کجاست؟ نارین قلعه در استان یزد، میدان شهرداری شهرستان میبد قرار دارد. قدمت نارین قلعه میبد به چه زمانی می‌رسد؟ بر اساس آثار اکتشافی در این قلعه قدمت آن را به هزاره سوم قبل از میلاد مسیح و تمدن عیلامی‌ها نسبت می‌دهند. کاربری نارین قلعه چه بوده است؟ بنای نارین قلعه با کاربری نظامی ساخته شد و در طول تاریخ، جنگ‌های بسیاری به خود دید. آیا نارین قلعه میبد ثبت ملی شده است؟ بله. این قلعه در تاریخ هشت مرداد ۱۳۵۴ هجری شمسی به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسید. نویسنده: محبوبه حسنی / بازنویسی: صدیقه شجاعی