گنبد لیشتر
ایران، استان کهگیلویه و بویراحمد، گچساران
گنبد نوعی سازه و اثر معماری است که شباهت بسیار به یک نیم‌کره توخالی دارد. سابقه ساخت گنبد‌های مختلف در تاریخ ایران به زمان پیش از تاریخ می‌رسد. این گنبدها در خاورمیانه باستان در ساختمان‌ها و مقبره‌ها به کار می‌رفتند. گنبدهای بسیار زیادی نیز از دوره ساسانی در جنوب غرب ایران برجای‌مانده است. ساخت گنبد در ایران بعد از اسلام نیز دیده‌شده است. یکی از گنبدهای مشهور قرون میانه اسلامی، گنبد لیشتر است که ازجاهای دیدنی گچسارانبه شمار می‌رود و در این نوشتار بررسی می‌شود. گنبد لیشترگنبد لیشتر از آثار معماری هنرمندانه عصر تیموری است که به‌شکل مخروطی و شیوه پلکانی بنا شده استکارشناسان میراث فرهنگی گنبد لیشتر گچساران را مربوط به سده هفتم و هشتم ه. ق می‌دانند. این گنبد زیبا ازدیدنی‌های استان کهگیلویه و بویراحمداست و در فاصله ۳۰ کیلومتری غرب شهرستان گچساران، و در راه ارتباطی قدیم گچساران، جاده دوگنبدان به بهبهان، در دشت لیشتر قرار دارد. سابقه گنبد لیشتر به احتمال بسیار به دوران حاکمیت تیموریان می‌رسد. این بنا که از آثار زیبای این دوره است، از دل تمدن و معماری عصر خود سربر آورده و نشان از معماری پیشرفته و هنرمندانه معماران این عصر دارد. این اثر معماری ماندگار در ۱۶ آذر ۱۳۷۶ با شماره ثبت ۱۹۳۵ به‌عنوان یکی از آثار تاریخی ایران، ثبت ملی شد. گنبد لیشتر نام خود را از دهستانی که در آن واقع‌شده، گرفته است. دهستان لیشتر که از توابع بخش مرکزی گچساران است، بر اساس سرشماری سال ۱۳۸۵ جمعیتی حدود ۸۲۴۱ نفر داشته است. دهستان لیشتر به مرکزیت روستای عرب‌ها، دارای ۵۳ روستا است که گنبد لیشتر شاخص‌ترین اثر تاریخی آن است که در نزدیکی روستای عرب‌ها (علی‌آباد) قرار دارد. فاصله گنبد لیشتر تا شهر گچساران حدود ۲۰ کیلومتر است. معماری گنبد لیشترگنبد لیشتر از بناهای قرن هشتم است که معماری آن به‌شکل گنبدی مخروطی به شیوه پلکانی روی یک تپه مصنوعی ساخته‌شده است. برای ساخت بنای گنبد، محوطه‌ای با ابعاد ۳۵ در ۳۰ متر با ارتفاعی بالاتر از دشت مجاور را تسطیح و روی آن شالوده بنا را شکل داده‌اند. بنای گنبد، مربعی شکل است که به‌وسیله فیل‌پوش‌ها به هشت‌ضلعی و سپس به گنبد مخروطی پلکانی تبدیل‌شده است. فضای داخل آن با طرح‌های بسیار زیبای هندسی ساخته‌شده و با تزییناتی نظیر مقرنس به‌شکل لانه زنبور مزین شده است. چینش هنرمندانه سنگ‌ها و مهندسی بی‌نظیر این گنبد، آن را تبدیل به گنبدی ماندگار در اعصار و دوران‌ها تا به امروز کرده است. قسمت بالای گنبد همانند کلاه‌خود جنگی سربازان است و بادهای گرم و تند با برخورد به این گنبد رام و آرام مسیر تفرج خود را پیش می‌گیرند. این معماری و تزیینات خاص و زیبا، گنبد لیشتر را به یکی از اماکن پربازدید مبدل کرده است. کارکرد گنبد لیشترگنبد لیشتر گچساران یا امامزاده بوده یا احتمالا قبر یکی از سلاطین یا بنایی برای راهنمای مسافران جهت تشخیص راه‌های اصلی باشدمردم دهستان لیشتر بر این عقیده‌اند که بنای گنبد در ابتدا یک امامزاده بوده که گاوبه نیز در کتاب ارجان و کهکیلویه به آن اشاره کرده و از آن با نام امامزاده حبیب‌الله نام‌برده است. به‌طور دقیق مشخص نیست که کارکرد این گنبد هنرمندانه و زیبا چه بوده است. سند کامل و دقیقی در مورد کارکرد اصلی این بنا در دست نیست که به‌طور واضح اثبات کند که گنبد لیشتر برای چه منظوری ساخته‌شده است. طبق دیگر آثار بازمانده از دوره تیموری و موقعیت قرار گرفتن گنبد می‌توان احتمالاتی در این مورد در نظر گرفت. بنابراین ممکن است بنا به‌منظور راهنمای راه‌های اصلی برای سهولت تشخیص مسافران ساخته‌شده باشد. احتمال دیگر این است که این گنبد روی قبر یکی از بزرگان یا نام‌آوران عصر تیموری بنا شده باشد، چون دقت در آثار معماری قرن ۷ و ۸ نشان می‌دهد که چنین بناهایی روی قبر سلاطین و بزرگان این دوره‌دیده شده است. برخی نیز مثل اهالی دهستان لیشتر بر این عقیده‌اند که گنبد لیشتر در ابتدا یک امامزاده بوده و سپس تبدیل به این بنا شده است. این گنبد که نشان‌دهنده عمق هنر و معماری قرن هشتم است، از مصالحی مستحکم ساخته‌شده است. استحکام مصالح بنا سبب شده است که بنا با وجود گذشت سالیان بسیار، آسیب خاص و جدی را متحمل نشود. گنبد لیشتر گچساران در اثر گذشت زمان و وجود عوامل فرسایش، دچار آسیب جزیی شد و برخی قسمت‌های آن دچار شکاف شد. میراث فرهنگی شهر گچساران در سال‌های اخیر به تعمیر این بنا همت گماشت و بنا را در سال ۱۳۹۴ مرمت کرد. گنبد لیشتر هر ساله به‌ویژه در ایام تعطیل اوایل فصل بهار، مملو از گردشگران و علاقه‌مندان به آثار تاریخی و قدیمی می‌شود. این بنا یکی از مهم‌ترین آثار تاریخی گچساران محسوب می‌شود که گردشگرانی که به این شهر سفر می‌کنند، می‌توانند از آن بازدید کنند. نویسنده: زهرا آذرنیوش