پارک ملی قمیشلو
ایران، استان اصفهان، ۴۵ کیلومتری شمال غرب شهر اصفهان
پارک ملی و پناهگاه حیات‌وحش قمیشلو واقع در ۴۵ کیلومتری شمال غرب اصفهان، یکی از قدیمی‌ترین مناطق حفاظت‌شده در کره زمین است. این منطقه که ازجاهای دیدنی نجف آبادمحسوب می‌شود، در طی سالیان طولانی به‌عنوان شکارگاه پادشاهان مطرح‌شده و از تنوع زیستی بسیار ارزشمندی برخوردار است. در ادامه این مقاله اطلاعات جانع را در خصوص پارک ملی قمیشلو با شما به‌اشتراک خواهیم گذاشت. آنچه باید درباره پارک ملی قمیشلو بدانید: پارک ملی قمیشلو کجاست؟ جغرافیای پارک ملی قمیشلوزیستگاه‌های پارک ملی قمیشلوجانوران پارک ملی قمیشلوپوشش گیاهی پارک ملی قمیشلومنابع آب پارک ملی قمیشلوجاهای دیدنی پارک ملی قمیشلوتعارضات و تهدیدهای پارک ملی قمیشلوپارک ملی قمیشلو کجاست؟ آدرس: استان اصفهان، ۴۵ کیلومتری شمال غرب اصفهان (مشاهده در نقشه) عکس از گوگل‌مپ | عکاس: رسول زابینیپارک ملی قمیشلو واقع در شمال غرب اصفهان، علاوه بر آثار تاریخی و فرهنگی که در خود دارد، دارای تنوع و تراکم حیات‌وحش، جوامع و رویشگاه‌های متنوع و شانس دیدن حیات وحش ویژه و چشم‌اندازهای زیبای کوهستانی و دشتی نیز است که از ویژگی‌های بارز این منطقه به‌شمار می‌آید. همچنین آثار باستانی موجود در منطقه نظیر قلعه تاریخی قمیشلو، چهره‌ای ویژه به منطقه داده و اهمیت آن را دو چندان کرده است. در سال ۱۳۴۳ کانون شکار ایران این منطقه را با وسعت ۳۷ , ۰۰۰ هکتار به‌عنوان منطقه حفاظت‌شده در نظر گرفت. در سال ۱۳۵۰ منطقه سیاه کوه و عمر کوه در مجاور منطقه حفاظت‌شده به‌عنوان منطقه شکار ممنوع تصویب شد. در سال ۱۳۷۴ با الحاق دو منطقه حفاظت‌شده و شکار ممنوع، پناهگاه حیات وحش قمیشلو به تصویب رسید و در نهایت در سال ۱۳۸۶ با الحاق سه منطقه امن کرالیاس، کهوک و لاسمیان، محدوده‌ای با وسعت ۲۹ , ۸۸۶ هکتار طی مصوبه شماره ۲۹۷ مورخ ۱۳۸۶ ٫ ۱۱ ٫ ۱۲ از این پناهگاه به پارک ملی ارتقای سطح پیدا کرد و طی مصوبه شماره ۳۴۳ مورخ ۱۳۸۹ ٫ ۹ ٫ ۲۹ مساحت پناهگاه به ۸۳ , ۸۸۸ هکتار افزایش یافت. با توجه به وجود بیش از ۱۵ مزرعه و چاه آب دارای مالکیت در این منطقه و وجود روستاهای میرآباد، حسین‌آباد، محمدیه، تندران، ورپشت در مجاورت منطقه فعالیت‌های کشاورزی، باغداری، زنبورداری و دامداری در منطقه جریان دارد. مسیر دسترسی به پارک ملی قمیشلوپارک ملی و منطقه حفاظت‌شده قمیشلو در میان چهار جاده اصلی قرار گرفته است که مسیرهای دسترسی متنوعی را برای گردشگران فراهم می‌کند. مسیر نخست، جاده‌ای است که از پلیس‌راه اصفهان تهران به علویجه و دهق می‌رود و در سمت شمال منطقه حفاظت‌شده قمیشلو قرار دارد. در سمت شرق منطقه حفاظت‌شده قمیشلو، جاده بزرگراه خلیج‌فارس قرار گرفته است که کمربندی غرب اصفهان محسوب می‌شود و از ادامه اتوبان کاشان به اصفهان به کمربندی شمال نجف‌آباد می‌رسد. علاوه بر این، جاده تیران به داران نیز در سمت جنوب منطقه حفاظت‌شده قمیشلو قرار گرفته است و همچنین در سمت غرب منطقه حفاظت‌شده قمیشلو، جاده‌ای به‌چشم می‌خورد که از میانه مسیر دهق علویه به جاده تیران به داران می‌رسد و روستاهای حسین‌آباد و میرآباد در امتداد آن قرار دارند. جغرافیای پارک ملی قمیشلوعکس از گوگل‌مپ | عکاس: didarبه لحاظ موقعیت جغرافیایی، محدوده مورد مطالعه در موقعیت «۳۲ و ' ۵۲ و ۵۰ تا» ۰۹ و ' ۲۸ و ۵۱ طول شرقی و «۰۵ و ' ۴۳ و ۳۲ تا» ۰۸ و ' ۰۴ و ۳۳ عرض شمالی با مساحت ۸۵ , ۶۴۷ هکتار واقع‌شده است. این منطقه از شمال با شهرهای دهق و علویجه و روستاهای هسنیجه و حسین‌آباد و از غرب با روستای میر آباد، مبارکه، محمدیه، افجان، تندران، ورپشت، جاجا ارتباط دارد. همچنین پارک ملی قمیشلو از جنوب با شهرهای نجف‌آباد، ویلاشهر و خمینی‌شهر و از شرق با شهرهای اصفهان، شاهین‌شهر و روستای جهاد آباد مجاور است. اقلیم پارک ملی قمیشلومیانگین بارش سالانه در تمام منطقه ۳۰۵ میلی‌متر است. محدوده مورد مطالعه از رژیم بارندگی مدیترانه‌ای برخوردار بوده و دارای یک فصل خشک است که از ابتدای خرداد ماه آغاز می‌شود و تا پایان شهریورماه ادامه می‌یابد. اسفند پرباران‌ترین ماه است که میانگین آمار ایستگاه‌ها، سهم ۴ ٫ ۱۹ درصد از بارندگی سالانه را برای این ماه‌نشان می‌دهد. خشک‌ترین ماه نیز شهریورماه است. بیشترین مقدار رطوبت نسبی در منطقه مربوط به ماه دی و حداقل آن مربوط به ماه‌های تیر و مرداد است. کمترین میانگین رطوبت نسبی سالانه مربوط به ایستگاه اصفهان در جنوب‌شرق منطقه و به مقدار ۵ ٫ ۳۷ درصد است و بیشترین میانگین رطوبت نسبی سالانه با ۸ ٫ ۵۰ درصد به ایستگاه سینگرد در ارتفاعات غرب منطقه تعلق دارد. بخش عمده منطقه را اقلیم‌های خشک سرد و نیمه‌خشک سرد در بر گرفته است. طول دوره‌تر در نزدیک‌ترین ایستگاه‌های اطراف منطقه حداکثر چهار ماه است که از اواخر آبان آغاز می‌شود و تا اواخر اسفند ادامه می‌یابد. زیستگاه‌های پارک ملی قمیشلوعکس از گوگل‌مپ | عکاس: ali rezaشبکه زهکشی قمیشلو را تعدادی آبراهه‌های فصلی سرگردان تشکیل می‌دهند که در چهار جهت شمالی، جنوبی، شرقی و غربی منطقه را زهکشی می‌کنند. به علت میکروکلیمای حاکم بر بخش‌های مختلف و اختلاف ارتفاع موجود، منطقه قمیشلو را می‌توان به سه زیستگاه بزرگ تقسیم کرد.۱. زیستگاه کوهستانی و برفگیراین نوع زیستگاه شامل مناطق کوهستانی و مرتفع با شیب تند و برفگیر و آب و هوای ییلاقی است که پوشش گیاهی آن شامل علفزارها، بوته‌زارها و تک درختان بنه و بادام می‌شود. دارای زمستانی سرد و تابستانی معتدل و مناسب برای زیست کل و بز و در ارتفاع پاپین‌تر مناسب برای زیست قوچ و میش مخصوصا در تابستان است.۲. زیستگاه تپه ماهوریاین نوع زیستگاه به علت برخورداری از شیب و ارتفاع کم و آب و هوای معتدل و پوشش گیاهی مناسب، وجود آبشخورهای طبیعی و مصنوعی زیستگاه مناسبی برای قوچ و میش وحشی است.۳. زیستگاه دشتی و استپیدشت‌های کوچک و بزرگ مابین کوه‌ها قرار گرفته و به نظر جدا از هم هستند؛ اما این دشت‌ها با هم مرتبط‌اند. دشت‌ها از نظر تامین امنیت و منابع تغذیه وحوش حائز اهمیت‌اند و شرایط اکولوژی مناسبی را برای زیست آهو به‌عنوان شاخص‌ترین حیوان دشتی در منطقه فراهم می‌آروند که در جمعیت‌های انبوه در محدوده این دشت‌ها یافت می‌شود. به گفته کارشناسان محیط‌زیست، یکی از دلایل وجود این آهوها وجود چشمه‌های کوچک و پوشش گیاهی مناسب برای تکثیر آن‌ها است. جانوران پارک ملی قمیشلوعکس از وب‌سایت ویکی‌پدیا | عکاس: Jon Sullivanپناهگاه حیات‌وحش قمیشلو به‌عنوان یکی از اکوسیستم‌های نیمه‌بیابانی در بخش مرکزی کشور ایران یکی از مناطق بسیار با ارزش در ناحیه پالئارکتیک (paleoarctic) محسوب می‌شود. این زیستگاه گونه‌های متعددی از حیات وحش خصوصا گونه‌های شاخص جانوران وحشی گیاه‌خوار نظیر کل و بز و قوچ و میش اصفهانی در خود جای داده است. با وجود جمعیت گونه‌های چشمگیر، این منطقه به‌عنوان یک ذخیره‌گاه ژنتیکی دارای ارزش‌های فراوان است و برخورداری از چنین ارزش‌های اکولوژیکی و بیولوژیکی و اقتصادی، تحقیقاتی و تفرجی ضرورت حفاظت از آن را دو چندان کرده است. وجود چنین منطقه‌ای در مجاورت شهر اصفهان با وسعتی برابر ۸۵ , ۶۷۰ هکتار و با پوشش گیاهی نیمه‌بیابانی درمنه و گون و گیاهان یکساله، به‌عنوان ریه تنفسی این شهر محسوب می‌شود. پستانداراناز تعداد ۱۶۰ گونه پستاندار موجود در ایران تعداد ۳۸ گونه متعلق به ۱۶ خانواده و ۶ راسته در این منطقه حضور دارند که از این تعداد هفت گونه به علت کاهش جمعیت جهانی در طبقه‌بندی IUCN و تعداد سه گونه در طبقه‌بندی Cites قرار دارند و تعداد ۹ گونه نیز حمایت‌شده هستند. علاوه بر این تعداد قابل توجهی گرگ خاکستری نیز در قمیشلو وجود دارد. پلنگ و کفتار، سایر گونه‌های شاخص جانوری قمیشلو را تشکیل می‌دهند. پرندگان ۹ گونه پرنده در پارک ملی قمیشلو مشاهده‌شده است که از جمله آن می‌توان به کبک و دلیجه اشاره کرداز مجموع ۴۹۲ گونه پرنده شناسایی‌شده در ایران، تعداد ۸۱ گونه متعلق به ۲۶ تیره و ۹ راسته در محدوده مورد مطالعه حضور دارند که از این تعداد سه گونه در طبقه‌بندی IUCN و تعداد ۱۶ گونه در مقررات بین‌المللی Cites و تعداد ۲۳ گونه طبق مقررات ایران در زمره پرندگان حمایت‌شده و حفاظت‌شده و تعداد ۳ گونه جزو گونه‌های در حال انقراض قرار گرفته‌اند. خزندگاناز تعداد کل خزندگان شناسایی‌شده در ایران که جمعا ۲۰۹ گونه هستند، تعداد ۳۱ گونه متعلق به ۱۱ خانواده و سه راسته در محدوده پناهگاه حیات وحش قمیشلو مشاهده‌شده است که تعداد یک‌گونه آن در طبقه‌بندی IUCN و تعداد چهار گونه در طبقه‌بندی Cites و تعداد یک‌گونه آن حمایت‌شده است. از تعداد کل دوزیستان ایران (۱۷ گونه)، تعداد دو گونه در محدوده مورد مطالعه حضور دارند. ماهی‌هاتنها ماهی موجود در این منطقه را یک‌گونه ماهی قنات از خانواده Cyprinidae تشکیل داده است. پوشش گیاهی پارک ملی قمیشلوعکس از گوگل‌مپ | عکاس: abbas sپناهگاه حیات‌وحش قمیشلو در منطقه استپی از ناحیه بزرگ رویشی ایرانی و تورانی قرار دارد و بوته‌زارهای منطقه نشان‌دهنده سیمای کلی جامعه مناطق استپی یعنی Artemisia. Astragalus است. در بررسی پوشش گیاهی منطقه، دو بخش عمده قابل تفکیک و تمایز است که از مناطق دشتی و ارتفاعات پایین به سمت بلندی‌ها و ارتفاعات بالا ادامه می‌یابد. پوشش گیاهی در مناطق دشتی که در ارتفاع حداقل ۱ , ۶۸۰ متر از سطح دریا تا ارتفاع ۱ , ۸۰۰ متر در مرزهای حاشیه پناهگاه و در مناطق میانی گسترش دارند با گونه شاخص درمنه دشتی معرفی می‌شوند. تراکم این‌گونه با نزدیک شدن به مرزهای پناهگاه و مجاورت با مناطق روستایی کاهش‌یافته است. در این منطقه به طور بسیار پراکنده شاهد حضور گونه‌های درختی و درختچه‌ای هستیم. طبق بررسی‌های صورت گرفته و با استفاده از منابع گیاه‌شناسی در این محدوده، تعداد ۳۴۴ گونه متعلق به ۲۲۳ جنس و ۵۵ خانواده شناسایی‌شده است و به طور کلی این منطقه از تنوع خوب گونه‌ای برخوردار است. از نظر ارزش‌های ویژه، در بین گونه‌های شناسایی‌شده حداقل ۲۳ گونه دارای ارزش دارویی و ۱۰ گونه دارای ارزش صنعتی هستند که به دلیل پراکندگی و عدم صرفه اقتصادی و ضرورت محافظت آن‌ها، استفاده از آن‌ها امکان‌پذیر نیست. در بین گیاهان منطقه، گونه‌هایی نیز یافت می‌شوند که در طبیعت دارای زیبایی خاصی هستند و در فصل گل‌دهی می‌توانند به عنوان جاذبه‌های طبیعی مطرح باشند. گونه‌های نظیر Scrophularia , Papaver sp, Orchis laxiflora, Tulipa montana. شایان ذکر است که در این محدوده، تاکنون عملیات جنگلداری یا احیای پوشش گیاهی صورت نگرفته است. منابع آب پارک ملی قمیشلوعکس از گوگل‌مپ | عکاس: محمد قاهریوجود ریزش‌های جوی فصلی و اندک و جریان سطحی ناچیز و مقطعی، منطقه مورد مطالعه را از نعمت منابع آب سطحی بی‌بهره کرده است و ساکنین و وحوش این سامانه را به استفاد از منابع آب زیرزمینی (چشمه‌ها، قنوات، چاه‌ها) مجبور ساخته است. کمبود منابع آب قابل‌دسترسی برای حیات وحش به‌ویژه در سال‌های کم‌آبی و خشکسالی یکی از مهم‌ترین عوامل کاهش میزان تولید مثل، افزایش مرگ و میر و در نتیجه کاهش جمعیت آن‌ها بوده است. محدوده پناهگاه حیات وحش قمیشلو بخشی از حوضه آبریز زاینده‌رود است و بخش‌هایی از زیرحوضه نجف‌آباد، برخوار و علویجه را شامل می‌شود. مهم‌ترین منابع آبی در منطقه پناهگاه حیات وحش قمیشلو شامل رودخانه‌ها و آبراهه‌های فصلی، چاه‌ها، چشمه‌ها و قنوات مختلف فصلی است. تنها رودخانه قابل‌ذکر در این منطقه خشکه‌رود نام دارد که از مجموع دو مسیر آب فصلی تشکیل می‌شود، اولی مسیر آبی که از اشن شروع‌شده و به طرف شرق ادامه دارد و دیگری مسیر آبی که از طرف جنوب غربی حوزه به طرف شمال شرق ادامه دارد. در انتها هر دو مسیر در منطقه علویجه بهم پیوسته و در نهایت از منطقه علویجه وارد دشت مورچه‌خورت می‌شود. چون کمیت و کیفیت آب سطحی برای استفاده کشاورزی در این نواحی مناسب نیست، لذا از منابع آب زیر‌زمینی به این منظور استفاده می‌شود. سیلاب‌های این حوزه به علت جنس و نوع خاک منطقه و عدم نفوذ کافی، سریع از منطقه خارج‌شده و حوزه تخلیه می‌شود به همین دلیل سفره آب‌های زیرزمینی در این منطقه ضعیف است، ولی تعداد زیادی چشمه موجود است که از بهترین آبشخورهای منطقه برای حیات‌وحش محسوب می‌شود. قنوات موجود در منطقه: قلعه قمیشلو، یاور، علویجه، دربند بالا و پایین، تنگ‌شیران. چاه‌های موجود در منطقه: الهی‌آباد، ذلول، آب بادی و کززار. آبشخورهای پارک ملی قمیشلویکی از عوامل مهم ارتقا شرایط زیستگاهی پناهگاه حیات‌وحش قمیشلو، وجود آبشخورهای متعدد اعم از طبیعی یا انسان‌ساخت در سطح منطقه با پراکنش مطلوب است که حیات وحش منطقه اعم از پستانداران و پرندگان به آسانی به آن دسترسی دارند. البته این شرایط در سال‌های کم‌باران و خشکسالی تفاوت دارد. مهم‌ترین آبشخورهای محدوده مورد مطالعه عبارت‌اند از: لامو، سه چشمه، کرم خداداد، لاسمیان، لامو، حوض، کهوک، موشی، چاله آبی، خرسک اول و دوم، ذولول، دم‌زرد، کر الیاس، ننه منشور، چشمه سنجد علی قلیان، قشلاق، هزار منی، تلمبه بادی چاه‌محمدی، تلمبه بادی چاه زینل، قلعه یاور و آغل‌جنی. جاهای دیدنی پارک ملی قمیشلوعکس از گوگل‌مپ | عکاس: علی مظاهریجاذبه‌های اکوتوریستی پارک ملی قمیشلومشاهده جمعیت مطلوبی از آهوی ایرانی و قوچ و میشگونه‌های متنوع حیات‌وحش اعم از گیاهی و جانوری (عامل جذب پژوهشگران و دانشجویان) باغ قمیشلو در مجاورت قلعه تاریخی قمیشلومزارع موجود در منطقهقلعه‌های موجود در قمیشلوقلعه قمیشلو: این بنا از معماری زیبایی برخوردار است. این قلعه که منسوب به دوران ناصرالدین‌شاه قاجار است یکی از دیدنی‌ترین آثار باستانی واقع در داخل منطقه محسوب می‌شود. قلعه قمیشلو اتاق‌های متعدد دارد و برج و باروی اطراف آن نشان‌دهنده اهمیت قلعه است. منطقه قمیشلو یکی از شکارگاه‌های تاریخی ایران به شمار می‌آید و بارها در کتب تاریخی اواخر عصر قاجاریه از آن به‌عنوان یک شکارگاه یاد شده است. مناسب بودن این منطقه و وجود تعداد زیادی شکار از انواع بز و بازن، قوچ و میش و آهو باعث شد تا پسر ناصرالدین‌شاه آن را به‌عنوان یکی از زیستگاه‌های قرق خود برگزیند و در آن قلعه زیبا و معروف قمیشلو را احداث کند. با توجه به اینکه در محدوده قلعه قمیشلو در قدیم نیزارها و تالاب‌هایی وجود داشته و هنوز نیز بقایای آنها موجود است، به نظر می‌رسد پس از احداث قلعه توسط ظل‌السلطان، حاکم وقت اصفهان، در این محل وجود باتلاق‌های دارای نی، نام این قلعه را قلعه قمیشلو (قلعه واقع در حاشیه نیزارها) و نام منطقه شکارگاه قرق اطراف آن را منطقه قرق قمیشلو نامیده‌اند. قلعه شاه‌ماهور: قلعه شاه‌ماهور که متاسفانه کاملا تخریب‌شده و آثار بسیار کمی از آن در کنار قنات شاه ماهور دیده می‌شود یکی دیگر از آثار تخریب‌شده با ارزش در منطقه است. قلعه یاور: این قلعه که بخش اعظم آن تخریب‌شده در حاشیه مزرعه قمیشلو واقع‌شده است. تعارضات و تهدیدهای پارک ملی قمیشلوعکس از گوگل‌مپ | عکاس: علی نیکبختعبور کنارگذر غرب اصفهان از منطقه و تقسیم آن به دو قسمت شرقی و غربیشهرک صنعتی بزرگ اصفهان در شمال‌شرق منطقهوجود میدان تیر و زاغه مهمات ارتش در قسمت شرقی و جنوب‌شرقی منطقهوجود دام در محدوده پارک‌ملی به دلیل عدم تخصیص بودجه مورد نیاز برای خریداری حقوق عرفی از سوی سازمان محیط‌زیستتعداد دام مازاد بر ظرفیت مراتع منطقه و چرا در خارج از فصل مجازتصرفات و واگذاری‌های غیر قانونی از سوی ارگان‌های ذیربطشکار غیرمجازنکات بازدید از پارک ملی قمیشلوبه‌منظور بازدید از پارک ملی قمیشلو، نیاز به اخذ مجوز از دادستانی و اداره محیط‌زیست تیران است. در بسیاری از نقاط منطقه حفاظت‌شده پارک ملی قمیشلو، پوشش شبکه تلفن همراه وجود دارد. هیچ‌گونه امکانات رفاهی و فروشگاهی در منطقه حفاظت‌شده پارک ملی قمیشلو وجود ندارد؛ بنابراین پیش از سفر، نسبت به تهیه اقلام موردنیاز خود اقدام کنید. پیش از نوشیدن از آب چشمه‌های منظقه، نسبت به جوشاندن آب اقدام کنید. به‌هنگام بازدید از پارک ملی قمیشلو، از آزار و اذیت گونه‌های جانوری منطقه پرهیز کنید و پوشش گیاهی خاص آن آسیبی وارد نیاورید. آثار باستانی منطقه حفاظت‌شده پارک ملی قمیشلو دارای قدمتی طولانی هستند؛ پس نسبت به نگهداری از آن‌ها کوشا باشید. پرسش‌های متداولپارک ملی قمیشان کجاست؟ ۴۵ کیلومتری شمال غرب اصفهانویژگی پارک ملی قمیشلو چیست؟ تنوع گیاهی و جانوری و چشم‌انداز کوهستانی و دشتی. مساحت منطقه قمیشلو چقدر است؟ ۸۵ , ۶۴۷ هکتارزیستگاه‌های قمیشلو کدامند؟ زیستگاه کوهستانی و برفگیر، زیستگاه تپه ماهوری و زیستگاه دشتی و استپینویسنده: بهنام شکوری / پوریا محمدی پیوند