یخدان مویدی کرمان
ایران، استان کرمان، کرمان، خیابان شهید کامیاب (ابو حامد)
کرمان به‌عنوان مرکز، تعداد زیادی از جاذبه‌های استان کرمان را در خود جای می‌دهد که غالب آن‌ها بناهای تاریخی هستند. این آثار از تاریخ و معماری گذشتگان نشان دارند و از زندگی اجدادمان روایت‌هایی گوناگون را نقل می‌کنند. یکی از بهترین این نمونه‌ها، یخدان مویدی است. یخدان مویدی با برخورداری از ویژگی‌های خاص معماری و زیر نظارت دقیق یخ‌سازان، برای زمانی طولانی بخشی از یخ موردنیاز اهالی کرمان را تامین می‌کرد. بررسی سازو‌کار یخ‌سازی و انبار آن برای فصول دیگر نشان‌دهنده هوش و خلاقیت مردمان در گذشته است. هرچند با اختراع برق و کارخانه‌های یخ‌سازی، یخدان مویدی در کنار دیگر یخدان‌ها از دور خارج شدند، همچنان بنای بزرگ آن را می‌توان بازدید و بررسی کرد. با کجارو همراه باشید و درباره یخدان مویدی بیشتر بخوانید. یخدان مویدی را بیشتر بشناسید: معرفی یخدان مویدییخدان مویدی کجاست؟ تاریخچه یخدان مویدیمعماری یخدان مویدیطرز کار یخدان مویدیبازدید از یخدان مویدیمعرفی یخدان مویدیزمانی که هنوز برق اختراع نشده بود، کرمانی‌ها یخچال‌ها را با استفاده از خشت و گل، احداث کردند؛ بناهای بزرگی که همچنان بسیاری از آن‌ها پابرجا هستند و ازجاهای دیدنی کرمانمحسوب می‌شوند. این سازه‌ها یخ را در اوج گرمای طاقت‌فرسای تابستان کویر نیز در خود نگاه می‌داشتند. معروف‌ترین یخدان‌های کرمان عبارت‌اند از یخدان چوب مفیدی، یخدان‌های زریسف، یخدان رحیم آباد و یخدان مویدی. بقیه یخدان‌ها تماما از بین رفته‌اند و اثری از آن‌ها باقی نیست. آب این یخدان‌ها از قنوات تامین می‌شد و غالبا فالوده‌فروشان صاحب یخدان‌ها بودند. البته در بعضی موارد یخدان‌ها را وقف عام می‌کردند. عکس از گوگل‌مپ (عکاس: Tiziana Gemma) یخدان مویدی با قرارگیری در مرکز شهر، امروزه میزبان گردشگران است. این بنای تاریخی با ویژگی‌های معماری خود سال‌های سال، به خانواده‌های کرمانی خدمت‌رسانی کرده و هم‌اکنون نیز به تفرجگاه تبدیل‌شده است. یخدان مویدی در تاریخ ۲ آبان ۱۳۷۸ با شماره ثبت ۲۴۳۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسید. یخدان مویدی کجاست؟ مویدی نام محله‌ای درشهر کرمان است و بخشی از زمین‌ها و قنات قدیمی در آن جای گرفته‌اند. این محله در محدوده میدان تختی و خیابان‌های خورشید و ابوحامد واقع‌شده است. یخدان مویدی نیز در ابتدای خیابان شهید کامیاب، در محله مویدی قرار دارد. آدرس: استان کرمان، کرمان، خیابان شهید کامیاب (ابو حامد) (مشاهده روی نقشه) فاصله یخدان مویدی تا حمام گنجعلی خان:۱ ٫ ۸ کیلومترفاصله یخدان مویدی تا بازار کرمان:۲ کیلومترفاصله یخدان مویدی تا خانه هرندی:۱ ٫ ۴ کیلومترفاصله یخدان مویدی تا موزه هنرهای معاصر کرمان:۷۵۰ مترعکس از گوگل‌مپ (عکاس: علی وهاب) تاریخچه یخدان مویدییخدان مویدی از یادگارهای اواخر دوره صفویه است و نظیر دیگر یخچال‌های تاریخی، از آن به‌منظور نگهداری یخ برای روزهای تابستان استفاده می‌کردند. نام مویدی به قنات مشهور مویدی بازمی‌گردد که آب یخچال از آن تامین می‌شد. البته برخی می‌گویند صاحب یخدان، فردی به نام مویدالدین ریحان، یکی از کارگزاران حکومت کرمان بوده است. اگر پای صحبت قدیمی‌های کرمان بنشینید، می‌گویند در ساعات ابتدای صبح‌های تابستان، فالوده‌فروش‌ها فالوده کرمانی را در سایه یخچال‌ها درست می‌کردند و به مردم می‌فروختند. بدین‌ترتیب به‌نظر می‌رسد یخدان‌ها به مکانی برای تفریح و استراحت مردم نیز تبدیل‌شده بودند. عکس از ویکی‌پدیا (عکاس: Am kerman) با اختراع برق و نصب کارخانه‌های یخ‌سازی، یخدان مویدی در کنار دیگر یخدان‌های شهر، به‌صورت متروکه درآمد. این بنا تا دهه ۱۳۸۰ محل تجمع زباله بود تا آن‌که سازمان میراث فرهنگی با مرمت آن، زمینه نگهداری یخدان را مانند صدها اثر تاریخی دیگر استان فراهم کرد. معماری یخدان مویدیعناصر تشکیل‌دهنده یخدان مویدی نظیر دیگر یخدان‌ها عبارت‌اند از مخزن، حصار، استخر و چاله یخ. مصالح بنا را خشت خام و ملاط گل تشکیل می‌دهند. خشت خام عایق حرارتی است و گرما را به داخل یخچال عبور نمی‌دهد. پله‌های یخدان نیز برای دسترسی و نگهداری مطلوب و تعمیر خشت‌ها بنا نهاده شده بود و در حقیقت هر سال یک‌لایه جدید خشت و گل روی گنبد می‌کشیدند. عکس از ویکی‌پدیا (عکاس: Am kerman) پلان مخزن دایره‌ای شکل است که گنبدی از نوع «بستو» (نوعی قوس بیضی شکل) روی آن احداث کرده‌اند. نوک این ساختار مخروطی شکل به‌گونه‌ای ساخته‌شده است که حداقل میزان تابش آفتاب را جذب کند و در اطراف این مخروط دیوارهای بلندی احداث می‌کردند که با وزش باد و استفاده از سایه، دمای هوا را به‌صورت محسوس کاهش دهد. این دیوارها سایه‌انداز نام دارند. طرز کار یخدان مویدییخ‌سازیبرای تامین آب یخچال‌های خشت و گلی عظیم، آب به‌وسیله قنات‌ها به انتهای یخدان هدایت می‌شد و همیشه چند نفر کارگر در این یخچال‌ها در حال فعالیت بودند. مقداری آب از طریق تعدادی حفره، هر شب روی توده‌های یخ‌های قبلی هدایت می‌شد. این میزان چنان بود که سرمای یک شب بتواند آن را منجمد سازد؛ به عبارت دیگر ارتفاع آب روی سطوح یخ‌گیر از چند سانتی‌متر تجاوز نمی‌کرد. این شرط فنی به‌خوبی می‌رساند که یخچال‌سازان مجبور بودند با کمال دقت سطوح یخ‌گیری را تراز کنند. یخ‌سازان در حال کار / عکس از ویکی‌پدیا (عکاس: نامشخص) انتقال یخ به انبارپس از آن‌که تقریبا قطر یخ به ۳۰ تا ۴۰ سانتی‌متر می‌رسید، یخ‌ها را قطعه‌قطعه می‌کردند و داخل منابع یخ می‌ریختند و انبار می‌کردند. انبار‌های یخ مانند آب‌انبارهای مدور ساخته‌شده بود و در مجاورت سطوح یخ‌گیری قرار داشت. روی هر طبقه از یخ‌ها مقداری کاه می‌ریختند تا از چسبیدن آن‌ها به یک‌دیگر جلوگیری شود. در برخی موارد، یخ‌سازان خوش‌ذوق دانه‌های یاقوتی رنگ انار را روی یخ‌های پاک می‌ریختند و در تابستان یخی زیبا و دلفریب زینت‌بخش سفره ثروتمندان می‌شد. انباراین انبارهای یخ دارای دو راهرو بودند که یکی برای انباشتن یخ‌ها پس از تهیه به‌کار می‌رفت و دیگری برای بیرون آوردن آن‌ها در فصل تابستان استفاده می‌شد. همچنین در کف انبار یخ، یک یا چند چاه مخروطی شکل پیش‌بینی‌شده بود تا آب‌های حاصله از ذوب یخ‌ها در فصل گرما، به‌وسیله آبراهی در کف یخدان به آن منتقل می‌شد. عکس‌های گالری از ویکی‌پدیا (عکاسان: Am kerman، حمید واشقانی فراهانی و Zereshk) بازدید از یخدان مویدیدر حال حاضر یخدان مویدی در میان فضایی سبز واقع‌شده و بازدید از ساختمان آن در سراسر روز ممکن است. البته توصیه می‌کنیم برای بررسی دقیق‌تر، ساعات روشنایی به آن مراجعه کنید. فضای درونی یخدان در حال حاضر (سال ۱۴۰۰) قابل بازدید نیست. عکس از ویکی‌پدیا (عکاس: Am kerman) پرسش‌های متداولیخدان مویدی کجاست؟ یخدان مویدی در استان کرمان، کرمان، خیابان شهید کامیاب (ابو حامد) قرار دارد. قدمت یخدان مویدی به چه زمانی بازمی‌گردد؟ یخدان مویدی از یادگارهای اواخر دوره صفویه است. چه عواملی در خنک‌سازی یخدان مویدی موثر بوده‌اند؟ عواملی نظیر استفاده از خشت خام، احداث دیوار سایه‌انداز و ساخت گنبد مخروطی در خنک‌سازی یخدان مویدی موثر بوده‌اند. آیا می‌توانیم از یخدان مویدی بازدید کنیم؟ در حال حاضر یخدان مویدی در میان فضایی سبز واقع‌شده و بازدید از ساختمان آن در سراسر روز ممکن است. نویسنده: آزاده یوسف نژاد