مدرسه خان شیراز
ایران، استان فارس، شیراز، خیابان لطفعلی خان زند
شیراز، شهر علم و ادب، از جمله پرترددترین مقاصد گردشگری در کشور است. حضور عمارات و بناهای مذهبی، تاریخی و باستانی متعدد همچونآرامگاه شاهچراغ، دروازه قرآن، حافظیه و … بر شهرت و محبوبیت این شهر افزوده است. از میان تعداد بسیار جاذبه‌های شیراز، مدرسه خان یکی از جاهای دیدنی کمتر شناخته‌شده است که زمانی از ملاصدرا میزبانی می‌کرد. با کجارو همراه باشید تا بیشتر درباره این مدرسه تاریخی بدانید. هرآنچه باید درباره مدرسه خان شیراز بدانید: معرفی مدرسه خان شیرازمدرسه خان شیراز کجاست؟ تاریخچه مدرسه خان شیرازمعماری مدرسه خان شیرازاعداد مقدس در مدرسه خان شیرازساعات بازدید و بلیط مدرسه خان شیرازمعرفی مدرسه خان شیرازشیراز که به شهر علم و مکتب شهره است، حافظ یکی از معروف‌ترین مدارس قدیمی استان با نام مدرسه خان است. مدرسه خان در زمان حکومت صفوی و سلطنت شاه‌عباس صفوی ساخته شد و در برهه‌ای از تاریخ، ملاصدرا، فیلسوف مشهور ایرانی، در آن به تدریس پرداخت. عکس از خبرگزاری شبستان (عکاس: فاطمه نهاری) امروزه مدرسه خان ازمکان‌های دیدنی شیرازمحسوب می‌شود و به‌عنوان میراث ملی به ثبت رسیده است. این مدرسه تحت نظر «آیت‌الله ملک حسینی»، به‌عنوان حوزه علمیه شیراز، مورد استفاده قرار می‌گیرد. مدرسه خان شیراز کجاست؟ مدرسه خان ازجاهای دیدنی استان فارسدر شیراز است و در در محله اسحاق بیگ، در خیابان لطفعلی خان زند، بعد از سه‌راه احمدی و در سمت چپ قرار دارد. برای دسترسی به این مکان می‌توانید از خودروی شخصی یا وسایل نقلیه عمومی استفاده کنید. نزدیک‌ترین ایستگاهمترو شیراز، ایستگاه ولیعصر است که حدود دو کیلومتر با آن فاصله دارد. برای استفاده از اتوبوس، می‌توانید از خط پایانه ولی‌عصر استفاده کنید، در یکی از ایستگاه‌های ولی‌عصر یا احمدی پیاده شوید و مسافت باقی‌مانده را پیاده طی کنید. اگر از خودروی شخصی استفاده می‌کنید، باید خود را به چهارراه زیر پل کابلی ولی‌عصر برسانید. این چهارراه خیابان‌های زینبیه را در دو سو به خیابان‌های لطف علی‌خان زند و خیابان غدیر متصل می‌کند. پس از این چهارراه، ۱۰۰ متر پیش بروید تا به مدرسه برسید. همچنین از سمت دیگر می‌توانید، با عبور ازتقاطع غیر هم‌سطح نمازی و سه‌راه احمدی به این مکان دسترسی داشته باشید. در نظر داشته باشید که این خیابان به‌عنوان یکی از مسیرهای پررفت‌و‌آمد شیراز، غالبا شلوغ است. موقعیت مدرسه خان روی نقشهتاریخچه مدرسه خان شیرازایده ساخت این مدرسه قدیمی از طرف الله وردیخان گرجی، والی وقت شیراز که از سپه‌سالاران شاه‌عباس نیز بود، مطرح شد و با همت او پروژه احداث آن، کلید خورد. الله وردیخان که از اسرای گرجی بود، در زمان شاه طهماسب از گرجستان به ایران تبعید و به‌عنوان غلام به دربار صفوی راه یافت. عکس از ویکی‌پدیا (عکاس: نامشخص) وی مسلمان شد و در زمان شاه‌عباس اول از طرف پادشاه به‌عنوان سپهسالاری سلطنت صفوی و نیز فرمانروایی فارس، دست یافت. وی از سال ۱۰۰۴ تا ۱۰۲۲ هجری قمری حاکم فارس بود و در این مدت اقدامات قابل‌توجهی در رشد و تعالی فرهنگ و تمدن ایران‌زمین انجام داد که می‌توان به احداث پل الله وردی خان در اصفهان (۳۳ پل)، ساخت بازار لار، ایجاد نهر عباسی در شیراز و احداث چندین پل و کاروان‌سرا در مسیر اصفهان به شیراز اشاره کرد. عکس از ایرنا (عکاس: شیوا عطاران) الله وردیخان، سرداری آزاده بود و با تبعید و دربند کردن ذهن‌ها و نوابغ آزاداندیشان مخالفت داشت. به همین دلیل ملاصدرا را برای تدریس در مدرسه خان، به شیراز دعوت کرد. ملاصدرا از فیلسوفان شیعه و بنیان‌گذاران حکمت متعالیه در قرن یازدهم هجری قمری بود که در آن زمان در قم و تبعید به سر می‌برد. وی در نامه‌ای برای ملاصدرا چنین نوشت: من نمی‌توانم به کهک بیایم تا بتوانم از محضر درس شما استفاده کنم، و به همین جهت در شیراز بنای مدرسه‌ای را برای شما شروع کرده‌ام و همین که تمام شد، اطلاع می‌دهم که بیایید و در این مدرسه تدریس کنید. عکس از خبرگزاری شبستان (عکاس: فاطمه نهاری) از نکات جالب در مورد ساخت این مدرسه، پرداخت تمامی هزینه احداث توسط شخص الله وردی خان است. وی زمانی که متوجه شد احداث این مکان علمی مدت زمان زیادی را می‌طلبد، تنها پس از ساخت بخش‌های ضروری و مهم برای تدریس استاد و استفاده طلبه‌ها، از ملاصدرا خواست تا به شیراز نقل‌مکان کند. همچنین در آن دوران و در برخی از مدارس اصفهان، برای پذیرفتن طلاب جهت تحصیل، شروطی وجود داشت که یکی از آن‌ها عدم تدریس علوم معقوله در آن مدارس بود. این در حالی است که اتفاقا از مهم‌ترین ویژگی‌های مدرسه خان شیراز، تدریس و تحصیل همین علوم معقوله بود که خود مدرسه را به دانشگاهی نوظهور و برجسته در زمان خود، تبدیل کرد و از آن مکانی منحصربه‌فرد جهت علم‌آموزی و تدریس علم و دین ساخته بود. عکس از خبرگزاری شبستان (عکاس: فاطمه نهاری) بهترین دوران تدریس و رشد علمی ملاصدرا در مدرسه خان شیراز صورت گرفته استدر همین راستا الله وردی خان در زمینه تدریس به ملاصدرا اختیار تام داد و از وی خواست تا در انتخاب علوم تدریسی به سلیقه و اختیار خود عمل کند. همین امر سبب شد تا ملاصدرا بتواند بهترین دوران زندگی علمی و فرهنگی خود را که آثاری بسزا در رشد و تعالی علم و فرهنگ جامعه برجای گذاشت، در همین مدرسه بگذراند. در واقع در آن زمان دانشگاهی ایجاد شده بود که دروسی همچون حکمت، فقه، ادب، نجوم، علم حساب، هندسه، زمین‌شناسی، جانورشناسی، گیاه‌شناسی و شیمی در آن تدریس می‌شد. عکس از خبرگزاری شبستان (عکاس: فاطمه نهاری) متاسفانه الله وردی خان هرگز نتوانست پایان ساخت این مدرسه را ببیند، مدرسه‌ای که می‌توان آن را دانشگاهی به تمام معنا در زمان خود نامید. او پیش از اتمام ساختمان مدرسه از دنیا رفت. اما پسرش امام قلی خان، راه پدر را ادامه داد و با پیگیری‌های او، ساختمان مدرسه تکمیل شد و در سال ۱۰۲۴ هجری قمری به اتمام رسید. در سال ۱۲۲۹ هجری قمری طی زلزله‌ای که رخ داد، مدرسه خان شیراز تخریب شد و یکی از تاجران شیراز به نام حاجی لطفعلی شیرازی، اقدام به ترمیم و بازسازی آن کرد. همچنین در سال ۱۲۶۹ هجری قمری طبقه دوم مدرسه در حال تخریب بود که در سال ۱۲۷۳ هجری قمری، حاجی میرزا علی‌اکبر قوام‌الملک شیرازی، به تعمیر و بازسازی آن همت گماشت. عکس از خبرگزاری شبستان (عکاس: فاطمه نهاری) البته این مدرسه باز هم در طی تاریخ دچار خرابی و ویرانی شد که می‌توان به سال ۱۳۳۶ هجری قمری اشاره کرد. این بار این ساختمان ارزشمند علمی و فرهنگی، به همت اداره باستان‌شناسی استان فارس مورد تعمیر و بازسازی قرار گرفت. این در حالی است که همچنان و در عصر حاضر نیز تعمیرات و بازسازی‌هایی روی این مدرسه به همت سازمان میراث فرهنگی و گردشگری و نیز سازمان مسکن و شهرسازی استان فارس در حال انجام است. معماری مدرسه خان شیرازمدرسه خان در فضایی به زیربنای تقریبی ۷۷۰۰ متر مربع ساخته‌شده است. مساحت کل فضای مدرسه برابر با پنج هزار متر مربع است. عکس از ویکی‌پدیا (عکاس: شیوا عطاران) در بدو ساخت مدرسه، سازندگان در دو طبقه و در چهار سمت مدرسه ۱۰۰ حجره را برای استفاده طلاب احداث کرده بودند که متاسفانه در حال حاضر تنها تعداد ۷۰ حجره آن باقی‌مانده است. هرکدام از این حجره‌ها در قسمت جلویی دارای یک ایوان کوچک است و از بخش پشتی نیز به یک راهرو متصل می‌شود. هشتی ورودی داخل مدرسه به‌شکل هشت‌ضلعی و به طرح مشبک آجری ساخته‌شده است. سقف این هشتی با کاشی‌های معرق و خطوط اسلیمی همانند کاشی‌کاری مسجد نصیرالملک، پوشیده شده و سقف آن نیز بهره‌مند از طاق‌بندی آمودی و گنبددار است. عکس از خبرگزاری شبستان (عکاس: فاطمه نهاری) در طرفین هشتی نیز دو دالان کوچک ساخته‌شده است که هردو دالان به صحن مدرسه محدود می‌شود. یک پلکان نیز در قسمت انتهایی آن برای رفتن به طبقه دوم که حجره ملاصدرا بود، تعبیه‌شده است. در دورتادور دالان نیز می‌توان کتیبه‌ای از آیات قرآنی را که منقوش به خط ثلث است، مشاهده کرد. عبارت «کمترنی خلاق ساعی عزدین حسین شماعی ۱۰۲۴ ه. ق» در انتهای کتیبه به چشم می‌خورد که نام معمار آن را عنوان کرده است. تالار ملاصدرا، در بخش بالای هشتی ورودی قرار دارد که ملاصدرا در آن به تدریس می‌پرداخت و به همین دلیل با این نام شهرت یافته است. همچنین در این تالار کتابخانه‌ای کوچک به چشم می‌خورد. عکس از خبرگزاری شبستان (عکاس: فاطمه نهاری) سردر مدرسه دارای طاق ضربی و پوشیده از کاشی‌های رنگی است که نقوشی زیبا از گل و ترنج، آن را تزیین کرده است. در قسمت زیرین سقف طاق نیز هنر کاشی‌کاران معرق مشاهده می‌شود که این بخش از سقف را با کاشی‌های معرق رنگین آراسته‌اند. همچنین بخش‌های دیگری همچون بدنه، پیشانی، بخشی از دیوارهای دو طرف و جرزها نیز با استفاده از کاشی‌های رنگارنگ پوشیده شده است که طرح‌هایی از گل و بوته اسلیمی و متنوع در آن مشاهده می‌شود؛ طرح‌هایی از تصاویر گل‌ها، درختان، پرندگان و خطوط اسلیمی که روی زمینه‌های مختلف قرار دارد و در بین ترنج‌ها کاملا هنرمندانه و ظریف کار شده است. عکس از ویکی‌پدیا (عکاس: شیوا عطاران) دو کتیبه که روی آن‌ها آیات قرآنی به خط ثلث و با خط درشت حک‌شده است، در بخش بالای پیشانی سردر و در کمرکش زیر طاق، تعبیه‌شده است که زیبا و تماشایی جلوه می‌کند. در کاشی‌کاری سردر مدرسه خان شیراز، می‌توان آیات قرآنی را مشاهده کرد که اول و آخر تمام حروف لام و الف به یکدیگر متصل و پیوسته است. طاق‌نماهای آجری نیز در دو سمت سردر مدرسه قرار دارد که در زمان گذشته در بخش انتهایی طرفین آن، دو برج رفیع واقع بوده است. البته امروزه تنها بخشی از قسمت پایینی برج برجای‌مانده است که می‌توان هنر معرق‌کاری را روی آن مشاهده کرد. طاق غربی، طاق شرقی، طاق شمالی و طاق جنوبی، چهار طاق مدرسه است که هرکدام با ۱۶ متر ارتفاع در چهار طرف مدرسه ساخته‌شده و بر پیشانی این طاق‌ها همانند پیشانی بخش‌های دیگری همچون جرزها و حجره‌ها از کاشی‌های رنگین برای تزیین و پوشش استفاده‌شده است. در بین این کاشی‌های معرق رنگین می‌توان ترنج‌هایی را یافت که با تصاویری از گل و بوته تزیین و روی آن‌ها نام‌های خداوند، به زیبایی نوشته‌شده است. عکس از خبرگزاری شبستان (عکاس: فاطمه نهاری) طاق ضربی در پشت هشتی مدرسه، زیباترین و باشکوه‌ترین طاق مدرسه استدر بین چهار طاقی که در مدرسه وجود دارد، می‌توان طاق ضربی که در قسمت پشت هشتی مدرسه قرار دارد را از باشکوه‌ترین طاق‌ها معرفی کرد؛ چراکه پیشانی و زیر طاق و نیز جرزهای آن با استفاده از کاشی هفت‌رنگ پوشیده شده است و در میان آن‌ها مجالس و ترنج‌هایی مشاهده می‌شود که هرکدام روی زمینه‌هایی مختلف با خطوط اسلیمی و نیز نقوشی از گل با هنرمندی تمام تزیین شده است. در قسمت بالای هر یک از پیشانی ایوان‌ها می‌توان کتیبه‌ای را یافت که روی آن آیاتی از قرآن به خط ثلث حک‌شده است. همچنین در لبه درونی زیر طاق، آیات قرآنی با خط ثلث عالی چشمان هر بیننده‌ای را نوازش می‌کند. عبارت «قل الله تبارک و تعالی شانه ان المتقین فی جنات و عیون، سنه ۱۲۴۹»، در مرکز بدنه طاق، در قسمتی که با تصاویری از گل و نقوش پرندگان تزیین شده، مشاهده می‌شود. عکس از ایرنا (عکاس: شیوا عطاران) در چهار سمت مدرسه، زیر رخ بام‌ها، بالای طاق‌ها و در مرکز جرزها، کتیبه‌هایی قرار دارد به خط ثلث و نسخ که امروزه بخشی از آن کتیبه‌ها از بین رفته است. از ویژگی‌های قابل‌توجه در ساخت مدرسه، وجود باغ‌هایی در طرفین مدرسه است که برای سرگرمی و تفریح طلاب، ساخته‌شده بود. البته ناگفته نماند که این باغ‌ها در حال حاضر به خانه، خیابان و کوچه تغییر یافته است. مدرسه حیاطی دارد که در مرکز آن حوضی هشت‌ضلعی قرار گرفته است. در پیرامون حوض نیز ۶ باغچه به چشم می‌خورد که درختانی از نخل و نارنج در آن کاشته شده است. در ایوان شرقی مدرسه که پس از تخریب، مورد بازسازی قرار گرفت، یک درب ورودی و تعداد ۱۰ پنجره ساخته‌شده است که به اطراف باغ، باز می‌شود. عکس از ایرنا (عکاس: شیوا عطاران) طاق جنوبی در بخش پیشانی و داخل بهره‌مند از تزیینات کاشی‌کاری است و محرابی در آن تعبیه‌شده که بدون تزیین است. در کمرکش طاق می‌توان کتیبه‌ای به تاریخ ۱۲۷۸ هجری قمری مشاهده کرد که روی آن با خط نسخ نوشته‌شده است. ایوان شمالی مدرسه نیز در مرکز جبهه شمالی مدرسه قرار دارد که هنر کاشی‌کاری در این بخش از مدرسه خان نیز در قسمت‌هایی همچون پیشانی و جرزها به چشم می‌خورد. اعداد مقدس در مدرسه خان شیرازاز اعداد مقدس در ساخت مدرسه خان، استفاده‌شده استدر کنار معماری و تزیینات زیبا و چشم‌گیری که در مدرسه خان شیراز انجام‌شده است، ویژگی جالب و منحصربه‌فرد دیگری وجود دارد که نظر کارشناسان را به خود جلب ساخته است. در ساخت مدرسه از اعداد مقدس استفاده‌شده است. در واقع مدرسه دارای پنج محل تدریس یا مدرس است که به نیت عدد مقدس پنج‌تن (ع)، احداث‌شده است که یکی از این محل‌های تدریس به ملاصدرا تعلق داشت. همچنین دو اتاق در این مدرسه در کنار اتاق‌های درس خارج قرار دارد که درمجموع عدد ۱۴ را تشکیل می‌دهد. کارشناسان معتقدند که بهره‌گیری از این اعداد در ساخت عمارت مدرسه با برنامه‌ریزی و هدف از پیش تعیین‌شده صورت گرفته است. عکس از خبرگزاری شبستان (عکاس: فاطمه نهاری) ساعات بازدید و بلیط مدرسه خان شیرازساعات بازدید مدرسه خان شیراز از ۷ تا ۱۳:۳۰ و از ۱۴:۳۰ تا ۱۸:۳۰ است. این مجموعه در روزهای اربعین، تاسوعا و عاشورا، شهادت امام علی (ع)، رحلت پیامبر (ص)، رحلت امام خمینی (ره) و شهادت امام جعفر صادق (ع) تعطیل است. بهای بلیط مدرسه خان شیراز در سال ۱۳۹۹، سه هزار تومان بوده است. پرسش‌های متداولمدرسه خان شیراز کجاست؟ مدرسه خان شیراز در در محله اسحاق بیگ، در خیابان لطفعلی خان زند، بعد از سه‌راه احمدی و در سمت چپ قرار دارد. قدمت مدرسه خان شیراز به چه دورانی بازمی‌گردد؟ مدرسه خان در زمان حکومت صفوی و سلطنت شاه‌عباس صفوی ساخته‌شده است. آیا ملاصدرا در مدرسه خان شیراز تدریس می‌کرد؟ بله. بهترین دوران تدریس و رشد علمی ملاصدرا در مدرسه خان شیراز بوده است. ساعات بازدید مدرسه خان شیراز کدامند؟ ساعات بازدید مدرسه خان شیراز از ۷ تا ۱۳:۳۰ و از ۱۴:۳۰ تا ۱۸:۳۰ است. این مجموعه در روزهای اربعین، تاسوعا و عاشورا، شهادت امام علی (ع)، رحلت پیامبر (ص)، رحلت امام خمینی (ره) و شهادت امام جعفر صادق (ع) تعطیل است. عکس‌های گالری از فاطمه نهارینویسنده: محبوبه حسنی