منطقه حفاظت‌شده جاجرود
ایران، استان تهران، تهران، ۳۰ کیلومتری شمال شرق تهران
پایتخت را با ساختمان‌های انبوه و هوای پردود می‌شناسند؛ اما در فاصله کمی از آن، طبیعتی بکر و دوست‌داشتنی با نام منطقه حفاظت‌شده جاجرود واقع‌شده است. وجود آب‌و‌هوای بسیار خوب و زیست‌بوم بسیار عالی در این منطقه موجب شده است تا جاجرود به یکی از بی‌بدیل‌ترین نقاط ایران مبدل شود. با کجارو همراه شوید. منطقه حفاظت‌شده جاجرود را بیشتر بشناسید: معرفی منطقه حفاظت‌شده جاجرودمنطقه حفاظت‌شده جاجرود کجاست؟ توپوگرافی منطقه حفاظت‌شده جاجرودآب و هوای منطقه حفاظت‌شده جاجرودمنابع آبی منطقه حفاظت‌شده جاجرودپوشش گیاهی منطقه حفاظت‌شده جاجرودگونه‌های جانوری منطقه حفاظت‌شده جاجرودتعارضات و تهدیدات منطقه حفاظت‌شده جاجرودبازدید از منطقه حفاظت‌شده جاجرودمعرفی منطقه حفاظت‌شده جاجرودمنطقه حفاظت‌شده جاجرود پس از انتخاب شهر تهران به‌عنوان پایتخت کشور (۱۱۳۳ خورشیدی) در زمان قاجاریه، با نام‌های قرق سلطنتی یا شکارگاه سلطنتی تحت حفاظت قرار گرفت و امروزه ازجاهای دیدنی تهرانبه شمار می‌رود. پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران با تصویب شورای انقلاب، اداره آن به سازمان حفاظت محیط‌زیست محول و طی مصوبه شماره ۹۶ تاریخ ۱۳۶۱ / ۶ / ۲۱ شورای عالی حفاظت محیط‌زیست با حدود مشخص به‌عنوان منطقه حفاظت‌شده تعیین شد. عکس از ویکی‌لاک (عکاس: محسن نجفی) وسعت منطقه حفاظت‌شده جاجرود ۵۶۶۲۴ هکتار و بلندترین نقطه مجموعه قله آراکوه به ارتفاع ۲۶۴۹ متر و پست‌ترین آن دشت سنگ‌تراشان به ارتفاع ۱۱۰۰ متر است. منطقه حفاظت‌شده جاجرود کجاست؟ منطقه حفاظت‌شده جاجرود در ۳۰ کیلومتری شمال شرق تهران قرار دارد و پارک‌های ملی سرخه‌حصار و خجیر در محدوده آن واقع شده‌اند. موقعیت جغرافیایی منطقه حفاظت‌شده جاجرود روی نقشهموقعیت جغرافیایی منطقه حفاظت‌شده جاجرود به‌صورت حوزه آبخیز نیست، بلکه محدوده زیست‌محیطی است که از شمال به جادهسد لتیانو جاده رسنان، از شرق به ارتفاعات البرز جاده‌های فیروزکوه و هراز، از جنوب به جاده خاوران و ارتفاعات حاشیه آن و مسگر‌آباد و از غرب به شهر تهران محدود است. توپوگرافی منطقه حفاظت‌شده جاجرودبرجستگی‌های مهم حفاظت‌شده جاجرود قابل‌توجه هستند. کوه‌ها به‌صورت پراکنده وجود دارند که شامل قلل دهک، خواسه‌بال، جوی لک، شش سفید، گالیون، نی یک، باجی گره، تماشا، قره‌آقاج، شنک، اراکوه، داردار، سولک و چنارک می‌شود. عکس از ویکی‌لاک (عکاس: mohammad_ ۱۲۷۴) بلندترین کوه منطقه، آراکوه با ارتفاع بیش از ۲۶۰۰ متر است که از مقاصد کوهنوردی محسوب می‌شود. این منطقه که عمدتا زیستگاه قوچ و میش است، به‌دلیل استفاده مفرط دامداران از پوشش گیاهی مطلوبی برخوردار نیست. در ارتفاعات بالا پوشش گیاهی شامل بادام، بنه و انواع گون است. همچنین کوه‌های خواسه‌بال، شش‌سفید، باجی گره، داردار، سولک زیستگاه کل و بز هستند و در کوه‌های داردار نیز پلنگ مشاهده‌شده است. این کوه‌ها چشمه‌های بسیاری را در خود جای داده‌اند. آب و هوای منطقه حفاظت‌شده جاجرودمنطقه حفاظت‌شده جاجرود دارای اقلیم نیمه‌صحرایی، کوهستانی و آب‌و‌هوای معتدل و نسبتا خشک است. حداکثر و حداقل درجه حرارت معادل ۴۲ و ۳۰ - درجه سانتی‌گراد در ماه‌های تیر و اسفند است. بیشترین و کمترین بارش متوسط سالانه را معادل ۷۳۱ و ۱۹۸ میلی‌متر تخمین زدند که قریب به هشت ماه از سال، از اوایل پاییز تا اواسط بهار به تناوب، منطقه را تحت‌تاثیر قرار می‌دهد. در فصل بهار به‌علت تشدید پدیده ناپایداری‌های محلی، پراکندگی و شدت بارش بیشتر است؛ به طوری‌که میزان بارش برای ارتفاع متوسط منطقه در بهار ۲۲ / ۳ درصد، در تابستان ۳ / ۱ درصد، در پاییز ۲۸ / ۱ درصد و در زمستان ۴۶ / ۵ درصد برآورد می‌شود. همچنین متوسط تعداد روزهای یخبندان سالانه منطقه برای ارتفاع مزبور ۱۰۹ روز در سال است؛ به عبارت دیگر یخبندان در طول سال از سه ماه متجاوز است. عکس از سایت کویرها و بیابان‌های ایران (عکاس: نامشخص) منابع آبی منطقه حفاظت‌شده جاجرودوجود حدود ۵۲ چشمه در منطقه و رودخانه‌های پرآب سبب شده حیات‌وحش در این منطقه مشکل کمبود آب نداشته باشند. عکس از صفحه اینستاگرام pardiscounty (عکاس: نامشخص) رودخانه جاجرودرودخانه جاجرود از مهم ترینرودخانه‌های اطراف تهراناست و به طول تقریبی ۱۴۰ کیلومتر از دامنه‌های جنوبی البرز مرکزی سرچشمه می‌گیرد. این رودخانه دارای چند سرشاخه است که مهم‌ترین آن‌ها از دامنه‌های جنوبی خرسنگ سرچشمه می‌گیرد. شاخه مهم دیگر از دامنه‌های کلون بستک نشئت می‌گیرد و پس از عبور از دربند، شمشکومیگوندر ناحیه فشم به شاخه خرسنگ می‌پیوندد و رودخانه جاجرود را به‌وجود می‌آورد. رودخانه آهار که از دامنه‌های شمالی توچال سرچشمه می‌گیرد، در دهکده اوشان به این رودخانه می‌پیوندد و در پایین‌تر نیز شاخهامامهبه آن متصل می‌شود. شاخه‌های فرعی لوارک، کنده‌رود وروستای افجهنیز مستقیما به دریاچه سد لتیان وارد می‌شوند. این رودخانه پس از عبور از سد لتیان و طی ۲۳ کیلومتر که قسمت اعظم آن از منطقه حفاظت‌شده جاجرود و پارک‌ملی خجیر می‌گذرد، در منتهی‌الیه پارک ملی خجیر با رودخانه دماوند تلاقی پیدا می‌کند. عکس از صفحه اینستاگرام nature_photographyy_shرودخانه دماوندرودخانه دماوند از دو شاخه اصلی یکی به نام رودخانه تار و دیگری به نام رودخانه رودبار (چشمه اعلا) تشکیل‌شده است. این رودخانه پس از عبور از شهرستان دماوند، در امتداد جنوب‌غربی به سوی منطقه حفاظت‌شده جاجرود سرازیر می‌شود. در منطقه زره‌در در حاشیه منطقه حفاظت‌شده، رودخانه سفیدرود به آن می‌پیوندد و پس از عبور از مناطق پلنگ آواز پایین و ماملو در نزدیکی روستای یوردشاه به رودخانه جاجرود ملحق می‌شود و دوآب دماوند را تشکیل می‌دهد. این رودخانه پس از گذشتن از محل دروازه و تأسیسات پارچین از مسیل شریف‌آباد عبور می‌کند و پس از مصارف آبیاری وارد دشت ورامین می‌شود. آب دربندکآب دربندک از ارتفاعات باغکمیش به طرف جنوب امتداد دارد و با طی دره دربندک، در نزدیکی خجیر به رودخانه جاجرود می‌پیوندد. این رودخانه به‌علت سرازیر شدن پساب کارخانه الکل‌سازی به‌اندازه کافی مطلوب نیست. وسعت کل این حوضه آبخیز حدود ۱۷۶۶ کیلومتر مربع است. پوشش گیاهی منطقه حفاظت‌شده جاجرودمنطقه حفاظت‌شده جاجرود به‌دلیل نزدیکی به ناحیه گرمسیری ورامین از یک‌سو و تاثیر از ارتفاعات البرز مرکزی از سوی دیگر و به‌دلیل داشتن پستی و بلندی‌های فراوان، از نظر پوشش گیاهی سیمای متفاوتی دارد. در کل منطقه ۵۱۷ گونه گیاهی شناسایی‌شده است که متعلق به ۷۰ تیره گیاهی هستند. از این تعداد ۳۳۲ گونه معادل ۶۴ درصد در ردیف گونه‌های گیاهی علفی چندساله، ۱۲۶ گونه معادل ۲۴ درصد جز گونه‌های یکساله، ۶ گونه از آن‌ها معادل یک درصد جز گیاهان بوته‌ای و ۲۹ گونه معادل ۶ درصد جز گیاهان درختچه‌ای و ۲۴ گونه معادل ۵ درصد در ردیف گیاهان درختی هستند. عکس از صفحه اینستاگرام pardiscounty (عکاس: نامشخص) پوشش گیاهی منطقه گرمسیریپوشش گیاهی این منطقه از جنوب به‌سمت ورامین گسترده است و به‌علت بارندگی اندک، خشک با سیمای گیاهان کویری با تراکم اندک و پراکندگی نامنظم است. گونه‌های خشبی، خاردار و پاکوتاه دراینجا وجود دارد که گاهی به‌صورت جوامع محدود نیز دیده می‌شوند. به‌طور کلی گونه‌هایی مشخص و قابل رویت عبارت‌اند از گز، تاغ، قیچ، اسکنبیل، آشنان، جغجغه، آترپلکس، کاروان‌کش، پرند، کور، گون، درمنه، خار شتر و اسپند که در مناطق دشتی و کوه‌های خشک پراکنده‌اند. عکس از ویکی‌لاک (عکاس: محسن نجفی) پوشش گیاهی کوهپایه‌هاپوشش گیاهی استپی بیشتر کوهپایه‌ها و دامنه کوه‌ها را پوشانده است، مانند ارتفاعات گویداغ. درختان و درختچه‌های منطقهبقایای جنگل‌های بنه در ارتفاعات و تپه ماهورهای ارتفاعات باغشاه تا حدود یورد قشقایی و کریم چشمه جنوب یال زیرک چال به‌طور نامنظم پراکنده‌اند. گونه‌هایی نظیر زالزالک، گوجه وحشی، زرشک، انجیر، شیرخشت و بادامک نیز به‌طور پراکنده مشاهده می‌شود. همچنین در قسمت‌هایی از پارک‌ملی خجیر و در ارتفاعات و در شیب دامنه‌ها مانند سروکوه، زیرک چال بارجمالی درخت ارس نیز به‌طور پراکنده به چشم می‌خورد. عکس‌های گالری از ویکی‌لاک (عکاس: محسن نجفی) گونه‌های جانوری منطقه حفاظت‌شده جاجرودپستاندارانمنابع آب کافی، پناهگاه زیاد و پوشش گیاهی متناسب با نیاز گونه‌ها، مجموعا زیستگاه مناسبی در دو پارک‌ملی خجیر و سرخه‌حصار و منطقه حفاظت‌شده جاجرود فراهم کرده است. به‌خصوص پارک‌ملی خجیر از جنبه‌های زیباشناختی، بوم‌شناسی، ژنتیکی، آموزشی، گردشگری و اجتماعی- اقتصادی بسیار مهم است؛ به‌طوری که از بهترین زیستگاه‌های البرز مرکزی است. پارک‌ملی سرخه‌حصار گرچه به‌دلیل عوامل تنش‌زای زیاد دستخوش تغییرات قرار گرفته؛ اما همچنان از اهمیتی خاصی برخوردار است. نکته مهم اینکه پستانداران به علت وابستگی شدید به زیستگاه خود، اغلب به‌عنوان معرف زیستگاه معرفی می‌شوند. از طرف دیگر همین وابستگی به زیستگاه باعث شده است تا آن‌ها در مقابل تخریب‌های ایجاد شده در زیستگاه حساسیت بیشتری از خود نشان دهند. همچنین به‌علت قطع ارتباط این مجموعه با مناطق همجوار خود، به‌صورت جزیره‌ای شده و پستانداران این منطقه در رابطه با مهاجرت‌ها و جابه‌جایی‌های عادی فصلی خود دچار مشکل کرده است. عکس‌های گالری از پایگاه خبری دیده‌بان محیط‌زیست و حیات وحش ایران (عکاس: نامشخص) تعداد گونه‌های موجود در هر یک از راسته‌ها به شرح زیر است: سه گونه ازراسته حشره‌خواران (Erinaceidae) شامل: خارپشت اروپایی، حشره‌خور دورنگ و حشره‌خور دندان‌سفید. پنج گونه ازراسته خفاش‌ها (Chiropter) شامل: خفاش بال‌سفید، خفاش سبیل‌دار، خفاش‌گوش‌موشی کوچک، خفاش گوش‌پهن و خفاش دم آزاد اروپایی.۱۶ گونه از راسته‌جوندگان (Rodentia) شامل: تشی، موش‌صحرایی، موش قهوه‌ای، موش سیاه، موش خانگی، موش ورامین، هامستر دم‌دراز، هامستر خاکستری، جرد ایرانی، جرد لیبی، ول آبزی، ول اجتماعی، ول معمولی، ول حفار افغانی، دوپای کوچک و دوپای ناشناخته. یک‌گونه از راسته‌خرگوش‌ها (Lagomorpha) شامل: خرگوش.۹ گونه از راسته‌گوشتخواران (Carnivora) شامل گرگ، شغال، روباه معمولی، سمور، رودک، شنگ، کفتار، گربه وحشی و پلنگ.۴ گونه از راسته‌زوج سمان (Artiodactyla) شامل: گراز، پازن، قوچ وحشی و آهو. پرندگانپارک‌های ملی خجیر و سرخه‌حصار و منطقه حفاظت‌شده جاجرود به‌علت وجود زیستگاه‌های مختلف اعم از رودخانه، کوهستان، استپ، دارستان، کشتزار، باغات و همچنین قرارگیری در مسیر مهاجرت تعداد زیادی از گونه‌های مهاجر، از موقعیت بسیار خوبی برای زندگی پرندگان برخوردار هستند و گونه‌های متنوعی از پرندگان در زیستگاه‌های مختلف آن‌ها مشاهده می‌شود. عکس از صفحه اینستاگرام masoud_roshan ۶۱ (عکاس: مسعود روشن) درمجموع پرندگان پارک‌های ملی خجیر و سرخه‌حصار و منطقه حفاظت‌شده جاجرود ۱۱۵ گونه هستند که ۲۲ ٫ ۶ درصد پرندگان ایران را تشکیل می‌دهد. تعداد ۳۴ گونه‌بومی (۲۹ ٫ ۵ درصد) شامل پرندگانی از قبیل کبک، معمولی و تیهو. تعداد ۳۰ گونهمهاجر زمستان‌گذران (۲۶ درصد) شامل پرندگانی از قبیل اردک سرسبز، خوتکا و نوک پهن. تعداد ۴۱ گونه‌مهاجر تابستان‌گذران (۳۵ ٫ ۵ درصد) شامل پرندگان راسته Passeriformesاز قبیل انواع زردپره، پری شاهرخ‌و پرندگان دیگری مانند هدهدو سبز قبا. تعداد ۷ گونه‌عبوری (۶ درصد) شامل بسیاری از اردک‌ها نظیر فیلوش و گیلار و پرندگان شکاری مانند عقاب شاهی. تعداد ۳ گونه رها شده از قفس (۲ ٫ ۵ درصد) شامل طوطی طوق صورتی، بلبل خرما و مینا هستند که بومی منطقه نبوده‌اند و توسط انسان از مکان‌های دیگر به تهران منتقل و رها شده‌اند. تعداد این پرندگان روبه افزایش است. خزندگانتعداد ۲۷ گونه خزنده در منطقه شناسایی شده‌اند که شامل ۹ گونه از راسته سوسمارها، ۱۷ گونه از راسته مارها و یک‌گونه لاک‌پشت می‌شوند. گونه شاخص خزنده منطقه، بزمجه بیابانی است و البته در منطقه گونه‌های با اهمیت دیگری نظیر لاک‌پشت مهمیزدار غربیوجود دارد که علاوه بر اینکه حمایت‌شده است، در طبقه‌بندیIUCNنیز تحت عنوان آسیب‌پذیرقرار دارد. سایر گونه‌های با اهمیت دیگر از قبیل افعی البرزی، افعی شاخدار و بزمجه دشتی در منطقه وجود دارند که در فهرست IUCNبه‌عنوان گونه‌های در معرض خطر انقراض قرار دارند. عکس از صفحه اینستاگرام barbod. safaei (عکاس: باربد صفایی مهرو) دوزیستاندر پارک‌های ملی خجیر و سرخه‌حصار و منطقه حفاظت‌شده جاجرود دو گونه دوزیست به نام وزغ سبزو قورباغه معمولی‌زندگی می‌کنند. ماهیاندر این منطقه یک‌گونه غیربومی به نام قزل آلای رنگین‌کمان و ۶ گونه بومی وجود دارند که عبارت‌اند از ماهی سیاه، ماهی سیاه، سس ماهی (حمایت‌شده)، سگ ماهی جویباری، عروس ماهی و ماهی کولی. تعارضات و تهدیدات منطقه حفاظت‌شده جاجرودساخت و سازهای غیرمجاز؛ تخریب حاصل از اجرای پروژه‌های ملی و احداث راه‌های دسترسی متعدد؛ حفر چاه‌های غیرمجاز در منطقه؛ شکار و صید غیرمجاز، آتش‌سوزی عرصه‌های طبیعی و بکر؛ عدم ممیزی و کنترل ورود دام توسط منابع طبیعی و ورود دام‌های عبوری در فصولی از سال موجب بروز معضلات زیست‌محیطی و حفاظتی بی‌شماری شده است؛ ورود غیرمجاز مصالح و افزایش ساخت‌وساز‌های غیرمجاز؛ احداث شهرک پردیس در مجاورت این منطقه و موضوع واگذاری اراضی حریم شهر پردیس به شرکت عمران شهر پردیس از سال ۱۳۷۶ از طریق منابع طبیعی بدون هماهنگی و اخذ نظریه زیست‌محیطی و در نتیجه توسعه تصرفات و احداث واحدهای صنعتی غیرمجاز در اراضی شرقی و شمالی در پلاک‌های سعید‌آباد، سنگ‌لشگری، اشترگردن، باغ کمیش، پوراز، کمرد و خسرو‌آباد که علاوه بر تخریب و تصرف زیستگاه با تخلیه پس‌آب‌ها و پسماندهای صنعتی موجبات آلودگی آب رودخانه حفاظت‌شده و آب شرب کلان‌شهر تهران نیز شده است؛ روستای ده ترکمن واقع در منطقه حفاظت‌شده جاجرود و حریم منطقه ۱۳ تهران به‌دلیل مجاورت با کلان‌شهر تهران و ارزش افزوده اراضی مورد هجوم متصرفین و ساخت و سازهای غیرمجاز قرار گرفته و مشکلات حفاظتی و زیست‌محیطی بیشماری را در بر داشته است؛ توسعه ناموزون، بی‌رویه و بدون مجوز نواحی و مناطق صنعتی در حاشیه جنوبی منطقه و احداث روز افزون کارگاه‌های آلاینده و مزاحم ریخته‌گری و آبکاری باعث آلودگی و برهم خوردن وضعیت اکولوژیک منطقه شده است؛ واگذاری اراضی منطقه از طریق منابع طبیعی و آبخیزداری به بهانه‌های متعدد بدون در نظر گرفتن مقررات حاکم بر مناطق چهارگانه و بدون هماهنگی با محیط‌زیست؛ فعالیت‌های معدنی غیرمجاز و تخریب بیش از اندازه زیستگاه‌ها؛ برداشت سنگ و خاک از رودخانه و سایر مناطق؛ تخلیه زباله در مناطق. بازدید از منطقه حفاظت‌شده جاجرودپارک ملی خجیر و پارک جنگلی سرخه‌حصار به‌عنوان بخش‌های از منطقه جاجرود قابل بازدید هستند. البته برای بازدید از پارک ملی خجیر، نیازمند اخذ مجوز لازم از اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست استان تهران هستید. عکس‌های گالری از ویکی‌لاک (عکاس: محسن نجفی) و گوگل‌مپ (عکاسان: سعید هاشم موسوی و سعید بزاز) پرسش‌های متداولمنطقه حفاظت‌شده جاجرود کجاست؟ منطقه حفاظت‌شده جاجرود در ۳۰ کیلومتری شمال شرق تهران قرار دارد و پارک‌های ملی سرخه‌حصار و خجیر در محدوده آن واقع شده‌اند. بلندترین کوه منطقه حفاظت‌شده جاجرود چه نام دارد؟ بلندترین کوه منطقه، آراکوه با ارتفاع بیش از ۲۶۰۰ متر است. چند گونه از پرندگان در منطقه حفاظت‌شده جاجرود وجود دارند؟ پرندگان پارک‌های ملی خجیر و سرخه‌حصار و منطقه حفاظت‌شده جاجرود ۱۱۵ گونه هستند که ۲۲ ٫ ۶ درصد پرندگان ایران را تشکیل می‌دهد. آیا امکان بازدید از منطقه حفاظت‌شده جاجرود وجود دارد؟ پارک ملی خجیر و پارک جنگلی سرخه‌حصار به‌عنوان بخش‌های از منطقه جاجرود قابل بازدید هستند. البته برای بازدید از پارک ملی خجیر، نیازمند اخذ مجوز لازم از اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست استان تهران هستید. نویسنده: بهنام شکوری