کلیسای قره‌باغ
ایران، استان آذربایجان غربی، ۷۵ کیلومتری شمال شرق شهرستان ارومیه و ۳۵ کیلومتری جنوب شرق شهرستان سلماس، روستای قره‌باغ
کلیسای قره‌باغ یکی ازجاهای دیدنی استان آذربایجان غربیاست که به دوره ایلخانی-صفوی تعلق دارد. این کلیسا همانند بیشتر کلیساهای آذربایجان به شیوه بازیلیک سه ناوی و ستون‌دار ساخته‌شده است و از سه بخش محل عوام، محل سرودخوانان و محراب تشکیل می‌شود. این کلیسای تاریخی در روستای قره‌باغ سلماس واقع‌شده و در تاریخ ۲۲ آبان ۱۳۶۲ هجری شمسی با شماره ثبت ۱۶۵۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. هرآنچه باید درباره کلیسای قره‌باغ بدانید: کلیسای قره‌باغ کجاست؟ معرفی کلیسا قره باغتاریخچه کلیسا قره باغمعماری کلیسا قره باغبخش‌های مختلف کلیسا قره باغنکات بازدید از کلیسا قره باغکلیسای قره‌باغ کجاست؟ کلیسای قره‌باغ در روستای قره‌باغ قرار دارد که حدودا در ۷۵ کیلومتری شمال‌شرق شهرستان ارومیه و ۳۵ کیلومتری جنوب‌شرق شهرستان سلماس واقع‌شده است. این روستا تا ساحلدریاچه ارومیهحدود پنج کیلومتر فاصله دارد. آدرس: استان آذربایجان غربی، ۳۵ کیلومتری جنوب‌شرق سلماس، روستای قره‌باغ (نمایش روی نقشه) معرفی کلیسای قره باغمنبع عکس: گوگل مپ (عکاس: yourdom garebag) کلیسای قره‌باغ که با نام کلیسای سورپ پطرس شناخته می‌شود، ازجاهای دیدنی سلماسبه شمار می‌رود. این کلیسا مشتمل بر تالاری مستطیل‌شکل و منفرد با مساحت حدود ۱۷۰ متر مربع است. در گذشته کلیسا درون حیاطی محصور قرار داشت که امروزه تنها قسمت اندکی از دیوار جنوبی حیاط بر جای مانده است. سایر قسمت‌ها به مرور زمان از بین رفته‌اند. سقف بلند و قوس‌های برافراشته و محراب باشکوه و در عین حال ساده کلیسا و همچنین روشنایی ملایم داخل بنا، محیطی جذاب و پرجبروت ایجاد کرده است که در آن وجود پروردگار با تمام روح و جان احساس می‌شود. به فاصله نزدیکی از کلیسا و در غرب آن، قبرستان بزرگ مسیحی با سنگ‌های لاشه‌ای و چهارگوش قرار دارد و آثار اندکی از بناهای خشتی و مسکونی ارمنیان هنوز پابرجا است. تاریخچه کلیسای قره باغمنبع عکس: گوگل مپ (عکاس: yourdom garebag) تاریخ دقیق بنای اولیه کلیسای قره‌باغ به‌درستی معلوم نیست. ساختمان کنونی آن به استناد سنگ‌نوشته‌ای که در دیوار غربی کلیسا قرار گرفته، در سال ۱۶۵۵ میلادی و هم‌زمان با سلطنت شاه‌عباس دوم صفوی (۱۰۷۷۱۰۵۲ هجری قمری) ساخته‌شده است. هر چند می‌توان احتمال داد کلیسا قدیمی‌تر باشد؛ ولی در این زمینه تاکنون مدرک متقن و موثقی وجود ندارد. این سنگ‌نوشته در بالای ورودی کم‌ارتفاع کلیسا در دیوار جنوبی روی سنگ مکعب مستطیلی کار گذاشته‌شده که روی آن کتیبه‌ای به خط ارمنی نوشته‌شده است: ساخته‌شده به‌وسیله چریکو گریگور (گیگور) کاتب در سال ۱۶۵۵. کلیسا به‌وسیله نرسس لامپاقس در سال ۱۷۸۵ مرمت شده است. در ضلع شرقی دیوار جنوبی نیز سنگ‌نوشته دیگری وجود دارد که ترجمه آن چنین است: هشتم ژانویه سال ۱۸۲۶ کشیش ارشد باغداسر اسکریسی (احتمالا نام مرمت‌کننده و تاریخ ترمیم مجدد آن است). کلیسا هم‌زمان با مهاجرت ارامنه از روستا متروک مانده است و به‌تدریج تخریب‌هایی در آن صورت گرفت؛ به‌طوری که تا مدت‌ها به‌صورت ویرانه‌ای باقی‌مانده بود. سرانجام با همت مسئولان میراث فرهنگی آذربایجان غربی در فهرست آثار ملی کشور جای گرفت. به‌دنبال آن در سال ۱۳۷۸ هجری شمسی از طرف میراث فرهنگی مورد مرمت اساسی قرار گرفت و بخش‌های فوقانی دیوارها، کف داخلی، سقف و دیگر قسمت‌های آن مرمت شد. بعد از خاکبرداری ضلع خارجی دیوار جنوبی و در کنار ورودی اصلی، سنگ‌نوشته دیگری نمایان شد که در دیوار کار گذاشته‌شده بود. در ترجمه آن آمده است: کشیش اوهان، ساخت در روستای قجائو (قره‌باغ)، این ساختمان را برای مردگان آن سال … ساختم. سال مرمت کلیسا در سنگ‌نوشته خوانا نیست؛ ولی رسم‌الخط آن نشان می‌دهد که در قرن هجدهم میلادی نوشته‌شده است. کلیسا امروزه در وضعیت نسبتا خوبی به سر می‌برد؛ گرچه از آن برای برگزاری مراسم مذهبی استفاده نمی‌شود. معماری کلیسای قره باغمنبع عکس: گوگل مپ (عکاس: yourdom garebag) کلیسا بر اساس نقشه‌ای مستطیلی شکل با ابعاد ۸ ٫ ۸۰ در ۱۵ ٫ ۱۰ متر ساخته‌شده و دارای محور اصلی شرقی-غربی است. انتظام اجزا و عناصر آن بر اساس جهت محراب صورت گرفته است. کلیسا هم‌سطح با زمین‌های اطراف قرار دارد و یک ورودی اصلی در ضلع جنوبی دارد. این کلیسا نیز همانند بیشتر کلیساهای آذربایجان به شیوه بازیلیک سه ناوی و ستون‌دار است و در فضای داخلی آن چهار ستون با مقطع مربع‌شکل و دو نیم ستون در دیوار غربی به چشم می‌خورد که به سه ناو تقسیم می‌شود: ناو اصلی میانی و ناوهای جانبی. ناو میانی عریض‌تر از دو ناو کناری ساخته‌شده است. این ناوها در امتداد محور اصلی شرقی-غربی کلیسا در کنار یکدیگر نظم یافته‌اند. چهار ستون اصلی نقش نگهدارنده گنبد را ایفا می‌کنند و به همین دلیل در جهت‌های طولی و عرضی بین آن‌ها قوس‌های رومی وجود دارد. علاوه بر این، دو نیم ستون متکی به دیوار غربی، فشارهای جانبی را تحمل می‌کنند. محراب نیم‌دایره‌ای کلیسا در بخش شرقی و هم‌عرض با ناو میانی و بالاتر از دیگر بخش‌ها قرار دارد و ورود به آن با سه پله امکان‌پذیر است که به‌صورت قرینه در دو جناح محراب تعبیه شده‌اند. در دو جناح محراب دو اتاق جانبی وجود دارد که فضای داخلی آن‌ها مربع شکل است و در هریک، چسبیده به دیوار محراب و به‌شکل قرینه، دو طاقچه با طاق تخت دیده می‌شود. بخش‌های مختلف کلیسای قره باغمنبع عکس: گوگل مپ (عکاس: yourdom garebag) کلیسای قره‌باغ به سه بخش محل عوام، محل سرودخوانان و محراب تقسیم می‌شود. هنرمند معمار برای تفکیک حریم این سه بخش از عامل اختلاف سطح بهره جسته است. محل سرودخوانان که از حدود ۶ متری ضلع شرقی شروع می‌شود، بالاتر از محل عوام قرار دارد. محراب نیز بالاتر از محل سرودخوانان ساخته‌شده و فضای بزرگ‌تر برای پذیرش عبادت‌کنندگان بیشتر به محل عوام اختصاص‌یافته است. نمای بیرونی کلیسای قره باغنمای خارجی دیوارهای کلیسا ساده و فاقد تزیین خاصی است و با سنگ‌های قلوه‌ای و لاشه سنگ‌های بسیار بزرگ ساخته‌شده است. ابعاد سنگ‌ها در بخش‌های پایینی اغلب چندین برابر بزرگ‌تر از سنگ‌های بخش‌های بالایی دیوارها هستند. احتمال دارد برخی از این لاشه سنگ‌ها برای سنگ قبر در قبرستان حاشیه کلیسا به کار رفته باشند که در تعمیرات بعدی در دیوارهای خارجی بنا جاسازی شده‌اند. علاوه بر این، می‌توان تصور کرد که برخی از این قطعه سنگ‌ها مربوط به بناهای کهنسال وابسته به کلیسا بوده‌اند که پس از ویرانی، در تعمیرات بعدی در دیوار کلیسا جای گرفته‌اند. تنها ورودی کلیسا در دیوار جنوبی قرار دارد و شامل درگاهی کم‌ارتفاع با قوس رومی می‌شود که این قوس با سنگ‌های لاشه‌ای ساخته‌شده است. چارچوب ورودی نیز با چهار سنگ مکعب مستطیلی تراش‌خورده تزیین شده است. در ضلع جنوبی، دو نورگیر کوچک، در دیوار شرقی، سه نورگیر و در دیوار غربی نیز یک نورگیر برای افزودن به نور داخلی کلیسا وجود دارد. دیوارهای جانبی دارای ضخامتی زیاد و به نسبت حجیم هستند؛ به‌نحوی که نورگیرها به‌صورت روزنه‌های کم‌عرض و مستطیلی به چشم می‌آیند و این شیوه‌ای است که در روش معماری کلیساهای کهن ارمنستان نیز به کار می‌رفت. همچنین در بخش فوقانی دیوارهای خارجی برای جلوگیری از یکنواختی و سادگی، قرنیزهایی به فاصله ۱ ٫ ۴۰ متری از سقف در دور کلیسا ساخته‌شده است. نمای داخلی کلیسا قره باغنمای داخلی دیوارهای کلیسا با استفاده از سنگ‌های قلوه‌ای ساخته‌شده و فاقد تزیین خاصی است. در برخی قسمت‌ها همچون طاق محراب اثر دو پوشش به چشم می‌خورد که پوشش زیری با مصالح نامرغوب و زمخت گچی حاوی دانه‌های شن ساخته‌شده و پوشش رویی اندود نازک گچی است؛ ولی در بیشتر نقاط این اندود ریخته شده و از بین رفته است. ستون‌های این بنا سنگی هستند و هر یک حدود ۲ ٫ ۳۰ متر ارتفاع دارند. این ستون‌ها با قوس‌های رومی باربر به یکدیگر متصل شده‌اند. علاوه بر این، قوس زیبای رومی بر بالای محراب با استفاده از سنگ‌های لاشه‌ای به قطر دهانه سه متر ساخته‌شده است. نمای ورودی اتاق‌های جانبی با چهار تخته‌سنگ از نوع سنگ‌های آذرین تراش‌خورده است که روی آن‌ها نقش صلیب‌های متعدد و اشکال هندسی دایره و مربع دیده می‌شود. گنبد کلیسا قره باغگنبد نیم‌خیز کلیسا شکل عرقچین دارد و روی بخش عوام ساخته‌شده است. این گنبد متشکل از سنگ‌های قلوه‌ای و لاشه‌ای ریز و درشت با ملاط گچ است که با مهارت و استادی در کنار یکدیگر کار گذاشته شده‌اند. بر فراز گنبد اصلی، یک نورگیر چهارگوش سنگی برای افزودن به نور داخلی کلیسا وجود دارد. سنگینی گنبد با طاق‌های رومی باربر به ستون‌های ضخیم این بخش منتقل می‌شود. چندین خمره بزرگ در محل پایه طاق گنبد اصلی و همچنین بخش بالای ورودی اتاق‌های جانبی وجود دارد. این خمره‌ها به‌صورت افقی درون دیوار کار گذاشته شده‌اند؛ به‌طوری که دهانه آن‌ها مشرف به فضای داخلی کلیسا است. ساختار آکوستیکی و جذب ارتعاش صدا هنگام برگزاری مراسم و دعاهای مذهبی توسط این خمره‌ها دور از ذهن نیست؛ اما به‌لحاظ تعداد محدود آن‌ها به‌طور قطع نمی‌توان از این ویژگی اطمینان یافت. نکات بازدید از کلیسا قره باغطبیعت روستای قره‌باغ؛ منبع عکس: گوگل مپ (عکاس: اکبر اصلان‌نژاد) این کلیسا از جمله جاذبه‌های تاریخی محسوب می‌شود که با وجود ثبت در فهرست اثار ملی، توجه زیادی به آن نشده است. هنگام بازدید از آن از ریختن زباله و نوشتن یادگاری بپرهیزید. بازدید از این کلیسا رایگان است. در هر ساعت از شبانه‌روز امکان بازدید از کلیسا قره‌باغ وجود دارد. پرسش‌های متداولکلیسای قره‌باغ کجاست؟ کلیسای قره‌باغ در روستای قره‌باغ قرار دارد که حدودا در ۷۵ کیلومتری شمال‌شرق شهرستان ارومیه و ۳۵ کیلومتری جنوب‌شرق شهرستان سلماس واقع‌شده است. آیا کلیسا قره‌باغ ثبت ملی شده است؟ بله. این کلیسا در تاریخ ۲۲ آبان ۱۳۶۲ هجری شمسی با شماره ثبت ۱۶۵۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسید. کلیسای قره‌باغ چه زمانی ساخته شد؟ تاریخ دقیق بنای اولیه کلیسای قره‌باغ به‌درستی معلوم نیست. ساختمان کنونی آن به استناد سنگ‌نوشته‌ای که در دیوار غربی کلیسا قرار گرفته، هم‌زمان با سلطنت شاه‌عباس دوم صفوی (۱۰۷۷۱۰۵۲ هجری قمری) است. در معماری کلیسا قره‌باغ از چه شیوه‌ای استفاده‌شده است؟ این کلیسا همانند بیشتر کلیساهای آذربایجان به شیوه بازیلیک سه ناوی و ستون‌دار ساخته‌شده است. نویسنده: آزاده یوسف‌نژاد / بازنویسی: صدیقه شجاعی