مسجد عتیق تربت‌جام
ایران، استان خراسان رضوی، تربت‌جام، خیابان جامی، خیابان آرامگاه، مجاور پارک شیخ جام
شهرستان تربت‌جام بر اساس آخرین تقسیمات کشوری دارای سه بخش مرکزی، ۱۰ دهستان و ۴۴۷ آبادی است. مرکز این شهرستان یعنی شهر تربت‌جام با سابقه غنی تاریخی و فرهنگی خود تعدادی از جاذبه‌ها و جاهای دیدنی معروف کشورمان را میزبانی می‌کند. مسجد عتیق تربت‌جام با معماری کهن و تاریخ شنیدنی خود یکی از جاذبه‌های این شهر محسوب می‌شود. مسجد عتیق گوشه‌ای از تمدن دیرینه ایران را برای ما به نمایش می‌گذارد. با ما همراه باشید تا بیشتر از این مسجد بگوییم. هرآنچه باید درباره مسجد عتیق تربت‌جام بدانید: مسجد عتیق تربت‌جام کجاست؟ درباره مسجد عتیق تربت جامتاریخچه مسجد عتیق تربت جاممعماری مسجد عتیق تربت جامشرایط بازدید از مسجد عتیق تربت جامجاهای دیدنی اطراف مسجد عتیق تربت جاممسجد عتیق تربت‌جام کجاست؟ آدرس: استان خراسان رضوی، تربت‌جام، خیابان جامی، خیابان آرامگاه، مجاور پارک شیخ جام (مشاهده روی نقشه) مسجد عتیق تربت‌جام یکی از مسجدهای قدیمی وجاهای دیدنی تربت جامدر استان خراسان رضوی است. این مسجد در بافت تاریخی تربت‌جام و در همسایگی تعدادی از معروف‌ترین جاذبه‌های تاریخی این شهر قرار دارد. منبع عکس: گوگل‌مپ؛ عکاس: محسن موسوی زادهمسیر دسترسیمسجد عتیق تربت‌جام در مرکز شهر و مجاور پارک شیخ جام قرار دارد. برای دسترسی به مسجد با کمک خودروی شخصی ابتدا از میدان ولیعصر (عج) تربت‌جام وارد خیابان میر قوام الدین شوید. ۵۰۰ متر جلوتر دور بزنید و وارد خیابان قاضی محمدنعیم شوید و سپس نرسیده به پارک شیخ جام وارد خیابان جامی شوید. این خیابان را طی کنید و وارد خیابان منتهی به مسجد شوید. درباره مسجد عتیق تربت جاممسجد عتیق تربت‌جام از مساجد قدیمی وجاهای دیدنی استان خراسان رضویمحسوب می‌شود. اینمسجد محل برگزاری نماز جمعه مسلمانان اهل سنت تربت‌جام است. بنای مسجد عتیق با ابعاد ۵۰ ٫ ۲۵ در ۱۹ متر در ضلع جنوب غربی گنبدخانه، در مجموعه آرامگاه شیخ احمد جامی قرار دارد. منبع عکس: گوگل‌مپ؛ عکاس: محسن موسوی زادهتاریخچه مسجد عتیق تربت جامدرباره تاریخ مسجد عتیق تربت‌جام می‌توان گفت که ساخت ایوان مسجد در سال ۷۲۰ هجری قمری پایان یافت و در زمان معزالدین تغییراتی در آن به وجود آمد. کاشی‌کاری معرق فعلی بنا در سال ۱۰۲۲ هجری قمری، در دورهشاه عباس صفوی، صورت گرفته است. آنچه از معماری مسجد عتیق تربت‌جام بر جای مانده است، حکایت از آن دارد که ساخت دو دهانه غربی گنبد مقابل محراب را «رضی‌الدین احمد متولی» انجام داده است. معماری مسجد عتیق تربت جاممسجد عتیق تربت‌جام به سبک شبستانی گنبددار ساخته‌شده و شامل پنج رواق است که رواق‌های محوری آن عریض‌تر از رواق‌های کناری هستند. ابعاد کل بنا حدود ۵۰ در ۱۹ متر برآورد می‌شود. گچ‌بری‌ها، نقش‌اندازی‌های آجری روی بدنه گچی و نوع کاشی به کار رفته در بنا، از نظر سبک متعلق به قرن هشتم هجری است و مشابه آن را می‌توان در بسطام، سلطانیه و اشتر جان پیدا کرد. بانی مسجد «شمس‌الدین مطهر بن شهاب‌الدین اسماعیل بن قطب‌الدین محمد بن شمس‌الدین مطهر بن احمد بن جامی» بود که قبل از اتمام کار درگذشت و ادامه کار او توسط پسرش «غیاث‌الدین بن مطهر» به اتمام رسید. به نظر می‌رسد که نقشه اولیه بنا هیچ‌گاه کامل نشد. منبع عکس: گوگل‌مپ؛ عکاس: محسن موسوی زادهایوان و گلدسته‌هاایوان مسجد عتیق تربت‌جام با ارتفاعی حدود ۳۰ متر در برابر گنبد قرار دارد و دارای قوس هشت قسمتی و سقف نیم‌گنبدی کاربندی شده است. در طرفین ایوان مسجد عتیق، مسجد کرمانی و مسجد گنبد سفید قرار گرفته‌اند و از داخل ایوان دو درگاه ورود به آن‌ها وجود دارد. در تزیین ایوان از کاشی‌کاری و گچ‌بری استفاده کرده‌اند. در ایوان مسجد دو نوع کاشی‌کاری متعلق به دو دوره مختلف به کار رفته است: نوع اولکاشی‌های فیروزه‌ای ۶ گوش که با نقش‌های گل و برگ و ستاره شش‌پر به رنگ‌های سیاه، لاجوردی و فیروزه‌ای تزیین شده‌اند و کاشی‌های فیروزه‌ای رنگ تیره، کوچک و مثلثی شکل منقوشی که به رنگ سیاه منقوش شده‌اند؛ نوع دومکاشی‌کاری معرقدوره صفوی (۱۰۲۲ هجری قمری) است که تمامی نمای ایوان، از اسپر و پیشانی آن گرفته تا زیر قوس را، با نقوش هندسی، حیوانی، گیاهی و کتیبه‌های ثلث با رنگ‌های سفید، سیاه، آبی، فیروزه‌ای، لاجوردی، سبز روشن، قهوه‌ای روشن و قهوه‌ای سیر و زرد پوشانده است. منبع عکس: گوگل‌مپ؛ عکاس: Jakobus Geymüllerدو گلدسته کوتاه شش‌ضلعی در بالای ایوان جای گرفته‌اند که ساخت آن‌ها را به شخصی به نام «شیخ اسماعیل‌خان مستوفی‌الممالک» نسبت می‌دهند که مستوفی کل کابل و قندهار در زماننادرشاهبود. شبستان و رواق‌هامسجد عتیق با ابعاد تقریبی ۴۸۴ متر مربع شامل شبستانی با جرزهای آجری است. طاق‌های دو طبقه‌ای در امتداد هر دو رواق قرار دارند که معماری این بنا را به مسجد جامع نزدیک می‌کنند. فضای داخلی شامل پنج رواق است که رواق‌های محوری آن در مقایسه با فضاهای مشابه عرض بیشتری دارند. فضاهای ارتباطی دو طبقه در سمت جنوب و شرق دیده می‌شوند و زیر طاق‌ها، لچکی‌ها، نیم‌ستون‌های گوشه و سایر عناصر با تزیینات گچ‌بری برجسته پوشیده شده است. منبع عکس: گوگل‌مپ؛ عکاس: حامد حسنی زادهمحراب مسجدرواق محراب مسجد عتیق تربت‌جام توسط طاق‌های بسیار زیبا از نوع خوانچه‌پوش مسقف شده است. این طاق‌ها گنبدی کوچک داشتند که روی دو طاق آهنگ کوتاه قرار داشت. مشابه این طاق‌ها در فضاهای گوشوار یا غلام گردش‌هایگنبد سلطانیههم دیده می‌شود. با قضاوت روی شواهد معماری می‌توان گفت که تنها دو دهانه غربی گنبد یعنی دهانه‌های مقابل محراب با تزیینات گچ‌بری پوشش یافته‌اند. پشت طاق‌های دور قوس‌های بالا و پایین با نوار کتیبه آراسته شده است. گوشه ستون‌ها دارای ستونچه‌ها و ستون‌نمایی‌های با طرح مارپیچی است که در محدوده لنگه طاق‌ها با نوعی گچ‌بری دیده می‌شود. روی یکی از پشت طاق‌های زیر گنبد مسجد نیز قطعاتی از کاشی سفید و آبی قابل‌مشاهده است. درمجموع به نظر می‌رسد که گچ‌بری‌ها، نقش‌اندازی‌ها و تمامی این تزیینات پیرامون محوطه محراب متمرکز بوده‌اند. کتیبه داخلیکتیبه فضای داخلی مسجد عتیق تربت‌جام روی زمینه‌ای بسیار زیبا از گل و با ۶ آیه اول سوره ۴۸ قرآن کریم، «الفتح»، به‌جز ۴۵ کلمه میانی آن تزیین شده است: «بسم‌الله الرحمن الرحیم، انا فتحنا لک مبینا، لیغفر لک الله ما تقدم من نبک … و سائت مصیرا» بر حاشیه فوقانی کتیبه نیز بخشی از آیات قرآن کریم، «عم یتسائلون»، به خط کوفی تزیینی نقش بسته است. شرایط بازدید از مسجد عتیق تربت جامبازدید از مسجد عتیق تربت‌جام (در سال ۱۴۰۲) کاملا رایگان است. این مسجد جمعه هر هفته نمازگزاران اهل سنت تربت‌جام را میزبانی می‌کند. در سایر ایام هفته درهای مسجد فقط در ساعات خاصی از شبانه‌روز به روی بازدیدکنندگان باز هستند. منبع عکس: گوگل‌مپ؛ عکاس: میلاد سلطانیجاهای دیدنی اطراف مسجد عتیق تربت جامآرامگاه شیخ احمد جامیآدرس: استان خراسان رضوی، تربت‌جام، خیابان جامی، خیابان آرامگاه، مجاور پارک شیخ جام (مشاهده روی نقشه) هزینه بازدید (در سال ۱۴۰۲): رایگانفاصله از مسجد عتیق تربت‌جام: کمتر از ۵۰ مترآرامگاه شیخ احمد جامیبا ۸۰۰ سال قدمت از جاهای معروف و دیدنی تربت‌جام به شمار می‌آید. شیخ احمد جامی که نام کامل او «احمد ابن ابوالحسن جامی نامقی ترشیزی» است، از عارفان، شعرا و موسیقی‌دانان مشهور قرن پنجم و ششم هجری قمری بود. او در سال ۴۴۰ هجری قمری در روستای نامق از توابع ترشیز (کاشمر فعلی) به دنیا آمد و در سن ۹۵ سالگی در تربت‌جام درگذشت. بعد از وفات شیخ احمد بنا به وصیت او پیکرش را در کنار خانقاهش در «دروازه معد‌آباد» به خاک سپردند. آرامگاه شیخ احمد جامی به سده نهم تا دوازدهم هجری قمری تعلق دارد و امروزه یک مجموعه تاریخی متشکل از بخش‌های متنوع و دیدنی است که مسجد عتیق تربت‌جام یکی از آن‌ها محسوب می‌شود. این اثر تاریخی در ۱۵ دی ۱۳۱۰ هجری شمسی با شماره ثبت ۱۷۴ به‌عنوان یکی از آثار ملی کشورمان به ثبت رسید. منبع عکس: گوگل‌مپ؛ عکاس: محسن موسوی زادهمسجد کرمانی تربت جامآدرس: استان خراسان رضوی، تربت‌جام، خیابان جامی، خیابان آرامگاه، مجاور مسجد عتیق تربت‌جام (مشاهده روی نقشه) هزینه بازدید (در سال ۱۴۰۲): رایگانفاصله از مسجد عتیق تربت‌جام: کمتر از ۵۰ مترمسجد کرمانی تربت‌جام یکی از مسجدهای قدیمی این شهر است که در سمت چپ ایوان مقبره جامی و مجاور مسجد عتیق تربت‌جام قرار دارد. سازنده بنا استاد «مسعود کرمانی» بود و به همین علت این اثر به نام مسجد کرمانی مشهور شده است. به‌دلیل از بین رفتن کتیبه، تاریخ دقیق ساخت این بنا در دست نیست؛ اما سال‌های ۷۱۸ یا ۷۲۸ هجری قمری محتمل‌تر به نظر می‌رسند. در میانه هر ضلع مسجد کرمانی تربت‌جام یک شاه‌نشین قرار دارد. تزیینات داخلی بنا شامل تعدادی قوس تزیینی در اطراف حجره‏ها و گچ‌بری‏هایی به‌شکل مقرنس در بالای در چله خانه است. درست در کمرگاه مسجد کرمانی کتیبه‏ای زیبا به خط ثلث وجود دارد که بنا را دور می‏زند و در بالای آن مقرنس‌کاری‌های بسیار زیبایی به کار رفته‌اند. در میان تزیینات این مسجد، محراب گچ‌بری شده شاه‏نشین غربی از اهمیت خاصی برخوردار است و نقوش مختلف گیاهی، خطی و هندسی در آن دیده می‌شوند. منبع عکس: گوگل‌مپ؛ عکاس: امیرحسین مقتداییپرسش‌های متداولمسجد عتیق تربت‌جام کجاست؟ مسجد عتیق تربت‌جام در استان خراسان رضوی، تربت‌جام، خیابان جامی، خیابان آرامگاه، مجاور پارک شیخ جام قرار دارد. هزینه بازدید از مسجد جامع عتیق چقدر است؟ بازدید از مسجد جامع عتیق رایگان است. نویسنده: زهرا آذرنیوش / بازنویسی: محمدرضا قاسم شیرازی