<div class="description">
<p>U progu czasów nowożytnych stosunki państwa polsko-litewskiego z wschodnim sąsiadem Moskwą były złe. Podstawowym celem polityki prowadzonej przez rezydujących w murach moskiewskiego Kremla władców stało się, zwłaszcza po wydostaniu się spod zwierzchnictwa tatarskiego, "zbieranie ziem ruskich". Oznaczało to zjednoczenie pod swoim berłem wszystkich terytoriów znajdujących się przed wiekami w obrębie państwa Włodzimierza Wielkiego i Jarosława Mądrego. Z drugiej strony władcy litewscy, przede wszystkim Olgierd, wykorzystując w XIV w. osłabienie potęgi tatarskiej, podporządkowali swojej władzy wiele obszarów rdzennie ruskich, w tym Kijów, historyczną stolicę Rusi, a także Smoleńsk, jeden z najważniejszych tamtejszych ośrodków władzy.
</p><p>W tej sytuacji konflikt interesów był nieunikniony. Przez długi czas walka o to, kto będzie dominował na obszarach środkowo-wschodniej Europy, nie przynosiła definitywnego rozstrzygnięcia. Wykorzystując militarną słabość Litwy, Moskwa najpierw zdobyła Smoleńsk (1513), a pół wieku później Połock. Wielkie zwycięstwo odniesione przez armię polsko-litewską w bitwie pod Orszą (1513) nie zostało należycie wykorzystane. W ostatniej ćwierci XVI w. Stefan Batory odzyskał Połock, zdobył Wielkie Łuki i umocnił władzę Rzeczypospolitej nad znaczną częścią Inflant. Kiedy zaś w pierwszych dziesięcioleciach następnego wieku Państwo Moskiewskie dotknął głęboki kryzys ("smuta"), Polacy i Litwini odzyskali Smoleńsk i zajęli m.in. Czernihów i Starodub. Ten stan rzeczy potwierdził najpierw rozejm (pokój "doczesny") zawarty w Dywilinie (1619), a następnie, po podjętej przez Moskwę nieudanej próbie odzyskania Smoleńska, traktat pokojowy (pokój "wieczysty") zawarty w Polanowie (1634). Wschodnia granica Rzeczypospolitej przesunęła się w ten sposób daleko na wschód. Od Smoleńska do granicy litewsko-moskiewskiej miało być znacznie dalej niż od tejże granicy do Moskwy.
</p><p>Nadszedł jednak czas moskiewskiego rewanżu. Zakończeniem toczonych w latach 1654-1667 zmagań polsko-moskiewskich stał się traktat rozejmowy zawarty w Andruszowie (1667). Rzeczpospolita utraciła na rzecz swojego wschodniego sąsiada, formalnie na okres obowiązywania rozejmu (131/2 roku), Smoleńsk, Starodub, Czernihów i Kijów. To ostatnie miasto zgodnie z brzmieniem tekstu traktatu andruszowskiego oddano na czas znacznie krótszy, jednak w praktyce Kijów już nie wrócił w granice Rzeczypospolitej. Problem szlachty posiadającej dobra ziemskie na utraconych obszarach (tzw. wygnańców) pozostawiono na razie nierozwiązany.
</p><p>Okres, który nastąpił po zawarciu traktatu andruszowskiego, charakteryzował się z jednej strony dążeniem Państwa Moskiewskiego do utrwalenia osiągniętego stanu posiadania, z drugiej zaś podejmowanymi przez Rzeczpospolitą próbami odzyskania utraconych terytoriów lub przynajmniej uregulowania statusu szlachty wygnańców (co zakończyło się częściowym powodzeniem). Każda ze stron starała się zapewnić sobie pomoc drugiej w razie agresji tureckiej.
</p><p>Nie mogło to jednak trwać w nieskończoność. Zawarcie z Austrią skierowanego przeciwko Turcji sojuszu, odsiecz wiedeńska i zawiązanie się Ligi Świętej (1683-1684) wymusiło na Rzeczypospolitej konieczność normalizacji stosunków z Państwem Moskiewskim. Dokonało tego tzw. wielkie poselstwo z wojewodą poznańskim Krzysztofem Grzymułtowskim na czele, wysłane przez Jana III Sobieskiego do Moskwy w 1686 r. Zawarty wtedy traktat pokojowy przeszedł do historii Polski jako traktat (pokój) Grzymułtowskiego.
</p><p>W głównych punktach traktat Grzymułtowskiego potwierdzał wcześniejsze ustalenia rozejmu andruszowskiego. Rzeczpospolita ostatecznie rezygnowała z wszelkich pretensji do posiadania województwa smoleńskiego z powiatem starodubowskim, województwa czernihowskiego z powiatem nowogródzkim siewierskim i położonej za Dnieprem części województwa kijowskiego z samym Kijowem i przylegającym do niego obszarem. Dawni posiadacze położonych na tych terenach dóbr otrzymali (już po raz drugi) ze skarbu carskiego odszkodowanie, które jednak realnie dotarło do ich rąk dopiero 6 lat później (1692).
</p><p>Obok potwierdzenia przebiegu granicy największe znaczenie miało przyznanie każdej ze stron prawa do opieki nad mieszkającymi w drugim państwie wyznawcami tej samej religii. O ile w przypadku Rzeczypospolitej było to uprawnienie czysto teoretyczne, bo katolików w Państwie Moskiewskim wtedy prawie nie było, to carowie zyskali wygodny pretekst do wtrącania się w wewnętrzne sprawy Korony i Litwy. Już 20 lat po zawarciu traktatu Grzymułtowskiego zaczął to wykorzystywać jeden z wystawców omawianego dokumentu, car Piotr I zwany później Wielkim.
</p><p>Traktat Grzymułtowskiego zajął poczesne miejsce w łańcuchu wydarzeń, które najpierw doprowadziły do osłabienia międzynarodowej pozycji Rzeczypospolitej, ostatecznie zaś przyczyniły się do upadku państwa. (Michał Kulecki)
</p><p>Co warto przeczytać?
</p>
<pre>   Wójcik Z., Dyplomacja polska w okresie wojen drugiej połowy XVII wieku (1648-1699), [w:] Historia dyplomacji polskiej, t.2 1572-1795, pod red. Z. Wójcika. Warszawa 1982, s.163-330;
   Wójcik Z., Jan Sobieski 1629-1696, Warszawa 1983.
</pre>
<p>Publikacja źródła:
</p>
    Polnoje Sobranie Zakonov Rossijskoj Imperii, t. 2, Sankt Peterburg 1830, s. 770-786.</div>
18 June 1686<div style="display: none;">date QS:P571,+1686-06-18T00:00:00Z/11</div>
This file was provided to Wikimedia Commons by the <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Central_Archives_of_Historical_Records" class="extiw" title="en:Central Archives of Historical Records">Polish Central Archives of Historical Records</a> as part of a <a href="//commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Archiwum_G%C5%82%C3%B3wne_Akt_Dawnych" title="Commons:Archiwum Główne Akt Dawnych">cooperation</a> project with <a rel="nofollow" class="external text" href="http://archivumpatriae.pl/index.html">Association "Archivum Patriae"</a> and <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Wikimedia_Polska" class="extiw" title="en:Wikimedia Polska">Wikimedia Polska</a>.