<p>Odciski różnych pieczęci terenowych organów władz powstańczych (miasta Poznania, Organizacji Zaboru Pruskiego, województwa augustowskiego, województwa płockiego)<br>
Kierownictwo powstania styczniowego stworzyło "państwo podziemne" ze sprawnie funkcjonującą administracją terenową. Rozbudowanie struktury Rządu Narodowego miało na celu utworzenie gotowego aparatu państwowego, który zacząłby normalnie działać w chwili odzyskania przez Polskę niepodległości. Temu zadaniu podporządkowany był rozwój powstańczej sfragistyki. Pieczęcie nadawano licznym instytucjom, nowo powstałym urzędom wszystkich szczebli. Pieczęć, stanowiąca oznakę potęgi i władzy, pozwalała na wydawanie rozkazów i zobowiązywała do ich wykonania. Dla wielu uczestników powstania była jedynym widocznym symbolem powstańczego rządu. 
Na drukach różnych urzędów powstańczych kolportowanych wśród ludności, zarówno w Warszawie, (np. naczelnika miasta i innych), na prowincji i poza granicami cesarstwa rosyjskiego tj. w zaborze pruskim i austriackim, z reguły znajdowały się odciski odpowiednich pieczęci.<br>
Rozwój organizacji powstańczej, rozszerzenie jej zasięgu utrudniało osobiste kontakty i wymagało uwierzytelniania dokumentów nie tylko centralnej, warszawskiej, lecz także miejscowej, terenowej administracji. W stosunkowo krótkim czasie po wybuchu powstania sporządzono ogromną liczbę pieczęci różnych urzędów. Wcześniej, w listopadzie i grudniu 1862 r., na wzór pieczęci Komitetu Centralnego Narodowego (który 22 I 1863 r. przekształcił się w Rząd Narodowy) wykonano odpowiedniki dla naczelników wojewódzkich w Królestwie i dla Prowincjonalnego Komitetu Litewskiego. Na przełomie stycznia i lutego 1863 r. powstały pieczęcie dla naczelników miast, naczelników cywilnych województw i dowódców oddziałów w województwach Królestwa. Następnie w marcu i kwietniu tegoż roku wprowadzono pieczęcie dla naczelników wojskowych województw, komisarzy rządowych w województwach oraz naczelników powiatów. Rozwój powstańczej sfragistyki był związany z tworzeniem jednolitego systemu administracji narodowej.
Początkowo pieczęcie powstawały w Warszawie, gdzie władze miały swoich zaufanych pieczętarzy. Później wykonywano je też w innych miastach: Krakowie, Lwowie, Poznaniu, Królewcu, Wilnie, a także na emigracji w Londynie i Paryżu. Kierownictwo powstania starało się utrzymać w swoich rękach zaopatrzenie urzędów wszystkich szczebli w pieczęcie zarówno w Królestwie Polskim jak i na Litwie, Ukrainie, a także w zaborach pruskim i austriackim. Stąd też wynika dość jednolity charakter powstańczej sfragistyki. Wiedzę o miejscu przechowywania  pieczęci posiadało wąskie grono osób, aby w ten sposób zmniejszyć ryzyko przejęcia ich przez władze carskie. Oczywiście taka konspiracja mogła spowodować fałszerstwa oraz inne nadużycia, dlatego też publikowano odciski nowo wprowadzonych pieczęci, a także informowano opinie publiczną o starych, wycofywanych z obiegu. Pieczęcie były wykonywane przede wszystkim dla czynnych, działających urzędów. Dlatego też zachowany materiał sfragistyczny jest bardzo pomocny przy odtwarzaniu struktury powstańczej Organizacji Narodowej.<br>
Najczęściej spotykana pieczęć powstańcza przedstawiała trzy herby na jednej trójpolowej tarczy: Orła, Pogoń, znajdujące się w górnej części oraz Archanioła Michała umieszczonego w dole tarczy. Całość wieńczyła korona. Taki wizerunek pieczęci zaczął obowiązywać od 10 V 1863 r.<br>
Trzy herby widnieją na większości z prezentowanych pieczęci. Zostały one odciśnięte na papierze w czarnym tuszu. Są wśród nich znaki: Naczelnika Sił Zbrojnych Województwa Augustowskiego i Grodzieńskiego, Naczelnika Wojskowego Województwa Płockiego (na tej pieczęci tylko dwa herby: Orzeł i Pogoń), Dowódcy Oddziału 2 Województwa Płockiego, Naczelnika Wojskowego Miasta Poznania, Rządu Narodowego, Organizacji Zaboru Pruskiego, Naczelnika Policji Narodowej, a filigran (czyli znak wodny) Rządu Narodowego Polskiego oraz także pieczęć sucha wyciśnięta w papierze z napisem: Niepodległość Komitet Narodowo - Rewolucyjny (tylko z Orłem i Pogonią). Komitet ten, istniejący od sierpnia do grudnia 1862 r., utworzyli zwolennicy Ludwika Mierosławskiego w opozycji wobec Komitetu Centralnego Narodowego.<br>
Publikacja źródła: Pieczęć Naczelnika Wojskowego Województwa Płockiego [w:] Sztakielberg J. I., Pieczęcie powstańcze 1863-1864, Warszawa 1988 tablica VII, 6<br>
Opis zewnętrzny: 12 odcisków pieczęci wyciśniętych w czarnym tuszu na papierze, 1 pieczęć sucha wyciśnięta na papierze, 1 filigran<br>
Miejsce przechowywania: Rząd Narodowy powstania 1863-1864. Archiwum Izby Obrachunkowej, sygn. 663 s. 57, 61, 65, 69, 73, 77, 81, 85, 89, 93, 97, 101, 105, 107<br>
Autor komentarza: Aleksander Wąsik<br></p>
Autor fotografii: Paweł Piłat<br>
Unknown author<span style="display: none;">Unknown author</span>
Archiwum Główne Akt Dawnych