query: Nani alizindua redio duniani?

pos:
Redio
Mwaka 1886 Mjerumani Heinrich Hertz alitambua mawimbi ya sumakuumeme. Wataalamu na muhandisi mbalimbali walifanya majaribio katika miaka iliyofuata kutumia mawimbi haya kwa mawasiliano, kati yao Mwitalia Guglielmo Marconi, Mmarekani Nikola Tesla na Mrusi Alexander Popov. Kila mmoja ametajwa kama "mtu wa kwanza aliyegundua rungoya".

neg:
César Franck
César Franck (10 Desemba 1822 - 8 Novemba 1890) alikuwa mtunzi wa Opera, mpiga kinanda na mwalimu wa muziki wa Kibeligiji-Kijerumani aliyekuwa anaishi nchini Ufaransa. Alikuwa mmoja kati wa watunzi maarufu wa kipindi cha romantiki. Alikuwa mpigaji kinanda wa Kanisa la Mtakatifu Clotilde la mjini Paris kwa zaidi ya miaka 30 na akawa anafundisha vijana wengi wenye vipaji vya muziki. Miziki yake iliyomingi ambayo ni maarufu zaidi, aliitunga akiwa tayari yungali mtu mzima.

neg:
Upepo jua
Tangu kubuniwa kwa redio imeonekana ya kwamba kuna athari ya Jua kwa mawasiliano yanayotumia wimbiredio. Wakati wa kuonekana kwa milipuko kwenye uso wa Jua hutokea mabadiliko katika nguvu ya uga sumaku duniani. Tangu kutumia wimbiredio kwa mawasiliano kulionekana ya kwamba kuna machafuko ya mawasiliano baada ya milipuko usoni mwa Jua.

neg:
Umeme
Michael Faraday wa Uingereza alitamka sheria ya mdukizo umeme akaendelea kuelewa sheria za elektrolisisi. Kwa njia hiyo aliweka misingi kwa mitambo ya telegrafi.

neg:
Wolfgang Amadeus Mozart
Muziki wa Mozart, kama ule wa Haydn, ni muziki mashuhuri sana unaojulikana kama Staili ya klasiki. Wakati huo alipoanza kutunga, kipindi cha muziki wa Baroque kilikuwa kinaelekea ukingoni. Ladha za muziki zilianza kupatikana katika muziki. Mozart alikuwa mtunzi wa kwanza kutunga muziki wa kutumia piano, kifaa pekee kilichokuwa kinakuja kuwa maarufu.

neg:
Umeme
Mwamerika Benjamin Franklin alitambua mwaka 1752 uhusiano kati ya umeme kutokana na msuguano na umeme wa radi. Akabuni ufito wa kuzuia radi akiueleza kama kipitishi kati ya upande hasi na upande chanya.

neg:
Mfumo radidia
Mfumo radidia ilianzishwa na wanakemia wawili mnamo mwaka 1869, ingawa Mrusi Dimitri Mendeleev (1834-1907) na Mjerumani Julius Lothar Meyer (19 Agosti 1830 - 11 Aprili 1895) walifanya kazi kila mmoja peke yake.

neg:
Radio (albamu)
Radio ni albamu ya kwanza ya rapa wa Kimarekani, LL Cool J. Albamu ilitolewa tar. 18 Novemba 1985 kwenye studio ya Def Jam Recordings huko nchini Marekani. Kipindi cha kurekodi albamu imechukua nafasi baina ya 1984 na 1985 katika Chung King House of Metal huko mjnii New York City. Albamu ilitayarishwa kabisa na Rick Rubin, ambaye ametoa maneno machache na staili nzima ya utayarishaji. "Radio" pia imewekewa mikwaruzo kadhaa ya ya DJ, zaidi iliwekewa visampuli kadhaa.

neg:
Hiroglifi
Baadaye maana ya alama hizi yalisahauliwa kabisa. Ni katika karne ya 19 ya kwamba mtaalamu Mfaransa Jean-François Champollion na wengine waliweza kugundua upya maana ya mwandio huo baada ya kupatikana kwa jiwe la Rosetta ambako tangazo la farao Ptolemaio V liliandikwa kwa Kigiriki, hiroglifi na Kimisri kwa mwandiko wa mkononi. Kupitia Kigiriki kilichosomeka wataalamu walifaulu kugundua kwanza majina ya wafalme halafu maana ya alma mbalimbali.

neg:
Alizeti
Kiasili alizeti inapatikana katika Amerika. Maindio walipanda ua katika bustani zao. Wahispania walileta mbegu Ulaya baada ya kufika Amerika na mwanzoni mme ulipandwa kama ua la mapambo kwenye bustani.

neg:
Bartolomeo Dias
Bartolomeu Dias (1451 hivi – 29 Mei 1500 ), sharifu wa ukoo wa kifalme wa Ureno, ni maarufu kama Mzungu wa kwanza kuzunguka bara la Afrika toka kaskazini magharibi hadi mashariki kwa Rasi ya Tumaini Jema (1488), akifungua njia ya kwenda India kupitia baharini.

neg:
Channel O
Channel O ni stesheni ya muziki yenye makao yake Afrika Kusini ambayo ilianza kupeperusha vipindi kwa mara ya kwanza mapema katika miaka ya tisini. Wazo lake kuu ni muziki wa Kiafrika barani Afrika na ng'ambo. Katika miaka iliyopita, stesheni hii ya muziki imefanya majina ya watangazaji wake kujulikana sana kama vile Mimi, Nonhle, KB, Miss Candy.
Channel O inaweza kupatikana kupitia DSTV, hudumua ya Runinga ya kulipia kwa wakaazi takriban wote barani Afrika. Stesheni hii hupeperusha vipindi mbalimbali vya muziki kama vile "Kwaito, Mbhaqanga" , Injili (kutoka Afrika na ya Kimataifa), Hip hop, na mingine mingi. Huonyeshwa pia asubuhi katika Magicworld.
Pia huandaa mashindano ya kila mwaka ya Channel O Music Video Awards sherehe ambapo wasanii hutuzwa kwa mchango wao bora kwa muziki.

neg:
Idhaa ya Kiswahili ya Radio Tehran
Mnamo tarehe 23 Mfunguo Tatu (Dhulhijja) 1418 Hijria iliyosadifiana na tarehe 21 Aprili 1998 Milaadia, matangazo ya Radio Tehran yalianza kurushwa hewani kwa muda wa masaa matatu katika nyakati za usiku, asubuhi na machana. Saa moja ilikuwa ni marudio ya matangazo ya asubuhi, ambayo yalikuwa yakisikika kuanzia saa saba kamili hadi saa nane kamili mchana kila siku kwa majira ya Afrika Mashariki.

neg:
Nyimbo za Kiinjili
Uenezi wa redio katika miaka ya 1920 ilichangia sana nyimbo hizo kujulikana na kupendwa sehemu nyingi za dunia.

neg:
Astronomia
Wataalamu wa kale katika nchi kama Uhindi au Ugiriki ya Kale walianza kutambua mwendo wa sayari na kuunda nadharia yuu ya uhusiano wa dunia, jua na sayari nyingine. Ndiyo chanzo cha imani ya kwamba nyota zinaweza kuwa na tabia fulani na athira juu ya maisha duniani na hasa kama mtu alizaliwa wakati nyota fulani ilionekana, basi tabia zilizoaminiwa kuwa za nyota ziliweza pia kuathiri maisha ya mtu huyo. Hapa kuna asili ya "kupiga falaki" na unajimu wa kisasa. Wakati uleule wataalamu hao walitazama nyota jinsi zilivyo, kuziorodhesha na kupiga hesabu za kalenda. Orodha ya kale iliyoendelea kutumiwa kwa zaidi ya miaka 1,000 ilikuwa ya Klaudio Ptolemaio kutoka Misri.

neg:
Muda sanifu wa dunia
Ni tangu kuanzishwa kwa usafiri wa reli na mawasiliano kwa simu ya kwamba haja ilitokea kulinganisha muda wa kila mahali. Maana kama zamani mtume alitembea kwa miguu au kupanda farasi kubeba barua tangu karne ya 19 ujumbe ulifika kwa simu mara moja kwenye mahali penye saa tofauti.

neg:
Lenzi
Galileo Galilei kwa kawaida anaaminika kuwa alitumia lenzi ili kutengeneza darubini ya kwanza. Hata hivyo, yeye tu alibadilisha na kuboresha muonekano kama aliyojifunza kutoka kwa wataalamu wa Uholanzi kama vile Hans Lippershey. Huenda alikuwa ndiye wa kwanza kutumia teknolojia ili kufanya uchunguzi sahihi wa nyota.

neg:
Historia ya Kanisa
Muda uleule Mhispania kwa jina Dominiko Guzman (1170-1221) aliunda shirika la watawa. Kusudi lake lilikuwa kuhubiri. Akiwa padri aliguswa na uenezi wa uzushi akajitahidi kutatua tatizo hilo. Ili akubaliwe na watu wote kama mhubiri halisi wa Injili alishika ufukara wa Yesu na mitume wake: kwenda wawiliwawili, kwa miguu, bila ya kuchukua chochote kwa safari. Hivyo aliliandalia Kanisa kundi la watu wanaofanya kazi ya kuhubiri, ambayo awali ilikuwa maalumu ya maaskofu. Kwa lengo hilo utawa wake ulipunguza miundo ya kimonaki na urefu wa liturujia ili kuacha nafasi ya kusoma na kusali zaidi mmojammoja: hivyo ndugu wahubiri watajipatia ukweli ambao wawashirikishe wengine kwa kuhubiri na kufundisha. Ndio utume unaolingana zaidi na maisha ya sala na kusoma.

neg:
Tido Mhando
Tido Mhando ni mmoja wa watangazaji mahiri na wakongwe Tanzania imewahi kuwa nao. Alianzia redio ya taifa, Radio Tanzania Dar Es Salaam, kabla ya kuelekea Kenya ambako alifanya kazi kwa miaka mingi kabla ya kujiunga na shirika la utangazaji la Uingereza, BBC.

neg:
Ndugu Wadogo
Mahubiri yaliendelea kuwa njia kuu ya utume, sio tu katika wiki za uamsho, maandalizi ya sherehe na mafungo, bali pia kwa njia ya vyombo vya upashanaji habari: baada ya magazeti (la kwanza lilianzishwa na Wakapuchini wa Ufaransa mwaka 1861; kufikia mwaka 1919 yalikuwa 164 tayari, halafu yakazidi tena), Ndugu Wadogo walifanya kazi katika redio na televisheni au kuzimiliki wenyewe. Katika nusu ya kwanza ya karne XX utume wa maungamo ulishika nafasi kubwa hata kwa Wakapuchini, ambao toka mwanzo hadi mwaka 1847 walikuwa wakizuiwa na katiba wasifanye kazi hiyo.

neg:
Galileo Galilei
Alihamia chuo kikuu cha Padua alipofanya kazi kati ya 1592 na 1610. Alisikia kuhusu chombo kipya cha darubini (kionambali) kilichobuniwa na Mholanzi Hans Lipperhey akaiiga na kujenga ya kwake. Alikuwa mtu wa kwanza aliyetumia chombo hicho kwa kutazama mwezi, sayari na nyota. Aliona milima kwenye mwezi akawa mtu wa kwanza aliyeona miezi ya sayari Mshtarii.

neg:
Carl Sagan
Yeye ni maarufu ulimwenguni kwa vitabu vyake vya sayansi na mfululizo wa televisheni Cosmos, ambalo aliandika na kuwasilisha. Alisema watu wanapaswa kutumia njia ya kisayansi.

neg:
Church Missionary Society (CMS)
Mmoja kati ya wamisionari kutoka Ethiopia Mjerumani Dr. Ludwig Krapf aliamua kuwalenga Wagalla kutoka pwani la Afrika ya Mashariki. 1844 alifika Zanziibar akajipatia kibali cha Sultani Sayyid Said cha kuanzisha kituo cha misioni huko Mombasa. 1844 Krapf alifika Mombasa akianza mara moja kujifunza Kiswahili pamoja na lugha ya Mijikenda walio wazalendo wa eneo hili. Hapa Mombasa mke na mtoto waliugua Malaria wakafa. Krapf akahamia ndani ya bara akaanzisha kituo cha Rabai Mpya. 1846 misionari mwingine Johannes Rebmann alikuja na kufanya kazi pamoja naye. Hapa Rabai Mpya Krapf alitunga kamusi na sarufi ya Kiswahili ya kwanza. Krapf hakufaulu kuwafikia Wagalla wala kuwabatiza watu wengi tena lakini aliweka msingi muhimu kwa maendeleo ya kanisa la kikristo pia kwa jamii yote ya Afrika ya Mashariki kwa kazi yake ya kilugha.
Kwa ujumla CMS ilianzisha kanisa la kikristo mahali pengi duniani. Katika Afrika ya Magharibi iliwahi kuwabariki Waafrika kuwa mapadre na 1864 huko Nigeria Samuel Ajayi Crowther alibarikiwa kuwa askofu wa kwanza Mwafrika katika Kanisa Anglikana pia katika makanisa ya kiprotestant yote.
Taarifa juu ya wamisionari wa kwanza wa CMS

neg:
Redio
Hapo zamani, redio zilitumika na mabaharia kwa kutuma jumbe toka chombo majini hadi nchi kavu kwa kutumia kodi za Morsi (). Wakati chombo kilichojulikana kama Titanic kilikuwa kinazama mwaka 1912, jumbe zilitumwa kutoka kwa mabaharia waliokuwa kwenye chombo hicho kwa vyombo vilivyokuwa karibu.

neg:
Riksho
Riksho ya kwanza ilitengenezwa mwaka wa 1869 nchini Japani. Taarifa zinatofautiana kama mvumbuzi alikuwa mwenyeji wa Japani au mgeni kutoka Ulaya au Marekani .

neg:
Papa Wemba
Mnamo Desemba 1974, wakati wa kilele cha umaarufu wao (na huu tu baada ya Rumble in the Jungle kati ya Muhammad Ali na George Foreman katika Kinshasa), Shungu Wembadio (Papa Wemba), pamoja na Gina wa Gina, Evoloko Lay Lay, Mavuela Somo na Bozi Boziana (ambaye alijiunga na Zaiko Langa Langa mwakani), kushoto Zaiko Langa Langa kuanzisha muziki wao wenyewe Ensemble Isifi Lokole, Isifi kuwa ni kifupi kwa ajili ya "Institut du savoir pour la Ideologique Formation des Idoles." Lakini bila shaka, siyo kila kitu Wemba madai kuwa ukweli zinaweza kuchukuliwa kama Injili.

neg:
Ukristo barani Afrika
Mjerumani kwa jina Gutenberg alitengeneza mashine ya kwanza ya kupiga chapa vitabu. Hivyo vitabu vilianza kupatikana kwa urahisi. Habari zikazunguka haraka kati ya nchi na nchi, hali isiyojulikana karne nyingi tangu anguko la Dola la Roma.

neg:
Richard Wagner
Richard Wagner (22 Mei 1813 mjini Leipzig - 13 Februari 1883 mjini Venice-Italia) alikuwa mtunzi wa sanaa mbalimbali za muziki na mizhezo (opera) kutoka nchini Ujerumani. Alikuwa mmoja kati ya watunzi muhimu wa miziki ya mapenzi kwa kipindi cha karne ya 18-19. Mbali na miziki aliyotunga akiwa kama mwanafunzi vilevile ameandika tunzi kumi tofauti za sanaa mbalimbali (opera) ambazo leo hii zinatumika katika majumba ya sanaa duniani.

neg:
Redio
Kwa kawaida rungoya inapokea kwa njia ya antena yake mawimbi sumakuumeme yanayosambazwa na antena ya kituo cha rungoya. Kuna pia aina za rungoya ambako mawasiliano hufika kwa umbo la alama za umeme katika waya. Mawasiliano ya sumakuumeme yanasambazwa pia kwa njia ya chomboanga au satelaiti lakini njia hii inahitaji vyombo maalumu na antena ya kawaida haitoshi.

neg:
Julius Nyaisangah
Julius Nyaisangah (1 Januari 1960 - 20 Oktoba 2013) alikuwa mtangazaji maarufu wa redio na televisheni kutoka nchini Tanzania. Alifahamika zaidi kwa jina lake la kifupi kama Anko J. Awali alifanyakazi RTD, Radio One, na mwisho kabisa alikuwa mkurugenzi wa Abood Media Co. Limited. Nyaisangah alifariki dunia kwa tatizo la shinikizo la damu na sukari mnamo tar. 20 Oktoba 2013 huko mjini Morogoro, Tanzania. Ameacha mjane na watoto wa tatu.

neg:
Kinanda cha filimbi
Taarifa za kwanza kuhusu matumizi ya vinanda zilihifadhifa kati ya Wagiriki wa Kale na baadaye na Waroma. Tangu karne ya 8 BK kunataarifa ya kwanza kuhusu vinanda katika makanisa. Ala hii iliendelea kuboreshwa polepole katika mwendo wa karne nyingi hasa katika Ulaya ya Magharibi na Kati. Tangu karne ya 18 ala hizo zilikomaa na muziki iliyoandikwa wakati ule inatumiwa hadi leo.

neg:
Fonolojia
Jambo lingine la kuzingatia ni vipashio vya kiuchambuzi vya matawi haya mawili. Wakati fonetiki kipashio chake cha msingi ni "foni", fonolojia kipashio chake cha msingi ni "fonimu". Kwa kuzingatia maelezo ya hapo awali, ni wazi kuwa foni ni nyingi zaidi kuliko fonimu, kwa kuwa foni ni kila sauti itamkwayo na binadamu, wakati fonimu ni sauti zile tu zilizomo katika mfumo wa sauti wa lugha mahususi. Hivyo, kuna fonimu za Kiswahili, za Kiingereza, za Kichina, n.k., lakini foni si za lugha yoyote, wala huwezi kusema kwa uhakika kuna foni ngapi, kwa kuwa bado kuna lugha nyingi duniani ambazo hazijatafitiwa.
Historia ya fonolojia inaweza kuwa imeanza na Ashtadhyayi, sarufi ya Kisanskrit iliyoandikwa na Pāṇini katika karne ya 4 KK. Kwa namna ya pekee Shiva Sutras, nyongeza ya Ashtadhyayi, inaorodhesha fonemi ya lugha hiyo, pamoja na kujadili mofolojia, sintaksia na semantiki.

neg:
Dira
Wachina walikuwa watu wa kwanza wanaojulikana kubuni dira wakati wa karne ya 11. Walitumia sindano ya maginetiti iliyoelea kwenye bakuli ya maji juu ya ubao au karatasi.

neg:
Antoine Henri Becquerel
Antoine Henri Becquerel (15 Desemba 1852 – 25 Agosti 1908) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Ufaransa. Mwaka wa 1896 aligundua mionzi nururishi. Mwaka wa 1903, pamoja na Pierre Curie na Marie Curie alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

neg:
Waindio
Utafiti uliofanywa kwa muda mrefu na kwa njia mbalimbali umekadiria kwamba mababu wao walioenea katika Amerika yote wakitokea Asia kaskazini mashariki miaka 14,500 BK.

neg:
Redio
Redio zilizo nyingi zimepata kuinuka zaidi mwanzoni mwa karne ya 21 na rika la vijana likichukua hatamu katika kuongoza vipindi mbalimbali katika redio hizo.

neg:
Zuhura Yunus
Licha ya kuwa mtangazaji Zuhura Yunus alikuwa na ndoto ya kuwa daktari, lakini aliachana na ndoto yake hiyo na kujiunga na utangazaji wa redioni mwaka 2000 nchini Tanzania.

neg:
Redio
Kituo cha kwanza cha rungoya kilianzishwa na Mholanzi Hanso Schotanus à Steringa Idzerda tarehe 6 Novemba 1919 aliposambaza muziki kutoka nyumba yake. Kituo cha kwanza cha kibiashara kilianza kazi mwaka 1920 Marekani mjini Pittsburgh.

neg:
Wingu Kubwa la Magellan
Ilhali inaonekana vema kwenye anga ya nusutufe ya kusini kwa macho matupu mataifa na makabila mengi yana majina kwa ajili ya mawingu ya Magellan.
Jina la kimataifa linatokana na nahodha na mpelelezi Mreno Ferdinand Magellan aliyekuwa mtu wa kwanza aliyeleta habari zake Ulaya.

neg:
Intaneti
J. C. R Licklider alichaguliwa kuwa kiongozi wa IPTO. Licklider alihama kutoka maabara ya masomo yanayochunguza jinsi ubongo wa binadamu unavyofasiri sauti katika Chuo Kikuu cha Harvard MIT mwaka 1950, baada ya kuvutiwa na teknolojia ya habari. Akiwa MIT, alikuwa kwenye kamati iliyoanzisha Maabara ya Lincoln na kufanya kazi ya mradi wa Sage. Mwaka wa 1957 akawa Makamu wa Rais katika BBN, ambapo alinunua kompyuta ya kwanza ya PDP-1 na kuongoza maonyesho ya kwanza ya ugawanaji muda.

neg:
Baruti
Baruti iligunduliwa na Wachina mnamo mwaka 1200. Kuna taarifa kutoka karne ya 13 kuhusu matumizi ya baruti kwa mabomu vitani. Kutoka China teknolojia ya baruti ilienea magharibi kupitia Waarabu na kufika Ulaya katika karne ya 13.

neg:
Redio
Wanajeshi pia walitumia redio kutuma jumbe na kuwasiliana na makao yao makuu.

neg:
Ukristo barani Afrika
Hatuna habari ndani ya Biblia juu ya shirika za kwanza zilizoundwa kule. Lakini Wakristo wa Misri wanamkumbuka Marko Mwinjili aliyefika Aleksandria na kuhubiri Habari Njema Afrika hata kuanzisha Kanisa pale Misri. Ndiye hasa mwinjilisti wa Afrika. Marko alikuwa amesafiri na Mtume Petro kama mwanafunzi wake.

neg:
Ludwig Quidde
Ludwig Quidde (23 Machi 1858 – 5 Machi 1941) alikuwa mwanahistoria na mwanasiasa kutoka nchi ya Ujerumani. Alijitahidi kutekeleza amani ya kimataifa, hasa wakati wa Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia. Mwaka wa 1927, pamoja na Ferdinand-Edouard Buisson alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel kwa Amani.

neg:
Tim Berners-Lee
Tim Berners-Lee (* 18 Juni 1955 mjini London, Uingereza) alianzisha wavuti wa walimwengu (WWW) au intaneti ya dunia zima. Wavuti ni mfumo unaowezesha watu kutazama habari, picha na kurasa kutoka dunia yote kwenye tarakilishi yao.

neg:
Historia ya Intaneti
X.25 ilikuwa huru kutoka itifaki ya TCP/IP ambayo iliinuka kutokana na kuwa kazi ya majaribio ya DARPA kwenye ARPANET, mtandao wa Pakiti za Redio na Mtandao wa Pakiti ya Setilaiti wakati mmoja. Vinton Cerf na Robert Kahn walitengeneza maelezo ya kwanza ya itifaki ya TCP mwaka 1973 na kuchapisha karatasi kuhusu mada hii katika mwezi Mei 1974.

neg:
Joseph Pulitzer
Joseph Pulitzer (10 Aprili 1847 – 29 Oktoba 1911) alikuwa mhariri wa magazeti kutoka nchi ya Marekani; lakini alizaliwa nchi ya Hungaria. Alinunua magazeti mbalimbali na kusimamia uhariri wao. Katika hati ya wasia yake alisaidia kuanzisha Idara ya Uandikaji Habari ndani ya Chuo Kikuu cha Columbia iliyofunguliwa mwaka wa 1912. Tangu 1917, chuo hicho kimetoa Tuzo ya Pulitzer kwa ajili ya maandishi hodari.

neg:
50 Cent
50 Cent aligunduliwa kipaji chake na mwanamuziki 'Eminem' na kumwingiza katika studio ya Interscope Records kwa msaada wa Eminem na Dr. Dre, ambaye ndiye aliye tayarisha albamu ya kwanza ya 50 Cent na kumpa mafanikio makubwa katika ulimwengu wa muziki.

neg:
Martin Ryle
Martin Ryle (27 Septemba 1918 – 14 Oktoba 1984) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Uingereza. Hasa alichunguza mionzi ya nyota na kuvumbua darubini inayotumia mawimbi na mwangi wa redio. Mwaka wa 1966 alipewa cheo cha "Sir" cha Uingereza. Mwaka wa 1974, pamoja na Antony Hewish alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

neg:
Sosholojia ya elimu
Matumizi ya tarakilishi na mtandao bado ni changa (ikiwa vinatumika) katika nchi zinazoendelea, na hii ni kwa sababu miundo msingi ni michache na ghali. Kwa kawaida teknolojia kadhaa hutumiwa kwa pamoja bali siyo mbinu moja pekee ya kupokelewa. Kwa mfano, Kothmel Community Radio Internet hutumia matangazo ya redio na kompyuta pamoja na teknolojia ya mtandao, na hivyo hurahisisha kugawa habari na kutoa nafasi za elimu katika kijiji fulani kule Sri Lanka.[20] Chuo kikuu cha Uingereza (UKOU) kilichoanzishwa mwaka wa 1969 kama taasisi ya elimu ya kwanza ulimwenguni kujitolea kutoa elimu ya wazi na ya mbali, bado hutegemea vifaa vilivyopigwa chapa na kuongezea redio, runinga na hivi majuzi programu zilizounganishwa na kompyuta.[21] Vivyo hivyo, Chuo Kikuu cha Indira Gandhi nchini India huweka pamoja matumizi ya chapa, sauti zilizorekodiwa, video, redio, televisheni na teknolojia ya vielezo vya kusikiza mkutano.[22]

neg:
Umeme
Maumbo ya umeme yalijulikana tangu kale hasa radi. Wamisri wa Kale walijua mshtuko wa umeme kutoka aina za samaki.

neg:
Idhaa ya Kiswahili ya Radio Tehran
Kuanzia tarehe 26 Aprili mwaka 1997 Radio Tehran ilianza kutangaza kwa muda wa saa moja kuanzia saa mbili na nusu usiku kwa saa za Afrika Mashariki, na matangazo hayo kurejewa siku ya pili yake kuanzia saa 12:30 asubuhi kwa majira ya Afrika Mashariki sawa na saa 11:30 asubuhi kwa majira ya Afrika ya Kati.

neg:
Historia ya Kanisa
Wamonaki wengine pia walichangia sana uenezaji wa Ukristo Ulaya, k.mf. Augustino wa Canterbury (+605), aliyetumwa Uingereza na Papa Gregori I (540-604), mmonaki wa kwanza kufikia Upapa, halafu Bonifas (672-754), mtume wa Ujerumani na mfiadini.
Panteno wa Chuo cha Aleksandria alikwenda India kuhubiri Injili. Wamisionari wa Kanisa la Misri walianzisha Kanisa katika Sudan na Ethiopia za leo.

neg:
Diamond Platnumz
Diamond amesimamiwa kwa pamoja na Babu Tale na Said Fella kutoka sekta ya muziki wa Tanzania. Mnamo Februari 2018 alizindua Wasafi Tv na Radio yake mpya nchini Tanzania.

neg:
Grace Ogot
Alihojiwa mwaka wa 1974 na Lee Nichols wa chombo cha habari cha Voice of America kwa ajili ya tangazo la redio ambalo liliwekwa hewani kati ya miaka ya 1975 na1979 (makala ya mazungumzo ya redio ya Voice of America na waandishi wa Afrika, no. . 23). Maktaba ya Bunge ina nakala ya kanda hiyo ya utangazaji na mahojiano asili ambayo hayajafanyiwa mabadilisho yoyote. Ukurasa wa utangazaji huo unaweza kupatikana katika kitabu Conversations with African Writers (Washington, DC: Voice of America, 1981), uk 207-216.

neg:
Redio
Kuanguka kwa Umoja wa Kisoshalisti wa Kisovyeti (USSR) mwishoni mwa miaka ya 1990, uliokuwa ukiabudu ujamaa, kulifanya mabadiliko makubwa ya maisha kwa Watanzania baada ya dola la Moscow kuanguka utamaduni wake hivyo kuupa nafasi utamaduni wa Kimagharibi kuchukua nafasi yake.

neg:
CNN
Cable News Network (Kifupi: CNN) ni stesheni ya runinga inayotangaza habari iliyoanzishwa na Ted Turner mnamo 1980. CNN ilikuwa stesheni ya kwanza inayotangaza habari masaa 24. Makao yake makuu yako mjini Atlanta, ingawa ina vituo vingine mjini New York, Washington, D.C. na Los Angeles. Kauli yake mbiu ni "The Worldwide Leader in News."

neg:
Balbu
Balbu ya kutolea nuru iligunduliwa katika karne ya 19. Awali waya nyembamba ya platini iliwekwa ndani ya gimba la kioo lililoondolewa hewa yote; wakati umeme ulipitishwa kwenye waya hii ilipashwa joto hadi kutoa nuru. Balbu za kwanza hazikudumu muda mrefu kwa hadi Thomas Edison alifauli kuziboresha kwa kutumia nyaya za kaboni au aloi mbalimbali za metali na kujaza balbu kwa gesi kama arigoni au nitrojeni iliyozuia kuharibika haraka kwa nyaya za kung'aa. Tangu wakati wake taa za umeme zilianza kusambaa kote duniani zikabadilisha maisha ya watu kwa kuwapa uwezekano wa kuangaza nyumba na barabara wakati wowote kwa gharama dogo.

neg:
Wimbiredio
Sawa na mawimbi yote ya sumakuumeme zinatembea kwa kasi ya nuru. WImbiredio hutokea kiasili kutokana na radi, au mnururisho wa nyota. Tabia ya nyota kutoa mnururisho huu inatumiwa na astronomia kwenye vituo vya pekee ambako antena kubwa zinakusanya wimbiredio kutoka anga la ulimwengu.

neg:
Wakaribi
Kanda ya Karibi ilikuwa mwanzoni ya Waindio kutoka kwa makabila mbalimbali ya "Carib" na "Arawak". Vikundi hivi viliharibiwa na mchanganyiko wa utumwa na ugonjwa ulioletwa na wakoloni wa Ulaya.

neg:
Guglielmo Marconi
Guglielmo Marconi (25 Aprili 1874 – 20 Julai 1937) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Italia. Baadhi ya uchunguzi mwingi, alivumbua njia ya mawasiliano bila waya. Mwaka wa 1909, pamoja na Ferdinand Braun alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia. Marconi ametajwa mara nyingi kama mvumbuzi wa redio pamoja na Nikola Tesla na Alexander Popov.

neg:
Junipero Serra
Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 1 Julai.
Alianzisha misheni moja katika Baja California na nyingine 9 kati ya 21 za kwanza kati ya San Diego na San Francisco, Marekani. Walengwa wakuu wa misheni hizo walikuwa Waindio.

neg:
Salama Jabir
Ni mtanganzaji na mwanzilishi wa kipindi cha televisheni cha Planet Bongo kinachorushwa na televisheni ya EATV kilichoongeza ubara wa muziki wa bongo flava.

neg:
Bodi ya saketi iliyochapishwa
Mnamo mwaka 1943 Marekani ilianza kutumia teknolojia ya juu kwa kiasi kikubwa kuzalisha redio zilizotumika katika vita kuu ya pili ya dunia. Baada ya vita teknolojia hiyo ilitolewa kwa ajili ya matumizi ya kibiashara katikati ya miaka ya 1950, baada ya mchakato Jotoridi Sembly ilitengenezwa na Jeshi la Marekani.

neg:
Nash MC
Baada ya ngoma kutoka zikaanza harakati ya kuipeleka ngoma maredioni. Kazi hiyo ilifanywa na DJ G Lover. Wa kwanza kupiga ngoma hii alikuwa DJ Venture saa saba mchana Clouds FM. Wakati ngoma inapigwa, alikuwa hajui. Mtaani kwao kulikuwa na wauza mkaa wakamhabarisha ya kwamba ngoma yako inapigwa. Zama hizi aliitwa “NASH Y”. Ikawa ""oyaa Nash Y, ngoma yako inapigwa huku"". Usiku kucha hajala alikuwa akifikiria kazi yake imepigwa redioni. Hii ndio safari sasa ya muziki ya Nash ilipoanza. Aliona bora aendelee maana uraibu wa muziki ulishaingia mwilini. Katika kazi ya muziki wa Nash, G Lover ana mchango mkubwa sana katika maisha yake.

neg:
Pythagoras
Pythagorasi alianzisha kundi la kidini la wanahisabati; walitafuta siri za dunia katika namba wakiamini ya kwamba miungu walificha habari za dunia ndani ya namba zinazoonekana kote duniani kwa wataalamu wa hisabati hii takatifu.

neg:
Ludwig van Beethoven
Tangu mwaka 1796 alianza kupoteza uwezo wake wa kusikia akazidi kuwa kiziwi lakini aliamua kuendelea na muziki wake. Kuna hadithi ya kwamba aliongoza simfonia ya tisa na mwishowe watu walimgeuza aangalie wasikilizaji kwa sababu hakusikia jinsi walivyopiga makofi.
Alijitahidi kuendelea kutunga na kuongoza muziki na kupiga piano. Alifunga fimbo kwenye kinanda akaishika kwa meno na kusikia walau tetemeko la piano kupitia fimbo na meno yake.

neg:
Spika (muziki)
Johann Phillip Reis aliweka spika ya kielektroniki kwa simu yake mwaka 1861. Spika hii iliweza kutoa sauti nzuri na wazi iliyosikika vizuri na kueleweka.

neg:
Intaneti
Ingawa vifaa msingi na miongozo vinavyofanya uwezekanaji wa intanet vimekuwepo kwa karibu miongo miwili, mtandao huo haukupata kuona nyuso za umma mpaka mwongo wa 1990. Tarehe 6 Agosti 1991, CERN, shirika ya Ulaya ya utafiti wa chembe, ulieleza umma kuhusu mradi mpya wa matandao wa dunia nzima. Mtandao ulizuliwa na mwanasayansi waKiingereza Tim Berners-Lee mwaka wa 1989. Kivinjari cha mtandao kilichokuwa cha kwanza na chenye umaarufu sana kilikuwa ViolaWWW, iliyofuata mtindo wa HyperCard na kujengwa kwa kutumia mfumo wa X Window. Hatimaye ilichujwa na umaarufu wa tovuti ya Mosaic. Mwaka wa 1993, Kikao kikuu cha zana za kompyuta zenye nguvu katika Chuo Kikuu cha Illinois ilitoa aina ya kwanza 1.0 ya Mosaic, na mwisho wa mwaka wa 1994 hamu ya umma iliongezeka Intanet ambayo hapo awali ilikua ya taaluma na ufundi. Kufikia mwaka 1996 matumizi ya neno "Intaneti" yalikuwa kawaida, na kwa hiyo, hata matumizi yake kama kisawe cha mtandao wa ulimwengu mzima.

neg:
Alan Turing
Wakati wa Vita Kuu ya Pili ya Dunia Turing aliongeza jitihada za kuvunja siri ya mawasiliano ya jeshi la Ujerumani. Wajerumani walitumia mashine iliyoitwa enigma na mashine hii ilibadilisha kila ujumbe uliowasilishwa kwa redio kuwa mfululizo wa namba. Kundi la Turing liliofaulu kutambua mbinu wake na baadaye Waingereza walielewa ujumbe kutoka nyambizi za Kijerumani.

neg:
Historia ya Intaneti
Akiwa IPTO, Licklider alimleta Lawrence Roberts ili aanzishe mradi wa kutengeneza mtandao, na Roberts alikita msingi wa teknolojia katika kazi ya Paulo Baran, ambaye alikuwa ameandika masomo kamili kwa Wanajeshi wa waangani wa Marekani akipendekeza ubadilishaji pakiti (badala ya ubadilishaji mzunguko) ili kupata mtandao bora unaobadilika na unaoweza KUstahimili janga. Profesa wa UCLA Leonard Kleinrock alikuwa ametoa msingi wa nadharia ya pakiti za mitandao mwaka 1962, na baadaye, katika mwaka 1970, wa upitishaji wa kiviwango, dhana ambazo zimekuwa msingi wa maendeleo ya intaneti ya leo.

neg:
Michael Faraday
Michael Faraday ( *22 Septemba 1791 – 25 Agosti 1867) alikuwa mwanasayansi kutoka nchini Uingereza aliyegundua misingi muhimu kwa matumizi ya umeme. Utaalamu wake ulikuwa hasa upande wa fizikia na kemia.Aligundua mdukizo sumakuumeme akaweka hivyo msingi kwa dainamo na mashine za kutengeneza umeme.Upande wa kemia alifaulu kubadilisha gesi kadhaa kuwa kiowevu akagundua kanuni za elektrolisisi.

neg:
Redio
Redio Tanzania Dar es Salaam (RTD), ndiyo redio ya kwanza ya taifa hilo, ambayo sasa inajulikana kama TBC (Tanzania Broadcasting Coorporation) baada ya kufanyiwa mabadiliko kadhaa. Ilianzishwa mwanzoni mwa miaka ya 1970.

neg:
Ndugu Wadogo
Upande wa Asia, Waturuki Waosmani walipoteka Yerusalemu (1517) walifunga wamisionari wote kwa miaka mingi, wakaendeleza dhuluma za kila aina pamoja na kuchochea ushindani na Waortodoksi kuhusu kumiliki mahali patakatifu hata kusababisha wauane nao. Utaifa uliwavuruga vilevile. Wafransiskani walianzisha kanda huko India (1583) wakazidi kuenea Mashariki hadi Indonesia walipoanzisha kanda nyingine (1622). Misheni za Filipino ni sifa kubwa ya Pekupeku walioanzisha kanda huko (1586) na kulipatia Kanisa (kwa msaada hasa wa Wajesuiti) nchi kubwa pekee ya Kikatoliki katika Asia nzima. Toka huko wakaenea katika nchi zote za kandokando kuanzia China, walipoongoa mtu aliyekuja kuwa Askofu Mchina wa kwanza. Ila mabishano yao na Wajesuiti kuhusu mbinu za umisionari yalikwaza sana hata kudai Papa aingilie kati. Dhuluma zilipoanza (1723), thuluthi moja ya Wakatoliki 300,000 wa China walikuwa chini ya Ndugu Wadogo, ambao wakafichama na kuendelea na kazi yao, bila ya kujali jela na kifo, kama walivyofanya pia Vietinamu na Kampuchia. Hata Japani ulizuka ushindani na Wajesuiti, halafu dhuluma kali za serikali, lakini umisionari ukaendelea na kuongoa wengi zaidi. Baada ya Wafransisko 354 wa Utawa I na III kufia dini, waamini wakaendelea kwa siri bila ya mapadri: wamisionari wapya walipofika (1865) wakakuta Wakristo wenye majina ya Kifransisko! Upande wa Wakapuchini walianzisha misheni India (1632) ambapo walishindana na Wajesuiti kuhusu madhehebu ya Kimalabari hadi mwaka 1744. Sifa kubwa zaidi ilipata misheni ya Tibet (1707-1745) iliyoeneza Injili hadi Nepali, Butani na Bengala.

neg:
Siku ya Ukimwi Duniani
Siku ya Ukimwi Duniani ilibuniwa mnamo Agosti 1987 na James W. Bunn na Thomas Netter, maafisa wawili wa habari kwa umma kwa ajili ya Mpango wa Kimataifa juu ya UKIMWI katika Shirika la Afya Duniani mjini Geneva, Uswisi. Bunn na Netter walichukua wazo lao kwa Dokta Jonathan Mann, Mkurugenzi wa Mpango wa Kimataifa juu ya UKIMWI (ambao sasa unajulikana kama UNAIDS). Dr Mann alipenda wazo lao, akaliridhia na kukubaliana na pendekezo kuwa adhimisho la kwanza la Siku ya Ukimwi Duniani iwe tarehe 1 Desemba 1988.

neg:
Spika (muziki)
Alexander Graham Bell, mzinduzi wa simu ya kwanza aliidhinisha spika ya simu yake mwaka 1876. Hili lilifuatwa na uzinduzi mwingine bora na Ernst Siemens.

neg:
Kikingaradi
Hapo kikingaradi ni njia ambako umeme unaweza kupita na kufika ardhini haraka bila kutafuta njia ndani ya jengo. Ilhali radi daima inatafuta njia ya haraka ya kuachilia chaji yake ardhini kikingaradi kinatengenezwa kwa metali inayopitisha umeme haraka zaidi kuliko jengo lenyewe. Kwa sababu hii metali inayochaguliwa kwa kikingaradi ni kwa kawaida shaba, aloi za shaba au alumini, kwa kwa sababu metali hizi zina ukinzani mdogo kwa mkondo wa umeme. Shaba ni bora kuliko alumini lakini bei yake ni juu zaidi.
Mnamo katikati ya karne ya 18 wataalamu katika Ulaya na Marekani walianza kuelewa tabia za umeme. Walianza kuhisi ya kwamba uhusiano ulikuwepo baina ya umeme na radi. Mnamo 1750 Benjamin Franklin huko Pennsylvania, Marekani aliandika juu ya radi kuwa umeme akapendekeza kuithibitisha kwa kupandisha kishada wakati wa ngurumo na kuona umeme kwenye kamba yake ya kushikilia. Kutokana na majaribio haya alibuni pia kikingaradi kilichowekwa mara ya kwanza kwenye nyumba yake mwenyewe, halafu mwaka 1752 kwenye ikulu ya Pennsylvania.

neg:
Historia ya tarakilishi
Tarakilishi ya kwanza Duniani kutunza programu ilikua inaitwa Manchester, jina la utani Mtoto. Iliundwa na Frederic C. Williams, Tom Kilburn na Geoff Tootill, katika Chuo Kikuu cha Manchester kiitwacho Victoria, na kuanza kutumia programu yake ya kwanza tarehe 21, mwezi wa sita mwaka 1948.

neg:
Waindio
Baada ya kuingia bara hilo, ambalo ni la mwisho kukaliwa na watu (tukiacha Antaktiki), kwa karne chache walienea hadi kusini kabisa, kwenye Chile na Argentina ya leo. Katika kusambaa kwao, lugha na utamaduni vilizidi kutofautiana.

neg:
Unajimu
Kuna aina nyingi za unajimu:
Unajimu na astronomia zilianza pamoja kama kazi ileile zikaendelea hivyo kwa karne nyingi. Tangu mwanzo wa sayansi ya kisasa takriban miaka 500 iliyopita wataalamu walitambua tabia za nyota kuwa magimba ya angani yenye sifa za kifizikia si pepo, roho au miungu wanaoweza kutawala dunia au wanadamu. Kwa hiyo njia za unajimu (astrolojia) na astronomia zimeachana tangu karne kadhaa. Lakini miaka 400 iliyopita wanasayansi muhimu kama Tycho Brahe, Johannes Kepler, Giordano Bruno au Galileo Galilei walitengeneza horoskopi, ingawa waliweka misingi ya astronomia ya kisasa.
Tangu mwanzo wa historia wanadamu katika sehemu mbalimbali za dunia walitazama nyota.

neg:
Uchapaji
Mwanzilishi wa teknolojia hii mpya alikuwa fundi dhahabu na mfanyabiashara Johannes Gutenberg kutoka mji wa Mainz katika Ujerumani. Alibuni njia sawa jinsi walivyowahi Wachina zamani lakini mwandiko wa Kilatini ulimpa mafanikio makubwa zaidi. Kinyume na mwandiko wa Kichina mwenye alama maelfu mwandiko wa Kilatini una alama chache kwa herufi zake, kama 26 pekee.

neg:
Bartolomeo Las Casas
Bartolomeo Las Casas, O.P., kwa Kihispania Bartolomé de las Casas (Sevilia, 1484 hivi – Madrid 18 Julai 1566) alikuwa mwanahistoria, mwanaharakati, mtawa wa Shirika la Wahubiri, askofu wa Kanisa Katoliki na mtu wa kwanza kutambulika rasmi kama "Mtetezi wa Waindio".

neg:
Millard Ayo
Millard Afrael Ayo (amezliwa tar. 26 Januari, 1986) ni mtangangazaji, mwandishi wa habari na mwanablogu kutoka nchini Tanzania. Millard anafahamika sana kwa kipindi chake cha Amplifier katika redio Clouds FM. Alianza kutambulika baada ya kujiunga ITV/Radio One mwaka 2008 kabla 2010 kujiunga Clouds FM. Ayo vilevile ana idhaa katika YouTube inaitwa Ayo TV. Idhaa inatoa habari mbalimbali na inatenda kama TV Mtandaoni.

neg:
Infraredi
Miali ya infraredi ilitambuliwa mara ya kwanza na mwanaastronomia Friedrich Wilhelm Herschel aliyefanya utafiti wa nuru ya jua. Alipitisha nuru ya jua kwenye prisma akapata spektra ya nutru hii. Alianza kupima halijoto za rangi mbalimbali za spektra. Hapo aliona akiweka themomita nje ya sehemu nyekundu ya spektra joto lilipanda tena. Hivyo alitambua ya kwamba spektra ya nuru inaendelea nje ya sehemu aliyoweza kuona kwa macho yake.

neg:
Monique Séka
Séka alianza kuonesha kuwa na shauku ya kupenda muziki tangu akiwa mtoto. Anawakilisha kizazi cha tatu cha ya muziki nasaba ya Ivory Coast. Monique Seka ni binti wa Seka Okoi - mwimbaji wa Kivory Coast ambaye alikuwa maarufu katika miaka ya 1970. Monique Seka alifundishwa na baba yake kabla ya kujiunga na bendi ya  RTI Orchestra. Wakati huo alikuwa anajaribu kuchanganya midundo miwili tofauti ili kuunda Afro Zouk, mchanganyiko ambao ulileta mshangao na kuwavutia wapenzi wengi wa muziki wa wakati huo huo. Katika miaka ya 1980, muziki wa Kikaribi ulivamia masoko ya dunia. Monique alijiingiza katika mzunguko huu na kuthubutu kutoa albamu yake ya kwanza iliyootwa  "Tantie Affoué" mnamo mwaka wa 1985. Katika mwaka wa 1989, alisaini mkataba na mpigaji kinanda na mtayarishaji maarufu wa kutoka Cape Verde Manu Lima na kutoa albamu yake ya "Missounwa". Hii mchanganyiko wa zouk na midundo ya Afrika alisafiri nje ya mipaka ya Afrika kwa lengo kujitangaza katika vyombo vya habari vya ndani na nje. Wakati wa mwisho wa mwaka 1992, likutana Dominique Richard, mwanachama mwanzilishi wa Radio Sun, redio ya kwanza ywa watu weusi wa Kikaribi iliyoanzishwa mwezi Julai 1993. Dominique akawa mtayarishaji na msimamizi wake.  Mnamo tarehe 31 Machi, 1995, wawili hawa wamefunga ndoa na baada ya kufanikiwa kutoa albamu kadhaa hatimaye wakapata binti aitwaye  Carolyn Richard, alizaliwa Februari 9, 1998. Mwaka wa 1994, anamwendea hewani tena  Manu Lima kwa ajili ya mipango ya albamu yake mpya na kurudi nchini kwao kwa ajili ya albamu ya "Okaman". Albamu zake za baadaye  "Adéba" mwaka 1997, "Yélélé" mwaka 1999  na nyengine kibao zilizokuja na majina mapya: "Anthology" mwaka 1999, mwaka 2003 katoa "15 Years of Success", 2005 katoa "Obligada", na nyengine nyingi tu. Mafanikio yake yamempatia kuungwa mkono na wasanii wengine wa muziki mmoja wapo ni  "Yaye Demin", walifanya ote wimbo wa Meiway.

neg:
Telegrafu
Mawasiliano kwa telegrafu yaliwezesha kwa mara ya kwanza kutuma habari kote duniani katika muda mfupi. Magazeti na makampuni makubwa ya kiuchumi yalitangulia kutumia teknolojia hii, na serikali na jeshi zilifuata. Nyaya kubwa zilipitishwa kutoka nchi hadi nchi na pia kwenye tako la bahari kwa mawasiliano baina ya mabara.

neg:
Historia ya tarakilishi
Mwishoni mwa miaka ya 1880, muamerika Herman Hollerith akabuni kifaa cha kutunzia data ambacho baadae kinaweza kusomwa na mtambo. Baada ya majaribio ya awali na mikanda ya karatasi kutofanikiwa, akaamua kutumia panchi Kadi.

neg:
Takwimu
Kati ya sensa mashuhuri duniani ni sensa katika Dola la Roma wakati wa Kaisari Augusto inayotajwa katika Injili ya Luka kwenye Agano Jipya la Biblia ya Kikristo

neg:
Ferdinand Magellan
Ferdinand Magellan (1480 – 27 Aprili 1521; Kireno: Fernão de Magalhães; Kihispania: Fernando de Magallanes) alikuwa baharia na mpelelezi kutoka Ureno katika utumishi wa mfalme wa Hispania aliyekuwa mtu wa kwanza wa kuwa na safari iliyozunguka dunia yote.

neg:
Umeme
Mwaka 1780 Mwitalia Alessandro Volta alibuni kifaa cha kwanza cha kutengeneza umeme kwa njia ya kimemia, bila msuguano. Katika "nguzo ya Volta" aliunganisha metali za shaba na zinki na maji ya chumvi kama elektroliti. Kwa miaka mingi iliyofuata nguzo ya Volta ilikuwa msingi wa uzalishaji umeme hadi kupatikana kwa jenereta.

neg:
Historia ya Kanisa
Yakaanza kusambaa tena mafundisho ya kale kuwa dunia si tambarare lakini mviringo kama chungwa. Alijitokeza nahodha Mwitalia kwa jina Kristoforo Kolombo aliyetaka kujaribisha mafundisho hayo. Ikiwa dunia kweli ina umbo la chungwa inawezekana kuelekea magharibi kutoka Hispania na kufika mashariki katika Bara Hindi. Kwa njia hiyo inawezekana kufanya biashara moja kwa moja na nchi tajiri za mashariki bila kuwapa faida wafanyabiashara Waarabu. Mfalme wa Hispania akampa Kolombo fedha za kuandaa meli tatu.

neg:
Telegrafu
Baada ya majaribio mbalimbali, mbinu ya Samuel Morse ilifaulu mwaka 1844 na kusababisha uenezaji wa teknolojia hii kote duniani. Morse alitafsiri kila herufi katika mfumo wa alama fupi au ndefu zinazoweza kuandikwa kama mfuatano wa nukta na kistari au kutumwa kama alama fupi au ndefu ya nuru, sauti au umeme na kadhalika.

neg:
Franco Luambo Makiadi
François Luambo Luanzo Makiadi (6 Julai 1938 – 12 Oktoba 1989) alikuwa mtu mashuhuri wa karne ya ishirini katika muziki wa Kikongo na muziki wa Afrika kwa ujumla. Hasa huitwa Franco Luambo au, kifupi, Franco.Alijulikana sana kwa uwezo wake wa kuumiliki muziki wa rumba. Alipewa jina la utani kama "Mchawi wa Gitaa" hasa kwa juhudi zake ya upigaji wa gitaa. Akiwa kama mwanzilishi wa bendi ya muziki wa jazz OK Jazz, huhesabiwa kama moja kati ya waanzilishi muziki wa Kikongo wa kisasa.

neg:
Kimani wa Mbogo
Aliomba dua tungo zake zichapiswe kutwa moja kwenye majarida, magazeti, vitabu na redioni, jambo ambalo limetimia kwa sasa licha ya kujaribu jambo hili kwa muda mrefu tangu alipokuwa mwanafunzi shuleni Mbichi. Kwa sasa amechangia kwenye redio (zikiwemo QFM, KBC na Sauti ya Amerika) , majarida na magazeti mbalimbali(ikiwema Taifa Leo)kwa utunzi na uandishi wake.

neg:
Redio
Leo, redio hutumika kwa mawasiliano, matangazo na muziki. Kabla ya uvumbuzi wa televisheni, redio zilitumika kwa uigizaji na vichekesho. Redio za leo zinatumia wavu za dijitali na huweza kushika wavu kwa urahisi zaidi.

neg:
Simfoni
Kwa kawaida kuna sehemu tatu au nne zinazotofautishwa kwa kasi na tabia ya muziki, kwa mfano haraka-polepole-haraka au kinyume chake polepole-haraka-polepole. Watungaji muziki kama Joseph Haydn (simfonia 104), Wolfgang Amadeus Mozart (simfonia zaidi ya 50) na Ludwig van Beethoven (simfonia 9) waliboresha na kukamilisha muziki dhati ya simfonia. Beethoven alikuwa mtungaji wa kwanza aliyeingiza pia sauti za kibinadamu katika simfonia yake ya 9.

neg:
Historia ya Uislamu
Historia ya dini ya kiislamu haikuanza na Mtume Muhammad (SAW) kama wanavyofikiria watu wengi bali imeanza tangu alipoletwa Nabii wa kwanza ulimwenguni, ambaye kwa mujibu wa Waislamu ni Nabii Adam alipoteremshwa ulimwenguni na kupewa mwongozo na Mwenyezi Mungu wa namna gani kuishi hapa duniani kwa njia nzuri ya wema na hisani kwa kushikamana na mafunzo yake Mwenyezi Mungu na kujiepusha na makatazo yake.

neg:
Roger Scott
Akitarajia uzinduzi wa stesheni za kibiashara za redio,Scott alirudi Uingereza katika mwaka wa 1971,lakini akapata maendeleo hayakuwa mbele kama alivyofikiri. Wakati uo huo, yeye alipata nafasi ya kazi katika UBN,stesheni ya kampuni ya United Biscuits, iliyotangaza habari kwa viwanda vya kampuni hiyo katika taifa zima. Ilikuwa wakati huu ,pia, alifanya kazi katika stesheni ya BBC Redio lakini akingoja kazi ya baadaye katika redio ya kibiashara alifanya kazi hiyo chini ya jina "Bob Baker."

neg:
Wilhelm Conrad Röntgen
Wilhelm Conrad Röntgen (27 Machi 1845 – 10 Februari 1923) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Ujerumani. Hasa anajulikana kwa ugunduaji wa mionzi ya eksirei. Mwaka wa 1901 alikuwa mshindi wa kwanza wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

neg:
Mel Blanc
Melvin Jerome "Mel" Blanc (30 Mei 1908 – 10 Julai 1989) alikuwa mwigizaji wa sauti na mchekeshaji kutoka nchini Marekani. Ingawa alianza shughuli zake katika makumi sita yaliyopita akiwa kama mfanyakazi wa redio, Blanc anafahamika sana kwa kufanyakazi na Warner Bros. wakati wa zama ziitwazo "Zama za Dhahabu ya Katuni za Marekani" (na kisha baadaye alifanyakazi za matayarisho ya televisheni na Hanna-Barbera) akiwa kama mwigizaji wa sauti ya Bugs Bunny, Daffy Duck, Porky Pig, Sylvester the Cat, Beaky Buzzard, Tweety Bird, Foghorn Leghorn, Yosemite Sam, Wile E. Coyote, Barney Rubble, Mr. Spacely, na mamia wengine kadhaa. Ana jina la utani kama “Mtu Mwenye Maelfu ya Sauti,” Blanc anatazamika kama mmoja kati ya watu wenye athira kubwa ya kazi zake.

neg:
Nicolaus Copernicus
Copernicus hakuwa mtu wa kwanza aliyewaza ya kwamba Dunia inazunguka Jua: miaka 2000 kabla yake wanafalsafa kadhaa wa Ugiriki waliwahi kufundisha hivyo. Lakini tangu maandiko ya Ptolemaio wataalamu wa nyota pamoja na walimu wa dini za Ukristo na Uislamu walikubaliana kwamba Dunia ni kitovu cha Dunia na Jua pamoja na sayari zote zinaizunguka. Kitabu cha Copernicus kilikuwa cha kwanza kilichoondoa Dunia katika kitovu cha Dunia na kwa ujumla alipingwa na wataalamu wengi.


query: Je,mlima mrefu zaidi duniani ni upi?

pos:
Orodha ya milima mirefu duniani
Njia nyingine ni kupima ni kiasi gani mlima unainuliwa juu ya mazingira yake yaani pale inapoanza kuonekana.
Kwa kutumia marejeo hayo mlima mrefu kabisa duniani ni Mauna Kea. Volkeno hii inayofanya kisiwa kizima kimojawapo cha funguvisiwa la Hawaii inaanza mita 6,000 chini ya uso wa bahari na kufikia mita 4,205 juu ya usawa wastani wa bahari, hivyo kimo chake kutoka mguu wake hadi kilele ni mita 10,203

neg:
Atlas (milima)
Milima ya Atlas (kwa Kiberber: Idurar n Watlas, kwa ) ni safu ya milima kunjamano katika Afrika ya kaskazini-magharibi. Ina urefu wa takriban kilomita 2,400 kuanzia Moroko kwa kuvukia Algeria hadi Tunisia. Milima ya Atlas hutenganisha pwani ya Atlantiki na Mediteranea kutoka jangwa la Sahara.

neg:
Mlima Popa
Uko Myanmar na ni mrefu kuliko yote ya Asia Kusini-Mashariki.

neg:
Kebnekaise
Kebnekaise ni mlima mrefu kabisa nchini Uswidi. Kilele chake ni mita 2104 juu ya UB.

neg:
Alpi
Mlima wa juu kwa urefu ni Mont Blanc (kwa Kifaransa ""mlima mweupe"") mpakani mwa Ufaransa na Italia wenye kimo cha mita 4,808 juu ya UB.

neg:
Kazbek
Kazbek (jina la Kirusi likiandikwa Казбек; kwa Kigeorgia: Mqinvartsveri) ni mlima mrefu mmojawapo kati ya milima ya Urusi na Georgia ukiwa na kimo cha mita 5,047.

neg:
Kilimanjaro (Volkeno)
Kilimanjaro ni mlima mrefu kuliko yote barani Afrika. Mlima huu uko nchini Tanzania katika Mkoa wa Kilimanjaro. Una urefu wa mita 5,895 (futi 19,340).

neg:
Scafell Pike
Scafell Pike ni mlima mrefu kuliko yote iliyoko Uingereza, wenye kimo cha mita 978.

neg:
Mlima Karthala
Mlima Karthala ni mlima mrefu zaidi uliopo katika nchi ya Komori, wenye kimo cha mita 2,362.

neg:
Safu ya Ruwenzori
Baada ya Kilimanjaro na mlima Kenya, Ruwenzori ni mlima mkubwa wa tatu barani Afrika. Pamoja na hiyo miwili ndiyo milima pekee yenye barafuto za kudumu kwenye bara hilo.

neg:
Mlima wa Meza
Mlima wa Meza unaojulikana zaidi ni ule wa Cape Town (Afrika Kusini), ambao urefu wake unafikia mita 1,085 juu ya usawa wa bahari. Lakini umbo hili linapatikana sehemu nyingi duniani.

neg:
Italia
Mlima mrefu zaidi, ukiwa na mita 4,810 juu ya usawa wa bahari, unaitwa Monte Bianco (Mlima Mweupe) na uko mpakani kwa Ufaransa.

neg:
Orodha ya milima ya Afrika
Hii orodha ya milima ya Afrika inataja baadhi tu, hasa ile mirefu zaidi katika bara hilo.

neg:
Everest (mlima)
Mlima Everest ni mlima mkubwa kabisa duniani, wenye kimo cha m 8,848 juu ya usawa wa bahari. Ni sehemu ya safu ya milima ya Himalaya.

neg:
Mlima
Mlima mrefu unaojulikana kabisa uko nje ya dunia kwenye sayari Mirihi: unaitwa Olympus Mons na kuwa na urefu wa kilomita 27.

neg:
Doyle's Delight
Doyle's Delight ni mlima mrefu zaidi wa Belize katika Amerika ya Kati.

neg:
Morne Diablotins
Morne Diablotins ni mlima mrefu zaidi katika kisiwa cha Dominica (Karibi).

neg:
Jangitau
Jangitau ni mlima mrefu mmojawapo kati ya milima ya Urusi na Georgia ukiwa na kimo cha mita 5,085.

neg:
Mlima Nantare
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

neg:
Amerika ya Kusini
Mlima mrefu ni Aconcagua yenye kimo cha mita 6962 juu ya UB; uko mpakani kati ya Argentina na Chile.

neg:
Orodha ya milima ya Alpi
Hii orodha ya milima ya Alpi inataja baadhi tu ya milima mirefu zaidi.

neg:
Pico da Neblina
Pico da Neblina ni mlima mrefu kuliko yote ya Brazil, wenye kimo cha mita 2,994 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Ujerumani
Alpi katika kusini ni milima mirefu Ujerumani ingawa sehemu kubwa na za juu zaidi ziko nje ya mipaka ya Ujerumani huko Uswisi na Austria. Milima hii ilianza kutokea miaka 135-50 iliyopita tu. Kilele cha juu atika Ujerumani ni mlima wa Zugspitze yenye urefu wa mita 2,962 juu ya UB

neg:
Mlima Dampier
Kama milima yote 30 mirefu zaidi ya nchi hiyo, uko katika kisiwa cha kusini.

neg:
Mlima Baker (maana)
Mlima Baker ni jina la milima mbalimbali duniani, kama vile

neg:
Denmark
Kumbuka kwamba orodha hii inahusu Denmark tu kama nchi, si Visiwa vya Faroe na Greenland. Mlima mrefu wa ufalme mzima ni Gunnbjørn, Greenland, m 3,700 juu ya UB.

neg:
Mlima Musala
Mlima Musala ni mlima mrefu kuliko yote ya Balkani (Ulaya). Uko katika nchi ya Bulgaria, milima ya Rila.

neg:
Mlima Narodnaya
Mlima Narodnaya ndio mlima mrefu zaidi kati ya milima ya Ural (Urusi) ukiwa na kimo cha mita 1,895.

neg:
Mlima Graham (New Zealand)
Kama milima yote 30 mirefu zaidi ya nchi hiyo, uko katika kisiwa cha kusini.

neg:
Queen Mary's Peak
Queen Mary's Peak ni mlima mrefu kuliko yote ya Tristan da Cunha, kusini mwa bahari ya Atlantiki.

neg:
Pico de Orizaba
Pico de Orizaba au Citlatépetl ni mlima mrefu zaidi wa Meksiko katika Amerika ya Kaskazini. Una asili ya volikano.

neg:
Mlima Ohakwandali
Mlima Ohakwandali ndio mrefu zaidi kati ya milima ya Rubeho iliyoko katika Mkoa wa Morogoro na Mkoa wa Dodoma nchini Tanzania.

neg:
Olympus Mons
Olympus Mons ni mlima kwenye sayari ya Mirihi. Ni mlima mrefu na pia volkano ndefu katika mfumo wa Jua.

neg:
Teide
Teide ni mlima mrefu kuliko yote ya Hispania, ya visiwa vya bahari ya Atlantiki na volkeno kubwa ya tatu katika dunia na msingi wake. Uko katika kisiwa cha Tenerife (Visiwa vya Kanari, Hispania).

neg:
Orodha ya milima
Rekodi kieneoMingineMilima mirefu zaidi:

neg:
Malte Brun (mlima)
Kama milima yote 30 mirefu zaidi ya nchi hiyo, uko katika kisiwa cha kusini.

neg:
Fansipan
Ndio mrefu kuliko yote ya Vietnam na cha Indochina nzima.

neg:
Mlima Malaspina
Kama milima yote 30 mirefu zaidi ya nchi hiyo, uko katika kisiwa cha kusini.

neg:
Milima ya Ufa Mashariki
Milima ya Ufa Mashariki ni safu mbili za milima ya eneo la Maziwa makubwa ya Afrika, katika nchi a Kenya, Uganda, Tanzania, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, Rwanda na Burundi.
Inaitwa hivyo kutokana na uhusiano wake na Bonde la Ufa la Afrika ya Mashariki; safu ya magharibi ina: Milima ya Virunga, Milima ya Mitumba na Milima ya Rwenzori, wakati ile ya mashariki ina vilele vya juu zaidi katika bara zima la Afrika: Mlima Kilimanjaro (mita 5,895, sawa na futi 19,340) na Mlima Kenya (mita 5,199, futi 17,058). Kati ya milima mingine kuna Mlima Elgon kati ya Kenya na Uganda. Yote, isipokuwa Ruwenzori ina asili ya volkeno.

neg:
Orodha ya milima mirefu duniani
Mbinu inayotumika mara nyingi ni kutaja tofauti kati ya usawa wa bahari na kimo cha kilele cha mlima. Lakini inawezekana pia kutumia mbinu tofauti zitakazoleta matokeo tofauti.

neg:
Mlima Kimhandu
Pamoja na mlima Mtingire ni mrefu kuliko yoke, ukiwa na kimo cha mita 2650 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Loma Rucilla
Loma Rucilla ni mlima mrefu wa pili nchini Jamhuri ya Dominika na katika Karibi kwa jumla.

neg:
Mlima Tapuaenuku
Ndio mrefu kuliko yote ya nchi hiyo nje ya Alpi ya kusini.

neg:
Uganda
Milima ya Ruwenzori ni kati ya milima mikubwa kabisa ya Afrika baada ya Kilimanjaro na Mlima Kenya.

neg:
Ben Nevis
Ben Nevis ni mlima ulioko Uskoti, wenye kimo cha mita 1,344. Ndio mrefu kuliko yote ya kisiwa cha Britania.

neg:
Mlima Kosciuszko
Mlima Kosciuszko ni mlima mrefu kuliko yote ya Australia, ukiwa na kimo cha mita 2,228 juu ya usawa wa bahari. Baadhi wanauhesabu kuwa wa kwanza katika bara la Oceania.

neg:
Mlima Churchill
Mlima Churchill ni mlima wa Marekani wenye urefu wa mita 4,766. Uko katika safu ya Milima Saint Elias.

neg:
Mlima Columbia
Mlima Columbia ni mlima wa Kanada, wenye kimo cha mita 3,741 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Karpati
Karpati au Milima ya Karpati ni safu ya milima yenye urefu wa km 1,000 katika Ulaya ya Kati na ya Mashariki, ya pili barani baada ya Milima ya Skandinavia, (km 1,700).

neg:
Mlima Haeckel
Kama milima yote 30 mirefu zaidi ya nchi hiyo, uko katika kisiwa cha kusini.

neg:
Aoraki
Aoraki ni mrefu kuliko milima yote ya New Zealand wenye kimo cha mita 3,754 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Mlima Teichelmann
Kama milima yote 30 mirefu zaidi ya nchi hiyo, uko katika kisiwa cha kusini.

neg:
Pico de São Tomé
Pico de São Tomé ni mlima mrefu kuliko yote ya kisiwa cha Sao Tome na cha nchi ya Sao Tome na Principe.

neg:
Zugspitze
Urefu wake ni mita 2,962 juu ya usawa wa bahari, hivyo ni mrefu kuliko milima yote ya Ujerumani.

neg:
Ureno
Mlima mrefu kabisa wa Ureno ni Ponta do Pico kwenye Azori.

neg:
Mlima
Kama mlima unatazamwa kama mrefu au la hutegemea mazingira yake. Katika nchi tambarare kabisa hata miinuko midogo ya mita 100 inaweza kuitwa "mlima". Katika eneo lenye milima mingi na mirefu mwinuko wa mita 1000 mara nyingi hukubaliwa kama mlima kwa sabau ni mdogo kulingana na milima mikubwa.

neg:
Mlima Mlimu
Mlima Mlimu ndio mrefu zaidi kati ya milima ya Rubeho iliyoko katika Mkoa wa Morogoro na Mkoa wa Dodoma nchini Tanzania.

neg:
Ararat
Ararat (kwa Kituruki Ağrı Dağı; kwa Kiarmenia Մասիս, "Masis" na Արարատ, "Ararat") ni mlima mrefu (m 5,137) wa Uturuki wa leo.

neg:
Kenya
Eneo hili la milima ndilo la juu zaidi nchini Kenya (na la pili kwa urefu barani Afrika): Mlima Kenya, unaofikia urefu wa mita 5,199 (futi 17,0570) na ni eneo lenye mito ya barafu. Mlima Kilimanjaro () huweza kuonekana upande wa kusini, ng'ambo ya mpaka wa Kenya na Tanzania .

neg:
Milima ya Ural
Mlima mrefu wa Ural ni mlima Narodnaya (Poznurr, 1895 m).

neg:
Mlima Kinabalu
Uko Sabah, Malaysia upande wa kisiwa cha Borneo. Ndio mrefu kuliko yote ya kisiwa hicho na cha Malaysia nzima.

neg:
Monte Rosa
Urefu wa kilele chake kirefu kabisa huitwa Dufourspitze na ni mita 4,634 juu ya usawa wa bahari, hivyo ni wa pili kati ya milima yote ya Ulaya Magharibi. Vilele vingine ni Dunantspitze (mita 4,632), Grenzgipfel (mita 4,618) na Nordend (mita 4,609).

neg:
Mlima Moco
Mlima Moco ni mlima mrefu zaidi wa Angola (Afrika).

neg:
Orodha ya milima mirefu duniani
Mlima mrefu duniani kwa kuangalia kimo juu ya uwiano wa bahari ni Mlima Everest ulioko kwenye mpaka baina ya Nepal na China. Kilele chake kipo mita 8,848 juu ya usawa wa bahari. Mlima Everest ni sehemu ya milima ya Himalaya. Pamoja na Everest kuna milima mingine 13 inayopita kimo cha mita 8,000, yote iko katika Himalaya na milima jirani ya Karakoram ambayo ni tokeo la kukunjwa kwa ganda la dunia tangu bamba la Uhindi lilianza kugonga bamba la Ulaya-Asia.

neg:
Öræfajökull
Öræfajökull ni volkeno iliyopo katika kisiwa cha Iceland yenye kimo cha mita 2,110. Ndio mlima mrefu kuliko yote ya nchi hiyo.

neg:
Mlima Haast
Kama milima yote 30 mirefu zaidi ya nchi hiyo, uko katika kisiwa cha kusini.

neg:
Belukha
Uko Urusi katika Milima ya Altai; ndio mrefu kuliko hiyo yote.

neg:
Mlima Yamba
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

neg:
Mlima Haidinger
Kama milima yote 30 mirefu zaidi ya nchi hiyo, uko katika kisiwa cha kusini.

neg:
Eleveta
Eleveta ndefu duniani ziko ndani ya migodi zinazofikia kimo cha mita maelfu. Eleveta ndefu katika jengo ni ile ndani ya ghorofa la Burj Khalifa la mjini Dubai inayopanda mita 504.

neg:
Mlima Kama
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

neg:
Mlima Paget
Mlima Paget ni mlima mrefu kuliko yote ya South Georgia na wa maeneo yote yaliyo chini ya Ufalme wa Muungano.

neg:
Torres Peak
Kama milima yote 30 mirefu zaidi ya nchi hiyo, uko katika kisiwa cha kusini.

neg:
Mlima La Perouse
Kama milima yote 30 mirefu zaidi ya nchi hiyo, uko katika kisiwa cha kusini.

neg:
Mlima Washington
Mlima Washington ni mlima mrefu zaidi wa jimbo la New Hampshire (Marekani), ukiwa na kimo cha mita 1,916 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Hawaii
Visiwa vyote vina asili ya kivolkeno. Mlima Mauna Kea ni volkeno ndefu kabisa duniani yenye kimo cha mita 4201 juu ya UB lakini inaanza chini ya bahari katika kina cha mita 5,000, hivyo kimo cha jumla ni zaidi ya mita 9,000. Volkeno ya pili ni Mauna Loa yenye masi kubwa zaidi. Mauna Loa ni volkeno hai kwenye kisiwa kikuu cha Hawaii, pamoja na mlima Kilauea.

neg:
Orodha ya milima mirefu duniani
Kati ya milima inayoinuliwa juu ya mazingira ya nchi kavu iko

neg:
Mlima
Mlima mrefu juu ya uso wa dunia huitwa Mount Everest (mita 8,848) uko mpakani mwa nchi ya Nepal na Tibet (China) katika Asia.

neg:
Mlima
Njia nyingine ya kutokea kwa milima ni volkeno. Hapo magma (mwamba moto ulioyeyuka) inapanda kutoka koti ya dunia inakuta njia kupitia nafasi katika ganda la dunia na kufika usoni kwa umbo la zaha (lava). Hapa zaha inaganda kuwa mwamba imara. Kama akiba ya magma chini ya volkeno ni kubwa inaendelea kupanda juu na kutoka kwenye kasoko za volkeno. Inapanda juu ya zaha iliyoganda tayari na kwa njia hii volkeno inazidi kukua. Volkeno kubwa Afrika ni Kilimanjaro.

neg:
Mlima Douglas
Kama milima yote 30 mirefu zaidi ya nchi hiyo, uko katika kisiwa cha kusini.

neg:
Mlima Olimpos
Mlima Olimpos (Kigiriki: Όλυμπος, "Ólympos") ni safu ndogo ya milima yenye vilele 52. Kilele cha juu ni Mytikas kinachofikia mita 2,918 juu ya UB, kirefu kuliko milima yote ya Ugiriki.

neg:
Bara la Antaktiki
Kuna pia volkeno kadhaa, nyingine zimelala, nyingine ziko hai. Volkeno hai ndefu inayotema moto barani ni Mlima Erebus wenye kimo cha mita 3,794: iko kwenye kisiwa cha Ross.

neg:
Orodha ya milima mirefu duniani
Kwa kutumia marejeo hayo Mlima Everest una nafasi ya sita tu kati ya milima ya Dunia, ilhali milima kadhaa iliyopo karibu na ikweta inasogea mbele, kama milima katika Andes na mlima Kilimanjaro nchini Tanzania.

neg:
Mlima Tasman
Kama milima yote 30 mirefu zaidi ya nchi hiyo, uko katika kisiwa cha kusini.

neg:
Mlima Chudleigh
Kama milima yote 30 mirefu zaidi ya nchi hiyo, uko katika kisiwa cha kusini.

neg:
Mlima Magellan
Kama milima yote 30 mirefu zaidi ya nchi hiyo, uko katika kisiwa cha kusini.

neg:
Annapurna
Annapurna ni mlima mrefu, wenye kimo cha m 8,091 juu ya usawa wa bahari. Ni sehemu ya safu ya milima ya Himalaya.

neg:
Snowdon
Snowdon ni mlima mrefu kuliko yote iliyoko Wales, wenye kimo cha mita 1,085.

neg:
Mlima Marcy
Mlima Marcy ni mlima mrefu wa jimbo la New York (Marekani).

neg:
Mlima Fogo
Mlima Fogo ni mlima mrefu kuliko yote ya Kabo Verde,

neg:
Koshtantau
Koshtantau ni mlima mrefu wa tatu kati ya milima ya Urusi ukiwa na kimo cha mita 5,152.

neg:
Orodha ya milima ya Ulaya
Angalia pia: Alpi, Orodha ya milima ya AlpiAngalia pia: Apenini; Orodha ya milima ya Apenini
Yote iko nchini Italia: ile iliyozidi mita 1,000 juu ya UB imeorodheshwa hapa chini kufuatana na urefu wake.
Angalia pia: Balkani; orodha ya milima ya Balkani

neg:
Mlima Circeo
Una urefu wa mita 541 na uko ndani ya Hifadhi ya Taifa ya Circeo.

neg:
Mlima Tajumulco
Mlima Tajumulco ni mlima wa volikano nchini Gwatemala; ndio mrefu zaidi kati ya milima ya Amerika ya Kati.

neg:
Mlima Longonot
Kilele cha Mlima Longonot una kasoko yenye kipenyo cha kilomita 1.8 na urefu wa mita 200 au zaidi kwenda chini kutegemeana na urefu wa kuta za kasoko. Njia nyembamba inaelekea kutoka kiingilio cha mbuga hadi mdomo wa volkeno, na kuendelea kwenye kona ya kasoko ya volkeno. Ziara nzima ni kilomita 8-9 tu lakini ina mwinuko sana, hivi kwamba safari ya kutoka lango la Hifadhi hadi kilele cha Longonot na kurudi tena langoni huchukua takriban masaa 5 kwa miguu. Lango liko aghalabu mita 2150 juu ya usawa wa bahari na upeo unafikia mita 2760 m juu ya usawa wa bahari lakini kufuatia mzunguko wake usio sawa kunahusisha zaidi ya tofauti ya mita 630.

neg:
Mlima Lendenfeld
Kama milima yote 30 mirefu zaidi ya nchi hiyo, uko katika kisiwa cha kusini.

neg:
Mirihi
Katika kizio cha kusini ndipo milima mikubwa inayojulikana ulimwenguni hadi leo. Mlima mkubwa kabisa, wenye kimo cha km 26 (zaidi ya mara nne urefu wa Kilimanjaro), ndio Olympus Mons (Mlima wa Olimpiki), volkeno , ambayo ni kubwa kuliko zote za mfumo wa jua. Mazingira yake mengine yenye milima mikubwa huitwa Tharsis kuna pia volkeno.

neg:
Mlima Jamimbi
Mlima Jamimbi (pia Chamembe) ni mrefu zaidi kati ya Milima ya Kipengere (kwa Kiingereza: "Kipengere Range" au "Livingstone Mountains") ambayo iko kusini magharibi mwa Tanzania kwenye ncha ya kaskazini ya Ziwa Malawi.

neg:
Dunia
Lakini si tufe kamili. Ina uvimbe kidogo kwenye sehemu ya ikweta; ilhali umbali kati ya ncha mbili ni kilomita 12,713 lakini umbali kati ya sehemu za kinyume kwenye ikweta ni km 12,756, yaani kipenyo hiki kinazidi takriban kilomita 43 kipenyo kati ya ncha na ncha. Tofauti hii inasababishwa na mzunguko wa dunia. Kani nje inasukuma sehemu za ikweta nje zaidi. Kwa hiyo mahali duniani palipo karibu zaidi na anga la nje si Mlima Everest kwenye Himalaya bali mlima Chimborazo nchini Ekuador.
Kwenye uso wake dunia huwa na tofauti kati ya nusutufe zake mbili. Nusu moja ina eneo kubwa la mabara yaani nchi kavu ambayo ni asilimia 47 ya sehemu hii. Kinyume nusutufe nyingine inafunikwa na maji ya bahari na eneo la nchi kavu ni asilimia 11 pekee za maeneo yake.

neg:
Etna
Etna (kutoka Kilatini: "Aetna"; kwa Kiitalia pia "Mongibello"; kwa Kisisili "Mungibeddu" au "â Muntagna") ni volkeno hai wa Sicilia mashariki (Italia) kati ya miji ya Catania na Messina. Ndiyo ndefu kuliko zote za Ulaya, kwa sasa mita 3329 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Mlima Silberhorn
Kama milima yote 30 mirefu zaidi ya nchi hiyo, uko katika kisiwa cha kusini.


query: Je, sayari ya dunia ina kipenyo cha kilomita ngapi?

pos:
Dunia
Lakini si tufe kamili. Ina uvimbe kidogo kwenye sehemu ya ikweta; ilhali umbali kati ya ncha mbili ni kilomita 12,713 lakini umbali kati ya sehemu za kinyume kwenye ikweta ni km 12,756, yaani kipenyo hiki kinazidi takriban kilomita 43 kipenyo kati ya ncha na ncha. Tofauti hii inasababishwa na mzunguko wa dunia. Kani nje inasukuma sehemu za ikweta nje zaidi. Kwa hiyo mahali duniani palipo karibu zaidi na anga la nje si Mlima Everest kwenye Himalaya bali mlima Chimborazo nchini Ekuador.
Kwenye uso wake dunia huwa na tofauti kati ya nusutufe zake mbili. Nusu moja ina eneo kubwa la mabara yaani nchi kavu ambayo ni asilimia 47 ya sehemu hii. Kinyume nusutufe nyingine inafunikwa na maji ya bahari na eneo la nchi kavu ni asilimia 11 pekee za maeneo yake.

neg:
Daman na Diu
Eneo lote ni la kilometa mraba 102.

neg:
Mirihi
Ncha za kaskazini na kusini zina vilele vya barafu. Sehemu kubwa ya barafu hii ni daioksaidi ya kaboni iliyoganda, sehemu ndogo ni barafu ya maji. Kilele cha barafu cha kaskazini kina kipenyo cha km 1000 wakati wa majira ya joto; unene wa barafu hukadiriwa kuwa km 5. Kilele cha barafu cha kusini ni kidogo: kipenyo chake ni km 350 tu, unene wake takriban km 1.5.

neg:
Muundo wa dunia
Muundo wa dunia unafanana na tufe kubwa yenye rediasi ya 6370 km kwa wastani. Tufe la dunia yetu imeundwa kwa tabaka mbalimbali. Sayansi ina njia kuzitofautisha kufuatana na tabia zao.

neg:
Milima ya Ibindi
Kilele kina urefu wa mita 1,153 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Hektari
Msingi wake ni kipimo cha urefu cha mita (m).

neg:
Zuhura
Uso wa sayari umefanyiwa utafiti kwa msaada wa rada kutoka vipimaanga Magellan na Pioneer-Venus. Kutokana na matokeo yake ramani ya kwanza ilitokea. Sehemu kubwa ya sayari ni tambarare yenye vilima na mabonde yasiyo marefu. Kutokana na joto kubwa (mnamo 500°C) hakuna maji wala bahari.
Kuna sehemu mbili ambako nyanda za juu zinapanda juu ya uwiano wa kawaida na hizi zilifananishwa na kontinenti za Dunia. Karibu na ikweta ya Zuhura iko sehemu inayoitwa "Aphrodite Terra" yenye ukubwa kama Amerika Kusini. Kwenye upande wa mashariki kuna safu za milima na mabonde makubwa pamoja na volkeno. Sehemu ya pili huitwa "Ishtar Terra" yenye ukubwa sawa na Australia kwenye Dunia. Hapa kuna milima ya Maxwell yenye urefu wa mita 10.800 juu ya uwiano wa wastani.

neg:
Uwanja wa ndege
Nyanja za ndege nyingi ni ndogo zikiwa na barabara ya kutua na kuruka 1 pekee yenye urefu hadi 1 km. Kama zinahudumiwa na ndege ndogo pekee mara nyingi huwa na barabara ya nyasi tu.
Nyanja kubwa zinazohudumiwa na makampuni mbalimbali ya ndege huwa na barabara za lami au saruji zaidi ya moja zenye urefu wa 2 – 4 km. Kadri eropleni ni kubwa na nzito inahitaji barabara ndefu zaidi. Barabara ya ndege ndefu duniani iko China yenye kilomita 5.5. Kwenye nyanja za wastani barabara ileile hutumiwa kwa kutua na kuruka lakini kwenye nyanja zenye ndege nyingi sana barabara hizi zimetengwa.

neg:
Mfumo wa Jua
Baada ya obiti ya Mirihi kuna pengo lenye upana wa vizio astronomia zaidi ya tatu na nusu hadi Mshtarii. Katika pengo hili unazunguka ukanda wa asteroidi wenye violwa laki kadhaa pamoja na sayari kibete ya Ceres.

neg:
Bara la Antaktiki
Eneo lake ni zaidi ya kilomita za mraba milioni 14, hivyo ni bara la tano duniani kwa ukubwa.

neg:
Milima ya Siga
Kilele kina urefu wa mita 1,464 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Kizio astronomia
Urefu wake ni mita 149,597,870,691 au kwa kifupi takriban kilomita milioni 150. Umbali huu ni sawa na wastani wa umbali kutoka kitovu cha Dunia hadi kitovu cha Jua.

neg:
Mwakanuru
Msingi wa kipimo hiki ni kasi ya nuru. Nuru inatembea takriban kilomita 300,000 kwa sekunde. Idadi kamili ni mita 299,792,458 kwa sekunde moja. Mwezi wa dunia yetu una umbali na dunia yetu kama sekunde moja ya nuru au kilomita lakhi tatu na dunia.

neg:
Milima ya Lubwe
Kilele kina urefu wa mita 1,017 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Paralaksi
Kwa kupima umbali wa nyota nusukipenyo cha obiti ya Dunia ni mstari wa msingi. Paralaksi ni pembe kati ya mstari wa nusukipenyo hii na nyota inayotazamwa. Kama paralaksi hii inalingana na sekunde moja ya tao yaani sehemu ya 1/3600 ya nyuzi moja basi umbali wake ni kilomita bilioni 31 au miaka ya nuru 3.26. Umbali huu huitwa pia kama parsek moja na hiki ni kiwango kinachotumiwa mara nyingi na wanaastronomia kutaja umbali wa nyota za mbali.

neg:
Milima ya Elgeri
Kilele kina urefu wa mita 1,433 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Mpira wa kikapu
Mpira unaotumiwa kimataifa ni mpira wa ngozi au mata sintetiki wenye kipenyo cha milimita 749 hadi 780 na uzito wa gramu 567 hadi 650.

neg:
Satelaiti
Takriban satelaiti 500 ziko kwenye obiti za dunia (chini ya kilomita 2,000 juu ya uso wa Dunia), 50 ziko kwenye obiti ya wastani (mnamo 20,000 km) ambazo hasa zile za uongozaji na nyingine ziko kwenye obiti ya juu ambako zinaweza kukaa muda wote juu ya eneo lilelile la Dunia (mnamo 36,000 km).

neg:
Milima ya Omuchirima
Kilele kina urefu wa mita 1,502 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Juja
Juja ina au mwinuko urefu wa kilometa 700 kutoka juu ya bahari. katika ramani ya dunia, Juja hupatikana katika longitude ya 37 07' 00" na latitude ya -1 11' 00".

neg:
Upimaji
Nchi kadhaa zilisanifisha vipimo hivi na mfano wake ni muundo wa vipimo vya Uingereza vilivyoenea katika nchi nyingi wakati wa ukoloni na vingine kama futi au maili vinatumiwa mahali pengi hadi leo.
Baada ya mapinduzi ya Ufaransa ya 1789 utaratibu mpya ulianzishwa uliolenga kutumia vizio vya kisayansi vilivyolingana na muundo wa dunia yote. Mwanzo wake ulikuwa mita iliyoamuliwa ni sehemu moja kati ya sehemu milioni 40 za meridiani ya Paris (mstari kutoka ikweta hadi ncha ya kaskazini unaopita mji wa Paris). Vipimo vingine vilikuwa sehemu ya 10 (desimita), ya 100 (sentimita), ya 1000 (milimita) na kadhalika ya mita hii au kizidisho yake mara 10, 100 na 1,000 (kilomita).

neg:
Mlima Mzinga
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

neg:
Milima ya Mwaya
Kilele kina urefu wa mita 1,614 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Futi
Futi (kiing. "foot") ni kipimo cha urefu wa 30.48 sentimita au inchi 12. Asili yake ni urefu wa sehemu ya kanyagio ya mguu wa mwanadamu. Si kipimo sanifu cha kimataifa bali ni kizio cha vipimo vya Uingereza.

neg:
Ukanda wa asteroidi
Masi ya ukanda wote huhesabiwa kuwa takriban asilimia 5 ya masi ya mwezi wa dunia yetu. Zaidi ya nusu ya masi hii ya asteroidi za ukanda ni magimba 4 makubwa ambayo ni sayari kibete Ceres na asteroidi kubwa za 4 Vesta, 2 Pallas na 10 Hygiea. Zote 4 huwa na kipenyo kinachozidi kilomita 400. Yote mengine ni madogo zaidi hadi kuwa punje za vumbi tu. Lakini densiti ya masi ya ukanda si kubwa na vyombo vya angani kadhaa vimeshapita ukanda bila kugongana na vipande vyake.

neg:
Eratosthenes
Nyingine ilikuwa hisabati ya duara ya kawaida. Kwa njia hiyo alikadiria mzingo wa dunia kuwa "stadia" 252,000. Hii ni tokeo nzuri sana. Hakuna uhakika alitumia stadia gani; kama alikadiria stadia ya Kigiriki yenye urefu wa mita 185 ingemaanisha mzingo wa kilomita 46,620 ambayo ni kubwa zaidi kwa asilimia 16. Kama alitumia stadia ya Misri za mita 157.5 ingemaanisha kilomita 39,690 ambayo ni karibu sawa na upimaji wa leo.
Katika hisabati anajulikana jinsi alivyobuni "Kichujio cha Erastosthenes" ambacho ni mbinu wa kugundua namba tasa.

neg:
Milima ya Buliguru
Kilele kina urefu wa mita 1,609 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Tetemeko la ardhi
Ili kufahamu sababu hiyo ya matetemeko ya ardhi, inabidi kufahamu mambo yanayoendelea chini ya ardhi.  Kwanza ni lazima kufikiria muundo wa dunia.  Dunia ina umbo la tufe kubwa.  Umbali uliopo baina ya pande mbili tofauti kinyume za dunia ni kilomita elfu kumi na tatu. Katika sehemu ya nje ya dunia, ardhi ni thabiti (ngumu).  Kwa nje dunia ina gamba la mwamba ngumu. Gamba hilo lina unene ya baina kilomita kumi na kilomita hamsini.

neg:
Neptun
Nusukipenyo chake ni kilomita 24,765 hivyo mara nne ya Dunia.

neg:
Kilogramu
Kilogramu ni kipimo sanifu cha SI kwa ajili ya masi ya gimba. Kifupi chake ni kg. Sehemu yake ndogo huitwa "gramu" kwa kifupi "g". Kuna gramu 1000 katika kilogramu moja. Hata kama kifizikia kuna tofauti kati ya masi na uzito kilogramu hutumiwa pia kama kipimo cha uzito.

neg:
Kilowati
Eneo la uso wa ardhi wa mita ya mraba iliyo karibu na ikweta ? moja hupokea takriban kilowati moja kutoka nuru ya jua.

neg:
Milima ya Kanda
Kilele kina urefu wa mita 1,794 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Milima ya Rwanzira
Kilele kina urefu wa mita 1,261 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Milima ya Sangaiwe
Kilele kina urefu wa mita 1,279 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Sayari
Sayari za jua letu hutofautiana kwa ukubwa na muundo. Mshtarii (Jupiter) ni sayari kubwa na masi yake ni mara 318 masi ya dunia yetu. Sayari ndogo ni Utaridi na masi yake ni takriban nusu ya dunia.

neg:
Milima ya Chonyonyo
Kilele kina urefu wa mita 1,409 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Kilomita
Kwa umbali mkubwa mno kama kwa vipimo vya astronomia kilomita haifai tena. Hapo kuna vipimo vingine. Kwa mfano umbali kati ya mwezi na dunia inaweza kutajwa kwa kilomita ni lakhi tatu au 300,000 km. Lakini umbali kutoka jua letu hadi nyota ya jirani Alpha Centauri ni mkubwa mno. Hapa kipimo cha mwaka wa nuru hutumiwa.

neg:
Milima ya Omubuhembe
Kilele kina urefu wa mita 1,447 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Reale
Sarafu hii (inayotolewa hadi leo kwa wakusanyaji wa sarafu) ina kipenyo cha milimita 39.5 na uzani wa gramu 28; kiwango cha fedha ndani yake ni 833⅓/1000 hivyi ina gramu 23.389 za fedha tupu.

neg:
Paralaksi
Paralaksi ya sayari kama Zuhura itakuwa ndogo zaidi kwa sababu sayari hii iko mbali zaidi kuliko Mwezi hivyo tofauti mbele za nyota za mandharinyuma ni kiasi tu ikitazamwa kutoka sehemu tofauti za Dunia. Mpito wa Zuhura mbele ya uso wa Jua ulileta nafasi ya kupima paralaksi linganifu na ukingo wa Jua na hivyo kuwa msingi kwa makadirio ya kwanza kwa ajili ya kujua kizio astronomia. Hapa kipenyo cha Dunia kinachojulikana kilikuwa ni kipimo cha mstari wa msingi.

neg:
Shira (nyota)
Shira - Sirius ina mwangaza unaoonekana wa -1.46 mag na mwangaza halisi ni 1.43. . Ni nyota ya karibu na umbali wake na Dunia ni miaka ya nuru 8.60 .

neg:
Eris (sayari kibete)
Njia yake ya kuzunguka jua ni nje ya njia ya Pluto. Eros inaonekana ina angalau mwezi mmoja unaoitwa Dysnomia. Makadirio ya kipenyo chake ni 2400 km ambacho ni kikubwa kidogo kuliko Pluto. Inazunguka jua katika muda wa miaka 556.7 ya dunia. Umbali wake na jua ni mara 97 umbali wa dunia yetu. Kutoka Eris hata jua letu laonekana kama nyota ndogo tu.

neg:
Mng'aro wa Jua
Mng'aro huu huwa na kiwango cha nishati cha Joule 1367 kinachofika kwa kila mita ya mraba katika umbali wa kizio astronomia moja (= kilomita milioni 150, sawa na umbali wa Dunia kutoka Jua).

neg:
Milima ya Lugeti
Kilele kina urefu wa mita 1,267 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Kituo cha Anga cha Kimataifa
Tangu mwaka 2011 ukubwa wake ni mnamo mita 110 x 100 x 30. Kinazunguka Dunia kila baada ya dakika 92. Kuna mpango wa kuongeza kitengo cha Kirusi cha maabara katika mwaka 2019.

neg:
Principe
Kisiwa kina urefu wa km 16 na upana wa km 6. Milima yake hufikia mita 927 juu ya UB na ni vilele cha safu za volkeno zilizokua kuanzia sakafu ya bahari hadi kufikia usoni pake. Volkeno hizi ni zimwe, si hai tena.

neg:
Milima ya Maweni
Kilele kina urefu wa mita 1,139 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Milima ya Chituntu
Kilele kina urefu wa mita 1,600 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Nyota kibete nyeupe
Nyota kwenye safu kuu kama Jua huwa na nusukipenyo ya kilomita milioni lakini kibete cheupe kina nusukipenyo ya km 10,000 pekee yaani kama sayari. Hata hivyo kibete cheupe kina masi sawa na nyota katika mjao mdogo na pia graviti kama nyota. Densiti yake ni kubwa sana.

neg:
Vilima vya Kichi
Kilele kina urefu wa mita 340 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Asia
Asia ni bara kubwa kabisa kuliko mabara yote mengine ya dunia. Bara hili lina eneo la kilomita za mraba 44,579,000 (maili za mraba 17,212,000), ambalo ni sawa na asilimia 30% ya ardhi yote. Wakazi wa bara la Asia ni 3,701,000,000 kwa mujibu wa makisio 2003.

neg:
Joto kutoka ardhi
Kiini cha dunia ni ya moto sana kinafikia maelfu ya sentigredi. Kwa jumla joto kubwa la ndani linapungua hadi uso wa dunia lakini kuna mahali ambako njia za magma (mwamba ya moto ulioyeyuka) zinafika karibu na uso wa dunia. Kama njia za magma zinafika usoni wa dunia moja kwa moja tunaona volkeno. Lakini mara nyingi zaidi kuna mahali ambako maji chini ya ardhi yanagusana na miamba ya moto iliyopo mita mamia chini ya ardhi.

neg:
Bara
Eneo la dunia yote kwa jumla ni [510,066,000 kilomita mraba], ikiwa nchi kavu imechukuwa eneo la [148,647,000 kilomita mraba] na maji yamechukuwa eneo la [361,419,000 kilomita mraba]. Eneo la maji kulingana na eneo la nchi kavu ni asilimia 70.9, na nchi kavu [148,647,000 kilomita mraba] ni asilimia 29.1. Maji ya bahari yamechukuwa eneo la [335,258,000 kilomita mraba]ambalo ni asilimia 97, na maji yaliyobakia matamu ni asilimia 3 tu.

neg:
Nyotamkia ya Halley
Wakati wa kupita karibu na Jua katika mwaka 1987 vipimaanga kadhaa vilirushwa juu na hasa "kipimaanga Giotto" kilifaulu kupata data nyingi. Kiini cha Halley kina ukubwa wa kilomita 15.3 × 7.2 × 7.2. Uso wake ni mweusimweusi na mwekundu kidogo. Kutoka upande wa uso uliotazama Jua kulikuwa na michirizi ya gesi na vumbi inayounda “mkia” wake. Mata ya michirizi hii ilikuwa hasa maji na monoksidi kabonia, pamoja na methani na amonia.

neg:
Titan (Zohali)
Titan (Gir.: "Τῑτάν") ni mmoja ya miezi ya sayari Zohali (Saturnus). Kipenyo chake kwenye ikweta ni kilomita 5,150 km na inatembea kwenye mzingo mwenye umbali wa kilomita 1,221,865 km kutoka Zohali. Titan ilitambuliwa mwaka 1655 na mwanaastronomia Christiaan Huygens kwa kutumia noja ya darubini za kwanza iliyoboreshwa.
Titan ni mwezi mkubwa wa Zohali na mwezi mkubwa wa pili katika mfumo wa jua letu. Hata ni kubwa kuliko sayari Utaridi. Pamoja na dunia yetu ni mahali pa pekee penye angahewa nzito ya gesi. Lakini haifai kwa binadamu kwa sababu ni baridi sana na gesi zake ni nitrojeni pamoja na hidrokaboni kama methani. Pamoja na dunia yeti ni pia mahali pa pekee katika mfumo wa jua letu penye maziwa na mito lakini hii si ya maji bali na methani kiowevu.

neg:
Dunia
Masafa baina yake na jua ni kilomita milioni 150 au kizio astronomia 1. Dunia huchukua siku 365.256 kulizunguka jua, na masaa 23.9345 kuuzunguka mhimili wake na upana wake ni kilomita 12,756.

neg:
Ghuba ya Omani
Urefu wake ni 560 km. Upande wa magharibi maji yana kina cha m 50 na upande wa mashariki kina cha mita 200.

neg:
Hektari
Hektari ni kipimo cha eneo lenye upana na urefu wa mita mia moja. Hektari moja ina mita za mraba (=m²) 10,000.

neg:
Mto
Kadirio ya urefu wa mto hutegemea jinsi ya kuhesabu matawimito yake. Orodha inayofuata ina tofauti na orodha inayokadiria kwa namna nyingine.Mito inaweza kupatikana pia kwenye sayari nyingine zenye kiowevu. Maziwa na mito imegunduliwa kwenye mwezi Titan wa sayari Zohali. Angahewa ya Titan haina maji, ni karibu yote nitrojeni. Kiowevu ya maziwa na mito yake inaaminiwa kuwa methani na hidrokaboni nyingine zinazotokea duniani kama gesi lakini kwenye baridi ya Titan hupatikana kama kiowevu.
Chombo cha angani Cassini ya NASA ilituma picha ya mto wa Titan wenye urefu wa kilomita 400.

neg:
Kilogramu
Kilogramu moja ni sawa na masi ya kilogramu asilia ambayo ni kipande cha metali kilichopo mjini Paris kwenye Ofisi ya Kimataifa ya Vipimo. Nakala 40 za kilogramu asilia zilitengenezwa Paris na kutumwa penginepo duniani penye ofisi za kutunza vipimo kitaifa au kikanda.

neg:
Dunia
Sehemu ya juu ya koti inafanana kikemia na ganda na sehemu hizo mbili zinaitwa tabakamwamba. Tabakamwamba ina unene wa kilomita 50 - 100.

neg:
Longitudo
Longitudo "(kilatini: longitudo)" katika ramani au mchoro wa dunia ,ni njia ya kuonyesha mahali duniani kwa kutaja umbali wake kutoka mstari wa meridiani ya sifuri kwa kipimo cha digrii (°). Kwenye msingi wa digrii 360 za duara digrii hizi za latitudo huehesabiwa hadi +180° (kwenda mashariki) au hadi -180° (kwenda magharibi). Ni kawaida vilevile kutaja tofauti kati ya longitudo za mashariki au magharibi kwa kuongeza herufi za "E" (east) na "W" (west) badala ya +/-. Pamoja na kipimo cha latitudo inataja kamili kila mahali duniani.

neg:
Geji
Nchi nyingi hutumia geji sanifu ya milimita 1,435 (au futi 4 na inchi 8 1/2). Nchi nyingine huwa na geji pana zaidi, nyingine tena na geji nyembamba zaidi. Geji nyembamba zinasababisha gharama ndogo kuliko geji pana.

neg:
Jua
Kipenyo cha Jua ni takriban kilomita 1,392,684 ambayo ni mara 109 kipenyo cha dunia yetu. Masi yake ni mara 330,000 masi ya dunia.

neg:
Milima ya Mugongo
Kilele kina urefu wa mita 1,325 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Utaridi
Utaridi ni sayari ndogo. Kipenyo chake kwa ikweta ni 4879.4 km. Kwa sababu iko karibu sana na jua ina mbio za haraka. Mwaka wa Utaridi ambayo ni muda wa kuzunguka jua ni siku 88 za dunia pekee.

neg:
Milima ya Tupande
Kilele kina urefu wa mita 1,615 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Mfumo wa Jua
Umbali kati ya Jua na Dunia yetu ni takriban kilomita milioni 150. Umbali huu unaitwa „kizio astronomia“ ( AU). Sayari ya mbali zaidi ni Neptuni ambayo ipo katika umbali wa vizio astronomia 30 kutoka Jua yaani ipo mara 30 mbali zaidi kutoka kwenye Jua moaka Duniani. Magimba ya nje sana yanazunguka jua kwa umbali wa vizio astronomia 50 au zaidi.

neg:
Milima ya Karambi
Kilele kina urefu wa mita 1,477 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Milima ya Nyanda
Kilele kina urefu wa mita 1,893 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Milima ya Lengoisoiku
Kilele kina urefu wa mita 1,861 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Tsunami
Mfumo wa mita: Katika mfumo wa mita, kisima chenye kipenyo cha takribani mita 1.5 huhitaji takribani lita 1.1 za dawa ya klorini kwa kila mita ya maji. Iwapo kisima ni takribani mita 9.1 kwenda chini, zidisha lita 1.1 na mita 9.1 ili kubainisha idadi kamili ya lita za dawa klorini itakayohitajika (1.1 X 9.1 = lita 10). Futi moja ya urefu wa maji = mita 0.305.
Kipimo cha mita: Katika kipimo cha mita, tambua kiasi cha maji kwenye kisima kwa kuzidisha lita kwa kila mita kwa kina cha kisima kwa mita. Kwa mfano, kisima chenye kipenyo cha sentimita 15.2 kina lita 18.6 za maji kwa kila mita. Ikiwa kina cha kisima hiki ni mita 36.5, zidisha lita 18.6 kwa mita 36.5 ili kutambua idadi jumla ya lita za maji katika kisima (18.6 X 36.5 = lita 679).

neg:
Mfereji wa Mariana
Mfereji wa Mariana ni sehemu ya chini kabisa kwenye uso wa dunia yetu. Ni mfereji wa Bahari ya Pasifiki ambako kina cha maji hufikia mita 10,293 kutoka uso wa bahari hadi sakafu yake. Mifereji kwenye misingi ya bahari hulinganishwa pia na mabonde makali au korongo chini ya maji.

neg:
Milima ya Ndaleta
Kilele kina urefu wa mita 1,595 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Mirihi
Angahewa ya Mirihi ni haba sana, yenye shinikizo la Pascal 750 tu, yaani 0.75% ya shinikizo la hewa duniani.

neg:
Dunia
Hewa iliyoko juu ya ardhi vile vile ina matabaka mbalimbali, na kila tabaka lina kazi yake. Hewa kwa jumla ina masafa ya kiasi cha kilomita 560 au maili 348 kuendea juu, na baada ya hapo unaingia kwenye anga la nje. Hewa hiyo ndiyo inayotukinga sisi viumbe na madhara ya jua na mnururisho wa angani ambao unaingia anga ya dunia na kuteremka chini.

neg:
Jamhuri ya Watu wa China
China ina eneo la kilomita za mraba milioni 9.6 hivyo ni nchi ya tatu au ya nne kwa ukubwa duniani.

neg:
Pluto
Pluto ina miezi mitano inayoitwa Charon, Styx, Nix, Kerberos na Hydra. Charon ni kama nusu ya ukubwa wa Pluto (kipenyo km 1200) na umbali wa wastani ni km 19,410. Styx, Nix, Kerberos na Hydra ni miezi midogo (vipenyo: km 10-25, 56x26, 31 na 43x33) yenye umbali wa km 42,600, 48,600, 57,700 na 64,700 kutoka Pluto.

neg:
Mita
Matumizi ya vipimo ya kale katika maisha ya kila siku si kizuizi kupeleka watu angani. Warusi bado wanapenda kipimo cha "verst" (mita 1066,8), Wamarekani huhesabu "yard" (mita 0,9144) lakini wote walifaulu kurusha makombora angani - pasipo kutumia vipimo vya mita.

neg:
Aconcagua
Urefu wake ni mita 6,962 juu ya usawa wa bahari, hivyo unazidi milima yote nje ya Asia.

neg:
Google Earth
Kipengele cha kupima kinaonyesha kwamba urefu wa ikweta ni karibu kilomita 40,030.24, inakosea kwa aslimia -0.112 ikilinganishwa na kipimo halisi cha kilomita 40,075.02 duniani; kwa mduara wa meridian, inaonyesha urefu wa juu wa kilomita 39,963.13, pia inakosea kwa asilimia -0.112 ikilinganishwa na thamani halisi ya kilomita 40,007.86.
Mnamo 16 Desemba 2007, sehemu kubwa ya Antaktika ilirekebishwa kufikia uangavu wa mita 15 kwa kutumia picha kutoka Landsat Image Mosaic ya Australia; (Picha za uangavu wa mita 1 za Antarctica ziliongezwa Juni 2007); hata hivyo, ncha ya barafu ya Arctic, haimo kabisa katika toleo la sasa la Google Earth, kama vile mawimbi ya bahari. Ncha ya kaskazini ya kijiografia hupatikana ikielea juu ya Bahari ya Arctic, mfumo wa kutengeza tofali unatoa vitu vilivyobuniwa /0} karibu na ncha huku tofali zikiwa ndogo zaidi na makosa ya kutokana na kupeleka kwenye mfumo wa juu kulimbikizwa.

neg:
Kilogramu
Kilogramu ilikuwa kati ya vipimo vipya vilivyoanzishwa baada ya mapinduzi ya kifaransa pamoja na kipimo cha mita. Kiasili kilielezwa kuwa sawa na lita moja ya maji kwenye halijoto ya sentigredi 4 (kamili 3,98 °C). Lakini elezo hili halikuridhika wataalamu wa kimataifa wa vipimo wakaendelea kutengeneza mfano wake wa metali ya platini-iridi.

neg:
Kizio astronomia
Vipimo vilivyo kawaida duniani kama kilomita vinaweza kutumiwa katika astronomia lakini vinaleta namba kubwa mno. Hivyo astronomia imebuni vipimo vyake vinavyorahisisha kutaja umbali wa magimba katika anga ya ulimwengu. Mara nyingi astronomia hutumia kipimo cha Mwakanuru kwa kupima umbali katika ulimwengu. Lakini kwa umbali za karibu zaidi jinsi ilivyo ndani ya mfumo wa Jua letu kizio astronomia kimechaguliwa.

neg:
Maili
Maili si kipimo sanifu cha kimatifa hivyo urefu wa maili moja ni tofauti kati ya nchi na nchi hata kama ni maili ya nchi kavu au maili ya baharini.

neg:
Mikromita
Mikromita hutumiwa kama kipimo cha masafa ya mawimbi (ing. "wavelength") ya mnururisho au pia katika mikrobilojia. Bakteria ya kawaida huwa na kipenyo cha mikromita 1.

neg:
Maili
Maili ni kipimo cha urefu. Si kipimo sanifu cha kimataifa SI bali ni kizio cha vipimo vya Uingereza. Zamani ilitumiwa sana lakini siku hizi matumizi yamepungua sana.

neg:
Nusukipenyo cha Jua
Nusukipenyo cha Jua (ing. "") ni nusu ya kipenyo cha Jua letu na hivyo sawa na umbali wa kilomita 696.342 au mara 109 nusukipenyo cha Dunia.

neg:
Dunia
Umbo la dunia linafanana na tufe au mpira unaozunguka kwenye mhimili wake. "Mhimili wa dunia" ni mstari kati ya ncha zake.

neg:
Ndege wa Peponi (kundinyota)
Nyota angavu zaidi ni α Alfa Apodis yenye mwangaza unaoonekana wa 3.83 mag . ikiwa umbali wa Dunia wa miaka ya nuru 447 ± 8, .Ni nyota jitu yenye kipenyo mara 48 kuliko Jua na uangavu halisi mara 928 kulio Jua. Halijoto usoni ni 4312 K.

neg:
Milima ya Buhamila
Kilele kina urefu wa mita 1,391 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Milima ya Chocha
Kilele kina urefu wa mita 1,543 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Milima ya Rwabigaga
Kilele kina urefu wa mita 1,679 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Mlima Kilimandege
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

neg:
Sentimita
Sentimita (pia: sentimeta; kifupi: cm) ni kipimo cha urefu. Ni sawa na sehemu ya mia moja au asilimia moja ya urefu wa mita ambayo ni kipimo cha kimataifa cha SI.

neg:
Mita
Tangu mwaka 1960 mita imekubaliwa kuwa umbali unaosafiriwa na nuru katika anga pasipo hewa (ombwe) katika muda wa sekonde 1/299,792,458.

neg:
Kanieneo angahewa
Juu ya kila mahali duniani kuna uzito wa nguzo ya hewa yenye urefu wa takriban kilomita 500 hadi mwisho wa angahewa. Uzito huu ni mkubwa kwenye pwani la bahari ambako ganda la hewa juu ya mahali ni nene. Lakini uzito huu na hivyo kanieneo ni mdogo zaidi juu ya milima mirefu ambako umbali hadi mwisho wa angahewa ni mdogo zaidi. Kwa wastani uzito wa nguzo ya hewa juu ya mita ya mraba moja kwenye uwiano wa bahari ni tani 10 lakini kipimo hiki kinaonyesha mabadiliko kutokana na mabadiliko ya kanieneo angahewa mahali hapa.

neg:
Mlima
Mlima mrefu unaojulikana kabisa uko nje ya dunia kwenye sayari Mirihi: unaitwa Olympus Mons na kuwa na urefu wa kilomita 27.

neg:
Ghuba ya Uajemi
Urefu wake ni takriban 1,000 km na upana wake kati ya 200 hadi 300 km. Kina hakizidi 100 m.

neg:
Milima ya Lelatema
Kilele kina urefu wa mita 1,625 juu ya usawa wa bahari.