query: Je,Rwanda ina idadi ya takriban watu wangapi?

pos:
Rwanda
Wakazi wa Rwanda ni zaidi ya milioni 11. Banyarwanda milioni 2 wako Uganda na wengi zaidi Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo.

neg:
Warungu
Mwaka 1987 idadi ya Warungu nchini Tanzania ilikadiriwa kuwa 34,000. Nchini Zambia, idadi ya Warungu haijakadiriwa peke yao, lakini mwaka 1993 idadi ya Warungu pamoja na Wamambwe ilikadiriwa kuwa 262,800 .

neg:
Kichokwe
Kichokwe ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na Angola inayozungumzwa na Wachokwe. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kichokwe imehesabiwa kuwa watu 504,000 katika Jamhuri na watu 456,000 nchini Angola. Pia kuna wasemaji 44,200 (1986) nchi ya Zambia. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kichokwe iko katika kundi la K20.

neg:
Rwanda
Kabla ya uhuru vilitokea kwa mara ya kwanza vita vya wenyewe kwa wenyewe kati ya makabila mawili makubwa viliyosababisha kupungua kwa Watutsi kutokana na mauaji na zaidi kwa Watutsi kukimbilia nchi jirani. Mnamo 1990 asilimia ya Watutsi ilikadiriwa kuwa 9 - 10 %.

neg:
Rwanda
Kwa sasa serikali inazidi kufungia maabadi. Miezi saba ya kwanza ya mwaka 2018, imefungia tayari makanisa 8,000.

neg:
Wabembe
Katika mwaka wa 1991 idadi ya Wabembe ilikuwa 252.000 (Kongo, Jamhuri ya Kidemokrasia). Ila kwa sasa idadi ya Wabembe haijulikani kikamilifu, kufuatana na kusambaratika kwa kabila hiyo kwenye sehemu zote duniani.

neg:
Wabena (Tanzania)
Wabena ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi hasa katika Mkoa wa Njombe, Wilaya za Njombe na Wanging'ombe, lakini pia za Makete na Wilaya ya Ludewa. Mwaka 2001 idadi ya Wabena ilikadiriwa kuwa 670,000 .

neg:
Rwanda
Rwanda ni mwanachama wa Umoja wa Mataifa na wa Umoja wa Afrika.

neg:
Rundu
Rundu ni mji mkuu wa Mkoa wa Kavango nchini Namibia. Idadi ya wakazi wake ni takriban 81,500.

neg:
Ruangwa
Ili kutoa huduma ya maji inayokidhi mahitaji ya Jamii, Wilaya inatakiwa kuchimba visima vifupi vyenye pampu 141 ili kuhudumia watu 35,250; Visima virefu vyenye pampu 65 ili kuhudumia watu 16,250; kujenga mitandao mipya 8 ya mabomba (New piped schemes na kukarabati mitandao 6 iliyopo (Existing schemes) ili kuhudumia watu 22,361. Inatarajiwa kuwa jumla ya watu 73,861 sawa na 59% watahudumiwa.

neg:
Washambaa
Mwaka 2001 idadi ya Washambaa ilikadiriwa kuwa 664,000..

neg:
Rwanda
Kibuye ni mji mdogo ufukoni mwa Ziwa la Kivu. Una wavuvi wengi, kituo cha watalii na nyumba za kihistoria za wamisionari. Hadi mwaka 1994 Watutsi 250,000 waliishi katika wilaya ya Kibuye, lakini tangu uangamizaji wa Watutsi katika vita vya wenyewe kwa wenyewe wamebaki 8000 pekee.

neg:
Warungwa
Warungwa ni kabila la watu kutoka eneo la wilaya ya Mpanda, mkoa wa Katavi, magharibi mwa nchi ya Tanzania. Mwaka 1987 idadi ya Warungwa ilikadiriwa kuwa 18,000.

neg:
Mkimbizi
Kufuatia Mauaji ya Kimbari ya Rwanda ya mnamo mwaka wa 1994, zaidi ya watu milioni mbili walikimbilia nchi jirani, hususan Zaire. Makambi ya wakimbizi baada ya hapo yalidhibitiwa na serikali ya awali na Wanamigambo wa Kihutu ambao walitumia makambi kama maeneo misingi ya kufanya mashambulizi dhidi ya serikali mpya nchini Rwanda. Hatua chache zilichukuliwa kuitatua shida hiyo na mgogoro haukuisha hadi wakati ambapo waasi walioungwa mkono na Rwanda walipowalazimisha wakimbizi kuvuka mpaka na kurudi Rwanda ndipo Vita vya Kwanza vya Kongo vilipoanza.

neg:
Gabon
Umma hasa kwa ujumla yasemekana ni kama watu milioni 1.5 lakini mambo haya yamebaki bila kuwaziwa.

neg:
Pol Pot
Utafiti wa kisasa ina ziko 20,000 makaburi ya halaiki kutoka Khmer Rouge zama zote juu ya Cambodia. Tafiti mbalimbali na makadirio ya vifo katika kati ya 740,000 na 3,000,000 - kawaida ya kuwasili katika takwimu kati ya 1.7 milioni na 2.2 milioni, na labda nusu ya wale vifo kuwa kutokana na mauaji, na wengine kuwa inatokana na njaa na ugonjwa huo. Idadi ya watu uchambuzi na Patrick Heuveline unaonyesha kwamba kati ya 1.17 na 3.42 milioni Cambodians waliuawa. Demographer Marek Sliwinski alihitimisha kwamba angalau 1.8 milioni waliuawa kuanzia mwaka 1975 hadi 1979 juu ya misingi ya jumla ya idadi ya watu kupungua. Mtafiti Craig Etcheson ya Nyaraka Katikati ya Cambodia unaonyesha vifo vya kati ya 2 na 2.5 milioni, na "uwezekano mkubwa zaidi" takwimu ya 2.2 milioni. Baada ya miaka mitano ya kutafiti baadhi ya 20,000 kaburi maeneo, anahitimisha kuwa "haya makaburi ya halaiki vyenye mabaki ya 1,386,734 waathirika wa utekelezaji". Umoja wa Mataifa ya uchunguzi taarifa 2-3 milioni wafu, wakati UNICEF inakadiriwa kuwa milioni 3 walikuwa wameuawa. Khmer Rouge wenyewe alisema kuwa milioni 2 waliouawa—ingawa wao kuhusishwa wale vifo na baadae Kivietinamu uvamizi. Na mwishoni mwa miaka ya 1979, Umoja wa Mataifa na shirika la Msalaba Mwekundu viongozi walikuwa onyo kwamba mwingine 2.25 milioni Cambodians inaweza kufa kwa njaa kutokana na "karibu na uharibifu wa Cambodia jamii chini ya utawala wa ousted Waziri Mkuu Pol Pot", ambao wengi wao walikuwa kuokolewa na misaada ya kimataifa baada ya Kivietinamu uvamizi. ziada 300,000 Cambodians njaa na kifo kati ya 1979 na 1980, kwa kiasi kikubwa kama matokeo ya madhara baada ya Khmer Rouge sera.

neg:
Jamhuri ya Watu wa Zanzibar
Idadi ya wakazi wa Zanzibar ilikuwa 1,303,569 mwaka 2012, tarehe ya sensa ya mwisho, iliyoonyesha ongezeko la 3.1% kwa mwaka.

neg:
Mauaji ya kimbari ya Rwanda
Inasemekana kuwa watu wapatao laki nane waliuawa, wengi wao wakiwa Watutsi, lakini wakiwemo pia Wahutu wenye misimamo ya wastani.

neg:
Mkoa wa Mashariki (Rwanda)
Wakazi ni 2,141,000.

neg:
Kishambala
Kishambala (au Kisambaa) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Washambala. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kishambala imehesabiwa kuwa watu 664,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kishambala iko katika kundi la G20.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:

neg:
Wahutu
Wahutu ni kabila kubwa la watu wanaoishi katika eneo la Maziwa makubwa ya Afrika, hasa Rwanda na Burundi, lakini pia Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na Tanzania, hasa baada ya vita vya wenyewe kwa wenyewe. Jumla yao ni zaidi ya milioni 11.5.

neg:
Kamerun
Wakazi walikuwa 22,534,532 mwaka 2013, ambao wamegawanyika sawasawa kati ya wanaoishi mijini na wale wa vijijini.

neg:
Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Takriban watu 33,000,000 wanatumia Kifaransa kama lugha ya kwanza au lugha ya pili.

neg:
Tanzania
Idadi ya watu kwa mujibu wa sensa ya mwaka 2012 ilikuwa 44,928,923 (nchi ya 30 duniani) kutoka 34,443,603 waliohesabiwa katika sensa ya mwaka 2002.

neg:
Wapimbwe
Wapimbwe ni kabila la watu kutoka Mkoa wa Rukwa, magharibi mwa nchi ya Tanzania. Mwaka 1987 idadi ya Wapimbwe ilikadiriwa kuwa 29,000 .
Lugha yao ni Kipimbwe.

neg:
Kiwandji
Kiwandji ni lugha ya Kibantu nchini Gabon inayozungumzwa na Wawandji. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiwandji imehesabiwa kuwa watu 10,500. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiwandji iko katika kundi la B50.

neg:
Kitswana
Kitswana ni lugha ya Kibantu nchini Botswana na Afrika Kusini inayozungumzwa na Watswana. Ni lugha ya taifa nchini Botswana. Katika sensa ya mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kitswana nchini Afrika Kusini imehesabiwa kuwa watu 4,070,000. Nchini Botswana, kuna wasemaji 1,070,000 (1993). Pia kuna wasemaji 29,400 nchini Zimbabwe (1969) na wasemaji 12,300 nchini Namibia (2006). Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kitswana iko katika kundi la S30.

neg:
Kimongo-Nkundu (lugha)
Kimongo-Nkundu ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wamongo-Nkundu. Mwaka wa 1995 idadi ya wasemaji wa Kimongo-Nkundu imehesabiwa kuwa watu 400,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimongo-Nkundu iko katika kundi la C70.

neg:
Wawanda
Wawanda ni kabila la watu kutoka kusini-magharibi mwa nchi ya Tanzania. Wanapatikana katika mkoa wa Songwe, wilaya ya Mbozi, hususani tarafa ya Kamsamba maarufu kama bondeni, yenye kata za Kamsamba, Chilulumo, Mkulwe, Mpapa na Ivuna.
Mwaka 1987 idadi ya Wawanda ilikadiriwa kuwa 24,000 .

neg:
Kibangi
Kibangi ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kongo na Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wabangi. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kibangi nchini Jamhuri ya Kongo imehesabiwa kuwa watu 60,400. Pia kuna wasemaji 50,900 nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, na wasemaji 7440 nchini Jamhuri ya Afrika ya Kati. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibangi iko katika kundi la C40.

neg:
Gambia
Wakazi wa nchi ni hasa wa kabila la Wamandinka, halafu Wafulani na Wawolof, jumla milioni 1.9 hivi.
Lugha rasmi ni Kiarabu, si tena Kiingereza (kuanzia mwaka 2016).

neg:
Rwanda
Miji mikubwa zaidi ndiyo: Kigali wakazi 745.261, Butare wakazi 89.800, Gitarama wakazi 87.613, Ruhengeri wakazi 86.685 na Gisenyi wakazi 83.623.(namba za Januari 2005)

neg:
Wandamba
Mwaka 1987 walikadiriwa kuwa 79,000, mbali ya Wambunga waliokuwa 29,000.

neg:
Historia ya Rwanda
Historia ya Rwanda inahusu eneo la Afrika Mashariki ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Rwanda.

neg:
Rwanda
Vita vya wenyewe kwa wenyewe vya miaka ya 1990 vilileta uangamizaji mkubwa wa Watutsi. Kati ya asilimia 75 hadi 90 za wakazi Watutsi waliuawa katika wiki chache za mwaka 1994. Baada ya mwisho wa vita Watutsi wengi ambao wenyewe au wazazi wao walikuwa wamekimbilia Uganda na Tanzania walirudi tena Rwanda.

neg:
Ghana
Nguvukazi ya Ghana katika mwaka wa 2008 ilikuwa jumla ya watu milioni 11.5. Uchumi unaendelea kutegemea sana kilimo ambacho huchangia 37% ya Pato la Taifa na kutoa ajira kwa kwa 56% ya watu wanaofanya kazi, hasa wenye ardhi ndogo. Sekta ya viwanda ni sehemu ndogo tu ya uchumi wa Ghana iliyochangia kwa ujumla 7.9% ya Pato la Taifa mnamo 2007.

neg:
Kibwa
Kibwa ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wabwa. Mwaka wa 1994 idadi ya wasemaji wa Kibwa imehesabiwa kuwa watu 200,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibwa iko katika kundi la C50.

neg:
Warohingya
Mnamo mwaka 2013 takriban Rohingya 735,000 walikadiriwa wakiishi nchini Myanmar (Burma) hasa katika kaskazini ya mkoa na kwenye sehemu za pwani. Hapo ni asilimia 80-98 za wakazi. Zaidi ya milioni 1 wamekadiriwa kuishi nje ya nchi, wengi wakiwa wakimbizi.

neg:
Kingbinda
Kingbinda ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wangbinda. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kingbinda imehesabiwa kuwa watu 4200. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kingbinda iko katika kundi la D30.

neg:
Kikaonde
Kikaonde ni lugha ya Kibantu nchini Zambia inayozungumzwa na Wakaonde. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kikaonde imehesabiwa kuwa watu 207,000. Pia kuna wasemaji 36,000 nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikaonde iko katika kundi la L40.

neg:
Waarabu
Waarabu ulimwenguni wanahesabiwa kuwa idadi yao imefikia mia tatu milioni (180,000,000), ijapokuwa kuna idadi kubwa vile vile ya watu wa makabila mengine ambao wanaishi kwenye nchi za Kiarabu kama Mairani na Wahindi na Maarmani na Mayahudi na Mabarbari na Waafrika na Mabulushi na Makurdi na Waturuki na wengineo. Kwa upande mwengine, kuna Waarabu wengi sana ambao wametawanyika
katika nchi mbali mbali za dunia kwenye mabara yote ya ulimwengu.

neg:
Kibera (Nairobi)
Kitongoji duni cha Kibera pekee kinayo idadi ya takribani watu milioni
mbili, ukilinganisha na nafasi ya ardhi iliepo, hii ni idadi kubwa sana. Hii inaleta ukosefu wa mpangilio mwafaka katika ujenzi wa maeneo ya makazi. Mpangilio huu duni ndio kiini cha ukosefu wa mazingira bora na pia kuchangia katika uenezaji wa maradhi.

neg:
Mauaji ya kimbari ya Rwanda
Katika kipindi cha takriban siku 100, kuanzia kuuliwa kwa Habyarimana na Ntaryamira tarehe 6 Aprili hadi katikati mwa mwezi Julai, walau watu 500,000 waliuawa, au karibu asilimia 20% ya idadi ya watu nchini Rwanda wakati huo.

neg:
Kingala (Kongo)
Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kilingala kama lugha ya kwanza katika Jamhuri ya Kidemokrasia imehesabiwa kuwa zaidi ya watu milioni 5.5; pamoja na hayo kuna watu milioni saba ambao huongea Kilingala kama lugha ya pili. Tena kuna wasemaji wa Kingala nchini Jamhuri ya Kongo, Jamhuri ya Afrika ya Kati na Angola.

neg:
Burundi
Vikundi kati ya wakazi ni hasa Wahutu (~80%), Watutsi (~14%) na Watwaa (mbilikimo) (chini ya 1%). Wote wanatumia lugha ya Kirundi.

neg:
Botswana
Watu wa Botswana hujiita "Batswana" kutokana na jina la kabila kubwa kabisa nchini (79%). Kuna wakazi takriban milioni 1.6. Kwa sababu nchi ni kubwa msongamano wa watu kwa kilometa za mraba ni 3.4 pekee. Idadi hiyo ndogo imetokana na sehemu kubwa ya nchi hiyo kuwa jangwa.

neg:
Umaskini
Kati yao, milioni 347.1 hivi walikuwa Afrika Kusini kwa Sahara (35.2% za wakazi) na 231.3 Asia Kusini (13.5%), lakini ufukara ni changamoto kwa nchi zote duniani.

neg:
Kiha
Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kiha imehesabiwa kuwa watu 990,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiha kiko katika kundi la D60.
Kiha kinafanana na Kinyarwanda na Kirundi.
Ni lugha inayo kua kwa kasi zaidi ya lugha za kibantu zipatikanazo ndani Tanzania.
Kwa sasa inatumika kama Lugha ya kiungo kwenye mziki wa bongo flava.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:

neg:
Kinyindu (lugha)
Kinyindu ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wanyindu. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kinyindu imehesabiwa kuwa watu 8400. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kinyindu iko katika kundi la J50.

neg:
Rushwa (Muleba)
Rushwa ni mojawapo ya kata za wilaya ya muleba, ni kata ambayo wananchi wake ni wakulima wa karanga, mtama wa kutegenezea pombe pamoja na mtama mweupe kwa ajiri ya chakula na viazi. ni mojawapo ya kata zilizoathiriwa sana na ukimwi katika tanzania na hivyo kuachiwa yatima wengi sana (kuna mradi wa oxfam kwa ajiri ya kuwasadia watoto haoRushwa (Muleba) ni jina la kata ya Wilaya ya Muleba katika Mkoa wa Kagera, Tanzania. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2002, kata ina wakazi wapatao 12,276 waishio humo.

neg:
Kitalinga-Bwisi (lugha)
Kitalinga-Bwisi (pia Lubwisi) ni lugha ya Kibantu nchini Uganda inayozungumzwa na Wabwisi. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kitalinga-Bwisi nchini Uganda imehesabiwa kuwa watu 68,500. Pia kuna wasemaji kama 30,000 nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kitalinga-Bwisi iko katika kundi la J20.

neg:
Wayao (Tanzania)
Mwaka 2001 idadi ya Wayao ilikadiriwa kuwa 1,942,000, ambao kati yao 1,000,000 wanaishi Malawi, 450,000 ni wakazi wa Msumbiji, na 492,000 wako Tanzania

neg:
Kinyambo
Kinyambo (au "Orunyambo") ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wanyambo. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kinyambo imehesabiwa kuwa watu 400,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kinyambo iko katika kundi la E20.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:

neg:
Mkoa wa Lulua
Idadi ya wakazi wake ni takriban 2,976,806.

neg:
Kindonde
Kindonde (au "Kimawanda") ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wandonde. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kindonde imehesabiwa kuwa watu 10,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kindonde iko katika kundi la P20. Imefikiriwa kufanana na Kimwera.

neg:
Kilega-Shabunda
Kilega-Shabunda ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Walega-Shabunda. Mwaka wa 1982 idadi ya wasemaji wa Kilega-Shabunda imehesabiwa kuwa watu 400,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kilega-Shabunda iko katika kundi la D20.

neg:
Bara Arabu
Idadi ya wakazi wa nchi hizi saba kwa ujumla inafikia 50,000,000, wakiwemo asilimia 85 wenyeji na asilimia 15 wageni. Wenyeji au wananchi wa nchi hizi aghlabu yake ni Waarabu, lakini pia kuna Waajemi, Mabulushi, Wahindi, Wabangladeshi, Wazungu, Wapakistani, Waafrika na makabila mengineyo.

neg:
Visiwa vya Karibi
Wakazi wote ni 43,489,000 (2016). Mara nyingi ni wa mchanganyiko wa asili ya Kiafrika, ya Kizungu na pia ya Waindio pamoja na watu wenye asili ya Asia (hasa Uhindi, Indonesia na Uchina) katika visiwa ambako wafanyakazi walitafutwa ng'ambo baada ya mwisho wa utumwa.

neg:
Pasteur Bizimungu
Mwaka 1990 alijiunga na Rwandese Patriotic Front (RPF) kikundi cha kitutsi kwa pakubwa, ambapo nduguyake, kanali katika jeshi la Rwanda, aliuawa, pengine kwa agizo la serikali.[3] Wakati huo, RPF ilikuwa imechoshwa na uongozi wake Habyarimana na ilikuwa tu ndio imeanza uvamizi wake nchini Rwanda kutoka Uganda. Bizimungu alihamia uhamishoni Ubelgiji (Belgium), ambako alitumikia RPF kama afisa wa habari (Information Officer). Mwaka 1993, Bizamungu alihusika katia majadiliano ya Arusha Accords, ambayo yalisimamisha miaka tatu ya vita ya wananchi kwa wenyewe (Civil War) nchini Rwanda.

neg:
Kinyakyusa
Kinyakyusa (au "Kinyekyosa"; pia huitwa "Kingonde") ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wanyakyusa wanaokaa hasa Rungwe. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kinyakyusa imehesabiwa kuwa watu 805,000. Pia kuna wasemaji 300,000 nchini Malawi. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kinyakyusa iko katika kundi la M30.Na asili ya jina hilo la wanyakyusa ni kutokana na jina la mke wa mtawala wa kimila au [chifu] aliyeitwa kyusa,pia awali waliitwa wasokile hiyo ni kutokana na salamu yao asali aliyosema sooki
sooki nna!
Lugha ya Kinyakyusa ina irabu 7 na konsonanti 26. Pia, tofauti kati ya irabu fupi na irabu ndefu huleta tofauti za maana.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:

neg:
Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Nchi imegawiwa katika mikoa 26 kadiri ya Katiba mpya (2006) na utekelezaji wake wa mwaka 2015.
Wakazi asilia ni Wabilikimo, ambao kwa sasa ni 600,000. Kumbe walio wengi ni Wabantu.

neg:
Mkoa wa Kusini (Rwanda)
Wakazi ni 2,266,000.

neg:
Warungi
Warungi ni kabila la watu kutoka eneo la pwani ya kusini-mashariki ya Ziwa Tanganyika, nchini Tanzania. Mwaka 1987 idadi ya Warungi ilikadiriwa kuwa 166,000 .

neg:
Kimwera-Nyasa
Kimwera-Nyasa ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wamwera lakini ni lugha tofauti na Kimwera yenyewe. Mwaka wa 2004 idadi ya wasemaji wa Kimwera-Nyasa imehesabiwa kuwa watu 6000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimwera-Nyasa iko katika kundi la N20.

neg:
Uhindi
Kwa eneo ina nafasi ya saba duniani, lakini kwa idadi ya wakazi (1,276,267,000 mwaka 2015) ni nchi ya pili baada ya China. Kati ya nchi za kidemokrasia ndiyo yenye watu wengi zaidi duniani. Tena inakadiriwa kwamba miaka ya hivi karibuni itapiku China.

neg:
Umaskini
Ripoti ya 2007 ya Benki ya Dunia inayoitwa "Global Economic Prospects" inatabiri kuwa kufikia mwaka wa 2030, idadi ya watu watakaokuwa wakiishi kwa chini ya Dola moja kwa siku itakuwa imepungua kwa nusu, hadi watu milioni 550. Mwananchi wa kawaida anayeishi katika kile tulichokiita dunia ya tatu ataishi vyema sawa na namna ambavyo wananchi wa Ucheki na Slovakia wanavyoishi leo. Nchi nyingi za Afrika zitakuwa na matatizo ya kujaribu kufikia nchi nyingine zinazoendelea na hata ikiwa hali itabadilika kikamilifu, ripoti hii inaonya ya kuwa kufikia 2030, Afrika itakuwa na idadi kubwa zaidi ya watu maskini kuliko hali ilivyo sasa.

neg:
Kidzando
Kidzando ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wadzando. Mwaka wa 1983 idadi ya wasemaji wa Kidzando imehesabiwa kuwa watu 6000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kidzando iko katika kundi la C40.

neg:
Kilalia
Kilalia ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Walalia. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kilalia imehesabiwa kuwa watu 55,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kilalia iko katika kundi la C70.

neg:
Jamaika
Mwaka 2012 Jamaika ilikuwa na wakazi 2,889,187. Nusu yao waliishi mjini. Umri wa wastani ni miaka 23, thuluthi moja ni watoto hadi miaka 14.

neg:
Mkoa wa Kati (Uganda)
Wakazi ni 9,529,227.

neg:
Kikwanyama
Kikwanyama ni lugha ya Kibantu nchini Angola na Namibia inayozungumzwa na Wakwanyama. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kikwanyama imehesabiwa kuwa watu 421,000. Pia kuna wasemaji 247,000 nchini Namibia. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikwanyama iko katika kundi la R20.

neg:
Kiluba-Katanga
Kiluba-Katanga ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Waluba-Katanga. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kiluba-Katanga imehesabiwa kuwa watu milioni moja na nusu. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiluba-Katanga iko katika kundi la L30.

neg:
Demografia ya Afrika
Kwa sasa ongezeko ni la asilimia 2.6 kwa mwaka na wakazi wa Afrika wamekuwa 1,225,080,510 (2016), sawa na 15% za watu wote duniani. Umoja wa Mataifa unatabiri kwamba wanaweza kufikia 26% mwaka 2050 (2,500,000,000) na 39% mwaka 2100 (4,400,000,000).

neg:
Kindasa
Kindasa ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kongo na Gabon inayozungumzwa na Wandasa. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kindasa nchini Kongo imehesabiwa kuwa watu 4530, na nchini Gabon 2460. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kindasa iko katika kundi la B20.

neg:
Kizande
Kizande ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, Sudan Kusini na Jamhuri ya Afrika ya Kati inayozungumzwa na Wazande. Idadi ya wasemaji wa Kizande nchini Kongo imehesabiwa kuwa watu 730,000. Pia kuna wasemaji 350,000 nchini Sudan Kusini na 62,000 nchini Afrika ya Kati. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kizande iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.

neg:
Wawanji
Mwaka 2003 idadi ya Wawanji ilikadiriwa kuwa 28,000. Lugha yao ni Kiwanji.

neg:
Kanada
Kanada ni nchi kubwa ya Amerika ya Kaskazini na ya pili duniani kwa eneo baada ya Urusi, lakini idadi wa wakazi ni 35,675,834 tu.

neg:
Kindonga
Kindonga ni lugha ya Kibantu nchini Namibia na Angola inayozungumzwa na Wandonga. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kindonga nchini Namibia imehesabiwa kuwa watu 807,000. Pia kuna wasemaji 263,000 nchini Angola (2000) lakini inawezekana hawa wamehesabiwa pamoja na Wakwanyama na Wakwambi. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kindonga iko katika kundi la R20.

neg:
Mkoa wa Mashariki (Uganda)
Wakazi ni 9,042,422.

neg:
Kifoma
Kifoma ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wafoma. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kifoma imehesabiwa kuwa watu 13,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kifoma iko katika kundi la C60.

neg:
Afrika
Ilhali mwaka 1950 walikuwepo Waafrika milioni 229 pekee, idadi iliongezeka kuwa milioni 630 mwaka 1990 na milioni 1200 mnamo 2014.
Hivyo asilimia ya watoto na vijana ni kubwa. Kuna nchi kadhaa ambako zaidi ya nusu ya wananchi wako chini ya umri wa miaka 25. Wakazi wa Afrika ni vijana kuliko wale wa mabara mengine yote; mwaka 2012 umri wa wastani ulikuwa miaka 19.7, wakati kidunia ulikuwa 30.4.

neg:
Kibembe
Kibembe ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wabembe. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kibembe nchini Kongo imehesabiwa kuwa watu 252,000. Pia kuna wasemaji nchini Tanzania. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibembe iko katika kundi la D50.

neg:
Buganda
Watu wake huitwa Waganda (kwa Kiganda: ""Baganda"") wanotumia lugha ya Kibantu. Wako takriban milioni tatu ambao ni kabila kubwa la Uganda lenye 16.7% ya wakazi wote wa nchi. Kuna koo 52 kati ya Waganda.

neg:
Kiteke-Ibali (lugha)
Kiteke-Ibali ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wateke-Ibali. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiteke-Ibali katika Jamhuri imehesabiwa kuwa watu 167,000. Pia kuna wasemaji 36,200 nchini Jamhuri ya Kongo. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiteke-Ibali iko katika kundi la B70.

neg:
Rwanda
Kwa kawaida vikundi vitatu hutajwa kuwa wakazi wa Rwanda ndio Wahutu, Watutsi, Watwa. Lakini kuna tofauti kali kati ya mawazo kama vikundi hivyo ni makabila, mataifa ya pekee au matabaka ya kijamii. Hali halisi wanatumia lugha ileile ya Kinyarwanda na wanafuata utamaduni uleule.

neg:
Rwanda
Kadiri ya sensa ya mwaka 2012 wakazi wengi ni Wakristo, hasa Waprotestanti (49.5%) na Wakatoliki (43.7%). Waislamu ni 2%.

neg:
Rungwe (wilaya)
Mwaka 2002 wilaya ilikuwa na wakazi 307,270.

neg:
Lubumbashi
Mji huu ndio makao makuu ya Mkoa wa Katanga Juu ambao una madini ya shaba na uko karibu na mpaka wa Zambia. Makadirio ya idadi ya watu ni karibu milioni 1.8.

neg:
Chiwanda
Chiwanda ni jina la kata ya Wilaya ya Nyasa katika Mkoa wa Ruvuma, Tanzania. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 7,084 waishio humo.

neg:
Wanyasa
Mwaka 2010 walikadiriwa kuwa 500,000.

neg:
Haki za binadamu nchini Uganda
Mgogoro wa kaskazini mwa nchi kati ya Uganda People's Defence Force (UPDF) na Lord's Resistance Army (LRA) imeharibu uchumi, kupunguza maendeleo ya maeneo yaliyoathirika na umeleta ukiukaji kwa wingi wa haki za binadamu. Tangu Yoweri Museveni awe rais mwaka 1986, jumla ya Waganda milioni 2 wameyakimbia makazi yao na makumi ya maelfu wameuawa. Wastani wa watoto 20,000 wametekwa nyara na LRA kwa matumizi yao kama askari watoto na watumwa tangu 1987. Kuepuka kutekwa nyara, maelfu ya watoto huacha vijiji vyao kila usiku kwa kujificha katika misitu, hospitali, na makanisa. Katika tukio ovu zaidi katika historia ya vita, zaidi ya raia 330 waliuawa na LRA katika kambi ya wasio makazi Barlonyo mwezi Februari 2004.

neg:
Kilobala
Kilobala ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Walobala. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kilobala imehesabiwa kuwa watu 60,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kilobala iko katika kundi la C40.

neg:
Kinyamwanga
Kinyamwanga (pia huitwa "Kimwanga" au "Kinamwanga") ni lugha ya Kibantu nchini Zambia na Tanzania inayozungumzwa na Wanyamwanga. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kinyamwanga nchini Zambia imehesabiwa kuwa watu 140,000. Pia kuna wasemaji 87,000 nchini Tanzania (1987). Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kinyamwanga iko katika kundi la M20.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:

neg:
Rasi ya Magharibi
Idadi ya wakazi ilikuwa 4,524,335 mwaka 2004. Zaidi ya nusu ya wakazi hutumia Kiafrikaans kama lugha ya kwanza (55,3%), takriban robo Kixhosa (23,7%) na karibu sehemu ya tano Kiingereza (19,3%). Lugha hizi tatu ni pia lugha rasmi za jimbo.

neg:
Kivanuma (lugha)
Kivanuma ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wavanuma. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kivanuma imehesabiwa kuwa watu 6700. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kivanuma iko katika kundi la D30.

neg:
Historia ya Rwanda
Mnamo Oktoba 1990 Watutsi waliokaa Uganda walianzisha chama cha RPF (Rwanda Patriotic Front) wakiwa na wafuasi wahutu wachache wakavamia Rwanda kwa silaha. Kiongozi wao alikuwa Paul Kagame aliyeondoka Rwanda akiwa mtoto wa miaka minne. Alikuwa amejiunga na jeshi la Yoweri Museveni na kupanda ngazi katika jeshi la Uganda hadi kuwa mkuu wa huduma ya usalama ya kijeshi ya Uganda. Walitaka kulazimisha serikali ibadilishe hali ya Watutsi kuwa raia bila haki. Lakini uvamizi huu ulisababisha kuongezeka kwa ukali dhidi ya Watutsi ndani ya Rwanda na siasa kali kwa upande wa viongozi Wahutu. Kikundi cha kihutu cha Interahamwe na kupewa silaha. Maelfu ya Watutsi Warwanda waliuawa.

neg:
Historia ya Rwanda
Jeshi, Waparmehutu na serikali ya kihutu walikimbilia Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo wakiwalazimisha wakazi wengi kuongozana nao hali iliyosababisha kutokea kwa makambi ya wakimbizi makubwa sana katika Kongo ya mashariki yaliyokuwa na idadi ya wahutu milioni mbili. Walio wengi wamerudi baada ya kuimarika kwa serikali mpya.

neg:
Kinyali (lugha)
Kinyali ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wanyali. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kinyali imehesabiwa kuwa watu 43,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kinyali iko katika kundi la D30.

neg:
Wasangu (Tanzania)
Jumla ya Wakaaji wa bonde la Usangu ni zaidi ya watu 74,000 Kama ilivyohesabiwa mwaka 1972. Lakini jumla ya watu kamaSerikali ilivyohesabu mwaka 1967 ni watu 56,743, kwahiyo jumla ya watu katika bonde la Wasangu yaongezeka kwa haraka sana kuliko jumla ya watu inavyoongezeka
katika sehemu zingine za Tanzania. Sababu zinazofanya watu waongezeke upesi sana katika bonde hili ni nyingi sana; na baadhi yasababu zenyewe ni kama hizi hapa chini:

neg:
Jamhuri ya Afrika ya Kati
Nchi ina watu 4,709,000 waliogawanyika katika makabila 80, kila moja likiwa na lugha ya pekee. Ile inayowaunganisha katika mawasiliano ni Kisango, ambacho ni lugha rasmi pamoja na Kifaransa.


query: Je, ni kweli lugha ya Kiswahili ilitoka kwa Waarabu?

pos:
Historia ya Kiswahili
Neno Swahili lina asili ya Kiarabu: Sahil ina maana ya pwani; sawahil ’’as-sawāhilī’’ (السواحلي) ni wingi wake kwa kumaanisha yote yanayohusiana na pwani, watu au utamaduni wa eneo la pwani.

neg:
Tahajia
Matini ya kwanza ya Kiswahili iliyoandikwa kwa herufi za Kilatini ilikuwa tafsiri ya Biblia ya Ludwig Krapf aliyeandika hivi akitumia utaratibu wa matamshi ya Kiingereza pamoja na msamiati wa lahaja ya Mombasa:

neg:
Wallah bin Wallah
Wallah bin Wallah alibatilisha ngeli za Kiswahili 'ji-ma' na kuzifanya 'li-ya'. Kwa sababu hii alikashifiwa sana na wasomi huku wakinung'una kwamba alikuwa akiharibu lugha ya Kiswahili. Licha ya hayo, Taasisi ya Elimu Kenya (Kenya Institute of Education) iliitikia mapendekezo yake ya kubatilisha ngeli hiyo kuwa ya 'li-ya'.

neg:
G
G ni herufi ya 7 katika alfabeti ya Kilatini ambayo ni pia mwandiko wa Kiswahili cha kisasa. Asili yake ni katika alfabeti ya Kilatini.

neg:
Historia ya Kiswahili
Utamaduni mpya ulijitokeza uliokuwa wa Kiafrika na wa Kiislamu ukajielewa kuwa sehemu ya dunia ya Uislamu. Hivyo Kiswahili kilizaliwa kuwa lugha ya Kibantu kilichopokea maneno mengi ya asili ya nje.

neg:
Kamusi Kuu ya Kiswahili
Kamusi Kuu ya Kiswahili (KKK) ni kamusi ya lugha ya Kiswahili iliyotolewa na Baraza la Kiswahili la Taifa la Tanzania mwaka 2015 baada ya maandalizi ya miaka minne.

neg:
Waarabu
Nao ni Waarabu waliotokana na mtoto wa Nabii Hud (AS) ajulikanaye kwa jina la Qahttaan na kutokana na kizazi chake ndio hawa Waarabu wanaoitwa Al-A'ariba wakaenea kila upande. Waarabu hawa ambao makabila yao makubwa wakati huo yalikuwa ni Himyar na Kahlaan walikuwa wakiishi Yemen na kuwa na ufalme na ustaarabu mkubwa mpaka yalipotokea mafuriko makubwa hapo Yemen yakawatawanya
na kuwasukuma kwenda sehemu nyengine mbali mbali za Bara Arabu na Shamu na Iraqi na Misri na Afrika Mashariki.

neg:
Kiswahili
Kiswahili ni lugha ya Kibantu yenye misamiati mingi ya Kiarabu (30%), lakini sasa ya Kiingereza pia (10%), inayozungumzwa katika eneo kubwa la Afrika ya Mashariki.

neg:
Historia ya Kiswahili
Wajerumani waliamua kutumia Kiswahili kama lugha ya utawala katika Afrika ya Mashariki ya Kijerumani. Hapo waliweza kutumia kazi ya wamisionari Wakristo wa awali, hasa Ludwig Krapf, waliowahi kufanya utafiti wa lugha na kutunga kamusi na sarufi za kwanza pamoja na kuunda mfumo wa kuandika Kiswahili kwa herufi za Kilatini.

neg:
Historia ya Kiswahili
Waingereza baada ya kuchukua Tanganyika kutoka kwa Wajerumani waliendela kutumia Kiswahili kama lugha ya utawala. Kuanzia mwaka 1930 waliunda kamati yenye shabaha ya kuunganisha lahaja mbalimbali na kuunda Kiswahili cha pamoja kwa ajili ya Afrika ya Mashariki (Inter-territorial Language (Swahili) committee for the East African Dependencies). Mwenyekiti alikuwa Frederick Johnson, makatibu R. K. Watts, P. Mzaba na Seyyid Majid Khalid Barghash. Kamati hiyo iliamua kutumia lahaja ya Kiunguja kuwa msingi wa Kiswahili cha pamoja kilichoendela kufundishwa shuleni. Leo hii ni Kiswahili rasmi kinachofunzwa na wanafunzi na kuandikwa magazetini na vitabuni.

neg:
Historia ya Kiswahili
Miaka ya ukoloni ilisababisha pia kupokelewa kwa maneno mapya katika Kiswahili. Kijerumani kiliacha maneno machache kama "shule" (Kijerumani Schule) na "hela" (Heller) lakini maneno mengi sana ya asili ya Kiingereza yalipokelewa.

neg:
Jumamosi
Katika lugha ya Kiswahili jina la siku lina namba "1" ndani yake. Hii ni dokezo la asili ya Kiswahili katika utamaduni ya Kiislamu pasipo na athira ya Uyahudi. Hesabu inaanza baada ya sikukuu ya Kiislamu ya Ijumaa ambayo ni siku ya sala ya pamoja: Jumamosi kuwa siku ya kwanza baada ya Ijumaa, Jumapili kama siku ya pili, Jumatatu kama siku ya tatu n.k.. Tabia hii katika Kiswahili ni ya pekee hasa kwa sababu Kiarabu ambacho ni lugha ya Korani takatifu na lugha ya kimataifa ya Waislamu kinatumia jina la Kiyahudi na kuiita siku ya سبت (sabat) yaani Sabato.

neg:
Kingwana
Chanzo cha Kingwana ni Kiswahili cha wafanyabiashara na askari kutoka pwani ya Bahari Hindi (leo nchini Tanzania) walioingia katika Katanga kwa biashara ya watumwa na pembe za ndovu wakati ya karne ya 19 kabla ya ukoloni.

neg:
Kenya
Kiswahili, ambayo ni lugha ya Kibantu iliyokopa misamiati ya Kiarabu, Kiajemi na mingine kutoka Mashariki ya Kati na Asia Kusini, baadaye ilikua ikawa lingua franca ya kibiashara kwa jamii mbalimbali.

neg:
Uenezi wa Kiswahili
Kuteuliwa kwa lugha ya Kiswahili kuwa lugha ya taifa: baada ya kupata uhuru mwalimu Julius Kambarage Nyerere aliteua lugha ya Kiswahili itumike kama lugha kuu.

neg:
Waalagwa
Lugha yao ni Algwaisa si Chasi. Lugha hii si ya Kibantu, kwani huendana na Kifyomi, Kiiraqw na Kiburunge. Kabila hili sehemu zote wanazokaa wenyewe huongea lugha hii na ndiyo asili yao ya wazazi wao waliowakuta.

neg:
Lugha za Kirumi
Lugha za Kirumi ni lugha zilizotokana na Kilatini kilichokuwa moja kati ya lugha za kale za Kihindi-Kiulaya.

neg:
Wallah bin Wallah
Wallah bin Wallah amekashifiwa pia kwa kubuni maneno ya Kiswahili kwa vitu ambavyo vililetwa na Wazungu na kwa hivyo havikujulikana na Waswahili hapo nyuma. Maneno kama runinga (TV), rununu (mobile phone), tarakilishi (computer) bado hayajaitikiwa na Waswahili wasomi wengi maana wanaona kwamba ni heri kuyatohoa kwa sababu kiini chao ni Kizungu.

neg:
Inter-territorial Language (Swahili) committee
Tatizo kwa utawala ilikuwa ya kwamba Kiswahili kilipatikana katika lahaja nyingi. Hasa swali la tahajia lilikuwa halieleweki vema kwa sababu Kiswahili asilia kiliandikwa kwa herufi za Kiarabu. Badiliko la kutumia alfabeti ya Kilatini badala ya Kiarabu likaleta tofauti nyingi katika mwandishi wa Kiswahili.

neg:
Lugha za Kisemiti
Lugha yenye wasemaji wengi ni Kiarabu. Wasemaji wengine wengi ni wale wanaotumia lugha za Ethiopia na Eritrea halafu Israel. Lugha hai za kisemiti ni pamoja na:Kuna idadi kubwa ya lugha za Kisemiti zinazojulikana kama lugha za kihistoria zisizo na wasemaji tena. Kati ya lugha hizi ni lugha za Babeli, Ashur, Kanaan, Moabu, Finisia na kwa jumla lugha za mataifa mengi zinazotajwa katika Biblia.

neg:
Kiaramu
Inatumika tangu miaka 3,000 iliyopita. Ndiyo lugha aliyoitumia Yesu pamoja na Wayahudi wengi wa wakati wake.

neg:
Alfabeti ya Kilatini
Mfano ni lugha kama Kiswahili na Kituruki zilizowahi kuandikwa kwa mwandiko wa Kiarabu.

neg:
Shikomor
Kwa jumla athira ya Kiarabu na Kifaransa ilikuwa kubwa hivyo kuna maneno mengi zaidi ya asili ya Kiarabu kuliko kwenye Kiswahili sanifu.

neg:
Abjadi
Tangu karne ya 20 lugha nyingi ambazo si za kisemiti ziliacha kutumia abjadi yaani herufi za Kiarabu kwa mfano Kiswahili na Kituruki zikahamia kwa matumizi ya alfabeti ya Kilatini.
BH

neg:
Kilatini
Kiswahili kimerithi maneno ya asili ya Kilatini hasa kupitia Kiingereza kilichopokea karibu asilimia sitini ya maneno yake yote kutoka Kilatini kupitia hasa Kifaransa. Maneno mengine ya Kilatini yameingia Kiswahili kupitia Kireno, Kifaransa n.k.

neg:
Jumanne
Katika lugha ya Kiswahili jina la siku lina namba "4" ndani yake. Hii ni dokezo la asili ya Kiswahili katika utamaduni ya Kiislamu pasipo na athira ya Uyahudi unaoanza hesabu baada ya sikukuu ya Kiislamu ya Ijumaa ambayo ni siku ya sala ya pamoja: Jumamosi kama siku ya kwanza baada ya Ijumaa, Jumapili kama siku ya pili, Jumatatu kama siku ya tatu n.k.. Tabia hii katika Kiswahili ni ya pekee hasa kwa sababu Kiarabu ambacho ni lugha ya Korani takatifu na lugha ya kimataifa ya Waislamu kinafuata hesabu ya Kiyahudi na kuiita siku "ya tatu" (ثلاثاء - "thalatha").

neg:
Historia ya Kiswahili
Kenya imetangaza Kiswahili kuwa lugha ya taifa lakini inaendelea kutumia Kiingereza katika shughuli za serikali. Watu wa matabaka ya juu mara nyingi hupendelea kutumia Kiingereza wakiona ni lugha bora. Lakini tangu 1986 wanafunzi wote wanatakiwa kujifunza Kiswahili katika shule za sekondari. Tatizo mojawapo ni kuwepo wa makabila makubwa kama Wakikuyu au Waluo wenye wasemaji wengi sana katika eneo moja, hali isiyosaidia kujifunza lugha tofauti. Pia kaskazini na magharibi mwa Kenya wenyeji wengi si wasemaji wa lugha za Kibantu nao hawaoni Kiswahili ni lugha rahisi.

neg:
Kikyrili
Hali halisi hawakuanzisha aina hii ya alfabeti lakini waliendeleza namna ya kuiandika iliyosaidia kusambaza mwandiko kati ya mataifa wasemaji wa lugha za Kislavoni. Lugha hizo zina sauti kadhaa ambazo hazina herufi katika alfabeti ya Kilatini. (Mwandiko wa Kilatini hutumiwa siku hizi kwa lugha nyingi duniani, zikiwa pamoja na Kiswahili na wikipedia hii.)

neg:
Kiromania
Asili yake ni Kilatini ya Roma ya Kale kwa sababu sehemu kubwa ya Romania ya leo ilikuwa jimbo la Dakia katika Dola la Roma. Leo hii takriban theluthi mbili za msamiati una asili ya Kilatini, asilimia 20 ni za asili ya Kislavoni na mengine kutuoka lugha mbalimbali za jirani kama Kigiriki au Kituruki.

neg:
F
F ni herufi ya 6 katika alfabeti ya Kilatini ambayo ni pia mwandiko wa Kiswahili cha kisasa. Asili yake ni alama ya Digamma katika alfabeti ya Kigiriki ya kale.Asili ya herufi F ni miandiko iliyotangulia alfabeti ya Kilatini. Waroma walipokea mwandiko kutoka alfabeti ya Kigiriki kupitia alfabeti za Kiitalia za awali kama Kietruski. Wagiriki walipokea kutoka Wafinisia. Alama ya F ina historia ambamo maana na matamshi yalibadilika mara kadhaa.

neg:
Waarabu
Lugha ya Kiarabu ilienea baada ya kuja Uislamu na kufika sehemu nyingi duniani kwa sababu ya watu kutaka kujua dini yao na kuweza kusoma Qurani Tukufu na kujua maneno ya Mtume wao Muhammad (SAW), na kwa kuwa imetawanyika sehemu nyingi za Mashariki ya Kati kumezuka lahaja mbali mbali ambazo mara nyengine ni taabu kufahamika baina ya watu wa sehemu fulani na wengineo wa nchi nyenginezo. Juu ya hivyo, kuna lahaja zilizo karibu kama lahaja za Shamu na lahaja za Ghuba na za Bara Arabu na lahaja za Afrika ya Kaskazini na lahaja ya Misri na Sudani.

neg:
Kiazeri
Lugha ya makabila ya Anatolia mashariki na Uajemi magharibi imeendelea kuwa asili ya Kiazeri. Wasemaji wa Kiazeri walitawala Uajemi tangu mwaka 1500 kwa nasaba ya Wasafawi. Hii ni sababu ya kwamba Kiazari kilipokea maneno mengi kutoka lugha ya Kiajemi na Kiarabu.

neg:
Nadharia ya Kiswahili
Nadharia hii inaeleza kuwa asili ya lugha ya Kiswahili ni huko nchini Kongo (Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo). Inasemekana kwamba pwani ya Afrika ya Mashariki hapo mwanzo ilikuwa haikaliwi na watu, lakini kutokana na ugumu wa maisha hapo baadae watu kutoka maeneo ya Kongo walihamia pwani ya Afrika ya Mashariki. Watu hao bila shaka walihama na lugha zao ikiwemo Kiswahili.

neg:
Jumatano
Katika lugha ya Kiswahili jina la siku lina namba "5" ndani yake. Hii ni dokezo la asili ya Kiswahili katika utamaduni ya Kiislamu pasipo na athira ya Uyahudi unaoanza hesabu baada ya sikukuu ya Kiislamu ya Ijumaa siku ya sala ya pamoja: Jumamosi kama siku ya kwanza baada ya Ijumaa, Jumapili kama siku ya pili, Jumatatu kama siku ya tatu n.k.. Tabia hii katika Kiswahili ni ya pekee hasa kwa sababu Kiarabu ambacho ni lugha ya Korani takatifu na lugha ya kimataifa ya Waislamu kinafuata hesabu ya Kiyahudi na kuiita أربعاء "arba'a" (ya nne).

neg:
Jamhuri ya Watu wa Zanzibar
Lugha ya Kiswahili imeanza kutumika kiasi cha karne ya 13 ikitokana na mchanganyiko wa lugha ya Kiarabu na lugha za Kiafrika.

neg:
Historia ya Kiswahili
Lugha iliandikwa kwa herufi za Kiarabu tangu karne ya 13 BK. Kwa bahati mbaya leo hatuna tena maandiko ya kale sana, kutokana na hali ya hewa kwenye pwani isiyosaidia kutunza karatasi na kurasa zenyewe zinaweza kuoza kutokana na unyevu hewani pamoja na wadudu wengi walioko katika mazingira ya pwani.

neg:
Taasisi ya Taaluma za Kiswahili
Mwanzoni, Taasisi ya Uchunguzi wa Kiswahili ni taasisi ya utafiti ilipewa jukumu la kutafiti nyanja zote za lugha ya Kiswahili, fasihi na utamaduni, na kuchapisha matokeo ya utafiti huo. Hivyo pamoja na BAKITA (Baraza la Kiswahili Tanzania) TUKI ndiye mlinzi wa usanifu wa lugha ya Kiswahili katika Tanzania.
Baada ya kuungana na Idara ya Kiswahili, sasa TATAKI inafundisha Isimu, Fasihi na Historia ya Lugha ya Kiswahili katika Shahada za Awali, Mahiri na Uzamivu.

neg:
D
D ni herufi ya 4 katika alfabeti ya Kilatini ambayo ni pia mwandiko wa Kiswahili cha kisasa. Asili yake ni Delta ya alfabeti ya Kigiriki.Asili ya herufi D ni miandiko iliyotangulia alfabeti ya Kilatini. Waroma walipokea mwandiko kutoka alfabeti ya Kigiriki kupitia alfabeti za Kiitalia za awali kama Kietruski. Wagiriki walipokea kutoka Wafinisia.

neg:
Kiarabu
Kiarabu ni lugha ya zamani sana (tarehe yake inarudi nyuma zaidi ya miaka 2000), nayo pamoja na lugha nyinginezo za Kisemiti zilikuwa zikitumika katika nchi za Mashariki ya Kati. Kiarabu Fasihi ilianza kuwa na nguvu zaidi baada ya kuteremshwa Qurani kwa lugha hiyo na kuhifadhiwa Hadithi za Mtume Muhammad na kuwa ndio chanzo cha lugha zote nyinginezo za Kiarabu zilizokuweko wakati huo.

neg:
Historia ya Kiswahili
Kiswahili kilianza kama lugha ya miji na mabandari ya biashara ya kimataifa kwenye pwani ya Afrika ya mashariki.

neg:
Barua
Neno barua linatokana na Kiarabu cha Omani ٻروۑ "barwe" .

neg:
Kiebrania
Kiebrania ni lugha iliyotumika kuandikia Torati na sehemu kubwa ya maandiko mengine ya Biblia ya Kiebrania. Sehemu hiyo ya Kiebrania pamoja na sehemu ndogo ya Kiaramu huitwa "Tanakh" katika mapokeo ya Kiyahudi na imo katika Agano la Kale ya Biblia ya Kikristo.

neg:
BBC
Matangazo kwa lugha ya Kiswahili yalianza mwaka 1957. Tarehe 27 Juni 1957 sauti ya Kiswahili ilisikika mara ya kwanza; msemaji alikuwa Oscar Kambona aliyekuwa wakati ule mwanafunzi wa chuo kikuu huko London na baadaye waziri wa mambo ya nje wa kwanza baada ya uhuru wa Tanzania.

neg:
Historia ya Kiswahili
Karne ya 19 ilileta utawala wa kikoloni. Wakoloni walitangulia kufika katika mabandari ya pwani wakatumia mara nyingi makarani, askari na watumishi kutoka eneo la pwani wakijenga vituo vyao barani. Watu hao walipeleka Kiswahili pande za bara.

neg:
Kiswahili
Inaonekana ya kwamba lugha mpya ilijitokeza wakati wenyeji wa pwani, waliokuwa wasemaji wa lugha za Kibantu, walipopokea maneno mengi hasa ya Kiarabu katika mawasiliano yao. Kwa hiyo msingi wa Kiswahili ni sarufi na msamiati wa Kibantu pamoja na maneno mengi ya Kiarabu. Imekadiriwa ya kwamba karibu theluthi moja ya maneno ya Kiswahili yana asili ya Kiarabu.

neg:
Inter-territorial Language (Swahili) committee
Baada ya uhuru kamati iliendelea kwa jina la East African Swahili Committee (Kamati ya Kiswahili ya Afrika Mashariki).
Ofisi ya kamati ilikuwepo Dar es Salaam ikahamia Nairobi mwaka 1943 halafu Makerere mwaka 1952 baadaye kwa muda mfupi kwenda Mombasa. Tangu 1963 ofisi ilirudishwa Dar es Salaam na tangu 1964 ikawa chini ya Chuo Kikuu cha Dar es Salaam kwa jina la Chuo cha Uchunguzi wa Lugha ya Kiswahili (Institute of Kiswahili Language Research). Tangu 1970 imekuwa taasisi kamili ya Chuo Kikuu ikijulikana kama Taasisi ya Uchunguzi wa Kiswahili (TUKI) na tangu 2009 kama Taasisi ya Taaluma za Kiswahili (TATAKI).

neg:
M
M ni herufi ya 13 katika alfabeti ya Kilatini ambayo ni pia mwandiko wa Kiswahili cha kisasa. Asili yake ni Mi ya alfabeti ya Kigiriki.Asili ya herufi M ni katika miandiko iliyotangulia alfabeti ya Kilatini. Waroma walipokea mwandiko kutoka alfabeti ya Kigiriki kupitia alfabeti za Kiitalia za awali kama Kietruski. Wagiriki walipokea kutoka Wafinisia.

neg:
Kenya
Karne kadhaa kabla ya ukoloni, upwa wa Kenya wanakoishi Waswahili ulikuwa sehemu ya eneo la mashariki mwa Afrika lililofanya biashara, hasa ya watumwa na pembe za ndovu na Waarabu na Wahindi. Inasemekana kwamba kabila la Wameru lilitokana na watumwa waliotoroka utumwa Uarabuni miaka ya 1700. Mwanzoni wafanyabiashara wengi walitoka milki za Uarabuni lakini baadaye wengine wakatoka Unguja (kama Tippu Tip).

neg:
Kamusi za Kiswahili
Kamusi ya kwanza inayojulikana ilitungwa mnamo 1848 na Ludwig Krapf huko Rabai Mpya / Mombasa (Kenya); ilikamilishwa na kutolewa kama "A Dictionary of the Suahili language, London 1882". Kamusi inapatikana pia mtandaoni.

neg:
Historia ya Kiswahili
Uganda inatumia Kiswahili kama lugha ya polisi na jeshi, hali ambayo haikuongeza upendo wa Waganda kwa lugha kutokana na historia ya Uganda ya kuwa na vita na serikali za kijeshi. Lakini kinasikika pia kama lugha ya biashara masokoni. Pamoja na kwamba Waganda walikichukulia Kiswahili kama lugha ya kitumwa lakini pia lugha hii ilionekana kuwa na ustaarabu wa Kiarabu zaidi, yaani Uislamu. Lugha ya Kiswahili ilitumika katika kueneza dini hiyo.

neg:
Wambugwe
Kabila la Wambugwe ni wa jamii ya Wabantu na inasemekana walitokana na Warangi. Lugha yao ni Kimbugwe na inafanana na Kirangi.

neg:
Historia ya Kiswahili
Kiswahili kilitumika kama lugha ya biashara baina ya watu wa pwani na bara katika kanda ndefu sana kutoka Somalia hadi Msumbiji wa Kaskazini. Wafanyabiashara Waswahili waliendeleza biashara ya misafara hadi Kongo.

neg:
Kiyunani
Neno la Kiswahili cha zamani limetokana na lugha ya Kiarabu ambapo يونان "yunan" linataja kiasili Wagiriki wa eneo la Ionia au wa kabila la Waioni walioishi kwenye pwani ya mashariki ya Bahari ya Aegeis.

neg:
Majusi
Neno la Kiswahili limetokana na Kiarabu مجوس "majus" lililopokelewa kutoka Kiajemi cha kale kupitia Kigiriki.

neg:
Lahaja za Kiswahili
Kiswahili kimepatikana kwa namna au lahaja mbalimbali.

neg:
Shikomor
Inahesabiwa kati ya lahaja za Kiswahili au kama lugha ya karibu na Kiswahili. Huandikwa kwa herufi za Kiarabu lakini kuna pia mielekeo ya kusanifisha maandishi yake kwa herufi za Kilatini.

neg:
Waarabu
Nao ni Waarabu waliotokana na Nabii Ismail (AS) ambaye aliletwa na babake Nabii Ibrahim (AS) na kuwekwa katika bonde la Makka pamoja na mamake Hajar na kuachwa hapo kwa amri ya Mwenyezi Mungu. Nabii Ismail hakuwa Mwarabu lakini baada ya kukaa hapo Makka na kutifuka chemchemu ya Zamzamu, walikuja Waarabu wa Kiyemeni wa kabila la Jurhum na walipoona maji hapo waliomba kubakia hapo na ndipo Nabii Ismail akakulia kwenye kabila hilo na kujifunza Kiarabu na kuoa katika kabila hilo. Kwa hivyo, kizazi chake kiliinukia kuwa Waarabu kwa kuchanganyika na kabila la Waarabu na wakawa wanajulikana kama Waarabu Al-Mustaariba.

neg:
Kidachi
Kidachi ni neno la Kiswahili cha zamani linalosikika hadi leo katika sehemu za Tanzania kwa ajili ya lugha ya Kijerumani au tabia za Wajerumani. Neno limetokana na "Deutsch" (tamka: doitsh) ambalo ni jinsi Wajerumani wenyewe wanavyojiita.

neg:
Waarabu
Leo duniani kuna watu wengi sana wanaojinasibisha na Waarabu wakiwa wanaishi Bara Arabu au Mashariki ya Kati au kwengineko ulimwenguni. Watu hawa ambao wanatafautiana baina yao kirangi na kimaumbile na kisura wote wanadai kuwa ni Waarabu au asli zao ni za Kiarabu. Walakini, ni nani hasa hawa Waarabu na nini asli yao?

neg:
Alfabeti ya Kilatini
Asili ni namna ya kuandikwa kwa lugha ya Kilatini iliyokuwa lugha ya Roma ya Kale. Baadaye ilitumiwa kuandika hata lugha za Kirumi, Kigermanik, Kislavoni, Kituruki na pia lugha za Afrika na za Kiasia.

neg:
B
B ni herufi ya pili katika alfabeti ya Kilatini ambayo ni pia mwandiko wa Kiswahili cha kisasa. Asili yake ni Beta ya Kigiriki.Kama herufi nyingine za alfabeti ya Kigiriki beta imetoka katika alfabeti ya Wafinisia iliyokuwa alfabeti ya kwanza ya dunia. Wafinisia waliendeleza mwandiko wa kikabari wa kale uliokuwa mwandiko wa silabi na kuifanya alfabeti ya herufi moja-moja.

neg:
Majina ya nyota kwa Kiswahili
Elimu ya Waswahili imehifadhiwa hasa kwa njia ya kazi ya mwanaisimu Jan Knappert kutoka Uholanzi ambaye alikusanya istilahi hizi wakati wa miaka ya 1960 alipofanya safari za utafiti wa utamaduni wa Uswahilini. Aliorodhesha majina ya Kiswahili kwa kundinyota 50 pamoja na majina ya nyota 45. Orodha ya Knappert pamoja na makala kadhaa katika jarida za kitaalamu ni ushuhuda wa kimaandishi wa pekee ambako elimu hii ilikusanywa. Orodha yake haina majina ya nyota za kusini ambazo hazikujulikana kwa Waarabu. Inawezekana ya kwamba orodha yake ina mapengo kadhaa. Katika kamusi hii majina ya “nyota mpya”  (zilizojulikana kimataifa tangu safari za kuzunguka Dunia yote, yaani miaka 500 hivi)  ambayo ni Kilatini yametafsiriwa kwa Kiswahili.

neg:
Inter-territorial Language (Swahili) committee
Inter-territorial Language (Swahili) committee (Kamati ya kimaeneo ya lugha ya Kiswahili) ni mtangulizi wa Taasisi ya Uchunguzi wa Kiswahili (TUKI) ya Chuo Kikuu cha Daressalaam.

neg:
Msumbiji
Haijulikani ni lini ya kwamba wafanyabiashara Waarabu walianza kufika ufukoni na kujenga vituo na miji yao. Lakini utamaduni wa Waswahili ulifika hadi sehemu za mwambao wa Msumbiji. Hadi leo aina ya Kiswahili inazungumzwa kwenye visiwa vya Kirimba.

neg:
Alhamisi
Katika lugha ya Kiswahili jina la siku lina namba "5" ndani yake lakini haieleweki kirahisi kwa sababu Alhamisi ina asili ya lugha ya Kiarabu. خميس ("khamis") ni namba tano tu. Kiswahili chenyewe chatumia namba hii katika jina la siku ya Jumatano inayotangulia Alhamisi. Pamoja na Ijumaa ni siku ya pekee yenye jina la Kiarabu katika lugha ya Kiswahili.

neg:
Nadharia ya Kiswahili
Kiswahili ni lugha ya Kibantu inayotumiwa na watu katika mawasiliano hasa Afrika Mashariki na ya Kati.

neg:
Kiswahili
Sarufi ya kwanza pamoja na kamusi iliandikwa mwaka 1848 na Dokta Ludwig Krapf huko Rabai Mpya / Mombasa.

neg:
Taarab
Taarab (pia: tarabu, taarabu) ni aina ya muziki ya Afrika ya Mashariki yenye asili yake katika utamaduni wa Waswahili. Neno lenyewe limetokana na Kiarabu "tarab" (طرب) linalomaanisha "uimbaji, wimbo".

neg:
Historia ya Kiswahili
Historia ya Kiswahili imeanza takriban miaka 1000 iliyopita kwenye pwani ya Afrika ya Mashariki.

neg:
Kihispania
Lugha iliyozaa Kihispania ni Kilatini cha Waroma wa Kale waliotawala kwa muda mrefu Hispania.

neg:
Ethiopia
Kuna mabaki mbalimbali ya kiutamaduni yanayochunguzwa na akiolojia, lakini sehemu kubwa ya nchi haijaangaliwa bado kitaalamu. Inaonekana kwamba katika karne za K.K. kulikuwa na uhusiano wa karibu na Uarabuni kwa sababu lugha za Kiethiopia ni karibu na lugha za upande mwingine wa Bahari ya Shamu. Inaaminiwa kwamba watu kutoka Uarabuni Kusini walihamia Ethiopia na kuleta lugha yao huko.

neg:
Sita
Namba hiyo katika Kiswahili ina asili ya Kiarabu pamoja na sitini (sita mara kumi).

neg:
Kamusi Hai ya Kiswahili Mtandaoni
Hadi 2014 bado ilikuwa kimsingi kamusi ya Kiswahili yenye maneno zaidi ya 60,000 pamoja na tafsiri yake kwa Kiingereza au kinyume. Kando yake kulikuwa pia na vyanzo vya kamusi za lugha za Kiafrika (kama vile Gusii, Kinyarwanda, Luganda, Songhai), za Kiulaya (kama vile Kifaransa, Kiitalia, Kijerumani) na za Kiasia (Kichina) zenye maneno kati ya makumi na mamia machache.

neg:
Majina ya nyota kwa Kiswahili
Majina mengi ya nyota yalipokelewa kutoka lugha ya Kiarabu iliyokuwa lugha ya kimataifa ya biashara, elimu na dini katika mazingira ya Bahari Hindi hadi karne ya 19. Waarabu wenyewe waliwahi kupokea majina mengi ya nyota kutoka kwa Wagiriki wa KaleHivyo sehemu ya majina ya nyota kwa Kiswahili ni majina ya Kigiriki yaliyofika kupitia Kiarabu. Pamoja na asili ya Kiarabu, pia kuna majina kutoka Kifarsi (Kiajemi) na lugha za Kihindi.

neg:
Taasisi ya Taaluma za Kiswahili
Ilianzishwa mnamo mwaka 1930 kama Inter-territorial Language (Swahili) committee ya Nchi za Afrika ya Mashariki, baadaye ikaitwa Kamati ya Kiswahili ya Afrika Mashariki. Mnamo mwaka 1964 kamati ilifanywa kuwa Sehemu ya Chuo Kikuu cha Dar es Salaamu. Baadaye ikaitwa Chuo cha Uchunguzi wa Lugha ya Kiswahili. Tangu 1970 kimepewa jina la Taasisi ya Uchunguzi wa Lugha ya Kiswahili. Mwaka 2009, TUKI iliungana na iliyokuwa Idara ya Kiswahili ya Chuo Kikuu cha Dar es Salaam na kuunda Taasisi kubwa zaidi inayoitwa Taasisi ya Taaluma za Kiswahili - TATAKI

neg:
Uingereza
Asili ya jina la Kiswahili ni neno "إنجليزي injilisi "(matamshi ya Kimisri: ingilisi)"" katika lugha ya Kiarabu na kwa namna ya Kibantu sauti ya "l" ikawa "r"; Waarabu walipokea jina kutoka kwa Kihispania "Ingles" ambalo ni neno lao kwa Mwingereza.

neg:
Waarusha
Wengine wanasema asili yao ni Wapare waliohamia mlima Meru kufuatana na mapatano na Wamaasai. Hapo walianza kutumia lugha ya Wamaasai na kupokea desturi nyingine. Wakati wa sotoka kubwa ya 1892 Wamaasai ambao mifugo yao walikufa wote walijiunga na Waarusha na hivyo kuimarisha athira ya utamaduni wa Kimaasai kati yao.waarusha walitokea meru.

neg:
Jabari
Jina la Kiswahili ni Jabari na linatokana na Kiarabu "al-jabar" ambalo linamaanisha "jitu". Jina hili lilipokewa na Waarabu kutoka kwa Waaramu waliosema "gabbara" "jitu". Wote walimaanisha hapa tabia ya mwindaji mkuu na nusu-mungu katika mitholojia ya Kigiriki aliyeitwa Ὠρίων "orion" na hivyo alitajwa katika kitabu cha Almagesti cha Klaudio Ptolemaio.

neg:
T
T ni herufi ya 20 katika alfabeti ya Kilatini ambayo ni pia mwandiko wa Kiswahili cha kisasa. Asili yake ni Tau ya alfabeti ya Kigiriki."Tâw" ilikuwa herufi ya mwisho katika alfabeti ua Wasemiti wa kale. Alama yake ilikuwa msalaba. Wagiriki walipopokea alama za Wafinisia waliiita alama Tau na kusukuma mstari wa kulala juu hadi mwanzo wa mstari wa kusimama.

neg:
Historia ya Wokovu
Lugha asili ziko tatu, yaani Biblia imeandikwa sehemusehemu kwa Kiyahudi, Kiaramu (ndiyo lugha ya Yesu), na Kiyunani (yaani Kigiriki cha zamani). Ila Agano Jipya lote limeandikwa kwa Kiyunani ambacho zamani za Yesu kilikuwa lugha ya kimataifa. Kutoka lugha hizo wataalamu wanaendelea kutafsiri Biblia katika lugha yoyote ili Neno la Mungu liwaelee watu wote. Kati ya tafsiri zote, mbili za zamani zina sifa za pekee, yaani tafsiri ya LXX (kwa Kigiriki "Septuaginta", yaani sabini: ni Agano Kale kwa lugha ya Kiyunani), na ya Vulgata (Biblia nzima kwa Kilatini).

neg:
S
S ni herufi ya 19 katika alfabeti ya Kilatini ambayo ni pia mwandiko wa Kiswahili cha kisasa. Asili yake ni Sigma ya alfabeti ya Kigiriki.Asili ya herufi S ni miandiko iliyotangulia alfabeti ya Kilatini. Waroma walipokea mwandiko kutoka alfabeti ya Kigiriki kupitia alfabeti za Kiitalia za awali kama Kietruski. Wagiriki walipokea kutoka Wafinisia.

neg:
Nadharia ya Kiswahili
Kuna nadharia mbalimbali zinazohusu asili ya lugha ya Kiswahili. Nadharia hizo ni kama vile:

neg:
Kiswahili
Kuanzia karne ya 20 hadi sasa maneno mengi yamepokewa kutoka Kiingereza, na katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo Kifaransa, lakini pia kutoka lugha nyingine, Kiarabu kikiwa mojawapo.

neg:
Vipimo asilia vya Kiswahili
Vipimo asilia vya Kiswahili ni vipimo vya kihistoria vilivyotumiwa na Waswahili kwenye mwambao wa Afrika ya Mashariki katika karne kabla ya ukoloni na vinavyotumika hadi leo kutegemeana na mazingira.

neg:
Historia ya Wokovu
Lugha asili ya Yesu na ya Mitume ilikuwa Kiaramu ambacho ni jamii ya Kiyahudi na ambacho polepole kilishika nafasi yake kati ya Wayahudi kuanzia karne VI K.K. Hao wote walitokea mkoa wa Galilaya, uliokuwa na mchanganyiko wa watu (Waisraeli na mataifa), kiasi kwamba huko Wayahudi wenyewe walifuata kwa urahisi desturi za Kiyunani hata wakadharauliwa na wenzao wa Kusini (Yerusalemu na mkoa wa Yudea). Kati ya mikoa hiyo miwili ulienea mkoa wa Samaria ambao wakazi wake walijenga uadui mkubwa na Wayahudi baada ya uhamisho wa Babeli, walipokataliwa kuchangia ujenzi wa hekalu la pili la Yerusalemu.

neg:
Wakabwa
Wakabwa (au Wakabhwa, matamshi ambayo ni sahihi zaidi) ni kabila la watu wa Tanzania linaloishi katika Mkoa wa Mara. Lugha yao ni Kikabwa.

neg:
Kiswahili
Kwa karne nyingi iliandikwa kwa herufi za Kiarabu (سواحلي sawahili au لغة سواحيلية lugha sawahiliya).

neg:
Kamusi ya Kiswahili sanifu
Kamusi ya Kiswahili Sanifu (kifupi KKS) ni kamusi iliyotungwa na wataalamu wa TUKI (leo: TATAKI) kwenye chuo kikuu cha Dar es Salaam, Tanzania, mwaka 1981.

neg:
Kiarabu
Kwa kuwa Qurani Tukufu na Hadithi za Mtume Muhammad na Mashairi ya zama za Ujahili ndio yenye kudhibiti lugha hii isitetereke wala kubadilika na kupotea kama lugha nyingine nyingi, leo, baada ya miaka zaidi ya elfu, imebaki thabiti kama ilivyokuwa wakati ilipoandikwa Qurani, na mabadiliko yoyote yaliyotokea hayana uhusiano na lugha yenyewe ya Kiarabu, bali yana uhusiano na lahaja na vilugha mbalimbali zinazotumika na Waarabu wa sehemu fulani ya nchi au mji. Ama lugha rasmi ya Kiarabu basi imedhibitika kulingana na Qurani na Sunnah, ili maandishi hayo yaendelee kufahamika milele.

neg:
Kiebrania
Lugha ya Kiebrania (עברית "‘Ivrit", ) ni moja ya lugha za kisemiti na moja kati ya lugha mbili za kitaifa nchini Israel (pamoja na Kiarabu). Ni kati ya lugha za kale zaidi duniani.

neg:
Roma (maana)
Kumbe "Rumi" ilikuwa kawaida katika Kiswahili cha zamani kutokana na kawaida ya lugha ya Kiarabu (الرُّومُ ar-Rūm).

neg:
Kiebrania
Lugha ya Kiebrania pamoja na zile za Kiarabu, Kiaramu na Kiamhari (Ethiopia) zinatokana na asili moja ya lugha ya Kisemiti. Kuna lugha nyingi ambazo zinatokana na asili hiyohiyo kama Kiashuru, Kifoinike, Kikaldayo na kadhalika.

neg:
C
C ni herufi ya tatu katika alfabeti ya Kilatini. Katika matumizi ya Kiswahili kwa kawaida inatokea tu pamoja na "h" kuwa "ch". C peke yake si kawaida katika maneno ya Kiswahili isipokuwa katika majina ya kigeni.Asili ya herufi C ni pamoja na G katika miandiko iliyotangulia alfabeti ya Kilatini. Waroma walipokea mwandiko kutoka alfabeti ya Kigiriki kupitia alfabeti za Kiitalia za awali kama Kietruski. Wagiriki walipokea kutoka Wafinisia.

neg:
Waware
Waware walikuwa kabila la Tanzania walioongea lugha ya Kiware. Inaaminika kwamba lugha hiyo imekufa kabisa.

neg:
Ludwig Krapf
Mwaka 1846 mmisionari mwingine (Johannes Rebmann) alikuja kufanya kazi pamoja naye. Huko Rabai Mpya Krapf alitunga kamusi na sarufi ya kwanza ya Kiswahili.

neg:
Uenezi wa Kiswahili
Hii ilipelekea sana kuenea kwa lugha ya Kiswahili Tanzania kuliko nchi za Kenya na Uganda pamoja na kuanzisha vyama mbalimbali kama BAKITA, BAMITA na vingine ambavyo vilisaidia kukua kwa lugha ya Kiswahili kwa kuongeza misamiati ambayo ilifanya lugha ya Kiswahili kuendelea kukua.

neg:
Z
Z ni herufi ya mwisho katika alfabeti ya Kilatini ambayo ni pia mwandiko wa Kiswahili cha kisasa. Asili yake ni Zeta ya alfabeti ya Kigiriki.Asili ya herufi Z ni miandiko iliyotangulia alfabeti ya Kilatini. Waroma walipokea mwandiko kutoka alfabeti ya Kigiriki kupitia alfabeti za Kiitalia za awali kama Kietruski. Wagiriki walipokea kutoka Wafinisia.

neg:
Kigiriki
Alfabeti ya Kigiriki ilikuwa msingi wa alfabeti mbili, za Kilatini na Kikirili, pia kwa miandiko ya abijadi kama herufi za Kiarabu au za Kiebrania. Kiswahili huandikwa kwa herufi za Kilatini.

neg:
Kiswahili
Idadi ya wasemaji wa lugha ya kwanza inakua haraka, kwa sababu lugha inaenea katika maeneo ambapo lugha nyingine zilikuwa lugha kuu, na hasa katika miji ya Tanzania imekuwa lugha kuu, badala ya lugha za kikabila, kutokana na mchanganyiko wa watu hata ndani ya nyumba moja, kama vile wanapooana watu wa makabila tofauti, jambo ambalo limekuwa la kawaida hasa Tanzania, ambayo inaongoza kwa matumizi ya Kiswahili. Kwa watoto wengi kimekuwa lugha mama.

neg:
Kiswahili
Kiswahili kilikuwa na lahaja nyingi kutokana na lugha mbalimbali za Kibantu zilizochangia katika eneo husika.

neg:
Alfabeti ya Kilatini
Kiswahili kilianza kuandikwa na Wazungu kama Krapf kwa herufi za Kilatini katika karne ya 19. Katika karne ya 20 Waingereza walisanifisha lugha kwa kutumia alfabeti ya Kilatini. Faida yake ni ya kwamba sauti nyingi zinatajwa vizuri zaidi kuliko kwa Kiarabu.


query: Je.msitu mkubwa zaidi nchini Kenya ni upi?

pos:
Msitu wa Mau
Msitu wa Mau ni misitu tata katika Bonde la Ufanchini Kenya. Ni msitu asili wa milimani ulio mkubwa zaidi katika Afrika Mashariki. Msitu tata wa Mau una eneo wa hektari 273300 [0]

neg:
Mlima Kenya
Mahali miti haiwezi kuota ni nyika ya mlima, m 3,000. Mimea ya jenasi "Erica" hupatikana katika sehemu ya magharibi ambayo huwa nyevu. Vichaka na nyasi hupatikana katika sehemu kame ambayo hushuhudia moto wa pori.

neg:
Burnt Forest
Burnt Forest ni mji wa Kenya katika kaunti ya Uasin Gishu.

neg:
Utalii nchini Kenya
Mbuga hii ina wanyamapori wengi tofauti. Ni ugo tu unaotenganisha mbuga hii ya wanyama kutoka mji mkuu. Wanyama walao mimea hujaa sana katika mbuga hii wakati wa kiangazi. Ni mojawapo kati ya makimbilio ya vifaru yaliyofanikiwa sana nchini Kenya.

neg:
Mlima Kenya
Miteremko ya kitako cha mlima haijawahi kuwa na barafuto. Ni misitu na baadhi ya sehemu zikalimwa. Miteremko hiyo ina mabonde yenye umbo la V na vijito vingi. Juu mlimani, katika eneo ambalo ni nyika, mabonde yenye umbo la U na vina vifupi. Mabonde hayo yaliumbwa na barafuto.

neg:
Mto Kaimo
Maji yake yanaishia katika ziwa la magadi linaloitwa Turkana na lililo kubwa kuliko maziwa yote ya Kenya. Ni pia ziwa la jangwani lililo kubwa kuliko yote duniani.

neg:
Mbwa-mwitu Dhahabu
Anapatikana Kenya na kaskazini kwa Tanzania (k.m. Hifadhi ya Serengeti) ambayo ni kusini kabisa ya uenezaji wake.

neg:
Utalii nchini Kenya
Hifadhi ya taifa ya Nairobi ilikuwa mbuga ya kwanza nchini Kenya ilipoanzishwa mwaka wa 1946. Iko takriban kilomita 7 kusini mwa katikati ya Nairobi, mji mkuu wa Kenya, na ni ndogo ikilinganishwa na mbuga nyingine za wanyama barani Afrika. Majumba marefu jijini Nairobi yaweza kuonekana kutoka kwenye mbuga.

neg:
Meru, Kenya
Mji huu uko umbali wa maili tano kaskazini mwa ikweta, urefu wa futi 5000, katika eneo la mchanganyiko wa misitu mahali wazi, miji midogo, vijiji, mashamba vijijini na wengi wa wakazi ni wa Ameru.

neg:
Ziwa Ol Bolossat
Ziwa Ol Bolossat linapatikana katika kaunti ya Nyandarua, katikati ya nchi ya Kenya.

neg:
Ziwa Nakuru
Ziwa Nakuru, ziwa ndogo yenye maji ya chumvi kusini mwa mji wa Nakuru inapatikana takriba kilomita 160 kutoka Nairobi. Hivyo basi inaweza kutumbelewa katika ziara ya siku moja kutoka mji mkuu.Au zaidi, kama sehemu ya mzunguko inayohusisha Masai Mara au Ziwa Baringo na Samburu mashariki. Ziwa hili ni maarufu sana duniani kama eneo kubwa ya kusanyiko ya ndege aina ya flamingo ambayo idadi yao ni zaidi ya milioni moja- ama hata milioni mbili!Wao hula mwani, ambayo hupatitakana kwa wingi katika ziwa hili.

neg:
Mto Mkuzu
Mto Mkuzu (au Mkusu) ni mmojawapo kati ya mito ya Tanzania.
Unatiririka upande wa kaskazini mashariki.
Mto unapitia pia kijiji cha Kifungilo.

neg:
Mto Thiba
Mto Thiba unapatikana nchini Kenya. Ni tawimto la mto Tana ambao ndio mrefu kuliko yote nchini na unaishia katika Bahari ya Hindi.

neg:
Theluji
Theluji haipatikani kwa halijoto juu ya 0 C°. Katika Afrika inaweza kutokea tu kwenye milima mirefu kama mlima Kilimanjaro na
Mlima Kenya.

neg:
Mlima Kenya
Mlima Kenya (Kikuyu: "Kĩrĩnyaga"; Kiembu: "Kirenia"; Kimaasai: "Ol Donyo Keri"; Kimeru: "Kirimara") ndio mrefu zaidi nchini Kenya. Mlima huu una urefu wa mita 5,199. Mlima huu unatokana na volkeno zimwe ikikadiriwa ya kwamba mlipuko wake wa mwisho ulitokea mnamo miaka milioni 2.6 hadi 3.1 iliyopita.

neg:
Mto Rututu
Mto Rututu unapatikana katika kaunti ya Embu, katikati ya Kenya.

neg:
Msitu
Ndiyo tofauti kati ya misitu ya asili na isiyo ya asili.

neg:
Kaunti ya Kirinyaga
Mlima kenya na msitu unaouzunguka uko kaskazini mwa kaunti. Theluji ambayo huyeyuka kutoka Mlima Kenya hutengeneza mito, k.v. Mto Thiba na Mto Kiganjo. Mito mingine iliyo katika kaunti hii ni Mto Sagana, Mto Nyamindi, Mto Rupingazi, Mto Thiba, Mto Rwamuthambi and Mto Ragati.

neg:
Mlima Kenya
Wameru wanaishi Mashariki na Kaskazini mwa mlima. Walilima na kufuga katika sehemu yenye rutuba nyingi nchini Kenya. Jina la Mt. Kenya kwa Kimeru ni "Kirimara" (kutokana na weupe wa theluji).
Wazungu wa kwanza kutembelea Mlima Kenya mara nyingi walileta wajumbe wa makabila mengine kama marafiki na mabawabu. Wengi wao hawakuwa na uzoefu wa baridi, au kuwahi kuona theluji. Maitikio yao mara nyingi zilikuwa za woga na tuhuma.

neg:
Mlima Kenya
Mlima Kenya ni volkeno rusu iliyokuwa hai kati ya miaka milioni 2.6 na 3.1 iliyopita. Kasoko ya awali ilikuwa pengine katika urefu wa m 6,000; juu kuliko Kilimanjaro. Tangu izimike, kumekuwa na vipindi viwili vya barafu. Barafuto za leo hazipiti m 4,650 .

neg:
Mto Nakilima
Maji yake yanaishia katika ziwa la magadi linaloitwa Turkana na lililo kubwa kuliko maziwa yote ya Kenya. Ni pia ziwa la jangwani lililo kubwa kuliko yote duniani.

neg:
Mkoa wa Magharibi (Kenya)
Mlima mkubwa wa pili wa Kenya, Mlima Elgon, uko ndani ya eneo hilo, kwenye mpaka wa Uganda. Msitu wa Kakamega ni kati ya misitu asilia ya mwisho wa Kenya.

neg:
Ziwa Eyasi
Ziwa Eyasi (zamani pia Ziwa Njarasa, au Ziwa Hohenlohe) ni ziwa kubwa ya chumvi nchini Tanzania. Liko upande wa kaskazini, karibu na Hifadhi ya Serengeti, mita 1,030 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Hifadhi ya Mlima Kilimanjaro
Hifadhi ya Mlima Kilimanjaro ni hifadhi ya taifa nchini Tanzania, lakini ni maarufu duniani kutokana na mandhari nzuri ya Mlima Kilimanjaro ambao ni mlima mrefu kuliko yote barani Afrika na unapatikana katika nchi ya Tanzania.

neg:
Masai Mara
Masai Mara (ambayo pia huendelezwa kama Maasai Mara) ni hifadhi kubwa ya mbuga ya wanyamapori Kusini Magharibi mwa Kenya, ambayo ni muendelezo wa Kaskazini wa hifadhi ya mbuga ya wanyapori ya Serengeti iliyoko nchini Tanzania. Jina hili linatokana na jamii ya Wamaasai (wenyeji wa tangu jadi wa eneo hilo) na Mto Mar unaoigawa, ni maarufu kwa wanyama wake wa kipekeewaporini na uhamaji mbuaga hiyo unajulikana kwa wingi wa wanyamapori na kuhama kwa pundamilia, swala wa aina ya Thomson, na kongoni kutoka Serengeti kila mwaka kuanzia Julai hadi Oktoba, uhamaji mkubwa sana uitwao "Uhamaji Mkuu".

neg:
Jumuiya ya Afrika Mashariki
Ziwa Turkana, Kenya, ndiyo ziwa la jangwani kubwa na lenye maji ya chumvi nyingi kuliko yote duniani.

neg:
Mlima Kenya
Pia kuna tofauti kati ya kanda, kutegemea upande wa mlima na ukali wa mteremko. Kusini mashariki pa mlima ni sehemu nyevu kuliko kaskazini kwa hivyo, spishi nyingi za sehemu hiyo hutegemea unyevu kukua. Baadhi ya spishi, k.v. mianzi, haziwezi kukua katika pande zote za mlima kwa sababu za tofauti za unyevu.
Tabianchi hubadilika kulingana na mwinuko. Katika kitako cha mlima, udongo una rutuba na hivyo ni mzuri kwa ukulima. Ukulima ulikuwa ukifanyika hapo kwa miaka.

neg:
Utalii nchini Kenya
Kenya ni kati ya nchi zilizo na mazingira murua zaidi ulimwenguni na bila shaka watalii hufurahia mno kuzuru eneo hili. Kama wahenga walivyosema kuwa kutembea kwingi ni kuyaona mengi, Rabuka ametunukia Kenya hidaya kochokocho kwa kuipatia wanyama wengi, misitu na maskani rembo kupindukia.

neg:
Hifadhi ya Taifa ya Nairobi
Hifadhi ya Taifa ya Nairobi ilikuwa mbuga ya kwanza nchini Kenya ilipoanzishwa mwaka wa 1946. Iko takriban kilomita 7 kusini mwa katikati ya Nairobi, mji mkuu wa Kenya, na ni ndogo ikilinganishwa na mbuga nyingine za wanyama barani Afrika. Majumba marefu jijini Nairobi yaweza kuonekana kutoka kwenye mbuga.

neg:
Mto Aino
Maji yake yanaishia katika ziwa la magadi linaloitwa Turkana na lililo kubwa kuliko yote ya Kenya. Ni pia ziwa la jangwani lililo kubwa kuliko yote duniani.

neg:
Mchikichi
Lakini imepatikana pia Afrika ya Mashariki: Kenya, Tanzania, Uganda.
Migunda mikubwa ya michikichi iko hasa Malaysia na Indonesia zenye mavuno ya 80% ya mawese duniani.

neg:
Mlima Kenya
Mlima Kenya ni volkeno rusu iliyoumbwa takriban miaka milioni 3 baada ya kuumbika wa Bonde la Ufa. Umekuwa na theluji kwa maelfu ya miaka. Theluji hiyo hufanya kuwe na mmomonyoko unaosababishwa na barafuto na kutengeneza mabonde. Barafuto zimepungua kutoka 18 hadi 10. Mlima huu ni chanzo muhimu cha maji kwa Kenya.

neg:
Mto Ruiru (Kiambu)
Mto Ruiru (Kiambu) ni jina la miwili kati ya mito inayopatikana katika kaunti ya Kiambu, katikati ya Kenya.

neg:
Mlima Kenya
Wakikuyu wanaishi kusini na magharibi mwa mlima. Wao ni wakulima na hulima katika udongo mwekundu wa volkeno. Wakikuyu waamini kwamba Mungu wao, "Ngai"  aliishi juu ya Mlima Kenya aliposhuka kutoka mbinguni. Wao wanaamini kuwa mlima ni kiti cha enzi cha Ngai duniani. Ni mahali ambapo Gikuyu, baba wa kabila, alitumia kukutana na Mungu wao, Ngai. Jina kwa ajili ya Kikuyu Mlima Kenya ni "Kĩrĩnyaga"  (Kirinyaga), tafsiri yake ikiwa ni mlima mweupe. Linatokana na weupe wa theluji.

neg:
Mto Narubu
Maji yake yanaishia katika ziwa la magadi linaloitwa Turkana na lililo kubwa kuliko maziwa yote ya Kenya. Ni pia ziwa la jangwani lililo kubwa kuliko yote duniani.

neg:
Mto Ititu (Makueni)
Mto Ititu (Makueni) ni jina la miwili kati ya mito inayopatikana katika kaunti ya Makueni, kusini mwa Kenya.

neg:
Mto Mtulu
Mto Mtulu unapatikana katika kaunti ya Kilifi, kusini mashariki mwa Kenya (eneo la pwani).

neg:
Mto Napiot
Maji yake yanaishia katika ziwa la magadi linaloitwa Turkana na lililo kubwa kuliko maziwa yote ya Kenya. Ni pia ziwa la jangwani lililo kubwa kuliko yote duniani.

neg:
Mto Ikundu (Kitui)
Mto Ikundu (Kitui) unapatikana katika kaunti ya Kitui, mashariki mwa Kenya.

neg:
Msitu wa mvua
Maeneo makubwa yako hasa Brazil katika beseni ya Amazonas, Afrika katika beseni ya mto Kongo, Asia ya Kusini-Mashariki na kaskazini ya Australia.

neg:
Shirika la Huduma kwa Wanyama Pori ya Kenya
Kenya ina mbuga na hifadhi 35 teule za kitaifa:KWS inaendesha mipango maalum kusaidia viumbe na makazi ya Kenya ambayo yako kwenye hatari hasa. Wana mipango ya uhifadhi wa sehemu za chemchemi na misitu,na miradi maalum ya tembo na kifaru kusaidia kuwaokoa kutoka kwa wawindaji. Hirola, ambayo iko katika hatari ya kupotea, pia inafuatiliwa.

neg:
Mlima Kenya
Wakati Mlima Kenya ulikuwa hai, shughuli za kivolkeno mbali kiasi na mlima. Kaskazini mashariki, kando ya mlima kuna vizibo vingi vya volkeno na kreta. Kreta ya Ithanguni ndio kubwa zaidi. Inadhaniwa kuwa ilikuwa na theluji wakati huo. Hii inaweza kuonekana kwa kuwa kilele kimelainika. Vilima vidogo huonekana hapo kama ishara kuwa vilikuwa vizibo.

neg:
Msitu wa Kakamega
Msitu wa Kakamega oko katika Mkoa wa Magharibi, Kenya, kaskazini-magharibi mwa mji mkuu wa Nairobi, na karibu na mpaka na Uganda. Inasemekana kuwa mojawapo wa mabakio ya mwisho ya Kenya ya msitu wa mvua wa kale wa Guineo-Congolian uliozingira wakati mmoja bara la Africa

neg:
Msitu wa mvua
Misitu hii imepungua sana kutokana na kukatwa kwa miti na upanuzi wa kilimo.

neg:
Mlima Kenya
Ukanda ulio juu ni ambapo barafuto zimedidimia. Mimea bado haijaweza kuota hapo.
Mimea ya mlima hutofautiana na mwinuko na mwelekeo wa mlima. Mwinuko unapoongezeka, mimea huwa na marekebisho spesheli ili kuhimili jalidi na miale ya urujuanimno. Kwa mfano, mimea ya jenasi "Carduus", katika ukanda wa alpi ya kiafrika, hutumia majani kulinda jicho la ua kutokana na jalidi.

neg:
Kit Mikayi
Kit-Mikayi, pia hutajwa kama Kit Mikayi , Kitmikayi na Kitmikaye ni mwamba mkubwa uliyoko kwenye barabara ya Kisumu-Bondo magharibi mwa Kenya, karibu kilometa 29 magharibi mwa Kisumu. Kit-mikayi inamaanisha "Mawe ya mke wa kwanza" katika Dholuo, lugha ya Waluo.

neg:
Msitu wa Kakamega
Ikiwa ni pamoja na hifadhi ya wanyama pori, misitu huu umezingira takribani kilomita 230 za mraba, ambapo ni chini ya nusu ambayo kwa sasa inabakia kama misitu ya asili. Kuna maeneo mengi nyasi ilikokatwa na maeneo yaliyo bure Utajiri wa msitu huu kwa aina tofauti za ndege, wadudu na wanyama wa aina ya reptiles huifanya kuwa kivutio kikuu cha watalii wanaopenda kutazama ndege wapiga picha za wanyamapori. Hakuna shughuli kuu za kiutalii na Msitu Kakamega siyo kivutio kikuu cha watalii. Wanyama wakubwa ni nadra. Sehemu ya msitu pia ina makaazi ya wanyama ya kipekee ya aina ya nyanda za juu, lakini kwa ujumla, mimea na wanyama kwenye Msitu huu hazichapta kuchambuliwa kwa upana na sayansi. Hali ya hewa ni ya mvua sana kukiweko za zaidi ya mita mbili za mvua kwa mwaka. Misimu za mvua ni Aprili hadi Mei na Agosti hadi Septemba.

neg:
Kaunti ya Marsabit
Kaunti ya marsabit ni kavu. Ina Jangwa la Chalbi ambalo ni jangwa kweli la pekee katika Kenya. Kaunti za Marsabit, Turkana na Samburu hushiriki Ziwa Turkana. Mbuga ya Kitaifa ya Sibiloi hupatikana katika fuo za Ziwa Turkana katika upande wa Marsabit. Hifadhi ya Kitaifa ya Losai hupatikana katika mpaka wa Kaunti ya Marsabit na Samburu. Mlima Marsabit uko katika Hifadhi ya Kitaifa ya Marsabit. Mlima Kulal na Vilima vya Huri hupatikana katika kaunti hii.

neg:
Hifadhi ya Taifa ya Hell's Gate
Hifadhi ya Taifa ya Hell's Gate iko kusini mwa Ziwa Naivasha nchini Kenya, kaskazini magharibi mwa Nairobi. Mbuga ya Taifa ya Hell's Gate inapata jina lake kutokana na vifusi vyembamba vilivyovunjika kutoka kwa miinuko, kwa wakati mmoja ilikuwa vijito vya ziwa la kale lililolisha binadamu wa kwanza katika Bonde la Ufa. Ilianzishwa mwaka wa 1984. Mbuga hii ndogo inajulikana kwa wingi wake wa aina ya wanyamapori na kwa ajili mandhari yake. Hii ni pamoja na minara ya Fischer's Tower na Central Tower na Giba ya Hell's Gate. Hifadhi hii ya Taifa pia ni makao ya vituo vitatu vya nishati za mvuke zilizoko Olkaria. Hifadhi hii ina kambi tatu msingi na inajumuisha a Kituo cha Utamaduni wa Wamasai, kinachotoa elimu kuhusu kabila la Kimasai utamaduni na mila zake.

neg:
Mto Kiama
Mto Kiama unapatikana Kenya. Ni tawimto la mto Thika, ambao tena ni tawimto la mto Tana ambao ndio mrefu kuliko yote nchini na unaishia katika Bahari ya Hindi.

neg:
Ruangwa
Wilaya ina msitu mmoja wa hifadhi wa Serikali Kuu wenye ukubwa wa hekta 4.8 uliopakana na hifadhi ya milima ya Rondo. Pamoja na Wilaya kuwa na eneo kubwa la msitu, Wilaya bado inatilia mkazo upandaji wa miti. Miti 4,071,150 imepandwa kati ya mwaka 1998 na 2005, ikiwemo miti ya vivuli, matunda na mikorosho.

neg:
Msitu wa Mau
Maeneo ya misitu yana baadhi ya viwango vya juu kabisa ya mvua nchini Kenya Misitu ya Mau ni eneo kubwa ya vyanzo vya maji nchini Kenya Mito kadhaa huanza kutoka misitu hii, ikiwemo mto wa Ewaso Ng'iro (kusini), mto Sondu, Mto Mara na Mto Njoro. Mito hizi hulisha Ziwa Victoria, Ziwa Nakuru na Ziwa Natron Miteremko ya mashariki ya bonde la Mau imejazwa msitu wa Mau

neg:
Dubu Mkubwa (kundinyota)
Dubu Mkubwa - Ursa Major iko karibu na ncha ya anga ya kaskazini. Kwa hiyo inafika tu kidogo juu ya upeo wa macho kwa mtazamaji wa Tanzania; picha inaonyesha anga jinsi inavyoweza kutazamiwa huko Lamu- Kenya.

neg:
Kenya
Wale wanyama wakubwa watano wa Afrika wanapatikana Kenya: simba, chui, nyati, kifaru na ndovu. Wanyama wengine wengi wa pori na ndege hupatikana katika mbuga za taifa na hifadhi za wanyama hawa nchini.

neg:
Mto Kathunguru
Maji yake yanaishia katika ziwa la magadi linaloitwa Turkana na lililo kubwa kuliko maziwa yote ya Kenya. Ni pia ziwa la jangwani lililo kubwa kuliko yote duniani.

neg:
Mto Nasorr
Maji yake yanaishia katika ziwa la magadi linaloitwa Turkana na lililo kubwa kuliko maziwa yote ya Kenya. Ni pia ziwa la jangwani lililo kubwa kuliko yote duniani.

neg:
Mto Lenchukuti
Maji yake yanaishia katika ziwa la magadi linaloitwa Turkana na lililo kubwa kuliko maziwa yote ya Kenya. Ni pia ziwa la jangwani lililo kubwa kuliko yote duniani.

neg:
Ziwa Viktoria
Ziwa Viktoria (pia: Viktoria Nyanza, Ziwa Nyanza) ni ziwa kubwa la Afrika ya Mashariki lililopo baina ya Tanzania, Kenya na Uganda. Ni ziwa kubwa kuliko yote barani Afrika, na la pili duniani, baada ya Ziwa Superior ambalo lipo Amerika ya Kaskazini.

neg:
Mito ya Kenya
Mito ya Kenya ni mingi; humu imeorodheshwa baadhi tu pamoja na matawimto: Baadhi ya mito huenda ikaorodheshwa mara mbili kwa tahaja tofauti kidogo.

neg:
Msitu
Msitu ni mkusanyiko wa uoto asilia unaojumuisha miti mingi ya aina mbalimbali (kwa mfano: mipingo, mikoko n.k.) mimea na nyasi ambazo huweza kuwa fupi au ndefu.

neg:
Nanyuki
Maji ya mfereji katika Nanyuki ni baina ya maji safi kabisa katika Kenya, kwa sababu maji haya yanatoka mto wa Mlima Kenya. Maji yajiri kwa mifereji chini ya ufadhili wa uvutano kutoka mwanzo mpaka mafereji ya maji machafu.

neg:
Mto Aguli
Maji yake yanaishia katika ziwa la magadi linaloitwa Turkana na lililo kubwa kuliko yote ya Kenya. Ni pia ziwa la jangwani lililo kubwa kuliko yote duniani.

neg:
Myombo
Miti hii inaunda misitu isiyo minene hasa katika mazingira makavu kiasi ya Afrika ya Mashariki na Kusini hasa katika nchi Zimbabwe, Zambia, Msumbiji, Angola, Tanzania na Malawi. Misitu ya miyombo inafunika maeneo ya kilomita za mraba milioni 5.

neg:
Ziwa Nakuru
Ziwa Nakuru ni mojawapo ya maziwa ya magadi katika Bonde la Ufa. Linapatikana kusini mwa mji wa Nakuru, katika eneo la kati nchini Kenya na linazungukwa na Hifadhi ya Taifa ya Ziwa Nakuru. Hifadhi hiyo ilianzishwa mwaka 1961. Ilianza ndogo, ikizingira ziwa hilo maarufu na maeneo ya milima yaliyo karibu. Na sasa imeongezwa kujumuisha sehemu kubwa ya maeneo ya mbuga.

neg:
Uganda
Milima ya Ruwenzori ni kati ya milima mikubwa kabisa ya Afrika baada ya Kilimanjaro na Mlima Kenya.

neg:
Mto Natudau
Maji yake yanaishia katika ziwa la magadi linaloitwa Turkana na lililo kubwa kuliko maziwa yote ya Kenya. Ni pia ziwa la jangwani lililo kubwa kuliko yote duniani.

neg:
Kerio (mto)
Kerio ni kati ya mito mirefu ya Kenya.

neg:
Mto Muthiu
Mto Muthiu unapatikana katika kaunti ya Kitui, mashariki mwa Kenya.

neg:
Mlima Kenya
Makabila makuu wanaoishi kuzunguka Mlima Kenya ni Wakikuyu, Wameru, Waembu na Wamaasai. Hao wote huona mlima huo kama kipengele muhimu cha tamaduni zao.

neg:
Jangwa
Mto wa Ewaso Nyiro katika Kenya ya kaskazini kwa kawaida hukwisha katika nchi yabisi za Usamburu. Lakini kila baada ya miaka makumi kadhaa baada ya mvua kubwa sana inaendelea kuvuka jangwa la Somalia ya kusini na kufikia Bahari Hindi jinsi ilvyotokea wakati wa El-Nino 1998.

neg:
Mto Asasum
Maji yake yanaishia katika ziwa la magadi linaloitwa Turkana na lililo kubwa kuliko yote ya Kenya. Ni pia ziwa la jangwani lililo kubwa kuliko yote duniani.

neg:
Kenya
Kenya ina eneo kubwa wanapoishi wanyamapori likiwemo Masai Mara, ambapo nyumbu na wanyama wengi walanyasi hushiriki katika uhamaji kila mwaka. Uhamaji huo, hasa uhamaji wa nyumbu, hutokea Juni hadi Septemba na hushirikisha mamilioni ya wanyama. Tukio hili huwavutia sana wapigaji picha za sinema. Takribani nyumbu 250,000 huangamia kila mwaka katika uhamaji huu wa kutafuta lishe wakati wa kiangazi.

neg:
Msitu
Chini ya ufafanuzi wa matumizi ya ardhi, kuna tofauti kubwa juu ya mahali ambapo cutoff pointi ni kati ya msitu, kuni, na savanna. Chini ya ufafanuzi fulani, misitu yanahitaji viwango vya juu sana vya kifuniko cha miti, kutoka 60% hadi 100%, ukiondoa savanna na misitu ambayo miti ina chini ya kifuniko. Maelekezo mengine yanaona savanna kuwa aina ya misitu, na ni pamoja na maeneo yote yenye mti wa juu ya 10%.

neg:
Ziwa Magadi (Kenya)
Ziwa Magadi lipo kusini mwa Kenya katika mkoa wa Bonde la Ufa, kaskazini mashariki mwa Ziwa Eyasi. Wakati wa kiangazi 80% ya ziwa hili huwa limejaa Sodium kabonati na ni maarufu kwa aina mbali mbali za ndege zinazoishi kando kando ya ziwa hilo kwa mfano flamingo.

neg:
Mlima Kenya
Vilele virefu zaidi ni Batian (m 5,199), Nelion (m 5,188) na Lenana (m 4,985).

neg:
Mto Laga Tulu-Bor
Maji yake yanaishia katika ziwa la magadi linaloitwa Turkana na lililo kubwa kuliko yote ya Kenya. Ni pia ziwa la jangwani lililo kubwa kuliko yote duniani.

neg:
Msitu wa mvua
Nje ya kanda ya tropiki kuna misitu ya mvua kwenye pwani la magharibi ya Amerika Kaskazini, Chile, Tasmania, New Zealand, Japani na kwenye magharibi ya Kaukazi.

neg:
Kenya
Mazingira ya Kenya yanatishiwa na ongezeko kubwa la idadi ya watu na athari zake.
Mabaki ya mamba mkubwa ajabu wa zamani za Mesozoic Era, ambayo ni miaka milioni 200 iliyopita, yaligunduliwa nchini Kenya katika chimbo zilizochimbwa na wataalamu kutoka Chuo Kikuu cha Utah na Makavazi ya Kitaifa nchini Kenya miezi ya Julai hadi Agosti 2004 katika bonde la Lokitaung, karibu na Ziwa Turkana.

neg:
Jiografia ya Kenya
Mvua ya masika hunyesha kuanzia Aprili hadi Juni. Mvua ya vuli nayo hunyesha kuanzia Oktoba hadi Desemba. Wakati mwingine mvua hii huwa nyingi na aghalabu hunyesha wakati wa alasiri na jioni. Majira ya joto jingi ni kuanzia Februari hadi Machi nayo ya baridi ni Julai hadi Agosti.

neg:
Milima Aberdare
Mazingira kuu ndani ya milima hii ya Aberdare ni pamoja na Msitu ya mvua ambayo ina misitu ya mianzi na kisha moorland.
Pembe za magharibi ya mwinuko wa kilima haina wanyamapori wengi ikilinganishwa na miteremko wa misitu upande wa mashariki ambayo ni makazi kwa wanyamapori mbalimbali kwa upana. Kuna umati wa tembo, nyati, Nguruwe wa msitu na vilevile kifaru ambaye yuko hatarini. Aina za paka wanaweza kuonekana pamoja kama vile chui na paka wa dhahabu wa Kiafrika ambaye ni nadra . Wanyamapori wengine ambao wako hatarini ni pamoja na nguchiro wa aina ya Jackson. Tumbili wa rangi Nyeusi na nyeupe ambaye anajulikana sana kama Colobus na tumbili wa aina ya Sykes ni wengi katika sehemu hii, na vilevile ni ndogoro, forhi, mindi, paka wa aina ya serval na pongo.
Aberdares ina mimea mbalimbali tajiri. Kuna spishi za mimea 778i, spishi zingine ambazo zinapatikana katika Mbuga ya Kitaifa ya Aberdare, kutokana na mvua na kimo cha mbuga hii. Aina ya miti ni pamoja na mkulo, mtarakwa, mpodo na mlozilozi.

neg:
Chui
Licha ya umbo lake, mnyama huyu ni vigumu sana kuonekana mwituni. Sehemu nzuri za kuwaona chui katika afrika ni Sabi Sand Private Game Reserve huko Afrika ya Kusini, ambako chui wameyazoea magari ya safari na huonekana hata mchana kwa ukaribu kwelikweli. Huko Asia, huonekanakatika Mbuga ya Taifa ya Yala nchini Sri Lanka, ambako ni miongoni mwa seheme zenye chui wengi zaidi duniani, lakini hata hapa kuonekana hakujahakikishiwa kwasababu zaidi ya nusu ya mbuga imefungwa kwa jamii. Sehemu nyingine nzuri ya kuwona chui ni mbuga ya Taifa ya Wilpattu huko Sri Lanka, bila ya kusahau Madhya Pradesh na Uttarakhand huko India.

neg:
Kaunti ya Tharaka-Nithi
Kaunti ya Tharaka Nithi imepakana na kaunti za Meru, Embu, Kirinyaga, Nyeri na Kitui. Ina sehemu ya Msitu wa Mlima Kenya katika upande wa magharibi. Mto Tana hupitia katika kaunti hii. Mito inayotiririsha maji ndani ya Mto Tana na hupitia Tharaka Nithi kutoka Mlima Kenya ni: Mto Mutonga, Mto Thingithu, Mto Kathita, Mto Thanantu, Mto Thangatha, Mto Kithinu and Mto Ura.

neg:
Ziwa Naivasha
Ziwa Naivasha ni moja ya maziwa makubwa nchini Kenya.

neg:
Utalii nchini Kenya
Hifadhi hii imekuwa yenye shughuli kabambe na yenye watalii chungu nzima waliofurika furifuri ili kujionea maajabu ya Mlima Kenya. Huku kuna wanyama si haba ambao hutokea misitu iliyokaribia Mlima Kenya. Hapa watalii huzuru ili kuikwea milima na kuipata hewa safi.

neg:
Meru, Kenya
Kaunti ya Meru ni mahali pa kuzuru Ili kutembelea eneo za kuhifahia wanyama ambazo ni Samburu na Buffalo Springs Lewa Downs, ambazo ziko mbali kiasi kaskazini mwa Meru, pamoja na Samburu na Buffalo Springs kupitia Isiolo, na Hifadhi ya Taifa ya Meru, katika kaskazini mwa Meru, kupitia Maua katika vilima vya Nyambeni.

neg:
Madhara ya ongezeko la joto duniani
Mioto ya misitu nchini Indonesia imeongezeka pakubwa tangu mwaka wa 1997 pia. Mioto hii mara nyingi huanzishwa kimakusudi ili kuondoa msitu kwa ajili ya kilimo. Mioto hii inaweza kusababisha maeneo yenye kuni ya kaboni kushika moto katika kanda hiyo na gesi ya kaboni monoksaidi inayotolewa imekadiriwa, katika mwaka wa kawaida, kuwa 15% ya kiwango cha kaboni moksaidi kinachotolewa na uchomaji wa kuni za fosili.

neg:
Msitu mweusi
Mlima mkubwa ni Feldberg mwenye kimo cha mita 1,493m.

neg:
Ziwa Bogoria
Ziwa Bogoria ni ziwa alkali la chumvi, lililoko katika kanda la volkeno katika nusu-graben bonde la kusini la Ziwa Baringo, Kenya, kaskazini kidogo ya ikweta. Ziwa Bogoria, kama vile Ziwa Nakuru, Ziwa Elmenteita, na Ziwa Magadi kusini zaidi katika Bonde la Ufa, na Ziwa Logipi kaskazini, ni nyumbani kwa wakati mmoja kwa ukubwa duniani wakazi wa mindre heroe. Ziwa ni tovuti Ramsar na imekuwa hifadhi ya taifa imekuwa inalindwa tangu 29 Novemba 1973. Ziwa Bogoria ni vifupi (mita 10 kina juu), na inapata urefu wa kilomita 34 kwa kilomita 3.5 upana, pamoja na bonde la mifereji ya 700 km ².

neg:
Mto Kaiemute
Maji yake yanaishia katika ziwa la magadi linaloitwa Turkana na lililo kubwa kuliko maziwa yote ya Kenya. Ni pia ziwa la jangwani lililo kubwa kuliko yote duniani.

neg:
Mlima Kenya
Barafuto zinazidi kudidimia kila mwaka. Kila mwaka, theluji inayolimbikika katika majira ya baridi ni kidogo kuliko inayoyeyuka katika majira ya joto. Inabashiriwa kuwa hali ikiendelea hivyo, Mlima Kenya hautakuwa na theluji miaka 30 itakayokuja. Kupungua kwa barafuto kunasababishwa na kuongezeka kwa halijoto au kubadilika kwa tabia ya usimbishaji. Eneo la barafuto lilipimwa rasmi mara ya kwanza mwaka 1980 na kubainika kuwa ni 0.7 km .

neg:
Msitu
Misitu ni mazingira mazuri ya ardhi duniani, na yanasambazwa duniani kote.Misitu akaunti ya 75% ya uzalishaji mkuu wa msingi wa biosphere ya Dunia, na ina 80% ya mimea ya mimea ya Dunia. Uzalishaji wa msingi wa msingi unakadiriwa kufikia 21.9 gigatonnes kaboni kwa mwaka kwa ajili ya misitu ya kitropiki, 8.1 kwa misitu yenye joto, na 2.6 kwa misitu ya boreal.

neg:
Mlima
Mifano katika Afrika ni Mlima Kilimanjaro na Mlima Kenya.

neg:
Kenya
Eneo hili la milima ndilo la juu zaidi nchini Kenya (na la pili kwa urefu barani Afrika): Mlima Kenya, unaofikia urefu wa mita 5,199 (futi 17,0570) na ni eneo lenye mito ya barafu. Mlima Kilimanjaro () huweza kuonekana upande wa kusini, ng'ambo ya mpaka wa Kenya na Tanzania .

neg:
Msitu
Msitu wa mvua wa Amazoni ni msitu mkubwa zaidi na wa asili zaidi duniani.
Msitu wa koniferi katika Alpi za Uswisi (Hifadhi ya Taifa)
Milima ya Adirondack ya New York Kaskazini hufanya sehemu ya kusini ya mpito wa misitu ya mashariki ya Mashariki.
Misitu juu ya Mlima Dajt, Albania

neg:
Mlima Kenya
Juu ya misitu ni ukanda wa mianzi asilia. Ukanda huu huzunguka mlima isipokuwa sehemu ya kaskazini ambapo kuna upungufu wa mvua. Ni vigumu kupata spishi nyingine za mimea hapo kwa sababu uoto wa mianzi ni mzito na huzuia mimea mingine kumea.

neg:
Hifadhi ya Taifa ya Mlima Kenya
Mbuga ya Taifa ya Mlima Kenya , iliyoanzisha mwaka wa 1949, hulinda kanda inayozunguka Mlima Kenya. Awali ilikuwa ni hifadhi ya misitu kabla ya kutangazwa kama mbuga ya kitaifa. Hivi sasa ni mbuga ya taifa ndani ya hifadhi ya misitu ambayo imeizunguka.Mnamo Aprili mwaka wa 1978 eneo hilo lilifanywa hifadhi ya Biosphere ya UNESCO. Mbuga ya taifa na hifadhi ya misitu ziliunganishwa zikawa katika orodha ya Urithi wa Dunia wa UNESCO mwaka wa 1997.

neg:
Milima Aberdare
Aberdares iko katika sehemu ya vyanzo vya maji kwa mabwawa ya Sasumua na Ndakaini, ambazo hutoa zaidi ya maji kwa wakazi wa mji mkuu wa Kenya, Nairobi. Maeneo ya Msitu wa Mlima ni vyanzo vya Mto Tana, mto mkubwa zaidi nchini Kenya, ambayo husambaza maji kwa “Seven Fork hydropower plants” zinaotengeneza zaidi ya asilimia 55 ya jumla ya umeme nchini Kenya.

neg:
Elimu nchini Kenya
Chuo kongwe zaidi nchini Kenya ni Chuo Kikuu cha Nairobi. Vingine ni pamoja na vyuo vikuu vya Kenyatta, Chuo Kikuu cha Jomo Kenyatta cha Kilimo na Teknolojia, Chuo Kikuu cha Egerton, Moi, Chuo Kikuu cha Maseno na Chuo Kikuu cha Masinde Muliro cha Sayansi na Teknolojia (zamani kilijulikana kama Chuo Kikuu cha Magharibi).

neg:
Mlima Kenya
Kimo kinapoongezeka, halijoto hupungua zaidi na hewa hupungua, katika ukanda unaojulikana kama Alpi ya Kiafrika. Mazingira ya ukanda huo yanafanana tu na yale ya Safu ya Aberdare. Mimea mingi ya ukanda huo imejirekebisha ili kuweza kukabili halihewa.

neg:
Utalii nchini Kenya
Mbuga ya taifa ya Mlima Kenya , iliyoanzisha mwaka wa 1949, hulinda kanda inayozunguka Mlima Kenya. Awali ilikuwa ni hifadhi ya misitu kabla ya kutangazwa kama mbuga ya kitaifa. Hivi sasa ni mbuga ya taifa ndani ya hifadhi ya misitu ambayo imeizunguka.Mnamo Aprili mwaka wa 1978 eneo hilo lilifanywa hifadhi la Biosphere la UNESCO. Mbuga ya taifa na hifadhi ya misitu ziliunganishwa zikawa katika orodha ya Urithi wa Dunia wa UNESCO mwaka wa 1997.

neg:
Ukumbi wa Mikutano wa Kimataifa wa Kenyatta
Uwanja huu wa COMESA ni mkubwa na uko kando na bunge la Kenya. Mwaka 1999, onyesho kubwa zaidi kufanyika nchini Kenya, lililowaleta pamoja waonyeshi wa COMESA kutoka kila nchi, lilifanyika KICC. Miongoni mwa waliohudhuria walikuwa wakuu tisa wa nchi, waliokuja kuhudhuria mkutano wa Wakuu wa Nchi.
Uwanja huu unaweza kutumiwa kuhudumia maonyesho makubwa ama kuegeshea magari hadi 1,000.