query: Kalenda ya Gregori kiligunduliwa mwaka gani?

pos:
Kalenda ya Gregori
Kalenda ya Gregori ni kalenda ambayo leo inatumiwa zaidi kimataifa. Jina limetokana na Papa Gregori XIII aliyeamua kutumia kalenda hiyo tangu tar. 15 Februari 1582 badala ya Kalenda ya Juliasi.

neg:
Juni
Mwezi wa Juni ni mwezi wa sita katika Kalenda ya Gregori. Jina lake limetokana na jina la mungu wa Warumi "Juno".

neg:
Galileo Galilei
Alihamia chuo kikuu cha Padua alipofanya kazi kati ya 1592 na 1610. Alisikia kuhusu chombo kipya cha darubini (kionambali) kilichobuniwa na Mholanzi Hans Lipperhey akaiiga na kujenga ya kwake. Alikuwa mtu wa kwanza aliyetumia chombo hicho kwa kutazama mwezi, sayari na nyota. Aliona milima kwenye mwezi akawa mtu wa kwanza aliyeona miezi ya sayari Mshtarii.

neg:
Papa Gregori XI
Papa Gregori XI (takriban 1336 – 27 Machi 1378) alikuwa papa kuanzia tarehe 30 Desemba 1370 hadi kifo chake.

neg:
Mmonaki
Wamonaki wengine pia walichangia sana uenezaji wa Ukristo Ulaya, k.mf. [[Augustino wa Canterbury]] (+605), aliyetumwa [[Uingereza]] na [[Papa Gregori I]] (540-604), mmonaki wa kwanza kufikia Upapa, halafu [[Bonifas]] (672-754), mtume wa [[Ujerumani]] na [[mfiadini]].

neg:
Historia ya teolojia
Baadaye Tertuliani (155 hivi - 230 hivi), Hipoliti wa Roma (hadi 235), Origen (182 hivi - 251 hivi), Sipriani mfiadini (hadi 258). Mzushi aliyefuatwa na wengi zaidi wakati huo ni Arios (256-336).
Baada ya Mtaguso wa kwanza wa Nisea (325) kufikia uamuzi muhimu kuhusu mabishano yaliyotangulia, walizidi kujitokeza wanateolojia bora: Atanasi wa Aleksandria (298-373), Mababu wa Kapadokia (hasa Basili Mkuu, Gregori wa Nazianzo na Gregori wa Nisa mwishoni mwa karne ya 4), Ambrosi (340 hivi -397), Yohane Krisostomo (347-407), Jeromu (347 hivi - 420), Agostino wa Hippo (354-430), Sirili wa Aleksandria (376-444), Leo Mkuu (400 hivi - 461) na Gregori Mkuu (540 hivi - 604).

neg:
Kalenda ya Ethiopia
Kalenda huwa na mwaka wa miezi 13; miezi kamili 12 ya siku 30 na mwezi wa 13 mfupi wa siku 5 yaani jumla siku 365. Kila mwaka wa 4 ni mwaka mrefu ambako mwezi wa 13 huwa na siku 6 yaani siku 366 kwa jumla. Chanzo cha mwaka kinalingana na 11 Septemba ya kalenda ya Gregori (kalenda ya kimataifa), isipokuwa baada ya mwaka mrefu kinalingana na 12 Septemba na tofauti inasawazishwa katika mwaka mrefu wa kalenda ya Gregori.

neg:
Julai
Mwezi wa Julai ni mwezi wa saba katika Kalenda ya Gregori. Jina lake limetokana na jina la Julius Caesar wa Warumi (angalia pia Kalenda ya Juliasi). Kwa asili, mwezi huo wa Julai ulikuwa mwezi wa tano katika kalenda ya Warumi, na jina lake lilikuwa "Quintilis" kulingana na neno la Kilatini "quintus", maana yake ni "wa tano". Mwaka wa 153 KK, mwanzo wa mwaka ulitanguliza miezi miwili kutoka Machi kwenda Januari, na maana ya jina "Quintilis" ilipotea. Mwaka wa 44 KK, "Quintilis" ilibadilika kuitwa Julai (kwa Kilatini "Julii").

neg:
Gregori wa Nazianzo
Kwa Wakatoliki ni pia (tangu 1568, alipotangazwa na Papa Pius V) mwalimu wa Kanisa.

neg:
Historia ya Utawa
Wamonaki wengine pia walichangia sana uenezaji wa Ukristo Ulaya, k.mf. Augustino wa Canterbury (+605), aliyetumwa Uingereza na Papa Gregori I (540-604), mmonaki wa kwanza kufikia Upapa, halafu Bonifas (672-754), mtume wa Ujerumani na mfiadini.

neg:
Kalenda ya Gregori
Mfano bora la matatizo haya ni mapinduzi ya Urusi ya 1917. Chama cha Bolsheviki kilichukua utawala wa Urusi katika mchakato unaoendelea kuitwa "Mapinduzi ya Oktoba". Lakini sikukuu yake husheherekewa mwezi wa Novemba. Sababu yake ni ya kwamba mapinduzi yalitokea wakati kalenda ya kale bado ilikuwa kalenda rasmi ya Urusi ikatokea kwenye usiku wa 24/25 Oktoba 1917 kufuatana na kalenda ya Juliasi. Mwaka uliofuata 1918 Urusi ulijiunga na mfumo wa Kalenda ya Gregori. Kwa hiyo tarehe ya kumbukumbu ya mapinduzi ilisogezwa kufika mwezi wa Novemba.

neg:
Kalenda
Kalenda hizi hufuata awamu za mwezi. Kutoka mwezi mwandamu (=mwezi mpya) hadi mwezi mwandamu unaofuata ni muda wa siku 29 na nusu. 12 za vipindi hivi ni takriban sawa na mwaka 1 yaani kipindi hadi kurudia kwa majira kama joto au baridi. Lakini kuna tofauti kati ya mwaka wa jua unaotawala kurudi kwa majira baada ya siku 365 ¼ na muda wa miezi halisi 12 mwenye siku 354 pekee.

neg:
Darubini
Mfano wake ulichukuliwa na kuboreshwa na mwanaastronomia Mwitalia Galileo Galilei aliyeanza kuitumia mwaka 1610 kwa kuangalia nyota. Aligundua mara moja miezi ya sayari Mshtarii.

neg:
Kalenda ya Gregori
Menginevyo ilikuwa swali la siasa kama nchi zilipokea utaratibu mpya haraka au la. Kwa jumla nchi za kikatoliki ziliwahi kutumia kalenda mpya lakini nchi za kiprotestant zilichelewa kukubali zilizo nyingi zikapokea kalenda mpya kuanzia mwaka 1700. Kwa karne nyingi kalenda hii ilikuwa jambo la Ulaya ya Magharibi tu lakini ilienea pamoja na ukoloni.

neg:
Tarehe
Kwa jumla nchi kadhaa za Kiislamu hutumia kalenda ya Kiislamu kando ya kalenda ya kimataifa ya Gregori.

neg:
Gregori wa Nazianzo
Mwishoni mwa mwaka 382 akawa askofu wa Nazianzo lakini, baada ya mwaka mmoja, alirudi upwekeni Arianzo, alipofariki tarehe 25 Januari mwaka 389 au 390.

neg:
Kalenda ya Ethiopia
Tofauti na kalenda ya Gregori utaratibu wa mwaka mrefu kila mwaka wa nne unaendelea bila kituo.

neg:
Kalenda ya Gregori
Papa Gregori XIII kama kiongozi wa kiroho wa dunia ya kikatoliki (sehemu kubwa ya Ulaya) alitaka kusahihisha kasoro zilizoonekana katika kalenda ya awali. Tangu zamani za Waroma wa Kale hesabu ya wakati ilifuata Kalenda ya Juliasi iliyoanzishwa na Julius Caesar mwaka 46 KK. Kalenda hii ilikuwa na tatizo la kuwa urefu wa mwaka wake ulipita muda kamili ya mwaka wa jua kwa dakika 11 na sekondi 14 yaani mwaka wa kalenda hii ilikuwa mrefu mno muda wa dakika 11 kila mwaka. Kosa lilikuwa ndogo mwanzoni lakini lilizidi kuongezeka.

neg:
Ganimedi (Mshtarii)
Ganimedi ni moja ya miezi ya Mshtarii iliyotambuliwa mnamo mwaka 1610 na Galileo Galilei aliyekuwa mtu wa kwanza kutazama nyota kwa kutumia darubini.

neg:
Kalenda ya Gregori
Mwanzoni palikuwa na nchi chache tu zilizofuata kalenda mpya. Nje ya Italia zilifuata Hispania na Ureno katika Oktoba 1582, Ufaransa mwisho wa 1582.

neg:
Gregori wa Nisa
Gregori wa Nisa (Neocaesarea, 335 – Nisa, 395) alikuwa askofu wa Nisa miaka 372 - 376, 378 hadi kifo chake.

neg:
Kalenda ya Juliasi
Kwa sababu hiyo Mtaguso wa Trento wa Kanisa Katoliki uliamua kusahihisha kalenda. Ni Papa Gregori XIII aliyeita wataalamu waliofanya makadirio mapya.

neg:
Gregori wa Narek
Gregori wa Narek (kwa Kiarmenia Գրիգոր Նարեկացի, "Grigor Narekatsi"; 951 hivi - 1003 hivi) alikuwa mmonaki na padri wa Armenia maarufu kama mwanafalsafa, mwanateolojia na mtakatifu wa Kanisa la Kitume la Armenia.

neg:
Tarehe
Hii inafanana na nchi ya Israeli ambako tarehe za kalenda ya Kiyahudi zinaonyeshwa mara nyingi pamoja na tarehe za kalenda ya Gregori.

neg:
Krismasi
Lakini kadirio la tarehe 25 Desemba lina asili katika Misri pia. Kuanzia mwaka 200 (kwa mara ya kwanza katika maandishi ya Sixtus Julius Africanus) wataalamu nchini Misri waliona tarehe 14 Nisan ya kalenda ya Kiyahudi ambayo ni sawa na 25 Machi ilikuwa tarehe ya kufa kwake Kristo na pia siku ya utungaji mimba wake. Kwa kuongeza miezi tisa ya mimba inajitokeza 25 Desemba kama tarehe ya kuzaliwa.

neg:
Papa Gregori IX
Papa Gregori IX (takriban 1143 – 22 Agosti 1241) alikuwa papa kuanzia mwaka 1227 hadi kifo chake.

neg:
Papa Gregori I
Lakini mapema, kutokana na sifa na mang’amuzi yake, Papa Pelagio II alimfanya shemasi akamtuma kama balozi kwenye ikulu ya Konstantinopoli, alipobaki miaka sita akiendelea kuishi kimonaki na wenzake kadhaa kati ya fahari za mazingira ya Kikaisari. Majukumu yake makuu yalikuwa kukomesha mabaki ya mabishano kuhusu ubinadamu wa Kristo na hasa kupata msaada wa Kaisari dhidi ya uvamizi wa Walombardi nchini Italia. Hata miaka hiyo ilimuandaa kwa kazi zake za baadaye.

neg:
Papa Gregori V
Papa Gregori V (takriban 972 – 18 Februari, 999) alikuwa papa kuanzia 3 Mei, 996 hadi kifo chake. Jina lake la kuzaliwa lilikuwa Bruno.

neg:
Gregori wa Nazianzo
Mafundisho yake kuhusu Kristo, yanayotetea pia usahihi wa jina “Mama wa Mungu” kwa Bikira Maria, yalikuja kupitishwa na Mtaguso wa Efeso (431) na Mtaguso wa Kalsedonia (451).

neg:
29 Februari
29 Februari ni siku ya pekee katika Kalenda ya Gregori kwa sababu haipo kila mwaka.

neg:
Gregori Grassi
Anaheshimiwa na Kanisa hilo kama mtakatifu mfiadini tangu tarehe 1 Oktoba 2000, alipotangazwa na Papa Yohane Paulo II pamoja na wenzake 119 maarufu kama wafiadini wa China.

neg:
Gregori Grassi
Kabla ya hapo alitangazwa na Papa Pius XII kuwa mwenye heri tarehe 27 Novemba 1946.

neg:
Kalenda
Kalenda ya kimataifa (=Kalenda ya Gregori) huanza hesabu yake katika mwaka ulioaminiwa kuwa mwaka wa kuzaliwa kwa Yesu Kristo na hesabu hii huitwa baada ya Kristo. Hesabu hii imefikia baada ya mwaka 2010.

neg:
Kalenda ya Kiarmenia
Kalenda ya Kiarmenia ni aina ya kalenda iliyoanzishwa nchini Armenia na kutumiwa na watu Waarmenia au wenye asili ya Armenia. Hesabu yake ya miaka ilianza 552 katika Kalenda ya Gregori.

neg:
Basil wa Caesarea
Mwaka 358 alimualika Gregori wa Nazianzo ajiunge naye, halafu kwa pamoja walitunga "Filocalia", mkusanyo wa maandishi bora ya Origen. Baadaye Gregori akarudi kwao.

neg:
Kalenda ya Kiajemi
Mwaka unaanza kwenye 1 Farwardin ambayo ni sawa na 21 Machi, isipokuwa katika mwaka mrefu wa Kalenda ya Gregori ni 20 Machi.
Hesabu ya miaka unafuata hijra ya Mtume Muhamad, kwa hiyo hesabu inaanza katika mwaka 622 ya Gregori. Mwaka 2014 wa kimataifa unalingana na miaka 1392/1393 wa kalenda ya Kiajemi.

neg:
Papa Gregori XIII
Papa Gregori XIII (*7 Januari 1502 mjini Bologna, Italia; †10 Aprili 1585 mjini Roma) alikuwa papa wa Kanisa Katoliki kuanzia tarehe 13 Mei 1572 hadi kifo chake.

neg:
Gregori wa Narek
Tarehe 21 Februari 2015, Papa Fransisko alitangaza nia yake ya kumfanya mwalimu wa Kanisa, akatekeleza uamuzi huo tarehe 12 Aprili 2015.

neg:
Papa Gregori I
Alifariki Roma tarehe 12 Machi 604.

neg:
Papa Gregori I
Akilenga amani ya kudumu nchini Italia, kwa msaada wa Theodolinda, malkia Mkatoliki wa Walombardi, alifanikiwa kwanza kusimamisha mapigano na Walombardi kwa miaka mitatu (598-601), na kuanzia mwaka 603 kwa muda mrefu zaidi.

neg:
Novemba
Mwezi wa Novemba ni mwezi wa kumi na moja katika Kalenda ya Gregori. Jina lake
limetokana na neno la Kilatini "novem", maana yake ni "tisa", kwa vile katika kalenda
ya kale ya Warumi, mwezi huo ulikuwa wa tisa. Mwaka wa 153 KK lakini,
mwanzo wa mwaka ulitanguliza miezi miwili kutoka Machi kwenda Januari, na maana ya
jina lake Novemba ilipotea.

neg:
Pasaka ya Kikristo
Katika Ukristo kuna kalenda mbili zinazotumika, hivyo pia tarehe mbili za Pasaka. Kanisa la magharibi, yaani Wakatoliki wengi na Waprotestanti, hufuata Kalenda ya Gregori (ambayo imekuwa kalenda ya kawaida ya kimataifa), lakini Waorthodoksi wanaendelea kutumia kalenda iliyotangulia, yaani Kalenda ya Juliasi. Ndiyo maana mara nyingi Pasaka inaendelea kuadhimishwa katika Jumapili tofauti kati ya pande hizo mbili. Hata hivyo kuna majadiliano yenye lengo la kufikia makubaliano ili kuadhimisha Pasaka pamoja. Kwa sasa tofauti ya kalenda inaleta Kanisa la Mashariki kusheherekea Pasaka wakati mwingine hata katika mwezi wa Mei wa kalenda ya Gregori, ingawa kwao bado ni Aprili kufuatana na kalenda ya Juliasi.

neg:
Papa Gregori I
Vitabu vyake, hasa vya maadili na vya ufafanuzi wa Maandiko matakatifu unaolenga utekelezaji, barua 848 zilizotufikia pamoja na hotuba mbalimbali vinashuhudia kazi zake nyingi na ujuzi wake wa Biblia.

neg:
Mtaguso wa pili wa Konstantinopoli
Hatimaye Papa Gregori I (590-604) aliutambua kama mtaguso mkuu kwa sababu haukuharibu kitu. Hivyo Wakristo wengi wanahesabu mtaguso huo kuwa wa tano kati ya Mitaguso ya kiekumeni, ingawa lengo halikufikiwa, kwa kuwa Wamisri waliendelea kukataa mtaguso wa Kalsedonia.

neg:
Kalenda ya Kichina
Kalenda ya Kichina ni kalenda ya kidesturi inayoitwa pia kalenda ya Han. Inatumiwa nchini China na pia na watu wanaofuata utamaduni wa kichina penginepo duniani pamoja na Kalenda ya Gregori.

neg:
Fransisko wa Asizi
1227 Tarehe 19 Machi, baada ya kufa Honori III, kardinali Hugolino alichaguliwa kuwa Papa kama alivyotabiriwa na Fransisko akajichagulia jina la Gregori IX.

neg:
Maria kutolewa hekaluni
Kutoka Ukristo wa mashariki sikukuu ilienea katika monasteri za Italia Kusini katika karne ya 9, ikaingia katika liturujia ya Papa wa Avignon mwaka 1372 kwa agizo la Papa Gregori XI.

neg:
Mwaka wa Kanisa
Tofauti mojawapo kati ya mapokeo ya magharibi na mashariki kimsingi ni matengenezo ya kalenda ya Juliasi kuwa kalenda ya Gregori kuanzia karne ya 16; Kanisa Katoliki na Waprotestanti wamepokea kalenda ya Papa Gregori lakini Waorthodoksi wanaendelea kutumia kalenda ya Juliasi iliyotangulia kuwepo.

neg:
Gregori wa Nazianzo
Baada ya kujiunga na Basili (358) kwenye monasteri ya Annisoi, katika mkoa wa Ponto, na kumsaidia kutunga Filokalia, alirudi nyumbani alipotarajia kuishi upwekeni zaidi. Kumbe mwaka 361 baba yake aliamua kumpa upadrisho. Kwanza alikimbia, lakini baadaye alikubali kufuata maongozi ya Mungu yaliyozidi kumpeleka asikotaka mwenyewe, na akishinda silika yake ya aibu alitumia vipawa vyake kama mwandishi na mhubiri mahiri kwa ajili ya Kanisa.

neg:
Pasaka ya Kiyahudi
Kwa sababu kalenda ya Kiyahudi ni kalenda ya mwezi tarehe zake hubadilika katika hesabu ya kalenda ya Gregori yaani kalenda ya kawaida ya kimataifa. Kwa jumla Pasaka ya Kiyahudi inasheherekewa wakati wa miezi Machi au Aprili kwa sababu Nisan ni mwezi wa kwanza wa majira ya kuchipua.

neg:
Karne ya 8
Karne ya 8 ilikuwa kipindi cha miaka mia moja kati ya 701 na 800. Kikamilifu kilianza tarehe 1 Januari 701 na kuishia 31 Desemba 800. Namba zake zinafuata hesabu ya miaka "baada ya Kristo".

neg:
Agosti
Mwezi wa Agosti ni mwezi wa nane katika Kalenda ya Gregori. Jina lake limetokana na jina la Kaisari Augustus wa Warumi. Kwa asili, mwezi huo wa Agosti ulikuwa mwezi wa sita katika kalenda ya Warumi, na jina lake lilikuwa "Sextilis" kulingana na neno la Kilatini "sextus", maana yake ni "wa sita". Mwaka wa 153 KK, mwanzo wa mwaka ulitanguliza miezi miwili kutoka Machi kwenda Januari, na maana ya jina "Sextilis" ilipotea.

neg:
Gregori wa Narek
Tena anatajwa katika namba 2678 ya Katekisimu ya Kanisa Katoliki.

neg:
Kalenda ya Juliasi
Hivyo Caesar alimwajiri mtaalamu Mmisri Sosigenes atunge kalenda mpya inayofuata mzunguko wa jua. Kalenda hii iliitwa kwa heshima yake Kalenda ya Juliasi. Ilikuwa na miezi 12 yenye siku 30 au 31 na kipindi kimoja kifupi chenye siku 28 ambacho ni mwezi wa Februari ili kukamilisha siku 365 za mzunguko wa jua. Vipindi hivi viliendela kuitwa "mwezi/miezi" ingawa havikufuata tena mwendo wa mwezi mwenyewe. Kwa sababu muda wa mwaka wa jua ilijulikana kuwa na siku 365 1/4 kila mwaka wa nne siku ya nyongeza iliingizwa kama siku ya 29 ya mwezi wa Februari.

neg:
Gregori wa Nazianzo
Gregori, aliyezaliwa miaka 4 baada ya Mtaguso wa kwanza wa Nisea (325) uliolaani uzushi wa Ario, aliathiriwa na mapambano hayo ya kiimani maisha yake yote.

neg:
Gregori wa Nazianzo
Mwaka 372 Basili, akiwa askofu mkuu wa Kaisarea wa Kapadokia, alimteua kuwa askofu wa Sasima. Kutokana na upinzani wa Kaisari, Gregori hakuweza kwenda kamwe, akatawa huko Seleukia, lakini alipofiwa baba yake alirudi Nazianzo, aongoze Kanisa la huko.

neg:
Machi
Mwezi wa Machi ni mwezi wa tatu katika Kalenda ya Gregori. Jina lake limetokana na jina la mungu wa vita wa Warumi "Mars".

neg:
Dionysius Exiguus
Wakati wake ilikuwa jambo gumu kukadiria tarehe za kihistoria. Watu walitumia mahesabu mbalimbali. Wengi waliendelea na desturi ya zamani ya kutaja mwaka wa "konsuli" iliyokuwa cheo kikuu Roma mjini. Lakini makonsuli walibadilika kila mwaka ikawa utaratibu mgumu kwa kazi ya kihistoria. Wakristo wengi walifuata desturi ya Misri wakihesabu miaka tangu Diokletiano aliyekumbukwa kwa sababu mateso yake makali dhidi ya Wakristo. Lakini Dionysio hakupenda kukumbuka mtawala aliyedhulumu Wakristo. Hivyo alikadiria mwaka wa kuzaliwa kwake Yesu.

neg:
Mwaka
Kwa sababu hiyo kalenda ya Gregori inaongeza mwaka mrefu wa siku 366 katika utaratibu ufuatao:Katika kalenda mbalimbali kuna mahesabu tofauti ya muda wa mwaka.

neg:
Papa Gregori I
Gregori alizaliwa Roma, Italia, mwaka 540 hivi katika familia ya ukoo maarufu ya Anici, akiwa mtoto wa seneta Gordianus na wa Silvia, ambao wanaheshimiwa kama watakatifu. Shangazi zake Emiliana na Tarsila, wakiishi nyumbani mwao kwa sala na toba kama mabikira wa Kristo, walimtia pia hisia za Kikristo kweli. Kati ya mababu wake kulikuwa na Papa Felisi II (483-492) na Papa Agapito I (535-536).

neg:
13 Januari
Tarehe 13 Januari ni siku ya kumi na tatu ya mwaka. Mpaka uishe zinabaki siku 352 (353 katika miaka mirefu).
Wakristo wengi, wakifuata mapokeo ya Roma, huadhimisha kumbukumbu ya mtakatifu Hilari wa Poitiers, askofu na mwalimu wa Kanisa

neg:
Kalenda ya Juliasi
Tangu mwaka 1582 kalenda ya Gregori ilipoanzishwa ikawa leo kalenda ya kimataifa.

neg:
Omar Khayyam
Kama mwanahisabati aligundua usuluhisho wa milingano ya mchemraba pamoja na kipeo cha mchemraba. Mfalme alimwagiza 1073 kujenga jengo la kuangalia nyota. Akaendelea kutunga kalenda iliykuwa msingi wa kalenda ya jua ya Uajemi inayotumiwa hadi leo na kalenda hii imesifiwa kuwa kamili kushinda kalenda ya Gregori.

neg:
Kalenda ya Gregori
Kwa jumla kipindi tangu kuanzishwa kwa kalenda hadi kupoklewa katika nchi nyingi kilikuwa karibu miaka 300. Kipindi hiki cha kuwepo kwa kalenda mbili zilizofanana sana kinahitaji uangalifu mkubwa kwa upande wa wataalamu wa historia. Mara nyingi watu wa vijijini waliendelea kutumia hesabu ya zamani hata kama serikali kuu imeshatangaza matumizi ya kalenda ya Gregori. Hivyo hati mbalimbali zinaweza kutumia tarehe ambazo hazieleweki mara moja.

neg:
Gregori Mletamwanga
Baadaye Gregori alimuoa Miriam, binti wa mtawala wa Kiarmenia wa Kapadokia, wakapata watoto wawili, ambao pia wanaheshimiwa kama watakatifu: Vrtanes na Aristaces. Vrtanes aliendeleza ukoo, kumbe Aristaces akawa mwandamizi wa baba yake alipofariki. Hapo katikati Miriam na Gregori walitengana ili mume aweze kuingia umonaki, halafu Gregori alihama Kapadokia na kurudi Armenia ili kuiinjilisha kama fidia ya makosa ya baba yake.

neg:
Kalenda
Hesabu ya wiki haifuati kalenda ni kipindi cha siku 7 kinachorudia mfululizo bila kujali mwisho au mwanzo wa mwaka. Asili yake iko katika Mashariki ya Kati hasa Babeli ikasambazwa kupitia imani ya Uyahudi na Ukristo. Inaanza kwa siku ya Jumapili inayotazamiwa kidini kama siku ya kwanza ya uumbaji wa dunia na kwa wakristo pia siku ya ufufuo wa Yesu unaotazamiwa kama uumbaji wa pili. Kwa kusudi la kupanga maisha na hasa kazi wiki za mwaka zinahesabiwa kuanzia 1 - 52; hapo wiki ya kwanza na wiki ya mwisho kwa kawaida si kamili kwa sababu siku kadhaa zimo katika mwaka uliotangulia au kufuata.

neg:
Papa Gregori XVI
Papa Gregori XVI, O.S.B.Cam. (18 Septemba 1765 – 1 Juni 1846) alikuwa papa kuanzia tarehe 2 Februari 1831 hadi kifo chake.

neg:
Kalenda ya jua
Katika nchi zisizo karibu na ikweta kuna majira yenye tofauti kubwa kufuatana na mwendo wa jua angani. Kwa mfano kuna kipindi ambako jua halifiki kwenye kilele cha anga wakati wa mchana na muda wa mchana ni fupi. Kipindi hiki huwa na baridi na giza. Kinyume chake kuna kipindi ambako jua linaonekana masaa mengi kila siku na mchana ni mrefu. Hiki ni kipindi cha joto.
Kalenda ya jua inayojulikana zaidi ni Kalenda ya Gregori iliyokuwa kalenda ya kimataifa. Inatumia pia kipindi cha "mwezi" lakini miezi hii haina uhusiano tena na mwendo wa mwezi kama gimba la angani tena.
Kalenda zifuatazo hufuata mwendo wa jua:

neg:
Gregori wa Narek
Gregori ya Narek anaheshimiwa kama mtakatifu na Kanisa Katoliki la Armenia na Kanisa Katoliki lote, jina lake likiwemo katika orodha rasmi kwenye tarehe 27 Februari.

neg:
Kalenda ya Gregori
Kosa lilinyoshwa kwa kufuta siku kati ya 4 Oktoba ya 15 Oktoba mwaka 1582. Watu walienda kulala usingizi jioni ya 4 Oktoba 1582 wakaamka kesho yake tarehe 15 Oktoba 1582.

neg:
Kalenda ya Kiislamu
Huko Uajemi (Iran) na Afghanistan kuna mfumo tofauti wa kupanga wakati. Huko wanatumia kalenda ya jua wakihesabu muda wa mwaka ni siku 365 jinsi ilivyo katika kalenda ya Gregori. Kila mwaka unaanza kwenye sikusare ya machipuo yaani usawa wa muda wa usiku na mchana kwenye nusutufe ya kaskazini ya Dunia.

neg:
Papa Gregori XIII
Kalenda mpya hakuitunga mwenyewe, lakini aliita wataalamu katika kamati maalumu na kukubali mapendekezo waliyotoa tarehe 24 Februari 1582.

neg:
Gregori wa Nazianzo
Ni katika miaka hiyo ya mwisho, aliyoitumia katika masomo na maisha ya kiroho, kwamba aliandika sehemu kubwa ya mashairi yake, na hasa maisha yake mwenyewe, akipitia safari yake ya kiutu na ya Kikristo kama mtu wa Mungu aliyeonja mateso mengi katika ulimwengu uliojaa mabishano.

neg:
Kalenda ya Gregori
Kalenda ya Gregori inashika vizuri muda wa mwaka mwenyewe. Muda kamili wa mzunguko mmoja wa dunia kwenye mzingo wake ni siku 365.2425 kwa hiyo unazidi muda wa mizunguko 365 wa dunia kwenye kipenyo chake. Hivyo Kalenda ya Gregori inatumia utaratibu ufuatao wa kupatanisha tofauti hiyo:

neg:
Kiongozi Kalenda
Kalenda hii ilianzishwa tar. 3 Mei 1728 huko Herrnhut, Ujerumani na hadi leo ni mwongozo wa kiroho inayosomwa na watu wengi kila siku. Ingawa tangu mwanzo ilitolewa na Kanisa la Moravian leo hii hutumiwa katika nchi mbalimbali pia na Wakristo wasio Wamoravian. Kwa jumla makala milioni 1.5 huchapishwa na kuuzwa kila mwaka ambayo ni zaidi kuliko jumla la Wamoravian duniani.

neg:
Papa Gregori I
Alipokuwa na umri wa miaka 25 tu alifuata nyayo za baba yake katika shughuli za utawala na mwaka 572 alichaguliwa kuwa mkuu wa jiji la Roma. Kutokana na ugumu wa nyakati hizo, kazi hiyo ilimdai awajibike katika masuala mengi tofauti ikimuandaa kwa majukumu yake ya baadaye.

neg:
Papa Gregori II
Papa Gregori II alikuwa papa kuanzia 19 Mei 715 hadi kifo] chake tarehe 11 Februari 731.

neg:
Kalenda ya Juliasi
Miezi ya Septemba hadi Desemba inatunza kumbukumbu ya kwamba ilikuwa miezi ya saba hadi kumi katika kalenda ya kale ya kirumi.

neg:
Gregori Mtendamiujiza
Gregori alizaliwa Kaisarea Mpya (makao makuu ya mkoa wa Ponto, leo nchini Uturuki) mwaka 213 hivi.

neg:
Kalenda
Kalenda ya Kiyahudi inaanza hesabu katika mwaka ulioaminiwa kuwa uumbaji wa dunia na leo imefikia hesabu ya zaidi ya miaka 5770.

neg:
Gregori wa Nazianzo
Sikukuu yake inaadhimishwa mwezi Januari tarehe 2, 25 au 30, kadiri ya madhehebu.

neg:
Mwalimu wa Kanisa
Wa kwanza kutangazwa (mwaka 1298) ni mababu wa Kanisa wanne muhimu zaidi upande wa Magharibi: Ambrosi wa Milano, Agostino wa Hippo, Jeromu na papa Gregori I.

neg:
Kalenda ya Gregori
Utaratibu wa mwaka mrefu (tazama juu) ulipokelewa.

neg:
Karne ya 21
Karne ya 21 ni karne ya kisasa kufuatana na Kalenda ya Gregori. Ilianza tarehe 1 Januari 2001 na itamalizika tarehe 31 Desemba 2100.

neg:
Kalenda ya Gregori
Tatizo kwa maisha ya kanisa lilikuwa ya kwamba tarehe ya Pasaka liliendelea kusogea nyuma polepole na haikufuata tena utaratibu uliowekwa na mtaguso wa Nikea. Azimio hili katika mwaka 325 BK lilisema ya kwamba Pasaka itasheherekewa Jumapili ya kwanza baada ya mwezi mpevu wa kwanza baada ya 21 Machi (tarehe ya sikusare machipuo ambayo ni siku ya usawa wa mchana na usiku hivyo mwanzo wa majira ya kuchipua katika kaskazini ya dunia). Wakati wa Papa Gregori XIII tarehe ya sikusare ilikuwa imewahi siku 10 na kufika tayari 11 Machi! Kwa sababu hiyo mtaguso wa Trento wa kanisa katoliki katika mwaka 1563 uliamua kusahihisha kalenda.

neg:
Kalenda
Kalenda ya jua maarufu ni kalenda ya Gregori  iliyokwa kalenda ya kimatifa hasa.

neg:
Papa Gregori XIV
Papa Gregori XIV (11 Februari 1535 – 16 Oktoba 1591) alikuwa papa kuanzia tarehe 5 Desemba 1590 hadi kifo chake.

neg:
Papa Gregori I
Hivyo tarehe 3 Septemba 590 alishangiliwa na wakleri, maseneta na umati wa watu kwa kauli moja awe Papa wa 64. Ndiye mmonaki wa kwanza kufikia Upapa, ingawa hakutaka, hata akajaribu kukimbia, lakini bure. Ilimbidi akubali mapenzi ya Mungu, akaanza mara kuwajibika.

neg:
Desemba
Desemba ni mwezi wa kumi na mbili katika kalenda ya Gregori na ni kati ya miezi saba katika kalenda hiyo yenye siku 31.

neg:
Papa Gregori IV
Papa Gregori IV alikuwa papa kuanzia 20 Septemba 827 hadi kifo chake tarehe 11 Januari 844.

neg:
Januari
Mwezi wa Januari ni mwezi wa kwanza katika Kalenda ya Gregori. Jina lake limetokana na jina la mungu "Ianus" wa Warumi. Kwa Kilatini, "ianua" maana yake ni "mlango".

neg:
Gregori wa Narek
Gregori alifafanua kifumbo "Wimbo Ulio Bora" (mwaka 977, ambapo alipata upadirisho) na kuandika vitabu vingi vya mashairi, sala na hotuba, mbali ya Historia ya msalaba wa Aparan na kitabu kimoja dhidi ya Watondrakiti (Wapauliciani).

neg:
Gregori Mtendamiujiza
Wakati huo Gregori alikuwa na miaka 40, akaongoza jimbo lake miaka 13. Inasemekana kwamba alipofariki walikuwa wamebaki watu 17 tu wasio Wakristo. Inawezekana miujiza yake ilichangia mafanikio yake makubwa katika umisionari.

neg:
Gregori Mletamwanga
Wakati huo alitawala Tiridates III, mwana wa Khosrov II. Huyo aliagiza Gregori afungwe miaka 12 au 14 ndani ya kisima karibu na Artashat. Alitolewa mwaka 297 hivi ili amponye Tiridates III, aliyechanganyikiwa kabisa baada ya kusalitiwa na kaisari wa Dola la Roma Diocletian aliyevamia na kuteka maeneo mengi ya magharibi mwa . Armenia Kubwa.

neg:
Mwalimu wa Kanisa
Halafu mapapa wakaendelea kuongeza wengine. Wa mwisho kutangazwa kwa sasa ni Gregori wa Narek (12 Aprili 2015).

neg:
Gregori Mtendamiujiza
Gregori Mtendamiujiza, au Gregori wa Kaisarea Mpya, (213 hivi – 270 hivi) alikuwa askofu wa karne ya 3 maarufu kwa miujiza mingi aliyoipata kutoka kwa Mungu.

neg:
10 Desemba
Tarehe 10 Desemba ni siku ya 344 ya mwaka (ya 345 katika miaka mirefu). Mpaka uishe zinabaki siku 21.
Wakristo wengi, wakifuata mapokeo ya Roma, huadhimisha kumbukumbu ya mtakatifu Papa Gregori III, na ya mtakatifu Yohane Roberts, padri na mfiadini

neg:
Papa Gregori X
Papa Gregori X (takriban 1210 – 10 Januari 1276) alikuwa papa kuanzia mwezi Septemba 1271 hadi kifo chake.

neg:
Kalenda
Kutokana na migawanyo asilia ya wakati zilitokea njia mbalimbali jinsi ya kupanga wakati katika kalenda. Kutokana na hapo kuna hasa kalenda ya mwezi, kalenda ya jua na kalenda ya lunisolar (=kalenda jua-mwezi) inayounganisha mwaka kufuatana na mwendo wa jua na vipindi halisi vya mwezi.

neg:
Kalenda ya Gregori
Ni Papa Gregori XIII aliyeita wataalamu waliofanya makadirio mapya. Alifuata mapendekezo ya mtabibu Mwitalia Aloisius Lilius pamoja na padre na mwanahisabati Mjerumani Christopher Clavius.


query: Nchi ya Thailand ina idadi ya watu wangapi?

pos:
Uthai
Nchi ina wakazi zaidi ya milioni 67, hivyo inashika nafasi ya 20 duniani.

neg:
Kisô
Kisô ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Laos na Uthai inayozungumzwa na Wasô. Idadi ya wasemaji wa Kisô imehesabiwa kuwa watu 118,000 nchini Laos (2005) na watu 70,000 nchini Uthai (2006). Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisô iko katika kundi la Kikatuiki.

neg:
Kichin ya Asho
Kichin ya Asho (pia Kiasho) ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Myanmar na Bangladesh inayozungumzwa na Waasho. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kichin ya Asho imehesabiwa kuwa watu 30,000 nchini Myanmar na 4000 nchini Bangladesh. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kichin ya Asho iko katika kundi la Kisal.

neg:
Kikhmu
Kikhmu ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Laos, Vietnam, Uthai na China inayozungumzwa na Wakhmu. Mwaka wa 2005 idadi ya wasemaji wa Kikhmu nchini Laos imehesabiwa kuwa watu 614,000. Pia kuna wasemaji 56,500 nchini Vietnam (1999), 31,400 nchini Uthai (2000) na 1600 nchini China (1990). Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikhmu iko katika kundi la Kikhmuiki.

neg:
Uthai
Neno "Thai" (ไทย) linamaanisha "uhuru" kwa Kithai ni pia jina la kundi kubwa la watu nchini ambao ni Wathai (75-85%), mbali na Wathai-Wachina (12%).

neg:
Kilao
Kilao ni lugha ya Kitai-Kadai nchini Laos, Vietnam na Kamboja inayozungumzwa na Walao. Mwaka wa 2005, idadi ya wasemaji wa Kilao nchini Laos imehesabiwa kuwa watu zaidi ya milioni tatu. Pia kuna wasemaji 18,500 nchini Kamboja (2009) na 10,000 nchini Vietnam (2007). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kilao iko katika kundi la Kitai ya Kusini-Magharibi.

neg:
Kisila
Kisila ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Vietnam na Laos inayozungumzwa na Wasila. Mwaka wa 1995 idadi ya wasemaji wa Kisila imehesabiwa kuwa watu 1770 nchini Uchina. Pia kuna wasemaji 710 nchini Vietnam (2009). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kisila iko katika kundi la Kingwi.

neg:
Thane
Thane ni mji wa Uhindi katika jimbo la Maharashtra. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mnamo mwaka wa 2004, mji una wakazi wapatao milioni 1.4 wanaoishi katika mji huu. Mji upo m 15 kutoka juu ya usawa wa bahari. Eneo lake ni 147 km².

neg:
Mkoa wa Thái Nguyên
Thái Nguyên ni mkoa wa Vietnam. Mji mkuu ni Thái Nguyên. Eneo lake ni 3,526.2 km². Mwaka 2010 wakazi 1.131.300 walihesabiwa.

neg:
Kiakeu
Kiakeu ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina, Myanmar, Uthai na Laos inayozungumzwa na Waakeu. Mwaka wa 2004 idadi ya wasemaji wa Kiakeu imehesabiwa kuwa watu 10,000 nchini Uchina na 1000 nchini Myanmar. Pia kuna wasemaji 1000 nchini Laos (1996) na 400 nchini Uthai (2006). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiakeu iko katika kundi la Kingwi.

neg:
Kithu-Lao
Kithu-Lao ni lugha ya Kitai-Kadai nchini Vietnam inayozungumzwa na Walao. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kithu-Lao imehesabiwa kuwa watu 200 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kithu-Lao iko katika kundi la Kitai ya Kusini-Magharibi.

neg:
Kitho
Kitho ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Vietnam inayozungumzwa na Watho. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kitho imehesabiwa kuwa watu 68,400. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kitho iko katika kundi la Kicuoi.

neg:
Kimaleng
Kimaleng (pia Kipakatan) ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Vietnam na Laos inayozungumzwa na Wamaleng. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kimaleng nchini Laos imehesabiwa kuwa watu 500. Pia kuna wasemaji 300 nchini Vietnam (1996). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kimaleng iko katika kundi la Kichut.

neg:
Bunge la Tanzania
Majimbo yanatofautiana kwa kiasi kikubwa katika idadi ya wakazi. Wastani ya Tanzania bara ni mbunge mmoja kwa wakazi 227,461. Kuna majimbo katika mikoa ambako mbunge mmoja anawasilisha watu wengi zaidi kama vile Dar es Salaam (wakazi 546,542/mbunge 1), Mwanza (346,999) na Kagera (309,953). Kinyume chake kuna majimbo mengine ambako mbunge anawasilisha watu wachache kama vile Pwani(wakazi 133.104/mbunge), Katavi (128.513), Njombe (120.795) au Lindi (112.192).

neg:
Kishan
Kishan ni lugha ya Kitai-Kadai nchini Myanmar, Uchina na Uthai inayozungumzwa na Washan. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kishan nchini Myanmar imehesabiwa kuwa watu milioni tatu na laki mbili. Pia kuna wasemaji 95,000 nchini Uthai (2006). Idadi ya wasemaji nchini Uchina haijulikani Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kishan iko katika kundi la Kitai ya Kusini-Magharibi.

neg:
Kimarma
Kimarma ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Bangladesh na Uhindi inayozungumzwa na Wamarma. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kimarma nchini Bangladesh imehesabiwa kuwa watu 150,000. Pia kuna wasemaji 30,600 nchini Uhindi (2001). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kimarma iko katika kundi la Kingwi-Burma. Wengine huiangalia kuwa sawa na lugha ya Kirakhine nchini Myanmar.

neg:
Umoja wa Nchi za Asia ya Kusini-Mashariki
Takriban theluthi moja ya watu hawa ni Waislamu (milioni 240) walioko hasa Indonesia na Malaysia. Uthai, Myanmar, Laos, Kambodia na Vietnam wako hasa wafuasi wa Ubudha.

neg:
Kirawang
Kirawang ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Myanmar na Uhindi inayozungumzwa na Warawang. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kirawang nchini Myanmar imehesabiwa kuwa watu 62,000. Pia kuna wasemaji 1000 nchini Uhindi (2011). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kirawang iko katika kundi la Kinungish.

neg:
Kichin-Falam
Kichin ya Falam (pia Kifalam au Kihalam) ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Myanmar na Uhindi inayozungumzwa na Wahalam. Mwaka wa 1983 idadi ya wasemaji wa Kichin ya Falam nchini Myanmar imehesabiwa kuwa watu 69,000. Pia kuna wasemaji 38,300 nchini Uhindi (2001). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kichin ya Falam iko katika kundi la Kisal.

neg:
Kinepali
Kinepali ni lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Nepal, Uhindi na Bhutan inayozungumzwa na Wanepali. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kinepali nchini Nepal imehesabiwa kuwa watu 12,300,000. Pia kuna wasemaji 2,870,000 nchini Uhindi (2001) na 156,000 nchini Bhutan (2006). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kinepali iko katika kundi la Kiaryan.

neg:
Kikamta
Kikamta (au Kirangpuri) ni lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Bangladesh na Uhindi inayozungumzwa na Wakamta. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kikamtaimehesabiwa kuwa watu milioni kumi nchini Bangladesh na watu milioni tano nchini Uhindi. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kikamta iko katika kundi la Kiaryan.

neg:
Bangladesh
Kati ya nchi kubwa, Bangladesh inaongoza kwa msongamano wa watu. Uzazi umepunguzwa sana na kampeni za udhibiti wake zilizofanywa miaka ya mwisho.

neg:
Kithai-Song
Kithai-Song ni lugha ya Kitai-Kadai nchini Uthai inayozungumzwa na Wathai. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kithai-Song imehesabiwa kuwa watu 32,300. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kithai-Song iko katika kundi la Kitai ya Kusini-Magharibi.

neg:
Kiakha
Kiakha ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Myanmar, Uchina, Laos na Uthai inayozungumzwa na Waakha. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kiakha imehesabiwa kuwa watu 200,000 nchini Myanmar, 240,000 nchini Uchina, 66,100 nchini Laos na 56,600 nchini Uthai. Pia kuna wasemaji 1260 nchini Vietnam (1995). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiakha iko katika kundi la Kichina.

neg:
Tony Jaa
Tatchakorn Yeeramu (maarufu zaidi duniani kama Tony Jaa na nchini Thailand kama Jaa Phanom; alizaliwa 5 Februari 1976) ni msanii wa karate wa Thailand, mwigizaji, mtendaji wa choreographer, mchezaji, mkurugenzi, na mtawala wa Buddha.

neg:
Gabon
Umma hasa kwa ujumla yasemekana ni kama watu milioni 1.5 lakini mambo haya yamebaki bila kuwaziwa.

neg:
Thimphu
Mji na mazingira yake una wakazi 50,000 ni mji mkubwa nchini. Anwani ya kijiografia ni 27°28′00″N, 89°38′30″E. Thimphu iko katika magharibi ya nchi ndogo kando la mto Wang Chu kwenye kimo cha 2,736 m.

neg:
Tahiti
Tahiti ni kisiwa kikuu cha Polinesia ya Kifaransa. Kiko upande wa kusini-magharibi wa funguvisiwa ya Tuamotu. Eneo la kisiwa ni 1045 km². Mji mkubwa kabisa kisiwani huitwa Faaa. Mwaka wa 2012, idadi ya watu kisiwani imehesabiwa kuwa 183,645. Watu wakaao kisiwani kwa Tahiti huongea Kitahiti.

neg:
Kithai ya Kusini
Kithai ya Kusini ni lugha ya Kitai-Kadai nchini Uthai inayozungumzwa na Wathai. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kithai ya Kusini imehesabiwa kuwa watu milioni nne na nusu. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kithai ya Kusini iko katika kundi la Kitai ya Kusini-Magharibi.

neg:
Kikhua
Kikhua ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Laos na Vietnam inayozungumzwa na Wakhua. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kikhua imehesabiwa kuwa watu 2000 nchini Laos na 3000 nchini Vietnam. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kikhua iko katika kundi la Kikatuiki.

neg:
Tanzania
Idadi ya watu kwa mujibu wa sensa ya mwaka 2012 ilikuwa 44,928,923 (nchi ya 30 duniani) kutoka 34,443,603 waliohesabiwa katika sensa ya mwaka 2002.

neg:
Tsunami
Tarehe 26 Desemba 2004 lilitokea tetemeko la ardhi chini ya Bahari Hindi karibu na pembe ya kaskazini ya Sumatra kwenye mstari ambako bamba la Uhindi linajisukuma chini ya bamba dogo la Burma. Siku ile km 1,200 za pembizo la bamba la Uhindi zilisogea mbele katika muda wa dakika chache kwa urefu wa takriban mita 15 chini ya bamba la Burma. Bamba la juu lilisukumwa na kupaa juu hadi mita 30. Mshtuko huo ulianzisha wimbi kubwa chini ya bahari lililotoka juu kwa umbo la tsunami iliyoua takriban watu 275,000.

neg:
Sudan Kusini
Inakadiriwa kwamba Sudan Kusini ina wakazi 12,340,000 (2015), lakini kutokana na ukosefu wa sensa kwa miongo kadhaa, makisio haya yaweza kuwa si sahihi.

neg:
Indonesia
Nchi ina wakazi 238,452,952 (2004) hivyo ina nafasi ya nne kati ya mataifa makubwa duniani. Ni nchi yenye Waislamu wengi kuliko nyingine zote duniani. Makabila asili ni 300 hivi; kubwa zaidi ni Wajava (42 %).

neg:
Kithai
Kithai ni lugha ya taifa na lugha rasmi ya nchini Thailand pamoja na kuwa lugha mama ya Wathai, kikundi kikubwa cha Thailand.

neg:
Sri Lanka
Idadi ya wakazi ni takriban milioni 20.

neg:
Kitai-Pao
Kitai-Pao (pia Kitai-Hang-Tong) ni lugha ya Kitai-Kadai nchini Vietnam na Laos inayozungumzwa na Watai. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kitai-Pao nchini Vietnam imehesabiwa kuwa watu 10,000. Pia kuna wasemaji 3,300 nchini Laos (1995). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kitai-Pao iko katika kundi la Kitai ya Kusini-Magharibi.

neg:
Uthai
Uthai "(pia: Siam, Thailand, Tailandi, Thailandi, Tailendi)" ni ufalme katika Asia ya Kusini-Mashariki.

neg:
Funguvisiwa la Malay
Watu zaidi ya 380,000,000 wanaishi juu yake, na nchi za Brunei, Singapore, Malaysia Mashariki, Indonesia, Ufilipino na Timor Mashariki ziko katika funguvisiwa hilo.

neg:
Vietnam
Lakini utafiti kutoka nje unataja namba tofauti, hasa kwa dini za jadi, kwamba zinafuata na 45.3% za wakazi wote, na kwamba wasio na dini yoyote ni 29.6%.

neg:
Vietnam
Bunge la nchi hii ina wabunge 498. Bunge hii ina nguvu juu ya serikali na mahakama. Mawaziri wa nchi huchaguliwa kutoka kwa hili bunge. Bunge huongozwa na mwenyekiti

neg:
Kilahu
Kilahu ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina, Myanmar, Laos, Vietnam na Uthai inayozungumzwa na Walahu. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kilahu imehesabiwa kuwa watu 280,000 nchini Uchina. Pia kuna wasemaji 200,000 nchini Myanmar (2012), 32,000 nchini Uthai (2001), 8700 nchini Laos (1995) na 9650 nchini Vietnam (2009). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kilahu iko katika kundi la Kingwi.

neg:
Umaskini
Kati yao, milioni 347.1 hivi walikuwa Afrika Kusini kwa Sahara (35.2% za wakazi) na 231.3 Asia Kusini (13.5%), lakini ufukara ni changamoto kwa nchi zote duniani.

neg:
Taiwan
Wakazi walio wengi ni Wachina wa Han. Kuna pia wakazi asilia waongeao lugha tofautitofauti.

neg:
Kithai ya Kaskazini
Kithai ya Kaskazini (pia Kilanna au Kikam-Mueang) ni lugha ya Kitai-Kadai nchini Uthai inayozungumzwa na Wathai. Mwaka wa 1983 idadi ya wasemaji wa Kithai ya Kaskazini nchini Uthai imehesabiwa kuwa watu milioni sita. Pia kuna wasemaji 29,500 nchini Laos (2005). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kithai ya Kaskazini iko katika kundi la Kitai ya Kaskazini.

neg:
Kiaheu
Kiaheu ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Uthai na Laos inayozungumzwa na Waaheu. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kiaheu imehesabiwa kuwa watu 450 nchini Uthai na wasemaji 250 nchini Laos. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiaheu iko katika kundi la Kiviet-Muong.

neg:
Kilahu-Shi
Kilahu-Shi ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina, Myanmar, Uthai na Laos inayozungumzwa na Walahu. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kilahu-Shi imehesabiwa kuwa watu 117,000 nchini Uchina, 60,000 nchini Myanmar, 15,000 nchini Uthai na 3000 nchini Laos. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kilahu-Shi iko katika kundi la Kingwi.

neg:
Kisanthali
Kisanthali ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Uhindi, Bangladesh na Nepal inayozungumzwa na Wasanthali. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kisanthali nchini Uhindi imehesabiwa kuwa watu 5,940,000. Pia kuna wasemaji 225,000 nchini Bangladesh (2011) na wasemaji 49,900 nchini Nepal (2011). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kisanthali iko katika kundi la Kimunda.

neg:
Tajikistan
Idadi ya wakazi ni milioni 8.6.
Sehemu kubwa ya nchi ni milima ya Pamir yenye kimo kati ya mita 3600 na 4400.

neg:
Kichin-Khumi
Kichin ya Khumi (au Kikhumi) ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Bangladesh, Uhindi na Myanmar inayozungumzwa na Wachin. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kichin ya Khumi nchini Myanmar imehesabiwa kuwa watu 60,000. Pia kuna wasemaji 2090 nchini Bangladesh (2005). Idadi ya wasemaji nchini Uhindi haijulikani. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kichin ya Khumi iko katika kundi la Kisal.

neg:
Uthai
Imepakana na Laos, Kambodia, Malaysia na Myanmar.

neg:
Vietnam
Kwa jumla kuna wakazi milioni 86.5 million.

neg:
Pol Pot
Yeye katika urais wake wa udikteta, ambapo serikali yake ilifanya wakazi wa mijini hoja ya nchi kufanya kazi katika mashamba ya pamoja na juu ya kazi ya kulazimishwa miradi. Madhara ya pamoja ya kunyonga, mazingira magumu ya kazi, utapiamlo na umaskini, huduma ya matibabu ukasababisha vifo vya takriban asilimia 25 ya Cambodia ya idadi ya watu. Katika yote, wastani wa 1 hadi 3 ya watu milioni (nje ya idadi ya watu ya zaidi kidogo ya milioni 8) walimuua kama matokeo ya sera yake ya miaka minne ya uwaziri mkuu wake.

neg:
Tasmania
Leo hii kuna takriban watu nusu milioni kisiwani.

neg:
Kichin ya Anu-Hkongso
Kichin ya Anu-Hkongso (pia Kianu-Hkongso) ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Myanmar inayozungumzwa na Waanu na Wakhongso. Mwaka wa 2008 idadi ya wasemaji wa Kichin ya Anu-Hkongso imehesabiwa kuwa watu 4000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kichin ya Anu-Hkongso iko katika kundi la Kimru.

neg:
Mongolia
Ni nchi kubwa ya 19 duniani lakini kuna wakazi wachache tuː jumla milioni 2.6 hivyo msongamano wa watu ni mdogo sana.

neg:
Kicao-Lan
Kicao-Lan ni lugha ya Kitai-Kadai nchini Vietnam inayozungumzwa na Wacao-Lan. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kicao-Lan imehesabiwa kuwa watu 169,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kicao-Lan iko katika kundi la Kitai ya Kati.

neg:
Bangkok
Kuna mahekalu 400 ya Ubuddha mjini hasa Wat Phra Kaew.

neg:
Mkimbizi
Kuhusiana na kuwapa makao mapya "waliotoka", mnamo mwaka wa 2008 wakimbizi 65,548 walipewa makao mapya katika nchi 26, ongezeko kutoka idadi ya 49,868 ya mwaka wa 2007. Idadi kubwa zaidi ya waliosaidiwa na Ubalozi wa Umoja wa Mataifa wa Wakimbizi kutoka walikuwa kutoka nchi za Thailand (16.807), Nepal (8.165), Syria (7.153), Jordan (6.704) na Malaysia (5.865). Kumbuka kwamba hizi zilikuwa nchi za kutoka ambapo wakimbizi walipewa makao mapya, si nchi zao za kiasili.

neg:
Kicoong
Kicôông ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Vietnam inayozungumzwa na Wacôông. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kicôông imehesabiwa kuwa watu 2030. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kicôông iko katika kundi la Kingwi.

neg:
Kikuy
Kikuy ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Uthai, Kamboja na Laos inayozungumzwa na Wakuy. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kikuy nchini Uthai imehesabiwa kuwa watu 400,000. Pia kuna wasemaji 42,800 nchini Laos (2005) na 10,000 nchini Kamboja. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikuy iko katika kundi la Kikatuiki.

neg:
Kilü
Kilü ni lugha ya Kitai-Kadai nchini Uchina, Myanmar, Laos, Vietnam na Uthai inayozungumzwa na Walü. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kilü nchini Uchina imehesabiwa kuwa watu 280,000. Pia kuna wasemaji 123,000 nchini Laos (2005), 60,000 nchini Myanmar (2013), 4960 nchini Vietnam (1999) na 83,000 nchini Uthai (2001). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kilü iko katika kundi la Kitai ya Kusini-Magharibi.

neg:
Kitamang ya Mashariki
Kitamang ya Mashariki ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Nepal na Uhindi inayozungumzwa na Watamang. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kitamang ya Mashariki imehesabiwa kuwa watu 1,180,000 nchini Nepal na 17,500 nchini Uhindi. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kitamang ya Mashariki iko katika kundi la Kibodish.

neg:
Wanyasa
Mwaka 2010 walikadiriwa kuwa 500,000.

neg:
Maputo
Mji una wakazi 1,200,000 (pamoja na mitaa ya nje: 1,800,000). Uchumi wake unategemea sana bandari yake kwenye hori ya Maputo ya Bahari Hindi.

neg:
Wayao (Tanzania)
Mwaka 2001 idadi ya Wayao ilikadiriwa kuwa 1,942,000, ambao kati yao 1,000,000 wanaishi Malawi, 450,000 ni wakazi wa Msumbiji, na 492,000 wako Tanzania

neg:
Kihalang
Kihalang ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Laos na Vietnam inayozungumzwa na Wahalang. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kihalang imehesabiwa kuwa watu 13,500 nchini Vietnam na 4000 nchini Laos. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kihalang iko katika kundi la Kibahnariki.

neg:
Kistieng-Bulo
Kistieng-Bulo ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Vietnam na Kamboja inayozungumzwa na Wastieng. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kistieng-Bulo imehesabiwa kuwa watu 45,000 nchini Vietnam na watu 6540 nchini Kamboja. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kistieng-Bulo iko katika kundi la Kibahnariki.

neg:
Mkoa wa Bà Rịa - Vũng Tàu
Bà Rịa - Vũng Tàu ni mkoa wa Vietnam. Mji mkuu ni Bà Rịa. Eneo lake ni 1,987.4 km². Mwaka 996,682 wakazi walihesabiwa.

neg:
Kinaga ya Tase
Kinaga ya Tase ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uhindi na Myanmar inayozungumzwa na Wanaga. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kinaga ya Tase nchini Uhindi imehesabiwa kuwa watu 40,100. Idadi ya wasemaji nchini Myanmar ni 60,000 (2010). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kinaga ya Tase iko katika kundi la Kisal.

neg:
Pol Pot
Utafiti wa kisasa ina ziko 20,000 makaburi ya halaiki kutoka Khmer Rouge zama zote juu ya Cambodia. Tafiti mbalimbali na makadirio ya vifo katika kati ya 740,000 na 3,000,000 - kawaida ya kuwasili katika takwimu kati ya 1.7 milioni na 2.2 milioni, na labda nusu ya wale vifo kuwa kutokana na mauaji, na wengine kuwa inatokana na njaa na ugonjwa huo. Idadi ya watu uchambuzi na Patrick Heuveline unaonyesha kwamba kati ya 1.17 na 3.42 milioni Cambodians waliuawa. Demographer Marek Sliwinski alihitimisha kwamba angalau 1.8 milioni waliuawa kuanzia mwaka 1975 hadi 1979 juu ya misingi ya jumla ya idadi ya watu kupungua. Mtafiti Craig Etcheson ya Nyaraka Katikati ya Cambodia unaonyesha vifo vya kati ya 2 na 2.5 milioni, na "uwezekano mkubwa zaidi" takwimu ya 2.2 milioni. Baada ya miaka mitano ya kutafiti baadhi ya 20,000 kaburi maeneo, anahitimisha kuwa "haya makaburi ya halaiki vyenye mabaki ya 1,386,734 waathirika wa utekelezaji". Umoja wa Mataifa ya uchunguzi taarifa 2-3 milioni wafu, wakati UNICEF inakadiriwa kuwa milioni 3 walikuwa wameuawa. Khmer Rouge wenyewe alisema kuwa milioni 2 waliouawa—ingawa wao kuhusishwa wale vifo na baadae Kivietinamu uvamizi. Na mwishoni mwa miaka ya 1979, Umoja wa Mataifa na shirika la Msalaba Mwekundu viongozi walikuwa onyo kwamba mwingine 2.25 milioni Cambodians inaweza kufa kwa njaa kutokana na "karibu na uharibifu wa Cambodia jamii chini ya utawala wa ousted Waziri Mkuu Pol Pot", ambao wengi wao walikuwa kuokolewa na misaada ya kimataifa baada ya Kivietinamu uvamizi. ziada 300,000 Cambodians njaa na kifo kati ya 1979 na 1980, kwa kiasi kikubwa kama matokeo ya madhara baada ya Khmer Rouge sera.

neg:
Pol Pot
Khmer Rouge pia classified watu kulingana na yao ya kidini na kikabila asili. Chini ya uongozi wa Pol Pot, Khmer Rouge alikuwa na sera ya serikali atheism. dini Zote walikuwa marufuku, na ukandamizaji wa wafuasi wa Uislamu, Ukristo, na Ubuddha ilikuwa ya kina. Karibu 25,000 Buddhist watawa walikuwa kinyama na serikali. serikali kutawanywa vikundi vya watu wachache, akipinga yao ama kusema lugha yao au mazoezi yao ya forodha. Wao hasa walengwa Waislamu, Wakristo, Magharibi elimu wasomi, elimu ya watu kwa ujumla, watu ambao walikuwa na mawasiliano na nchi za Magharibi au na Vietnam, watu wenye ulemavu, na kikabila Kichina, Laotians, na Kivietinamu. Baadhi walikuwa kuweka katika S-21 kambi kwa ajili ya kuhojiwa kuwashirikisha mateso katika kesi ambapo kukiri ilikuwa muhimu kwa serikali. Wengine wengi walikuwa summarily kunyongwa.

neg:
Kimaa (Vietnam)
Kimaa ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Vietnam inayozungumzwa na Wamaa. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kimaa imehesabiwa kuwa watu 33,300. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kimaa iko katika kundi la Kibahnariki.

neg:
Kimon
Kimon ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Myanmar na Uthai inayozungumzwa na Wamon. Mwaka wa 2004 idadi ya wasemaji wa Kimon nchini Myanmar imehesabiwa kuwa watu 743,000. Pia kuna wasemaji 108,000 nchini Uthai (2000). Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimon iko katika kundi la Kimoniki.

neg:
Kithai ya Kaskazini-Mashariki
Kithai ya Kaskazini-Mashariki (pia Kiisan) ni lugha ya Kitai-Kadai nchini Uthai inayozungumzwa na Wathai. Mwaka wa 1983 idadi ya wasemaji wa Kithai ya Kaskazini-Mashariki imehesabiwa kuwa watu milioni 15. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kithai ya Kaskazini-Mashariki iko katika kundi la Kitai ya Kusini-Magharibi.

neg:
Kilamet
Kilamet ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Laos na Uthai inayozungumzwa na Walamet. Mwaka wa 2005 idadi ya wasemaji wa Kilamet nchini Laos imehesabiwa kuwa watu 19,800. Nchini Uthai kuna wasemaji 100 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kilamet iko katika kundi la Kipalaungiki.

neg:
Uthai
Tangu tarehe 19 Septemba 2006 nchi imetawaliwa na kamati ya jeshi. Jeshi ilipindua serikali ya waziri mkuu Thaksin Shinawatra bila kumwaga damu. Viongozi wa kijeshi walipatana na mfalme kwamba wataandaa uchaguzi mpya.

neg:
Kitai-Nüa
Kitai-Nüa ni lugha ya Kitai-Kadai nchini Uchina, Vietnam, Myanmar na Laos inayozungumzwa na Watai. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kitai-Nüa nchini Uchina imehesabiwa kuwa watu 540,000. Pia kuna wasemaji 72,400 nchini Myanmar (1983), 70,000 nchini Vietnam (2007) na 35,000 nchini Laos (1995). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kitai-Nüa iko katika kundi la Kitai ya Kusini-Magharibi.

neg:
Uthai
Mji mkuu na mji mkubwa ni Bangkok (ukiwa na wakazi milioni 8).

neg:
Orodha ya nchi kufuatana na wakazi
Hii ni orodha ya nchi huru zote, maeneo ya kujitegemea na maeneo mengine yanayotambuliwa na UM na pia Taiwan kufuatana na idadi ya wakazi.

neg:
Kithai
Karibu watu milioni 70/75 wanazungumza lugha hii.

neg:
Kiphu-Thai
Kiphu-Thai ni lugha ya Kitai-Kadai nchini Vietnam, Laos na Uthai inayozungumzwa na Waphu-Thai. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kiphu-Thai nchini Uthai imehesabiwa kuwa watu 470,000. Pia kuna wasemaji 187,000 nchini Laos (2005) na 209,000 nchini Vietnam (2002). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiphu-Thai iko katika kundi la Kitai ya Kusini-Magharibi.

neg:
Kinaga ya Konyak
Kinaga ya Konyak ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uhindi na Myanmar inayozungumzwa na Wanaga. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kinaga ya Konyak nchini Uhindi imehesabiwa kuwa watu 248,000. Pia kuna wasemaji 2000 nchini Myanmar (2010). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kinaga ya Konyak iko katika kundi la Kisal.

neg:
Pol Pot
Cambodia jeshi ilikuwa kushindwa, serikali alipopinduliwa na Pol Pot walikimbilia Thai eneo la mpaka. Katika januari 1979, Vietnam imewekwa serikali mpya chini ya Khmer Rouge defector Heng Samrin, linajumuisha wa Khmer Rouge ambao walikimbia na Vietnam ili kuepuka purges. Pol Pot hatimaye regrouped na yake ya msingi wafuasi katika Thai mpaka eneo ambapo yeye alipata malazi na msaada. Katika nyakati tofauti katika kipindi hiki, yeye ilikuwa iko katika pande zote za mpaka. Serikali ya kijeshi ya Thailand kutumika Khmer Rouge kama buffer nguvu ya kuweka Kivietinamu mbali kutoka mpakani. Thai kijeshi pia alifanya fedha kutoka shehena ya silaha kutoka China na Khmer Rouge. Hatimaye, Pol Pot upya ndogo nguvu ya kijeshi katika magharibi ya nchi kwa msaada wa Jamhuri ya Watu wa China. PRC pia ulianzishwa Sino-Kivietinamu Vita duniani wakati huu.

neg:
Kimin-Nan
Kimin-Nan ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Wahan. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kimin-Nan nchini Uchina imehesabiwa kuwa watu milioni 25.7. Pia kuna wasemaji katika nchi zifuatazo: 13,100 nchini Brunei (2006), 77,600 ndani ya Hong Kong (2006), milioni 15 nchini Taiwan (1997), 700,000 nchini Indonesia (1982), 2,660,000 nchini Malaysia (2000), 592,000 nchini Ufilipino (1982), 333,000 nchini Singapuri (2010), na 1,080,000 nchini Uthai (1984). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kimin-Nan iko katika kundi la Kichina.

neg:
Ulaanbaatar
Ulaanbaatar (pia: Ulan Bator; Kimongolia Улаанбаатар - ""mshujaa mwekundu"") ni mji mkuu wa Mongolia mwenye wakazi 844,818. Sehemu ya wakazi hufuata mapokeo ya Mongolia wakiishi mjini miezi ya baridi tu lakini miezi ya joto huhamahama kwenye hema pamoja na mifugo yao.

neg:
Mkimbizi
Baada ya msafara wa kutoka wa Watibeti wa mwaka 1959, kuna zaidi ya Watibeti 150,000 wanaoishi nchini Uhindi, wengi katika makazi katika Dharamsala, Mysore, na Nepal. Hawa ni pamoja na watu ambao wamekimbia kwa kuikwea milima ya Himalaya wakitoroka eneo la Tibet, wakiwa na watoto wao na wajukuu wao. Nchini Uhindi idadi kuu ya Watibeti wanaozaliwa nchini humo bado hawana uraia na wao hubeba hati iitwayo Kadi ya Utambulisho inayotolewa na serikali ya Uhindi badala ya pasipoti. Waraka huo unasema kuwa uraia wa mtu mwenye kuubeba waraka ni wa Kitibeti. Ni waraka huo ambao mara nyingi hukataliwa kama hati halali ya kusafiri katika idara nyingi za forodha na uhamisho. Wakimbizi wa Kitibeti pia humiliki Kitabu cha Kijani Kibichi kinachotolewa na Serikali ya Tibet Uhamishoni kwa haki na wajibu kuelekea utawala huu.

neg:
Kits'ün-Lao
Kits'ün-Lao ni lugha ya Kitai-Kadai nchini Vietnam inayozungumzwa na Walao. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kits'ün-Lao imehesabiwa kuwa watu 10,000. Uainishaji wa lugha ya Kits'ün-Lao kwa ndani zaidi haujulikani.

neg:
Ghana
Nguvukazi ya Ghana katika mwaka wa 2008 ilikuwa jumla ya watu milioni 11.5. Uchumi unaendelea kutegemea sana kilimo ambacho huchangia 37% ya Pato la Taifa na kutoa ajira kwa kwa 56% ya watu wanaofanya kazi, hasa wenye ardhi ndogo. Sekta ya viwanda ni sehemu ndogo tu ya uchumi wa Ghana iliyochangia kwa ujumla 7.9% ya Pato la Taifa mnamo 2007.

neg:
Kisedang
Kisedang ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Vietnam na Laos inayozungumzwa na Wasedang. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kisedang nchini Vietnam imehesabiwa kuwa watu 97,000. Pia kuna wasemaji 520 nchini Laos. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kisedang iko katika kundi la Kibahnariki.

neg:
Kitai-Dam
Kitai-Dam ni lugha ya Kitai-Kadai nchini Vietnam, Laos, Uchina na Uthai inayozungumzwa na Watai. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kitai-Dam nchini Vietnam imehesabiwa kuwa watu 699,000. Pia kuna wasemaji 50,000 nchini Laos (1995), 20,000 nchini Uchina (1995) na 700 nchini Uthai (2004). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kitai-Dam iko katika kundi la Kitai ya Kusini-Magharibi.

neg:
Uturuki
Uturuki una wakazi zaidi ya milioni 76. Wengi wao (70-75%) ni Waturuki.

neg:
Kihmong-Njua
Kihmong-Njua ni lugha ya Kihmong-Mien nchini Vietnam, Myanmar, Uchina, Uthai na Laos inayozungumzwa na Wahmong. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kihmong-Njua imehesabiwa kuwa watu 100,000 nchini Laos, 40,000 nchini Uchina, 60,000 nchini Uthai na 10,000 nchini Myanmar. Idadi ya wasemaji nchini Vietnam haijulikani. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kihmong-Njua iko katika kundi la Kichuanqiandian.

neg:
Uhindi
Kwa eneo ina nafasi ya saba duniani, lakini kwa idadi ya wakazi (1,276,267,000 mwaka 2015) ni nchi ya pili baada ya China. Kati ya nchi za kidemokrasia ndiyo yenye watu wengi zaidi duniani. Tena inakadiriwa kwamba miaka ya hivi karibuni itapiku China.

neg:
Kikaren ya S'gaw
Kikaren ya S'gaw ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Myanmar na Uthai inayozungumzwa na Wakaren. Mwaka wa 1983 idadi ya wasemaji wa Kikaren ya S'gaw nchini Myanmar imehesabiwa kuwa watu 1,280,000. Pia kuna wasemaji 200,000 nchini Uthai (2006). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kikaren ya S'gaw iko katika kundi la Kikareniki.

neg:
Bhutan
Wabhutan walio wengi huishio mlimani wako karibu kiutamaduni na kilugha na watu wa Tibet na Burma. Hao hufuata dini ya Ubuddha (67-75%) ambayo ndiyo dini rasmi. Lugha za jamii hiyo zinazotumika nchini humo ni 23. Mojawapo, Kidzongkha, ndiyo lugha rasmi.

neg:
Kimal
Kimal ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Laos na Uthai inayozungumzwa na Wamal. Mwaka wa 1995 idadi ya wasemaji wa Kimal nchini Laos imehesabiwa kuwa watu 23,200. Pia kuna wasemaji 3000 nchini Uthai (1982) ambapo huitwa Kit'in. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimal iko katika kundi la Kikhmuiki.

neg:
Biashara
Nchini Thailand, kwa mfano, ni lazima "kujiandikisha" kiasi fulani cha mtaji kwa kila mfanyakazi, na kulipa ada kwa serikali kwa kiwango cha mtaji kilichoandikishwa. Hakuna mahitaji ya kisheria kuthibitisha kuwa mtaji huu kweli hupo, kinachoitajika pekee ni kulipa ada yenyewe.

neg:
Ghana
Nchi ya Ghana ina idadi ya watu inayokadiriwa kuwa milioni 27.

neg:
Kichin-Thado
Kichin ya Thado (pia Kikuki) ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Myanmar na Uhindi inayozungumzwa na Wachin. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kichin ya Thado nchini Uhindi imehesabiwa kuwa watu 243,000. Pia kuna wasemaji 26,200 nchini Myanmar (1983). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kichin ya Thado iko katika kundi la Kisal.


query: Mto mkubwa China ni gani?

pos:
Jamhuri ya Watu wa China
Kuna mito mikubwa; mrefu zaidi ni Yangtse (km 6,300), Hwangho au Mto Njano, Xi Jiang au mto wa Magharibi, Mekong, Mto wa Lulu, Brahmaputra na Amur. Mito hiyo yote ina vyanzo vyake katika milima mikubwa yenye usimbishaji mwingi, ikibeba maji kwenda tambarare pasipo mvua nyingi.

neg:
Mto Lofia
Maji ya mto huo yanaishia Bahari Hindi kupitia Ruaha Mkuu na mto Rufiji.

neg:
Beijing
Beijing "(pia: Peking)" ni mji mkuu wa China. Iko kaskazini-mashariki mwa nchi. Rundiko la jiji lina wakazi wapitao milioni 15.

neg:
Shanghai
Shanghai ni mji mkubwa kuliko yote nchini China wenye wakazi milioni 14 ambao pamoja na rundiko la jiji ni takriban milioni 20. Iko mdomoni mwa mto Yangtze.

neg:
Kongo (mto)
Kongo na tawimito yake inapita katika eno kubwa la misitu ya mvua duniani (Amazonas pekee inapita katika msitu wa mvua mskubwa zaidi). Ikipita pande zote za ikweta, upande wa kaskazini na pia kusini, sehemu fulani ya beseni yake huwa na majira ya mvua muda wowote.

neg:
Mto Tangini
Maji yake yanaishia katika mto Tana, ambao ndio mrefu kuliko yote nchini, na hatimaye katika bahari ya Hindi.

neg:
Mto
Chanzo cha mto mara nyingi ni chemchemi au ziwa au maungano ya vijito vidogo. Mto hufuata mwendo wake kwa mtelemko hadi mwisho wake baharini au ziwani au kwa mto mwingine. Kama mto ni mdogo huitwa kijito. Mto mkubwa sana kama Kongo au Nile unaweza kuitwa mto mkubwa au jito.

neg:
Mto Kianthuzi
Maji yake yanaishia katika mto Tana, ambao ndio mrefu kuliko yote nchini, na hatimaye katika bahari ya Hindi.

neg:
Mto Chania (Makueni)
Mto Chania (Makueni) unapatikana katika kaunti ya Makueni, kusini mwa Kenya.

neg:
Mto Win Gonzo
Maji yake yanaishia katika mto Tana, ambao ndio mrefu kuliko yote nchini, na hatimaye katika bahari ya Hindi.

neg:
Danubi (mto)
Danubi inaanza Ujerumani ambako mito midogo ya Brigach na Breg inakutana karibu na mji Donaueschingen katika eneo la Msitu Mweusi. Danubi inaishia Romania katika delta yake kwenye Bahari Nyeusi.
Danubi ni mto wa nchi kumi. Kwenye 1070 km (37 %) za mwendo wake mto ni mpaka wa nchi fulani. Mto haupiti hata kidogo ndani ya Kroatia, Bulgaria, Ukraine na Moldova lakini ni mstari wa mpaka wa nchi hizi zinagusana na Danubi tu ukingoni wa mto upande mmoja. Inapita katika nchi zifuatazo au kugusa mipaka yao:

neg:
Niger (mto)
Njia ya upinde ya mto Niger ilichanganya wataalamu wa Ulaya pamoja na Waarabu kwa karne nyingi. Waroma wa kale walifahamu mto ule mkubwa karibu na Timbuktu wakafikiri ya kwamba unaendelea kujiunga na mto Nile. Mtaalamu Mwarabu Ibn Battuta alifikiri hivyo pia.

neg:
Yangtze (mto)
Kuna miji mingi mikubwa inayotegemea mto huu na machafuko kutoka ya viwanda vyao yamekuwa tatizo.

neg:
Mto Chania (Nyeri)
Ni tawimto la mto Sagana ambao unaingia katika mto Tana ambao ndio mrefu kuliko yote nchini na unaishia katika Bahari ya Hindi.

neg:
Jiografia ya Urusi
Urusi ni nchi penye maji mengi. Kuna beseni za utiririshaji 20. Mito mikubwa ilikuwa njia za kwanza za usafiri na mawasiliano. Mto Volga ni mto mrefu wa Ulaya na njia muhimu ya usafiri. Miji minne mikubwa (kati ya miji 13 mikubwa zaidi nchini) iko kando la Volga: Nizhny Novgorod, Samara, Kazan na Volgograd. Mto Kama unaotoka milima ya Ural na kuelekea magharibi unapojiunga na Volga katika Jmahuri ya Tatarstan ni muhimu pia.

neg:
Mto Tyaa
Maji yake yanaishia katika mto Tana, ambao ndio mrefu kuliko yote nchini, na hatimaye katika bahari ya Hindi.

neg:
Niger (mto)
Niger ni mto mkubwa kabisa wa Afrika ya Magharibi na mto mrefu wa tatu barani Afrika ukiwa na mwendo wa km 4.374. Njia yake ni kama upinde ikianza Guinea katika nyanda za juu za Futa Djallon kuelekea kaskazini-mashariki kupitia Mali hadi Niger. Karibu na mji wa Timbuktu inageukia kuelekea mashariki, halafu mashariki-kusini kupitia Benin na Nigeria hadi kufika mdomo wa delta yake kwenye Ghuba ya Guinea ya bahari ya Atlantiki.

neg:
Mto Kanginga
Maji yake yanaishia katika mto Tana, ambao ndio mrefu kuliko yote nchini, na hatimaye katika bahari ya Hindi.

neg:
Mto Chania (Nakuru)
Mto Chania (Nakuru) unapatikana katika kaunti ya Nakuru nchini Kenya.

neg:
Mto Dalai
Maji yake yanaishia Bahari Hindi kupitia mto Rufiji.

neg:
Missouri (mto)
Mto Missouri ni mto mkubwa wa Marekani na tawimto muhimu zaidi la Mississippi. Ni mto mrefu kushinda ule wa Missisippi na ni mto mrefu katika Amerika ya Kaskazini.

neg:
Mto Kandongu
Maji yake yanaishia katika mto Tana, ambao ndio mrefu kuliko yote nchini, na hatimaye katika bahari ya Hindi.

neg:
Mto Wikyuu
Maji yake yanaishia katika mto Tana, ambao ndio mrefu kuliko yote nchini, na hatimaye katika bahari ya Hindi.

neg:
Mto Kaihungu
Maji yake yanaishia katika mto Tana, ambao ndio mrefu kuliko yote nchini, na hatimaye katika bahari ya Hindi.

neg:
Mto Gunia
Maji yake yanaishia katika mto Tana, ambao ndio mrefu kuliko yote nchini, na hatimaye katika Bahari Hindi.

neg:
Mto Kagera
Mto Kagera (kwa Kinyarwanda: Akagera) ni kati ya mito inayounda mto Nile, pia ni mto mkubwa kabisa wa kuingia ziwa la Viktoria Nyanza.

neg:
Mto Yinzyei
Maji yake yanaishia katika mto Tana, ambao ndio mrefu kuliko yote nchini, na hatimaye katika bahari ya Hindi.

neg:
Jamhuri ya Watu wa China
Kutokana na madawa ya kilimo na maji machafu ya viwanda, mito na maziwa ya China hupambana na machafuko makali; mwaka 2007 ziwa Tai lilisafishwa kwa gharama kubwa mno kwa sababu maji hayakufaa tena kwa mahitaji ya binadamu (maji ya bomba).

neg:
Nile
Mto wa Nile (pia: Naili; kwa Kiarabu  ,النيل an-nīl) ni mto mkubwa upande wa mashariki ya bara la Afrika. Mara nyingi hutajwa kuwa pia ni mto mrefu kabisa duniani kushinda mto Amazonas. Kutoka Ziwa la Viktoria Nyanza hadi mdomo wake kwenye Bahari ya Mediteranea Nile inavuka nchi za Uganda, Sudan Kusini, Sudan na Misri kwa urefu wa km 6,650.

neg:
Amur
Amur (Kirusi: Амур; Kichina: heilong jiang) ni mto mkubwa wa Asia ya Mashariki ambao ni mpaka kati ya Urusi na China kwa maelfu ya kilomita.

neg:
Mto Njombe
Mto Njombe ni mto wa Tanzania unaoanzia katika mkoa wa Mbeya, unapitia mpakani mwa mkoa wa Singida na mkoa wa Iringa. Hatimaye huingia katika mto Kisigo, tawimto la Ruaha Mkuu, unaotiririka hadi kuingia mto Rufiji ambao unaishia katika Bahari Hindi.

neg:
Jamhuri ya China
Yenye wafuasi wengi ni Ubuddha (35.1%), Utao (33%), Ukristo (3.9%, wakiwemo Waprotestanti 2.6% na Wakatoliki 1.3%) na Yiguandao (3.5). Wenyeji wengi ni Wakristo.

neg:
Mto Kitamaa
Maji yake yanaishia katika mto Tana, ambao ndio mrefu kuliko yote nchini, na hatimaye katika bahari ya Hindi.

neg:
Vita ya Japani na Urusi ya 1905
Urusi ilitafuta bandari mpya kwa jeshi la maji. Bandari ya pekee kwa manowari kubwa upande wa Pasifiki ilikuwa Vladivostok lakini mji huu ulikuwa kaskazini mno na wakati wa majira ya baridi bahari iliganda kuwa barafu ikazuia mwendo wa meli. Hivyo Warusi walitafuta bandari upande wa kusini pasipo na matatizo ya barafu. Walipatana na China juu ya mkataba wa kukodi rasi ya Liaodong pamoja na bandari ya Port Arthur iliyopo kwenye pwani la Bahari ya China upande wa magharibi wa Korea.

neg:
Jamhuri ya Watu wa China
China ikiwa na wakazi milioni 1,376 ni nchi yenye watu wengi zaidi duniani. Historia yake yote iliona tena na tena vipindi vya njaa kutokana na idadi kubwa ya watu wake. Msongamano wa watu kwa wastani ni wakazi 145 kwa kilomita ya mraba. Lakini tofauti ziko kubwa kati ya miji mikubwa ambako milioni 115 wanakaa kwenye eneo la km² 50,000 na Tibet yenye watu 2 tu kwa kilomita ya mraba.

neg:
Mto Kanyuango
Maji yake yanaishia katika mto Tana, ambao ndio mrefu kuliko yote nchini, na hatimaye katika bahari ya Hindi.

neg:
Mto Kamunyuni
Maji yake yanaishia katika mto Tana, ambao ndio mrefu kuliko yote nchini, na hatimaye katika bahari ya Hindi.

neg:
Mto Mfwalsi
Maji ya mto huo yanaishia Bahari Hindi kupitia Ruaha Mkuu na mto Rufiji.

neg:
Yangtze (mto)
Mto Yangtze ("pia:" Changjiang) ni mto mkubwa nchini China na pia mto mrefu wa Asia yote. Duniani huhesabiwa kama mto mrefu wa tatu baada ya Amazonas na Naili).

neg:
Mto Chingwelu
Mto Chingwelu ni kati ya mito ya mkoa wa Ruvuma (Tanzania Kusini) ambayo maji yake yanaishia katika bahari Hindi kupitia mto Ruvuma.

neg:
Mto Kithina
Maji yake yanaishia katika mto Tana, ambao ndio mrefu kuliko yote nchini, na hatimaye katika bahari ya Hindi.

neg:
Mto Maoungulu
Maji yake yanaishia Bahari Hindi kupitia mto Rufiji.

neg:
Yangtze (mto)
Katika historia mwendo wa Yangtze ilikuwa mpaka kati ya China ya kaskazini na China ya kusini.

neg:
Jamhuri ya Watu wa China
Mji mkuu ni Beijing lakini Shanghai ndio mji mkubwa zaidi.

neg:
Myanmar
Mto Ayeyarwady ni mto mkubwa wa Myanmar wenye urefu wa km 2,170. Bonde lake ni la rutuba na lina wakazi wengi.

neg:
Tuul (mto)
Tuul (Kimongolia: Туул гол) ni mto muhimu wa Mongolia. Mto una urefu wa km 704 na beseni ya km² 49,840.

neg:
Mto Timuangu
Maji yake yanaishia katika mto Tana, ambao ndio mrefu kuliko yote nchini, na hatimaye katika bahari ya Hindi.

neg:
Brazil
Brazil ina mto mkubwa na mrefu wa dunia ambayo ni Amazonas wenye urefu wa takriban kilometa 7000. Tawimito yake muhimu ni Río Purús, Rio Negro na Rio Tapajós.
Katika mashariki kuna mto Iguaçu wenye maporomoko ya Iguaçu ambayo ndiyo makubwa duniani.
Parana (3.998 km) ni mto mrefu duniani baada ya Amazonas. Unalisha kituo kikubwa cha nishati ya maji duniani cha Itaipú.
Lagoa dos Patos karibu na Porto Alegre ni wangwa kubwa la Brazil lenye 10.000 km².

neg:
Mto Yovi
Mto Yovi ni mto wa Tanzania Kusini Magharibi ambao ni tawimto la Ruaha Mkuu ambao unapitia Iringa na tambarare ya Kilombero hadi kuishia katika mto Rufiji ambao unamwaga maji mengi katika bahari Hindi.

neg:
Mto Wanzungu
Maji yake yanaishia katika mto Tana, ambao ndio mrefu kuliko yote nchini, na hatimaye katika bahari ya Hindi.

neg:
Mto Grande
Mto Grande ni mto ya Marekani na Mexiko.

neg:
Jamhuri ya Watu wa China
Historia ya China hugawanyika katika vipindi vya nasaba za kifalme mbalimbali. Vipindi muhimu zaidi ni kama ifuatavyo:

neg:
Mto Thiba
Mto Thiba unapatikana nchini Kenya. Ni tawimto la mto Tana ambao ndio mrefu kuliko yote nchini na unaishia katika Bahari ya Hindi.

neg:
Indus (mto)
Mto Indus {Kiurdu: سندھ Sindh; Kipunjabi Sindhu; Kihindi na Sanskrit: सिन्धु Sindhu; Kifarsi: حندو Hindu; Kigiriki: Ινδός Indos} ni mto mrefu wa Bara Hindi na mto mkubwa nchini Pakistan.

neg:
Uholanzi
Mito mikubwa kadhaa inaingia Uholanzi na kutiririka katika Bahari ya Kaskazini. Mto Rijn (Mto Rhine) unaingia kwa Tolkamer upande wa mashiriki, na karibu na Nijmegen Mto Waal unajitenga ambao unachukua 70% ya maji. Mto IJssel unajitenga karibu na Westervoort na kwenda upande wa kaskazini. Mto Maas (Mto Meuse) unaingia Uholanzi upande wa kusini wa Limburg, na karibu na Mook unageuka upande wa magharibi. Mto Schelde unaingia upande wa kusini wa Zeeland.

neg:
Mto Kelvin
Wanyamapori katika ukanda wa mto Kelvin ni pamoja na squirrel wa kijivu, magpie, Kinyongo wa kijivu, cormorant, Tit wa samawati, Tit mkuu, chaffinch, snipe, woodpecker mkubwa mwenye madoadoa, blackbird, redwing, kurungu, Kingfisher, mallard, goosander, kulungu ,mbweha mwekundu , Otter, maji vole, mink na panya wa kahawia.

neg:
Mto Gombe
Unatiririka hadi kuingia katika mto Malagarasi, ambao ni wa pili kwa urefu nchini na hatimaye unamwaga maji yake mengi katika ziwa Tanganyika.
Kutoka huko maji yanachangia mto Kongo na hatimaye Bahari ya Atlantiki.

neg:
Kichina
Kichina ni lugha ya Wachina nchini China na kote duniani wanapoishi. Ni tawi kubwa la kundi la lugha za Kichina-Kitibet.

neg:
Ukuta wa China
Ukuta jinsi ulivyo ni ukuta wa nasaba ya Ming uliojengwa kuanzia mnamo mwaka 1500. Mnamo mwaka 1700 ukuta uliachwa bila kutunzwa tena kwa sababu katika karne ya 17 sehemu kubwa za Mongolia nje ya ukuta ziliunganishwa na China.

neg:
Mto Chikuu
Maji yake yanaishia katika mto Tana, ambao ndio mrefu kuliko yote nchini, na hatimaye katika Bahari Hindi.

neg:
Mto Chimala
Mto Chimala ni mto wa mkoa wa Mbeya (Tanzania Kusini Magharibi) ambao ni tawimto la Ruaha Mkuu ambao unapitia Iringa na tambarare ya Kilombero hadi kuishia katika mto Rufiji ambao unamwaga maji mengi katika bahari Hindi.

neg:
Mto Njano
Mto Njano (Kichina Huang He) ni mto mkubwa wa China ya Kaskazini, mto mkubwa wa pili wa China yote na mto mrefu wa nane duniani. Jina limetokana na rangi ya matope ya ardhi unamopita.

neg:
Mto Gakuo
Maji yake yanaishia katika mto Tana, ambao ndio mrefu kuliko yote nchini, na hatimaye katika Bahari Hindi.

neg:
Mto Kiwe
Maji yake yanaishia katika mto Tana, ambao ndio mrefu kuliko yote nchini, na hatimaye katika Bahari Hindi.

neg:
Irtysh
Irtysh (Kirusi: Иртыш, Kikazakhi: Ертіс, Kichina: 额尔齐斯河) ni mto wa Urusi, Kazakhstan na China. Urefu wake ni 4248 km.

neg:
Mto Kichichi
Maji yake yanaishia katika mto Tana, ambao ndio mrefu kuliko yote nchini, na hatimaye katika Bahari Hindi.

neg:
Nile
Nile ina vyanzo viwili ndivyo Nile yenyewe (inaitwa pia Nile nyeupe) inayotoka katika Ziwa Viktoria Nyanza na Nile ya buluu inayotoka katika Ziwa Tana. Majina haya ya "nyeupe" na "buluu" yana asili yao katika mji wa Khartoum ambako mito yote miwili inaunganika ilhali kila mmoja una rangi tofauti kutokana na udongo tofauti uliotia rangi yake kwenye maji hayo.

neg:
Mto Avon (Hampshire)
Miradi hii miwili iko katika 2009 Tuzo za mito za kimataifa za Thiess International  dhidi ya miradi mingine minne: Mto majano nchini China, Ziwa Simcoe katika Kanada, Bonde la Polochic Guatemala na Lower Owens mto katika Amerika.

neg:
Jamhuri ya Watu wa China
Kuna kanda 18 za hali ya hewa zinazoonyesha tofauti kubwa kati yake. Upande wa magharibi, kaskazini na kaskazini-mashariki huwa na majira yenye joto kali na baridi kali. Upande wa kusini ina tabia ya tropiki au nusutropiki. Tibet huwa na hali ya hewa kulingana na kimo chake juu ya mita 4,000.
Ramani ya usimbishaji inaonyesha ya kwamba kilimo kinawezekana katika nusu ya kusini na kusini-mashariki ya nchi tu. Upande wa kaskazini na magharibi mvua ni chache mno. Mstari mwekundu unaonyesha mpaka na juu yake usimbishaji ni chini ya milimita 390 kwa mwaka.

neg:
Bahari ya Uchina ya Mashariki
Bahari ya Uchina ya Mashariki ni bahari ya pembeni iliyopo kando ya mashariki mwa nchi ya Uchina, pamoja na Bahari ya Njano
na Bahari ya China Kusini.

neg:
Mto Kyanzu
Maji yake yanaishia katika mto Tana, ambao ndio mrefu kuliko yote nchini, na hatimaye katika bahari ya Hindi.

neg:
Beijing
Leo hii Beijing ni mji mkubwa wa pili katika China baada ya Shanghai. Katika historia iliwahi kuwa mji mkubwa duniani katika karne ya 13 hadi ya 18.
Mwaka 2008 Beijing ilikuwa mwenyeji wa michezo ya Olimpiki.

neg:
Mto Colorado
Mto Colorado ni mto wa Marekani na Mexiko. Unajulikana hasa kutokana na bonde lake kubwa linaloitwa Grand Canyon.

neg:
Mto Hukui
Maji yake yanaishia katika mto Tana ulio mrefu kuliko yote nchini na unaishia katika Bahari ya Hindi.

neg:
Lambo la Magenge Matatu
Lambo la Magenge Matatu ni lambo kubwa nchini China katika eneo la magenge matatu ya mto Changjiang (Yangtse). Ni kati ya malambo makubwa kabisa duniani ikizalisha kiasi kikubwa cha nguvu ya umememaji kati ya malambo yote (22,250 megawati).
Lambo lilikamilishwa mwaka 2008 kwa shabaha ya kuzuia mafuriko, kuzalisha umeme, kuendeleza uchukuzi, ufugaji samaki, utalii, kuhifadhi mazingira ya asili, kuboresha mazingira, kuhamisha wakazi katika maeneo ya ustawishaji, kupeleka maji kutoka sehemu ya kusini kwenda sehemu ya kaskazini na kumwagilia maji mashamba.

neg:
Mto Itunguu
Maji yake yanaishia katika mto Tana, ambao ndio mrefu kuliko yote nchini, na hatimaye katika bahari ya Hindi.

neg:
Mto Kisiu
Maji yake yanaishia katika mto Tana, ambao ndio mrefu kuliko yote nchini, na hatimaye katika bahari ya Hindi.

neg:
Mto Mkuu
Mto Mkuu ni kati ya mito ya mkoa wa Kilimanjaro (Tanzania Kaskazini Mashariki) ambayo maji yake yanaishia katika Bahari Hindi kupitia mto Pangani.

neg:
Kongo (mto)
Vyanzo vya Kongo viko katika nyanda za juu na kwenye milima inayopakana Bonde la Ufa la Afrika ya Mashariki, pamoja na Ziwa Tanganyika na Ziwa Mweru ambayo yanamwaga maji yao kwenda mto Lualaba ulio tawimto mkubwa wa Kongo. Kwa kawaida chanzo cha mto Chambeshi huko Zambia ambao unaishia katika Lualaba hutazamiwa kama chanzo cha Kongo.

neg:
Amazonas (mto)
Mto Amazonas (Kireno: Rio Amazonas) ni mto mkubwa duniani. Ina chanzo chake katika milima ya Andes inavuka beseni yake hadi Atlantiki kupitia eneo kubwa la misitu minene. Sehemu kubwa ya mwendo wake iko katika nchi ya Brazil. Inabeba maji zaidi kuliko mito ya Nile, Mississippi na Yangtse kwa pamoja.

neg:
Hong Kong
Iko upande wa mashariki wa delta ya Mto Lulu (Pearl River) unapoishia katika Bahari ya Kusini ya China. Inatazama bahari ya Uchina upande wa kusini ikipakana na jimbo la Guangdong upande wa kaskazini. Tarehe 23 Oktoba 2018 rais wa China Xi Jinping alizindua rasmi daraja la baharini refu kuliko yote duniani (kilometa 55) linalounganisha Hong Kong, Macau na China bara (mji wa Zhuhai).

neg:
Mto Kagoue
Maji yake yanaishia katika mto Tana, ambao ndio mrefu kuliko yote nchini, na hatimaye katika bahari ya Hindi.

neg:
New York (jimbo)
Mto mkubwa ni Mto Hudson.

neg:
Mto Chilemelembwi
Maji ya mto huo yanaishia Bahari Hindi kupitia mto Rufiji.

neg:
Ghuba ya Bengali
Mito mikubwa ya Bara Hindi inayoishia katika Ghuba ya Bengali ni: mto Ganga, mto Meghna, mto Brahmaputra, mto Godavari, mto Krishna na mto Kaveri.

neg:
Uganda
Mto mkubwa ni Nile inayopita nchi yote kati ya Ziwa Viktoria hadi Ziwa Albert na kuendelea hadi mpaka wa Sudani ikiitwa mwanzoni Nile ya Viktoria na baadaye Nile ya Albert.

neg:
Bahari ya Kusini ya China
Bahari ya Kusini ya China ni bahari ya kando ya Pasifiki mbele ya pwani la kusini ya China.
Imepanuka kati ya Taiwan upande wa kaskazini na Singapur upande wa kusini. Upande wa mashariki hupakanwa na visiwa vya Indonesia na Ufilipino, upande wa magharibi na Asia bara.

neg:
Kalenda ya Kichina
Mambo ya serikali na mipango ya kiuchumi hufuata kalenda ya Gregori. Lakini sikukuu za kidesturi zinafuata kalenda ya Kichina, kwa mfano mwaka mpya wa Kichina. Kalenda hii hutumiwa pia kwa kupanga tarehe za arusi, mazishi au kuhamia nyumba kwa sababu Wachina wengi huamini kuna tofauti kati ya siku za bahati nzuri na bahati mbaya.
Kalenda wa Kichina inafuata mwendo wa mwezi pamoja na mwendo wa jua kwa hiyo inaunganisha tabia za kalenda ya mwezi na kalenda ya jua.

neg:
Mto Nairobi
Mkondo mkuu, Mto Nairobi, umeweka mpaka wa kaskazini mwa jiji. Mto huu umefanywa kanali katika sehemu nyingine.

neg:
Mto Gaahi
Maji yake yanaishia katika mto Tana, ambao ndio mrefu kuliko yote nchini, na hatimaye katika bahari ya Hindi.

neg:
Mto Taff
Mto Taff ni mto mkubwa nchini Wales. Huanzia kama mito miwili katika Brecon Beacons - Taf Fechan "(Taff ndogo)" na Taf Fawr "(Taff Kubwa)" - kabla yakuungana na kuunda Taffj kaskazini ya Merthyr Tydfil. Mto huu huwa na samaki kadhaa wa kuhamahama pamoja na Salmoni, trauti wa bahari na eel.

neg:
Mto Kirigu
Maji yake yanaishia katika mto Tana, ambao ndio mrefu kuliko yote nchini, na hatimaye katika Bahari Hindi.

neg:
Mto Kiwa Kiwa
Maji ya mto huo yanaishia Bahari Hindi kupitia mto Rufiji.

neg:
Ming (nasaba)
Kuanzia 1405 baharia mkuu Zheng He alianzisha safari za upelelezi kwenye Bahari ya China ya Kusini na Bahari Hindi hadi pwani za Afrika ya Mashariki. Zheng He alipewa kundi kubwa la meli na manowari lenye mabaharia makumi alfu. Alitembelea Mombasa na kuna uwezekano kuwa meli kadhaa za kikosi chake ziliingia katika Atlantiki labda hata kufika Amerika. Safari hizi zilisimamishwa kwa sababu ya gharama kubwa na pia kwa sababu China haikuwa na mipango ya kuanzisha koloni katika nchi za mbali. Tofauti na mataifa ya Ulaya zilizopanua duniani karne moja baadaye Wachina hawakuona vitu wala utajiri wa kuvutia katika sehemu za mbali kwa sababu walikuwa na vitu vingi wao wenyewe.

neg:
Mto Ngunyumu
Maji yake yanaishia katika mto Tana, ambao ndio mrefu kuliko yote nchini, na hatimaye katika bahari ya Hindi.

neg:
Jamhuri ya Watu wa China
Zaidi ya asilimia 90 za wakazi wote wanakaa katika theluthi ya kusini-mashariki ya nchi yenye mvua ya kutosha. Ndani ya theluthi hiyo ni nusu ya Wachina wote wanaosongamana kwenye asilimia 10 za China yote, maana yake katika 10% hizi kuna msongamano wa watu 740 kwa km².

neg:
Mto
Sehemu kubwa zaidi ya Afrika ya Mashariki inapeleka maji kwenda mabeseni ya Rufiji, Ruvuma, Ruaha Mkuu au mto Tana ambayo yote inaishia katika Bahari Hindi.

neg:
Ruaha Mkuu
Ruaha Mkuu (pia: Ruaha Mkubwa) ni mto muhimu nchini Tanzania na tawimto wa Rufiji. Huitwa "Ruaha Mkuu" kwa kuutofautisha na "Ruaha Mdogo" unaoishia ndani yake, si mbali na Iringa Mjini. Jina Ruaha kwa Kihehe linamaanisha "maji mengi".

neg:
Jamhuri ya Watu wa China
Upande wa kaskazini, mpakani mwa Siberia na Mongolia, kuna maeneo yabisi pamoja na jangwa la Gobi.

neg:
Kichina
Idadi ya wasemaji wa lugha za Kichina ni takriban 1,200,000,000 au zaidi ya watu bilioni moja. Hadi mwanzo wa karne ya 20 tofauti kati ya lugha na lahaja illikuwa kubwa sana. Tangu mapinduzi ya China ya 1911 aina ya lugha rasmi imejengwa inayoitwa Mandarin. Siku hizi inajadiliwa au angalau kueleweka kati ya idadi kubwa ya Wachina wote. Bado wasemaji wa lugha zote za Kichina huelewana kupitia mwandiko - kama ni wasomi.