query: Mlima Kilimanjaro una urefu wa kiasi gani?

pos:
Kilimanjaro (Volkeno)
Kilimanjaro ni mlima mrefu kuliko yote barani Afrika. Mlima huu uko nchini Tanzania katika Mkoa wa Kilimanjaro. Una urefu wa mita 5,895 (futi 19,340).

pos:
Hifadhi ya Mlima Kilimanjaro
Kilele cha Kibo, chenye urefu wa mita 5895 (futi 19340), ndicho kivutio kikubwa kwa wageni kutoka ndani na nje ya nchi kwa sababu ya kufunikwa na theluji mwaka mzima.

neg:
Milima ya Kiganga
Kilele kina urefu wa mita 1,174 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Mlima Kwakanda
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

neg:
Mlima Bulangali
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

neg:
Mlima Gonja
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

neg:
Orodha ya milima mirefu duniani
Tofauti inasababishwa na umbo la Dunia ambalo si tufe kamili. Maana kuzunguka kwa Dunia kwenye mhimili wake unasababisha kani kitovu (kwa Kiingereza "centripetal force") inayofanya umbo la Dunia kufanana kidogo na duaradufu. Hivyo umbali kutoka kitovu cha Dunia hadi ikweta ni mkubwa kiasi cha kilometa 43 kuliko umbali baina ya kitovu na ncha za Dunia.

neg:
Kilimanjaro (Volkeno)
Utafiti kwenye kasoko ya Maundi kwenye kimo cha mita 2780 umeonyesha ya kwamba uoto wa Kilimanjaro ulibadilika katika mwendo wa karne na milenia. Wakati wa baridi kwenye enzi ya barafu miaka 42,000 – 30,000 iliyopita misitu ilishuka chini na kanda la mdamba lilitokea takriban mita 1,500 chini ya hali yake ya sasa..

neg:
Hifadhi ya Mlima Kilimanjaro
Hifadhi hiyo inajumuisha Mlima Kilimanjaro inayozungukwa na ukanda wa msitu wa mlimani ulio mita 1,820 (futi 5,970).

neg:
Mlima Kinabalu
Mlima Kinabalu ni mlima wenye kimo cha m 4,093 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Kilimanjaro (Volkeno)
Kuna misitu asilia zinazofunika takriban kilomita ya mraba 1,000 kwenze mlima .

neg:
Mlima Itamba
Kilele kina urefu wa mita 1,607 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Milima ya Loilenok
Kilele kina urefu wa mita 1,567 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Mlima Kilimbe
Kilele kina urefu wa mita 1,494 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Mlima Karema
Una urefu wa mita 980 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Kilimanjaro (Volkeno)
Ngao ya barafu mfululizo ilifunika mlima wote hadi kimo cha mita 3,200 miaka 24,000 – 25,000 iliyopita wakati barafuto kote duniani zilienea sana. Kuna dalili ya kwamba barafu yote mlimani iliwahi kupotea kabisa takriban miaka 11,500 iliyopita kutokana na ukame dunaini wakati ule.
Kuongezeka kwa usimbishaji wakati wa Holoseni (miaka 11,500 iliyopita) kumeruhusu kurudi kwa barafu mlimani. barafuto ziliweza kudumisha kipindi cha ukame miaka 4,000 iliyopita.

neg:
Orodha ya milima mirefu duniani
Njia nyingine ni kupima ni kiasi gani mlima unainuliwa juu ya mazingira yake yaani pale inapoanza kuonekana.
Kwa kutumia marejeo hayo mlima mrefu kabisa duniani ni Mauna Kea. Volkeno hii inayofanya kisiwa kizima kimojawapo cha funguvisiwa la Hawaii inaanza mita 6,000 chini ya uso wa bahari na kufikia mita 4,205 juu ya usawa wastani wa bahari, hivyo kimo chake kutoka mguu wake hadi kilele ni mita 10,203

neg:
Milima ya Ulua
Kilele kina urefu wa mita 1,785 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Himalaya
Himalaya ina milima mikubwa duniani. Milima 14 mirefu kabisa ya dunia iko Himalaya.

neg:
Mlima Zulia
Urefu wake unafikia mita 2,149 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Milima ya Chasamila
Kilele kina urefu wa mita 1,893 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Mlima Singiri
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

neg:
Mlima Kigombe
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

neg:
Mlima Kihita
Kilele kina urefu wa mita 168 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Orodha ya milima mirefu duniani
Kwenye sayari na miezi ya mfumo wa Jua letu kuna milima mikubwa zaidi kuliko duniani. Mlima mkubwa unaojulikana hadi sasa ni Olympus Mons kwenye Mirihi ("Mars"). Volkeno hii inapanda kilomita 26 juu ya tambarare ya mazingira yake ikiwa na kipenyo cha kilomita 600. Kasoko kwenye kilele chake ina kipenyo cha kilomita 80.

neg:
Milima kunjamano
Milima kunjamano ni umbo la kawaida kati ya milima mirefu duniani. Mifano ni milima ya Atlas katika Afrika ya Kaskazini, Alpi katika Ulaya na Himalaya katika Asia. Kilimanjaro ni mlima mrefu kwa upande wa Afrika lakini si mlima kunjamano kwa sababu ni volkeno ya pekee.

neg:
Mlima Lugoro
Una urefu wa mita 761 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Mlima Kampemba
Una urefu wa mita 991 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Mlima Makungwini
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

neg:
Hifadhi ya Mlima Kilimanjaro
Mlima huu ni moja kati ya milima ambayo kilele chake hufikiwa kwa urahisi na hivyo kuwa kivutio kikubwa kwa wapanda milima kutoka kila pande za dunia.

neg:
Mlima Taroti
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

neg:
Mlima Hanang
Una urefu wa mita 3,417 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Jiografia ya Kenya
Eneo hili la milima ndilo la juu zaidi nchini Kenya (na la pili kwa urefu barani Afrika): Mlima Kenya, unaofikia urefu wa mita 5,199 (futi 17,0570) na ni eneo lenye mito ya barafu. Ng'ambo ya mpaka wa Tanzania Mlima Kilimanjaro () huweza kuonekana upande wa kusini.

neg:
Milima ya Rwanzira
Kilele kina urefu wa mita 1,261 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Mlima
Mlima mrefu unaojulikana kabisa uko nje ya dunia kwenye sayari Mirihi: unaitwa Olympus Mons na kuwa na urefu wa kilomita 27.

neg:
Milima ya Sarakaputa
Kilele kina urefu wa mita 1,132 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Kenya
Eneo hili la milima ndilo la juu zaidi nchini Kenya (na la pili kwa urefu barani Afrika): Mlima Kenya, unaofikia urefu wa mita 5,199 (futi 17,0570) na ni eneo lenye mito ya barafu. Mlima Kilimanjaro () huweza kuonekana upande wa kusini, ng'ambo ya mpaka wa Kenya na Tanzania .

neg:
Mlima Mkululu
Kilele kina urefu wa mita 1,838 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Mlima Koma
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

neg:
Mlima Nyakipamba
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

neg:
Mlima Leya
Kilele kina urefu wa mita 2,386 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Kilimanjaro (Volkeno)
Miamba ya kijana kwenye Mawenzi ilitokea miaka 448,000 iliyopita. Mawenzi huwa na mgongo wenye umbo la kiatu cha farasi mwenye ncha kali na kufunguka upande wa kaskazini-magharibi. Mgongo unakatwa na mabonde kadhaa na upande wa mashariki wa mlima umepungua kutokana na mmomonyoko. Mawenzi huwa na kilele cha pili kinachojulikana kwa jina la “Neumann Tower” chenye mita 4425.

neg:
Mlima Kilimangombe
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

neg:
Mlima Ohakwandali
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

neg:
Milima ya Kabuzora
Kilele kina urefu wa mita 1,566 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Mlima Nyavarwanga
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

neg:
Mlima Mbwelere
Kilele kina urefu wa mita 1,323 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Kilimanjaro (Volkeno)
Hali halisi Kilimanjaro ni zaidi ya mlima tu, ni kama safu ndogo ya milima mitatu: Kibo, Mawenzi na Shira. Hii mitatu inaonekana kama vilele vitatu vya mlima mmoja hivyo si vibaya kusema Kilimanjaro ni mlima.

neg:
Mlima Nyangombe
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

neg:
Mlima Mavumbi
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

neg:
Milima ya Munguru
Kilele kina urefu wa mita 1,267 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Mlima Ngera
Una urefu wa mita 1,640 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Mlima Mtimbo
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

neg:
Kilimanjaro (Volkeno)
Kilimanjaro ni volkeno iliyolala kwa sasa. Kwenye kilele cha Kibo gesi bado inatoka. Kumbukumbu ya wenyeji ina habari ya mlipuko mnamo mwaka 1730.

neg:
Mlima Kisangire
Kilele kina urefu wa mita 436 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Mlima Mbogo
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

neg:
Mlima Makindu
Kilele kina urefu wa mita 249 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Milima ya Kabare
Kilele kina urefu wa mita 1,334 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Mlima Longosa
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

neg:
Mlima Kagambe
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

neg:
Mlima Membe
Kilele kina urefu wa mita 2,193 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Milima ya Kiboriani
Kilele kina urefu wa mita 1,846 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Mlima Meru
Hifadhi hiyo ina ukubwa wa kilometa za mraba 137 na ipo umbali wa kilometa 35 kutoka mji wa kitalii wa Arusha na Uwanja wa ndege wa Kilimanjaro.

neg:
Milima ya Rwabigaga
Kilele kina urefu wa mita 1,679 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Mlima Kolosoya
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

neg:
Mlima Kikoti
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

neg:
Mlima Dindila
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

neg:
Milima ya Ngabora
Kilele kina urefu wa mita 1,314 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Mlima Loleza
Una urefu wa mita 2,656 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Milima ya Kabwiko
Kilele kina urefu wa mita 1,499 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Kilimanjaro (Volkeno)
Juu zaidi kati ya mita 3,100 na 3,900 hufuata kanda la vichaka vya "Erica" (mdamba) na juu yake kunamajanimajani tu kama "Helichrysum" hadi mita 4500.

neg:
Mlima Kokoto
Kilele kina urefu wa mita 1,941 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Mkoa wa Kilimanjaro
Mkoa wa Kilimanjaro ni kati ya mikoa 31 ya Tanzania wenye postikodi namba 25000. Mlima Kilimanjaro, mlima mrefu kupita yote barani Afrika, umo ndani ya mkoa wa Kilimanjaro. Jina la mlima huu ndilo limeupatia mkoa jina lake.

neg:
Milima ya Buliguru
Kilele kina urefu wa mita 1,609 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Mlima Mhundugulu
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

neg:
Mlima Mkinga
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

neg:
Orodha ya milima mirefu duniani
Kwa kutumia kitovu cha Dunia kama marejeo, yaani umbali kati ya nukta ya kitovu cha Dunia na kilele cha mlima, matokeo ni tofauti. Hapo mlima Chimborazo nchini Ekwador inafikia umbali wa kilomita 6,384.557 ikizidi Everest yenye km 6,382.414 kwa kilomita mbili.

neg:
Milima ya Bigo
Kilele kina urefu wa mita 1,426 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Mlima Kwagoroto
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

neg:
Milima ya Takamorwa
Kilele kina urefu wa mita 1,804 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Mlima Kwaraha
Kilele kina urefu wa mita 2,408 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Mlima Mueza
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

neg:
Mlima Mwagalangkulu
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

neg:
Orodha ya milima mirefu duniani
Mlima mrefu duniani kwa kuangalia kimo juu ya uwiano wa bahari ni Mlima Everest ulioko kwenye mpaka baina ya Nepal na China. Kilele chake kipo mita 8,848 juu ya usawa wa bahari. Mlima Everest ni sehemu ya milima ya Himalaya. Pamoja na Everest kuna milima mingine 13 inayopita kimo cha mita 8,000, yote iko katika Himalaya na milima jirani ya Karakoram ambayo ni tokeo la kukunjwa kwa ganda la dunia tangu bamba la Uhindi lilianza kugonga bamba la Ulaya-Asia.

neg:
Mlima Nantare
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

neg:
Kilimanjaro (Volkeno)
Kibo ni pia ya kivolkeno yenye kimo kirefu kikiwa na upana wa kilomita 15 kwenye "Saddle Plateau". Ililipuka mara ya mwisho miaka 150,000 na 200,000 iliyopita na mlipuko huu ulifanya kasoko kwenye kilele cha Kibo cha sasa. Hadi leo gesi inatoka kwenye mashimo ardhini. Kibo huwa na pia kwenye kilele chake chenye umbo kamili. Kuna kaldera yenye upana wa kilomita 2.5 na ndani yake pia iko kasoko ya Reusch. Jina hili lilitolewa na serikali ya Tanganyika mwaka 1954 kwa heshima ya Mjerumani Gustav Otto Richard Reusch alipopanda mlima mara ya 25. Ndani ya kasoko ya Reusch kuna shimo ndefu inayojulikana kwa jina la “ash pit” (shimo la majivu). Wakati wa mlipuko wa mwisho uliotokea miaka 100,000 iliyopita sehemu za mzingo wa kasoko ziliporomoka na kuacha pengo kubwa.

neg:
Mlima
Kwa kawaida mlima huwa na kilele kimoja au zaidi; kwa mfano Kilimanjaro huwa na vilele vitatu vya Kibo, Mawenzi na Shira. Kama mlima ni mpana sana vilele vyake vinaweza kuitwa mlima kila mmoja; kama mwinuko fulani hutazamwa kama mlima wa pekee au kama kilele kimojawapo hutegemea uzoefu. Wakati mwingine Kibo hutajwa kama "mlima" si kama kilele cha Kilimanjaro pekee, halafu kwa maana huu Kilimanjaro si mlima mmoja bali safu ndogo ya milima.

neg:
Mlima Bugulwahombo
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

neg:
Kilimanjaro (Volkeno)
Maji yatoka mlimani kwa njia ya mito na vijito hasa upande wa kusini unaopokea mvua zaidi hasa juu ya mita 1200. Chini ya kimo hiki maji kwenye mito inapungua kutokana na mvukizo na matumizi ya binadamu. Mito ya Lumi na Pangani inabeba maji ya Kilimanjaro kuelekea mashariki na kusini.

neg:
Milima ya Omubuhembe
Kilele kina urefu wa mita 1,447 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Hifadhi ya Mlima Kilimanjaro
Zaidi ya watalii 20,000 hupanda mlima huu kila mwaka wakiwemo wageni kutoka nje ya nchi na Watanzania. Mpandaji wa mlima huu huhitaji angalau siku tano, siku tatu kupanda na siku mbili kuteremka.

neg:
Mlima Lindoto
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

neg:
Milima ya Kidero
Kilele kina urefu wa mita 1,422 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Kilimanjaro (Volkeno)
Kilele cha kale zaidi ni Shira iliyoanza kutema moto takriban miaka milioni 2.5 iliyopita ikaacha miaka milioni 1.9 iliyopita. Wakati ule upande wa kaskazini wa mzingo wa kasoko ulipinduka. Leo hii Shira ina tambarare pana kwenye kilele chake kwenye kimo cha mita 3800; inawezekana hii kiasili ilikuwa kaldera iliyojaa lava. Mabaki ya mzingo wa kaldera yamepungua sana kutokana na mmomonyoko. Kabla ya kutoa moto na kutokea kwa mmomonyoko kimo cha Shira kilikuwa kati ya mita 4,900 na 5,200. Mata yake ni hasa lava pamoja na kiasi cha piroklasti.

neg:
Kilimanjaro (Volkeno)
Mlima Kilimanjaro hujulikana kuwa kuwa ni mlima wa Afrika mwenye kofia ya barafu ya kudumu. Pamoja na Kilimanjaro kuna sehemu mbili nyingine tu barani Afrika, ni Ruwenzori na Mlima Kenya. Lakini kiasi cha barafu imepungua kwa kipindi cha zaidi ya miaka 100. Mwingereza P.C. Spink aliona mwaka 1944 ya kwamba barafu ilipungua sana kulingana na taarifa aliyojua kutoka mpandaji wa kwanza Hans Meyer. Baina 1912 eneo la ngao ya barafu limepungua kutoka kilomita za mraba 12 hadi 1.85 km² kwenye mwaka 2009. Hii inalingana na kupunguzwa asilimia 85%. Sababu kuu ya mabadiliko haya ni kupungukiwa kwa kiwango cha usimbishaji katika mazingira ya mlima tangu mwisho wa karne ya 19.

neg:
Mlima Kwashemhambu
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

neg:
Kilimanjaro (Volkeno)
Kilimanjaro ni volkeno ya rusu iliyojengwa na rusu za majivu, zaha na mata nyingine. Ni volkeno ndefu kuliko zote duniani nje ya Amerika Kusini.

neg:
Mlima Likenuli
Una urefu wa mita 756 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Mlima Mzogoti
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.

neg:
Mlima Imagi
Kilele kina urefu wa mita 1,348 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Mlima Mlomboza
Una urefu wa mita 2,289 juu ya usawa wa bahari.

neg:
Mlima Zumbu
Una urefu wa mita ? juu ya usawa wa bahari.


query: Galileo Galilei alizaliwa mwaka upi?

pos:
Galileo Galilei
Galileo Galilei (5 Februari 1564 – 8 Januari 1642) alikuwa mtaalamu wa fizikia, hisabati na astronomia kutoka nchini Italia.

neg:
Galileo Galilei
Matokeo ya utafiti wa Galilei yalipinga hoja ya awali iliyofundishwa na wataalamu wa Ugiriki ya Kale na kukubaliwa na wataalamu wa sayansi ya siku zile na pia katika Kanisa Katoliki. Kwa Galilei ilikuwa wazi ya kwamba dunia yetu si kitovu cha ulimwengu, tena aliamini jua ni kitovu chake na kwamba Nicolaus Copernicus pamoja na Johannes Kepler waliwahi kusema ukweli.

neg:
Ganimedi (Mshtarii)
Ganimedi ni moja ya miezi ya Mshtarii iliyotambuliwa mnamo mwaka 1610 na Galileo Galilei aliyekuwa mtu wa kwanza kutazama nyota kwa kutumia darubini.

neg:
Gregori Mtendamiujiza
Gregori Mtendamiujiza, au Gregori wa Kaisarea Mpya, (213 hivi – 270 hivi) alikuwa askofu wa karne ya 3 maarufu kwa miujiza mingi aliyoipata kutoka kwa Mungu.

neg:
Yuri Gagarin
Yuri Alexeyevich Gagarin (Kirusi "Юрий Алексеевич Гагарин"), alizaliwa tarehe 9 Machi 1934 huko Klushino karibu na Smolensk, Urusi; alifariki tarehe 27 Machi 1968. Alikuwa mwanaanga wa kwanza katika historia yaani mtu wa kwanza aliyefika kwenye [[Anga-nje].

neg:
Bill Gates
William Gates III H anajulikana kama Bill Gates alizaliwa tarehe 28 Oktoba 1955 na kulelewa katika kijiji cha Seattle pamoja na dada zake wawili. Katika umri wake mdogo Bill Gates alivutiwa na utengenezaji wa programu akiwa katika mojawapo wa shule kijijini Seattle. Akiwa huko shuleni Seattle, Bill Gates alikutana na Paul Allen, mwanafunzi mwenzake wakawa marafiki. Hapo ndipo wakaanza kutumia tarakilishi ndogo ya shule kujiendeleza ujuzi wao.

neg:
Carl Linnaeus
Carl Linnaeus (tamka: Karl Lineus; pia kwa umbo la Kilatini Carolus Linnaeus na baadaye Carl von Linné; 23 Mei 1707 – 10 Januari 1778) alikuwa mwanasayansi nchini Uswidi aliyeweka misingi ya biolojia ya kisasa kwa kuunda utaratibu wa taksonomia au uainishaji wa mimea na wanyama katika vikundi mbalimbali na kuvipa majina ya kisayansi.

neg:
Charles Babbage
Charles Babbage (26 Desemba 1791 – 18 Oktoba 1871) alikuwa mwanahisabati, mwanafalsafa, mwanzilishi na mhandisi wa mitambo ya Kompyuta.

neg:
Ferdinand Magellan
Ferdinand Magellan (1480 – 27 Aprili 1521; Kireno: Fernão de Magalhães; Kihispania: Fernando de Magallanes) alikuwa baharia na mpelelezi kutoka Ureno katika utumishi wa mfalme wa Hispania aliyekuwa mtu wa kwanza wa kuwa na safari iliyozunguka dunia yote.

neg:
Majina ya nyota
Kuanzia karne ya 15 na 16 elimu ilianza kusogea mbele katika Ulaya na kupita sayansi ya nchi za Kiislamu. Tangu ugunduzi wa darubini na tafiti za Galileo Galilei nchini Italia nyota nyingi mpya zilijulikana. Teknolojia ya ubaharia ya Ulaya iliwezesha kuzunguka Dunia yote ikaleta umuhimu mpya wa elimu ya nyota kwa kusudi ya kukadiria njia baharini na kuchora ramani.

neg:
Daniel Gabriel Fahrenheit
Daniel Gabriel Fahrenheit (*24 Mei 1686 mjini Danzig (Ujerumani), + 16 Septemba 1736 mjini Den Haag (Uholanzi)) alikuwa mwanafizikia Mjerumani.

neg:
Kalenda ya Gregori
Tatizo kwa maisha ya kanisa lilikuwa ya kwamba tarehe ya Pasaka liliendelea kusogea nyuma polepole na haikufuata tena utaratibu uliowekwa na mtaguso wa Nikea. Azimio hili katika mwaka 325 BK lilisema ya kwamba Pasaka itasheherekewa Jumapili ya kwanza baada ya mwezi mpevu wa kwanza baada ya 21 Machi (tarehe ya sikusare machipuo ambayo ni siku ya usawa wa mchana na usiku hivyo mwanzo wa majira ya kuchipua katika kaskazini ya dunia). Wakati wa Papa Gregori XIII tarehe ya sikusare ilikuwa imewahi siku 10 na kufika tayari 11 Machi! Kwa sababu hiyo mtaguso wa Trento wa kanisa katoliki katika mwaka 1563 uliamua kusahihisha kalenda.

neg:
Papa Gregori I
Gregori alizaliwa Roma, Italia, mwaka 540 hivi katika familia ya ukoo maarufu ya Anici, akiwa mtoto wa seneta Gordianus na wa Silvia, ambao wanaheshimiwa kama watakatifu. Shangazi zake Emiliana na Tarsila, wakiishi nyumbani mwao kwa sala na toba kama mabikira wa Kristo, walimtia pia hisia za Kikristo kweli. Kati ya mababu wake kulikuwa na Papa Felisi II (483-492) na Papa Agapito I (535-536).

neg:
Galileo Galilei
Alihamia chuo kikuu cha Padua alipofanya kazi kati ya 1592 na 1610. Alisikia kuhusu chombo kipya cha darubini (kionambali) kilichobuniwa na Mholanzi Hans Lipperhey akaiiga na kujenga ya kwake. Alikuwa mtu wa kwanza aliyetumia chombo hicho kwa kutazama mwezi, sayari na nyota. Aliona milima kwenye mwezi akawa mtu wa kwanza aliyeona miezi ya sayari Mshtarii.

neg:
Alexander Graham Bell
Alexander Graham Bell (3 Machi 1847 – 2 Agosti 1922) alikuwa kati ya wagunduzi wa mawasiliano ya simu. Alizaliwa katika mji wa Edinburgh nchini Uskoti lakini baadaye alihamia nchi za Kanada na Marekani. Baba yake alikuwa mwalimu wa watoto wenye matatizo ya kusikia na kuongea. Alifanikiwa katika jaribio lake la kwanza mwaka 1876.

neg:
Carlo Rubbia
Carlo Rubbia (amezaliwa 31 Machi 1934) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Italia. Baadhi ya utafiti mwingine alichunguza usumaku wa sehemu za atomu. Mwaka wa 1984, pamoja na Simon van der Meer alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

neg:
Carl Gustav Jung
Carl Gustav Jung (mara nyingi hutajwa kwa kifupi zaidi C.G. Jung; 26 Julai 1875 – 6 Juni 1961) alikuwa tabibu na mtaalamu wa saikolojia kutoka Uswisi aliyeandika kwa Kijerumani.

neg:
Upepo jua
Kuna majaribio ya kutumia nguvu ya upepo wa jua pamoja na shinikizo la nuru kwa kusukuma vyombo vya anga kwa kutumia tanga za jua. Kinadharia uwezekano ulitabiriwa tangu muda mrefu. Mjerumani Johannes Kepler, aliyekuwa kati ya wataalamu wa kwanza kutumia hadubini kwa kutazama nyota, alitambua tayari ya kwamba mikia ya nyotamkia huelekea mbali na Jua akahisi kuwepo kwa nguvu kutoka Jua inayosababisha hii. Akamwandikia Galileo Galilei mnamo mwaka 1610 "Tengeneza safina au tanga zinazolingana na upepo wa angani na siku mmoja shujaa atashindana pia na ombwe hii"

neg:
Charles de Gaulle
Alijiunga na jeshi 1908 kabla ya Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia. Alikamatwa na Wajerumani wakati wa mapigano ya Verdun na kuwa mfungwa wa vita. Baada ya 1918 aliandika vitabu kadhaa juu ya nadharia ya vita na hasa juu ya mahitaji ya kutumia mitambo ya kisasa jeshini akisisitiza haja ya kutegemea vifaru na ndege za kivita.
Wakati wa Vita Kuu ya Pili ya Dunia alikuwa mkuu wa kikosi cha vifaru kwa cheo cha kanali. Akiongoza sehemu ya pekee ya jeshi la Ufaransa iliyofaulu kurudisha mashambulio ya Wajerumani alipandishwa cheo cha jenerali. Wakati serikali ya Ufaransa iliandaa kusimamisha vita alikataa akahamia Uingereza tar. 17 Juni 1940 kwa shabaha ya kuendeleza vita.

neg:
Ragnar Granit
Ragnar Arthur Granit (30 Oktoba 1900 – 12 Machi 1991) alikuwa mwanafiziolojia kutoka nchi ya Uswidi. Amezaliwa nchini Ufini lakini. Hasa alichunguza mabadiliko ya umeme ndani ya jicho. Mwaka wa 1967, pamoja na George Wald na Haldan Hartline alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba.

neg:
Kalenda ya Juliasi
Kalenda ya Juliasi ni kalenda iliyoanzishwa kwa amri ya Julius Caesar mnamo mwaka 46 KK katika Dola la Roma. Ilichukua nafasi ya kalenda ya Kirumi iliyotangulia. Kalenda ya Juliasi ilibadilishwa na kalenda ya Gregori kuanzia karne ya 16 BK lakini ilikuwa kalenda rasmi katika nchi mbalimbali kama Urusi hadi karne ya 20. Mpaka leo ni kalenda ya liturgia katika kanisa la Kiorthodoksi.

neg:
Kalenda ya Gregori
Ni Papa Gregori XIII aliyeita wataalamu waliofanya makadirio mapya. Alifuata mapendekezo ya mtabibu Mwitalia Aloisius Lilius pamoja na padre na mwanahisabati Mjerumani Christopher Clavius.

neg:
Charles Glover Barkla
Charles Glover Barkla (7 Juni 1877 – 23 Oktoba 1944) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Uingereza. Hasa alichunguza mionzi ya eksirei na kufanya majaribio nazo. Mwaka wa 1917 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

neg:
Historia ya Wokovu
Dionisi Mdogo, mmonaki aliyeanzisha (mwaka 533 hivi) mtindo wa kuhesabu miaka kuanzia kuzaliwa Yesu kurudi nyuma (K.K.) au kwenda mbele (B.K.), alikosea hesabu zake. Leo tunakisia Yesu alizaliwa mwaka 6 hivi K.K. kwa sababu alizaliwa Bethlehemu chini ya Herode Mkuu aliyefariki mwaka 4 K.K. Huyo alipojaribu kumuua mtoto Yesu, familia takatifu ilikimbilia Misri mpaka baada ya kufa kwake. Hapo ikarudi Galilaya hata Yesu akajulikana kwa jina la kijiji cha Nazareti kilichodharauliwa na Wagalilaya pia. Ndipo alipokulia na kuishi akifanya kazi ya ufundi.

neg:
Kyrilo wa Saloniki
Mtakatifu Kyrilo (kwa Kigiriki: Κύριλλος, Kyurillos; kwa Kikyrili: Кирилъ;Thesalonike, 815; Roma, 14 Februari 869) alikuwa mmisionari, mmonaki na mtaalamu wa Kigiriki aliyeweka msingi wa utamaduni wa Kikristo kati ya mataifa ya Waslavoni.
Alipozaliwa na askari wa Kibizanti na mama Mslavoni mjini Thesaloniki (kifupi Saloniki) katika Ugiriki ya kaskazini wakati wa enzi za Dola la Bizanti alipewa jina la "Konstantino"

neg:
George Palade
George Emil Palade (amezaliwa 19 Novemba 1912) alikuwa mwanabiolojia kutoka nchi ya Romania. Baadaye alihamia Marekani. Hasa alichunguza vipengele mbalimbali vya chembe hai. Mwaka wa 1974, pamoja na Albert Claude na Christian de Duve alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba.

neg:
Claudia Cardinale
Claudia Cardinale (amezaliwa tar. 15 Aprili 1938) ni muigizaji wa filamu za kitaliano aliyezaliwa nchini Tunisia na wazazi wa kiitalia. Filamu nyingi alizocheza Claudia huonekana na alama ya '8½' inaashilia kuwa filamu iliongozwa na Federico Fellini, katika miaka ya (1963), pia katika Once Upon a Time in the West (1968) ya Sergio Leone, ni miongoni mwa filamu zilizochaguliwa kuwa bora kwa miaka yote.

neg:
Papa Leo I
Papa Leo I (Italia ya kati, 400 hivi – Roma, Italia, 10 Novemba 461) alikuwa Papa kwa muda mrefu, kuanzia 29 Septemba, 440 hadi kifo chake, wakati usalama wa Roma ulikuwa unatishwa na makabila yasiyostaarabika. Jina lake la kuzaliwa pia lilikuwa Leo.

neg:
Eva Longoria
Eva Jacqueline Longoria (amezaliwa tar. 15 Machi 1975) ni mshindi wa tuzo ya Golden Globe-mwigizaji bora filamu na tamthilia kutoka nchi ya Marekani. Anafahamika zaidi kwa jina la Gabrielle Solis aliloigiza kutoka katika tamthilia ya Desperate Housewives iliyokuwa inayorushwa hewani na televisheni ya ABC ya Marekani.

neg:
Riccardo Giacconi
Riccardo Giacconi (amezaliwa 6 Oktoba, 1931) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Italia aliyehamia Marekani baadaye. Hasa alichunguza mionzi ya eksirei kutoka nyota. Mwaka wa 2002, pamoja na Raymond Davis na Masatoshi Koshiba, alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

neg:
Donald A. Glaser
Donald Arthur Glaser (amezaliwa 21 Septemba 1926) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza sehemu za atomu. Mwaka wa 1960 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

neg:
Kaizari Galienus
Publius Licinius Egnatius Gallienus (takriban 218 – Septemba 268) alikuwa Kaizari wa Dola la Roma kuanzia Septemba 253 hadi kifo chake. Mpaka mwaka wa 260 alitawala pamoja na baba yake, Kaizari Valerian. Walimfuata Aemilianus.

neg:
Mohandas Karamchand Gandhi
Mohandas Karamchand Gandhi (Kigujarati: મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી:2 Oktoba 1869 - 30 Januari 1948), maarufu zaidi kwa jina la Mahatma Gandhi, alikuwa mwanasheria, mwanafalsafa, mpiganaji wa haki za binadamu na kiongozi wa siasa nchini Uhindi.

neg:
Herode Antipa
Herode Antipa (kwa Kigiriki Ἡρῴδης Ἀντίπατρος, "Hērǭdēs Antipatros") alikuwa mtawala wa Galilaya na Perea katika karne ya 1. Alizaliwa na mfalme Herode Mkuu kabla ya mwaka 20 KK – akafariki uhamishoni baada ya mwaka 39 BK).

neg:
Galileo Galilei
Mwaka 1610 mtawala wa Toscana, Cosimo II kutoka nasaba ya Medici, aliyewahi kuwa mwanafunzi wake, alimkaribisha kuwa mwanahisabati mkuu na pia profesa huko Pisa.

neg:
Aristoteli
Aristoteli (kwa Kigiriki Αριστοτέλης, Aristotelēs; pia: Aristo; 384 KK - 7 Machi 322 KK) alikuwa mwanafalsafa muhimu wa ustaarabu wa Ugiriki ya Kale.

neg:
Luigi Pirandello
Luigi Pirandello (28 Juni 1867 – 10 Desemba 1936) alikuwa mwandishi kutoka nchi ya Italia. Alijihusisha hasa na tamthiliya na nadharia yake. Mwaka wa 1934 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi.

neg:
Gregori Mtendamiujiza
Gregori alizaliwa Kaisarea Mpya (makao makuu ya mkoa wa Ponto, leo nchini Uturuki) mwaka 213 hivi.

neg:
Calvin
John Calvin, kwa Kifaransa Jean Calvin au kizamani "Jehan Cauvin" (10 Julai 1509 - 27 Mei 1564) alikuwa mwanateolojia toka Ufaransa aliyeanzisha madhehebu maalumu ya Ukristo katika karne ya 16 akiunga mkono Matengenezo ya Kiprotestanti yaliyoanzishwa na Martin Luther nchini Ujerumani, lakini kwa kutofautiana naye katika mafundisho mbalimbali.

neg:
Gali
Jina limetolewa na mwanakemia Mfaransa Paul Emile Lecoq de Boisbaudran aliyefumbua elementi hii mara ya kwanza mwaka 1875. "Gallium" larejea jina la "Gallia" ambalo ni jina la Kilatini la Ufaransa. Wengine huona ya kwamba alitaka kuweka kumbukumbu ya jina lake yeye mwenyewe kwa sababu "Lecoq" lamaanisha "jogoo" ambayo kwa Kilatini ni "gallus".

neg:
Karoli Borromeo
Karoli Borromeo alizaliwa katika mji wa Arona katika mkoa wa Lombardia nchini Italia mwaka 1538.

neg:
Vergilio
Vergilio alizaliwa Italia ya Kaskazini akasoma mjini Roma alipoanza kutunga shairi zake za kwanza akaendelea kuishi Italia ya Kusini karibu na Napoli.

neg:
Kalenda ya Gregori
Kalenda ya Gregori ni kalenda ambayo leo inatumiwa zaidi kimataifa. Jina limetokana na Papa Gregori XIII aliyeamua kutumia kalenda hiyo tangu tar. 15 Februari 1582 badala ya Kalenda ya Juliasi.

neg:
Galileo Galilei
Mwanzoni Papa Urban VIII (aliyefuatilia kwa karibu majadiliano ya wataalamu kuhusu elimu ya nyota) alimpa Galilei moyo wa kuandika kuhusu nadharia ya Koperniko, lakini alimwonya kutoionyesha kama ukweli bali kama nadharia mojawapo.

neg:
Julius Caesar
Alitumia nafasi hii kuanzisha vita dhidi ya makabila ya Gallia huru yaani eneo lote la Ufaransa, Uswisi na Ubelgiji ya leo. Katika miaka minane ya 58 - 51 KK alitwaa Gallia yote. Aliingia pia ndani ya Germania (Ujerumani) na kuvuka bahari aliposhambulia upande wa kusini wa Britannia. Aliandika kitabu cha "De bello gallico" (yaani Vita ya Gallia) akieleza mapigano yake. Kitabu hicho kina habari muhimu za kihistoria juu ya utamaduni wa makabila ya Gallia, Germania na Britannia aliyopigana nayo.

neg:
Galileo Galilei
Anakumbukwa kwa sababu aliweka misingi ya mbinu mpya za sayansi zinazoendelea kutumika hadi leo. Akiwa mtaalamu wa kwanza aliyetumia darubini kwa kutazama nyota na sayari na kwa njia hiyo alipanua ujuzi wa binadamu juu ya ulimwengu.

neg:
Zohali
Tabia ya pekee ya Zohali ni bangili zake. Mtu wa kwanza wa kuziona alikuwa Galileo Galilei alipotazama sayari hii kwa darubini yake. Lakini Galileo alishindwa kutambua alichoona kutokana na kasoro za darubini yake. Aliandika wakati ule ya kwamba Zohali ilikuwa na "masikio". Mwaka 1655 Mholanzi Christiaan Huygens aliweza kutumia darubini kubwa zaidi akatambua "masikio" ya Galilei kuwa bangili inayozunguka sayari.

neg:
Niccolo Machiavelli
Niccolo Machiavelli (kwa Kiitalia pia Nicolò Macchiavelli) (3 Mei 1469 – 21 Juni 1527) alikuwa mwanasiasa, mwandishi na mwanafalsafa nchini Italia.

neg:
Bob Marley
Robert Nesta "Bob" Marley (6 Februari 1945 - 11 Mei 1981) alikuwa mwimbaji na mwanamuziki muhimu kutoka nchini Jamaika. Alivuma hasa kunako miaka ya 1970 na 1980. Ameweza kuifanya staili ya muziki wa reggae kuwa maarufu sana duniani. Muziki wake mwingi ulikuwa unazungumzia hadithi za nyumbani kwake na dini ya Rastafari ambayo yeye alikuwa anaifuata. Kuna baadhi ya nyimbo zake zinahusu masuala ya dini na zingine siasa.

neg:
Ukristo
Yesu alizaliwa miaka kama 1800 baada ya Abrahamu. Vitabu vya Injili vinaeleza matukio na mafundisho ya Yesu ambayo ndiyo mwongozo wa imani hiyo. Maisha na kazi ya Yesu vimeibua mambo mengi katika historia. Ndiyo sababu kalenda iliyoenea duniani huhesabu miaka kutoka ujio wake; huu ni mchango mmojawapo wa Ukristo katika ustaarabu.

neg:
Augustino wa Canterbury
Augustino wa Canterbury (kwa Kilatini "Augustinus Cantiacorum")
alizaliwa Roma, Italia, 13 Novemba 534 akafariki Canterbury, Uingereza, 26 Mei 604) alikuwa mmonaki kutoka Italia aliyetumwa na Papa Gregori I kama askofu mmisionari huko Uingereza mwaka 597.

neg:
Papa Gregori I
Hivyo tarehe 3 Septemba 590 alishangiliwa na wakleri, maseneta na umati wa watu kwa kauli moja awe Papa wa 64. Ndiye mmonaki wa kwanza kufikia Upapa, ingawa hakutaka, hata akajaribu kukimbia, lakini bure. Ilimbidi akubali mapenzi ya Mungu, akaanza mara kuwajibika.

neg:
Gabriel García Márquez
Gabriel García Márquez (6 Machi 1928 - 17 Aprili 2014) ni mwandishi kutoka nchi ya Kolombia na kufanya kazi kama mwandishi wa habari katika nchi mbalimbali za Amerika na Ulaya. Anajulikana hasa kwa riwaya zake, kwa mfano "Upendo wakati wa Kipindupindu" (kwa Kihispania "El amor en los tiempos del cólera") iliyotolewa mwaka wa 1985. Mwaka wa 1982 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi.

neg:
Galileo Galilei
Alipendwa na watu wengi, pia na kardinali Maffeo Barberini aliyeendelea kufanya hivyo baada ya kuchaguliwa kuwa Papa Urban VIII.

neg:
Gallia
Mnamo mwaka 390 KK kabila fulani la Wagallia chini ya kiongozi Brennus lilivamia Italia na mji wa Roma lakini walishindwa kuteka boma la mji. Kwa muda mrefu Waroma walihofia majirani ya kaskazini.

neg:
Gregori wa Nazianzo
Baada ya kujiunga na Basili (358) kwenye monasteri ya Annisoi, katika mkoa wa Ponto, na kumsaidia kutunga Filokalia, alirudi nyumbani alipotarajia kuishi upwekeni zaidi. Kumbe mwaka 361 baba yake aliamua kumpa upadrisho. Kwanza alikimbia, lakini baadaye alikubali kufuata maongozi ya Mungu yaliyozidi kumpeleka asikotaka mwenyewe, na akishinda silika yake ya aibu alitumia vipawa vyake kama mwandishi na mhubiri mahiri kwa ajili ya Kanisa.

neg:
Galilaya
Galilaya (kutoka Kiebrania הגליל ("ha-galil"), yaani "mzunguko" au "mkoa"; kiasili "galil ha-goyim - mkoa wa wapagani")
ni mkoa maarufu kihistoria upande wa kaskazini mwa Israeli au Palestina.

neg:
Gustaf Dalén
Nils Gustaf Dalén (30 Novemba 1869 – 9 Desemba 1937) alikuwa mhandisi kutoka nchi ya Sweden. Hasa alichunguza mambo ya gesi. Mwaka wa 1912 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

neg:
Klelia Barbieri
Alizaliwa Bologna tarehe 13 Februari 1847 akafa San Giovanni in Persiceto kutokana na kifua kikuu tarehe 13 Julai 1870 kisha kuanzisha jumuia ya wanawake waliojiweka wakfu kwa Mungu, ambayo baadaye wakaitwa Masista Waminimi wa Bikira Maria wa Mateso.

neg:
Kaizari Claudius II
Marcus Aurelius Claudius Augustus Gothicus (10 Mei, 213 au 214 – Januari 270) alikuwa Kaizari wa Dola la Roma kuanzia Septemba 268 hadi kifo chake chini ya jina la Claudius II. Alimfuata Galienus.

neg:
Gallus Steiger
Alizaliwa huko Bueron, Uswisi. Alisoma katika shule maarufu ya Abasia ya Wabenediktini huko Einsiedeln, Uswisi. Mwaka 1902 alifunga nadhiri za utawa kama Mbenediktini huko St.Ottilien (Ujerumani). Alitumwa kama mmisionari na kufika Dar es Salaam 04/06/1906. Baada ya kushinda Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia, Waingereza waliwafukuza wamisionari wenzake Wajerumani, lakini yeye kama raia wa Uswisi hakufukuzwa. Mwaka 1920 aliruhusiwa kuendelea na umisionari huko Ndanda kusini mashariki mwa nchi Tanganyika. Mwaka 1922 aliteuliwa kuwa Prefect Apostolic wa huko Lindi na akawa mkuu wa wamisionari Wabenediktini. Mwaka 1928 alikuwa Abate (mwanzoni mwa Lindi na mwaka 1931 Abate wa Peramiho) na alipata wakfu kuwa askofu mwaka 1934 huko Einsiedeln. Alistaafu 1953 na kufa huko Peramiho 1966. Alizikwa kwenye kanisa kuu la Peramiho.

neg:
Lenzi
Galileo Galilei kwa kawaida anaaminika kuwa alitumia lenzi ili kutengeneza darubini ya kwanza. Hata hivyo, yeye tu alibadilisha na kuboresha muonekano kama aliyojifunza kutoka kwa wataalamu wa Uholanzi kama vile Hans Lippershey. Huenda alikuwa ndiye wa kwanza kutumia teknolojia ili kufanya uchunguzi sahihi wa nyota.

neg:
Almagesti
Almagesti ni jina la kitabu cha Klaudio Ptolemaio (100 - 170 BK) kinachoshika hitimisho ya elimu ya Wagiriki wa Kale kuhusu astronomia. Kilitungwa kwa Kigiriki na kuhifadhiwa kwa njia ya tafsiri kwa Kiarabu na baadaye kwa Kilatini ikawa msingi wa elimu yote kuhusu nyota kwa miaka 1,500 hadi karne ya 17 na wataalamu wote kati ya Wakristo wa Ulaya na Waislamu wa Mashariki ya Kati walifuata maelezo yake.

neg:
Gemma Galgani
Gemma Galgani ni jina fupi la Maria Gemma Umberta Pia Galgani (Borgo Nuovo, Camigliano, 12 Machi 1878 - Lucca 11 Aprili 1903), msichana mlei wa Italia aliyejitokeza kama Mkristo bora mwenye karama za pekee. Ameitwa "Binti wa Mateso" kwa jinsi alivyoshiriki yale ya Yesu.

neg:
Karolo Mkuu
Karolo Mkuu (kwa Kilatini: Carolus Magnus; kwa Kijerumani: Karl der Große; kwa Kifaransa: Charlemagne) alizaliwa tarehe 2 Aprili mwaka 742 na kufariki tarehe 28 Januari, 814; alikuwa kwanza mfalme wa Wafranki halafu Kaizari wa Dola takatifu la Roma aliloanzisha.

neg:
Karl Ziegler
Karl Ziegler (26 Novemba 1898 – 12 Agosti 1973) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Ujerumani. Hasa alichunguza sifa za plastiki na usanisi wake. Mwaka wa 1963, pamoja na Giulio Natta alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Kemia.

neg:
Gabriel Lippmann
Gabriel Lippmann (16 Agosti 1845 – 13 Julai 1921) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Ufaransa. Hasa alichunguza taalamu ya kupiga picha kwa rangi. Mwaka wa 1908 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

neg:
Carl Friedrich Gauss
Carl Friedrich Gauss (Gauß) (30 Aprili 1777 – 23 Februari 1855) alikuwa mtaalamu wa hisabati, fizikia na falaki kutoka nchini Ujerumani.

neg:
Gregori wa Nazianzo
Gregori wa Nazianzo (Arianzo, leo Güzelyurt nchini Uturuki, 329 - Arianzo, 25 Januari 390) alikuwa askofu, mwanateolojia na mwanashairi maarufu kutoka katikati ya nchi ambayo leo inaitwa Uturuki.

neg:
Pablo Neruda
Pablo Neruda (12 Julai 1904 – 23 Septemba 1973) alikuwa mwanasiasa na mshairi kutoka nchi ya Chile. Jina lake la kuzaliwa lilikuwa "Neftalí Ricardo Reyes Basoalto". Alikuwa balozi wa nchi yake katika nchi mbalimbali za Asia, Ulaya na Amerika ya Kusini. Mwaka wa 1971 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi.

neg:
Giorgio Abetti
Giorgio Abetti (5 Oktoba 1882 - 24 Agosti 1982) alikuwa mtaalamu wa Astronomia wa jua kutoka nchini Italia.

neg:
Gregori Grassi
Gregori Maria Grassi (Castellazzo Bormida, Italia, 13 Desemba 1833 - Taiyuan, Shanxi, China, 9 Julai 1900) alikuwa mtawa wa shirika la Ndugu Wadogo na askofu mmisionari wa Kanisa Katoliki aliyefia dini yake nchini China.

neg:
Gall Mtakatifu
Gall, Gallen au Gallus (550 hivi - 646 hivi) alikuwa mwanafunzi wa Kolumbani akamfuata kutoka Ireland kwenda kuinjilisha sehemu mbalimbali za Ulaya Bara akaishia katika Uswisi wa leo.

neg:
Antonio Vivaldi
Antonio Vivaldi (4 Machi 1678 mjini Venice - 28 Julai 1741 mjini Vienna) alikuwa mtunzi wa nyimbo kutoka nchi ya Italia.

neg:
Galileo Galilei
Katika majadiliano na wapinzani mbalimbali Galilei alisogea mbele na kutetea mfumo wa jua kuwa kitovu cha ulimwengu na kukosoa maoni ya kinyume. Sasa mafundisho ya Galilei yalipingwa kwa msingi wa mafundisho ya dini na sayansi. Wengine waliona yalipinga Biblia na imani. Wengine walifuata wataalamu kama Tycho Brahe walioona ya kwamba Galilei hakuweza kueleza vipimo vingi (jinsi vilivyowezekana wakati ule) na hivyo kukosa msingi wa kutangaza ukweli mpya.

neg:
Gregori wa Nazianzo
Alizaliwa mwaka 329 huko Arianzo, kijiji karibu na Nazianzo, mkoani Kapadokia, katika familia ya kisharifu ya watakatifu. Baba yake aliitwa Gregori mzee na mama yake Nonna.

neg:
Gallia
Kuanzia mwaka 125 KK Waroma walianza kuvamia sehemu za pwani la Gallia pamoja na bonde la mto wa Rhone. Ikawa jimbo la Gallia Narbonensis. Mji mkuu ulikuwa mji wa Narbo (leo: Narbonne).

neg:
Gregori wa Nazianzo
Gregori, aliyezaliwa miaka 4 baada ya Mtaguso wa kwanza wa Nisea (325) uliolaani uzushi wa Ario, aliathiriwa na mapambano hayo ya kiimani maisha yake yote.

neg:
Timazi
Katika fizikia tabia ya timazi ya kumbembea (ing. ) ilitumiwa kufanya utafiti wa graviti. Galileo Galilei alikuwa mtaalamu wa kwanza aliyechungulia tabia za timazi wakati wa kubembea na hisabati katika mwendo huu.

neg:
Georg Friedrich Händel
George Frideric Handel, jina lake kwa asili ya Kijerumani Georg Friedrich Händel (23 Februari 1685 – 14 Aprili 1759) alikuwa mtunzi maarufu wa opera kutoka nchini Ujerumani. Alizaliwa Ujerumani, lakini alitumia maisha yake ya ukubwani akiwa nchini Uingereza.

neg:
Dante Alighieri
Dante Alighieri (14 Mei/13 Juni 1265 - 13/14 Septemba 1321) alikuwa mshairi bora wa lugha ya Kiitalia, mwenyeji wa mji wa Firenze, Italia.

neg:
Günter Grass
Günter Wilhelm Grass (alizaliwa 16 Oktoba 1927 Danzig, alifariki 13 Aprili 2015 mjini Lübeck) alikuwa mchoraji, mchongaji na mwandishi kutoka nchi ya Ujerumani. Hasa ameandika riwaya na insha, na pia tamthiliya na mashairi. Mwaka wa 1999 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi.

neg:
Zona Gale
Zona Gale (26 Agosti 1874 – 27 Desemba 1938) alikuwa mwandishi kutoka nchi ya Marekani. Mwaka wa 1921, alipokea Tuzo ya Pulitzer ya Tamthiliya kwa tamthiliya yake "Miss Lulu Bett".

neg:
Marie Curie
Maria Curie (jina kamili: Maria Skłodowska-Curie;alizaliwa tar 7 Novemba alikufa tar 1867 – 4 Julai 1934) alikuwa mwanafizikia na mwanakemia Mpoland na Mfaransa aliyepata Tuzo ya Nobel ya Fizikia mwaka 1903 na Tuzo ya Nobel ya Kemia mwaka 1911.

neg:
Caracalla
Caracalla (4 Aprili, 186 – 8 Aprili, 217) alikuwa Kaizari wa Dola la Roma kuanzia mwaka wa 209 hadi kifo chake. Jina lake la kuzaliwa lilikuwa Septimius Bassanius, na baadaye aliitwa Marcus Aurelius Severus Antoninus Augustus. Alimfuata baba yake, Septimius Severus ambaye alitawala pamoja naye hadi kifo cha baba tarehe 4 Februari, 211. Halafu Caracalla alitawala pamoja na kaka yake, Geta ambaye amemuua mwezi wa Desemba 211.

neg:
Jim Carrey
James Eugene Carrey (amezaliwa tar. 17 Januari 1962) ni mshindi wa Tuzo ya Golden Globe, akiwa kama mwigizaji filamu na mchekeshaji bora wa Kikanada-Kimarekani. Anafahamika sana kwa kucheza filamu zake za kuchekesha kama vile "Ace Ventura: Pet Detective", "Ace Ventura: When Nature Calls", "The Mask", "Dumb and Dumber", "Me, Myself & Irene", "The Cable Guy", "Liar Liar" na "Bruce Almighty". Carrey pia amepata mafanikio katika filamu za maigizo kama vile "The Truman Show", "Man on the Moon", na "Eternal Sunshine of the Spotless Mind". Ameshinda tuzo ya Golden Globe mnamo mwaka wa 1999 na 2000. Mnamo mwaka wa 2008, ameigiza filamu ya "Yes Man".

neg:
Papa Gregori XVI
Papa Gregori XVI, O.S.B.Cam. (18 Septemba 1765 – 1 Juni 1846) alikuwa papa kuanzia tarehe 2 Februari 1831 hadi kifo chake.

neg:
Wolfgang Amadeus Mozart
Wolfgang Amadeus Mozart alikuwa mtunzi mashuhuri wa opera na mpigaji wa ajabu sana wa piano kutoka nchini Austria alipolizaliwa katika jiji la Salzburg tarehe 27 Januari 1756.

neg:
Angela Bassett
Angela Evelyn Bassett (amezaliwa tar. 16 Agosti 1958) ni mshindi wa Tuzo ya Emmy na Academy, vilevile Tuzo ya Golden Globe akiwa kama mwigizaji bora filamu wa kike kutoka nchini Marekani.

neg:
Lewis Carroll
Charles Lutwidge Dodgson, au Lewis Carroll (Daresbury 27 Januari 1832 – Guildford 14 Januari 1889), alikuwa mwandishi wa riwaya nchini Uingereza. Hususani anafahamika zaidi kwa riwaya yake ya "Alice's Adventures in Wonderland" (1865) na "Through the Looking-Glass, and What Alice Found There" (1871).

neg:
Augusto
Augusto alikuwa Kaisari wa kwanza wa Dola la Roma kuanzia mwaka 27 KK hadi 14 BK. Jina lake la kiraia lilikuwa Gaius Octavius. Alizaliwa Italia tarehe 23 Septemba 63 KK.

neg:
Gamalieli
Muhimu zaidi ni Gamalieli mwingine, Gamalieli I au Gamalieli mzee, kiongozi wa Mafarisayo katika karne ya 1 B.K. Anatajwa katika Agano Jipya, ambayo ni sehemu ya pili ya Biblia ya Kikristo, kama mwalimu wa mtume Paulo aliyewatetea mitume wa Yesu. Mapokeo ya Ukristo yanamheshimu kama mtakatifu). Katika Talmud ya Uyahudi anatajwa kwa heshima kama Rabban Gamliel.

neg:
Gregori Grassi
Kabla ya hapo alitangazwa na Papa Pius XII kuwa mwenye heri tarehe 27 Novemba 1946.

neg:
Angelique Kidjo
Angélique Kidjo (amezaliwa tar. 14 Julai mwaka 1960 nchini Benin) ni mshindi mara tano wa tuzo ya Grammy kama mtunzi na mwimbaji bora. Kidjo anafahamika sana kwa mtindo wake wa kuchanganya miondoko mbali ya kimuziki, pia kuwa mbunifu mzuri wa sini za video.

neg:
Julian Huxley
Sir Julian Sorell Huxley (22 Juni 1887 – 14 Februari 1975) alikuwa mwanabiolojia na mwandishi kutoka nchi ya Uingereza. Anajulikana hasa kwa maandishi yake ya kisayansi aliyojaribu kuyafanya yaeleweke na watu wengi wa kawaida. Pia alikuwa mkurugenzi wa kwanza wa UNESCO. Alipewa cheo cha "Sir" cha Uingereza mwaka wa 1958.

neg:
William Golding
William Gerald Golding (19 Septemba 1911 – 19 Juni 1993) alikuwa mwandishi kutoka nchi ya Uingereza. Hasa aliandika riwaya, kwa mfano "Bwana wa Nzi" (kwa Kiingereza "Lord of the Flies") iliyotolewa mwaka wa 1954. Mwaka wa 1983 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi. Mwaka wa 1988 alipewa cheo cha "Sir" cha Uingereza.

neg:
Kaisari Nero
Kaisari Nero (jina kamili kwa Kilatini: "Nero Claudius Caesar Augustus Germanicus") alizaliwa tarehe 15 Desemba 37 akajiua tarehe 9 Juni 68, baada ya kutawala Dola la Roma kuanzia tarehe 13 Oktoba 54. Alimfuata Kaisari Klaudio akafuatwa na Kaisari Galba.

neg:
Wolfgang Pauli
Wolfgang Pauli (25 Aprili 1900 – 15 Desemba 1958) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Austria. Hasa alichunguza nadharia ya Albert Einstein ("Relativity Theory") na nadharia ya kwanta. Mwaka wa 1925 alitangaza Kanuni ya Pauli. Mwaka wa 1945 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

neg:
Al Gore
Al Gore (amezaliwa 31 Machi, 1948 mjini Washington, D.C.) ni mwanasiasa wa Marekani akiwa mwanachama wa Chama cha Kidemokrasia. Alikuwa Kaimu Rais wa Marekani chini ya Rais Bill Clinton kuanzia mwaka wa 1993 hadi 2001. Mwaka wa 2007, Gore alipokea Tuzo ya Nobel ya Amani.

neg:
Kipimajoto
Ugunduzi wa kipimajoto umechangiwa na Galileo, ingawa aina ya kipimajoto kilichozibwa hakikuwepo mpaka mwaka 1650. Vipimajoto vya kisasa vinavyotumia spiriti na zebaki viliundwa na mjerumani Gabriel Fahrenheit ambaye pia alipendekeza kipimio cha jotoridi, kilichoitwa kwa jina lake - Fahrenheit, ambapo 32 F ni jotoridi la kuganda kwa maji na 212 F ni jotoridi la kuchemka kwa maji katika mkandamizo wa hewa wa kawaida. Vipimio vingi vilipendekezwa tangu muda wake. Katika kipimio cha centigrade au celsius, kilichobuniwa na mnajimu wa kiswideni Anders Celsius, ndicho kinachotumika sana dunia. Katika kipimio hiki maji huganda katika 0 C na huchemka katika 100 C.

neg:
Galileo Galilei
Baba yake alikuwa mfanyabiashara aliyejishughulisha pia na hisabati.


query: Nani alijenga ukuta mkubwa wa China?

pos:
Ukuta wa China
Ukuta ulijengwa na nasaba mbalimbali za watawala wa China tangu mwaka 200 KK. Shabaha yake ilikuwa ulinzi wa milki dhidi ya mataifa na makabila wa kaskazini walioendelea kushambulia China. Watu wa kaskazini walikuwa wahamiaji waliotumia farasi na ngamia, hivyo haikuwa rahisi kujua ni wapi watakapojaribu kuingia.

neg:
Meli
Wachina wanajulikana walijenga jahazi kuanzia 2000 KK.

neg:
Ndoto ya chumba chekundu
Ndoto ya Chumba Chekundu ni riwaya kutoka nchini China iliyotungwa katikati ya karne ya 18. Inahesabiwa kati ya riwaya 4 muhimu zaidi katika fasihi ya China. Mwandishi wake alikuwa Cao Xueqin (kwa Kichina: 曹雪芹).

neg:
Ieoh Ming Pei
Baada ya kumaliza chuo kikuu aliamua kukaa MArekani kwa sababuy a vita ya wenyewe kwa wenyewe ya China ya miaka ya 1940 iliyoishia kwa ushindi wa Mao Tse Tung. Aliajiriwa na kampuni kubwa kama msanifu mkuu na 1960 aliunda kampni yake ya binafsi.

neg:
Mkimbizi
Ingawa haikukubalika na Muungano wa nchi rafiki zilizokutana mjini Potsdam, mamia ya maelfu ya raia wa kabila la Kijerumani waliokuwa wakiishi nchini Yugoslavia na Romania walifukuzwa nchini humo kufanya kazi ya utumwa katika nchi ya Umoja wa Kisovyeti na hatimaye kufukuzwa hadi Ujerumani iliyokuwa iliyotawaliwa, Ujerumani iliyokuwa chini ya nchi rafiki na hatimaye hadi Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kijerumani, Austria na Shirikisho la Jamhuri ya Ujerumani. Huu ulikuwa uhamisho mkubwa zaidi katika historia. Wajerumani milioni 15 waliathirika, na zaidi ya milioni mbili walikufa kufukuzwa kwa raia wa Kijerumani. (Angalia Wajerumani kuhama kutoka Ulaya ya Mashariki.) Kati ya mwisho wa Vita Vikuu vya Pili vya Dunia na ujenzi wa Ukuta wa Berlin mnamo mwaka wa 1961, zaidi ya wakimbizi 563,700 kutoka Ujerumani ya Mashariki walisafiri hadi Ujerumani ya Magharibi wakitoroka uvamizi wa Kirusi.

neg:
Nasaba ya Chou
Nasaba ya Chou ilikuwa nasaba ya kifalme ya Uchina. Ilidumu kuanzia mwaka wa 1111 KK hadi 255 KK. Baadhi ya Makaisari wa Chou kulikuwa na Wen-wang, Wu-wang, Huan Kung na Wen Kung.

neg:
Ukuta wa Berlin
Wanajeshi walikuwa na amri kumzuia yeyote aliyejaribu kukaribia na kupanda ukuta au fensi ya mpakani. Waliambiwa kutumia silaha kama kizuizi cha mwisho.

neg:
Ukuta
Nje ya jengo ukuta hujengwa kwa kuonyesha mipaka ya eneo na kuzuia watu au wanyama kuingia ndani. Vivyo hivyo unaweza kulenga kuwazuia wasitoke. Katika matumizi haya ukuta unafanana na madhumuni ya fensi lakini ni imara zaidi.

neg:
Ming (nasaba)
Kuanzia 1405 baharia mkuu Zheng He alianzisha safari za upelelezi kwenye Bahari ya China ya Kusini na Bahari Hindi hadi pwani za Afrika ya Mashariki. Zheng He alipewa kundi kubwa la meli na manowari lenye mabaharia makumi alfu. Alitembelea Mombasa na kuna uwezekano kuwa meli kadhaa za kikosi chake ziliingia katika Atlantiki labda hata kufika Amerika. Safari hizi zilisimamishwa kwa sababu ya gharama kubwa na pia kwa sababu China haikuwa na mipango ya kuanzisha koloni katika nchi za mbali. Tofauti na mataifa ya Ulaya zilizopanua duniani karne moja baadaye Wachina hawakuona vitu wala utajiri wa kuvutia katika sehemu za mbali kwa sababu walikuwa na vitu vingi wao wenyewe.

neg:
Kujiua
Kufikia mwaka wa 2010, Daraja la Golden Gate limekuwa na zaidi ya visa 1300 vya kujiua kwa kuruka tangu daraja hilo kujengwa mnamo [[1937]]. Maeneo mengi ambapo visa vingi vya kujiua hutokea yana vizuizi vilivyojengwa ili kuzuia visa hivi. Maeneo haya ni pamoja na [[Luminous Veil]] jijini Toronto,na vizuizi katika [[mnara wa Eiffel]] jijini Paris na [[Jengo la Empire State]] jijini New York. Tangu mwaka wa 2001, kizuizi kinaendelea kujengwa katika daraja la Golden Gate
Vizuizi vimeonekana kuwa mwafaka sana.

neg:
Mwandiko wa Kichina
Kichina huandikwa kwa alama zinazomaanisha neno moja si sillabi au herufi tu. Lakini maneno mengi ya Kichina yana silabi moja tu. Kamusi kubwa ya lugha ina alama zaidi ya 40,000- Wachina wasomi wenye elimu nzuri hujua takriban alama 6,000 hadi 7,000. Gazeti la kawaida hutumia alama 3,000. Serikali inasema mtu ajua kuandika na kusoma kama ameshika angalau alama 2,000.

neg:
Wingu Kubwa la Magellan
Maelezo ya kwanza yaliyoeleweka yalitolewa na Ferdinand Magellan aliyekuwa mtu wa kwanza wa kuzunguka Dunia yote katika safari ya miaka 1519 - 1522. Hapo alichora pia ramani za nyota na kufanya vipimo vya kwanza vya mawingu angavu vya anga yaliyopokea baadaye jina lake.

neg:
Dynamite Warrior
Shughuli haikuwa ndogo ya kuondoshwa tawala hii, kwani hata yule diwani naye alikuwa keshaanza kujua kutumia nguvu za giza. Mwishowe yule bwana Sing (mfanyabiashara wa ng'ombe) akampa nguvu zake za kichawi bwana mdogo Siang ili aweze kummaliza Chawi Jeusi. Kwa nguvu hizo, alifanikwa kuwangusha wote wawili. Picha inaishia katika jengo jipya la diwani.

neg:
Manowari
Kwa muda mrefu manowari makubwa yalijengwa kwa muundo wa jahazi. Mataifa yaliyofaulu hasa walikuwa kwanza Wachina baadaye Wareno.

neg:
Macau
Hali halisi eneo ni rasi ya Macau pamoja na visiwa viwili vidogo, jumla ni km² 30.3 na kuna wakazi 642,900 (mwaka 2015). Tarehe 23 Oktoba 2018 rais wa China Xi Jinping alizindua rasmi daraja la baharini refu kuliko yote duniani (kilometa 55) linalounganisha Hong Kong, Macau na China bara (mji wa Zhuhai).

neg:
Majiji yasiyoonekana
Moja ya mazungumzo yanayojulikana sana ni lile kuhusu jiwe na daraja. Marco Polo alimpa Kublai Khan uchambuzi wa daraja ni nini akielezea jiwe hata jiwe. Kublai Khan akauliza, "Je ni jiwe lipi linaloshikilia daraja?" Marco Polo akajibu, "Hakuna jiwe moja linaloshikilia daraja, si jiwe hili wala lile bali mhimili ambao mawe hayo yameujenga kwa pamoja."

neg:
Mtama
Waakiolojia maalumu waitwao wapalaeoethnobotanisti, hutegemea takwimu kama wingi wa nafaka inayopatikana katika maeneo ya akiolojia, hudokeza kwamba kulima mtama kulikuwa kumeendelezwa kuliko mchele, hasa katika kaskazini mwa China na Korea. Ilikuwa mtama, kuliko mchele, uliochukua sehemu muhimu ya chakula katika historia ya Kichina na jamii za Mumun za Kikorea. Mtama aina ya Ufagio wa Mahindi "(Panicum miliaceum)" na mtama aina ya Mkia wa Mbwehailikuwa mazao muhimu mwanzo katika historia ya ki[[Neolithic]] ya [[Uchina.]] Kwa mfano, baadhi ya ushahidi wa mwanzo kabisa katika Uchina kulima mtama ulikutwa katika Cishan (kaskazini) na Hemudu (kusini). Tarehe za Cishan za maganda ya kawaida ya mtama phytoliths na vipengele vya mtama zimetambuliwa kuwa katika miaka 8300-6700 KK, huku ikihifadhiwa mashimoni pamoja na mabaki ya shimo za nyumba, vyungu, na mawe yaliyohusiana na kilimo wa mtama. Ushahidi katika "Cishan" kwa mtama aina ya mkia wa mbweha unaanza karibu 6500 KK. Bakuli iliyohifadhiwa vizuri kwa miaka 4.000 yenye mbegu zilizotengenezwa kutoka mtama wa aina ya mkia wa mbweha na uwele aina ya ufagio wa mahindi ilipatikana katika tovuti ya kiakiolojia ya Lajia katika Uchina.

neg:
Ukuta
Uwanja wa nyumba mara nyingi huzungushwa kwa ukuta kwa kuongeza usalama. Ukuta wa Berlin ulijengwa katikati ya jiji la Berlin wakati wa ugawaji wa Ujerumani ili wakazi wa sehemu chini ya utawala wa kidikteta upande wa mashariki wasikimbilie upande wa magharibi.

neg:
Sima Qian
Anatazamiwa kama "baba wa historia ya China" kwa sababu aliandika historia ya kwanza ya taifa lake alipojumlisha miaka 2000 kuanzia "Kaisari wa Manjano" hadi Kaisari Wu wa nasaba ya Han. Kitabu hiki kimekuwa msingi kwa wanahistoria wote wa China waliomfuata hadi leo.

neg:
Karatasi
Karatasi yenyewe ilibuniwa nchini China. Waziri Tsai-Lun alieleza mnamo mwaka 105 mbinu ya kutengeneza karatasi katika kitabu chake. Mabaki ya hariri yalichanganywa na nguo zilizochakaa na utembo wa miti. Yote yalipondwa na kusagwa halafu kupikwa katika maji na kusafishwa. Nyuzi tupu zilizobaki zilichotwa kwa chujio halafu zikasilibiwa ndani ya chujio na kukandamizwa na kukaushwa.

neg:
Ukuta wa Berlin
Usiku wa tarehe 12 kwenda 13 Agosti 1961 wanajeshi na polisi elfu kadhaa walitumwa kusimama mpakani mjini Berlin walipoangalia wafanyakazi walioanza kujenga ukuta na kufunga mpaka ndani ya jiji. Madirisha na milango ya nyumba zilizokaa mpakani moja kwa moja yalifungwa pia na wakazi walipaswa kutumia milango ya nyuma. Usafiri kwa mabasi na treni kati ya pande mbili za jiji ukasimamishwa vilevile.

neg:
Ieoh Ming Pei
Ieoh Ming Pei (*26 Aprili 1917) ni msanifu majengo kutoka China anayeishi Marekani. Anapenda kutumia maumbo ya kijiometria akipendelea saruji, feleji, kioo na mwamba.

neg:
Laurenti Bai Xiaoman
Laurenti Bai Xiaoman (1821 hivi - Xilin 25 Februari 1856) alikuwa mlei wa China aliyefia Ukristo.

neg:
Burj Khalifa
Kutokana na ukubwa na urefu wake Burji khalifa ,husafishwa kwa wiki nane(8).Kihistoria Burj khalifa, ilijengwa kwa ajili ya kuliingizia taifa kipato baada ya mfalme wa falme za kiarabu wa wakati ule kuona hakuna kivutio cha watalii nchini humo.Akaamua lijengwe jengo lefu kuliko yote yote ulimwenguni na wakalipa jina la, BURJ KHALIFA.

neg:
Nasaba ya Han
Watu wa China huhesabu nasaba ya Han iliyodumu kwa karne nne kuwa moja ya vipindi vikuu katika historia yote ya nchi. Hivyo, watu wa jamii kubwa ya China hujihesabu mpaka leo “watu wa Han”, kwa heshima ya familia ya Han na utawala waliouanzisha.

neg:
Jamhuri ya China
Nchi jinsi ilivyo sasa ni tokeo la vita ya wenyewe kwa wenyewe ya China iliyokwisha mwaka 1949 na ushindi wa Wakomunisti chini ya Mao Zedong na kuundwa kwa Jamhuri ya Watu wa China huko Beijing.

neg:
Barabara ya hariri
Uenezaji wa Ubuddha kwenda Mongolia na China katika karne ya 4 BK, wa Ukristo kufika China katika karne ya 3 BK na wa Uislamu kuelekea mashariki katika karne ya 8 ulifuata barabara hii.

neg:
Nasaba ya Qing
Karne za utawala wa Qing zilileta maendeleo makubwa katika uchumi na idadi ya wakazi wa China iliongezeka kutoka watu milioni 143 mnamo 1740 hadi watu milioni 430 mnamo 1850. Serikali ilisimamia karahana za mafundi waliotenegeneza bidhaa nyingi zilizopelekwa hadi Ulaya na Marekani. China ilikuwa na mapatao makubwa ya dhahabu kutoka Ulaya kutokana na biashara hii. Kati ya bidhaa zilizotafutwa Ulaya zilikuwa hasa vyombo vya kauri, fanicha na kazi za sanaa.

neg:
Ukuta wa Berlin
Mwaka 1961 serikali ya Mashariki iliona ni lazima kuzuia wakimbizi wengi kwenda Berlin Magharibi. Hapo walikata shauri la kutenganisha sehemu mbili za jiji kwa njia ya ukuta na fensi. Walipata kibali cha uongozi wa Umoja wa Kisovyeti wakaandaa akiba za matofali, saruji na waya ya miiba.

neg:
Vita ya Japani na Urusi ya 1905
Urusi ilitafuta bandari mpya kwa jeshi la maji. Bandari ya pekee kwa manowari kubwa upande wa Pasifiki ilikuwa Vladivostok lakini mji huu ulikuwa kaskazini mno na wakati wa majira ya baridi bahari iliganda kuwa barafu ikazuia mwendo wa meli. Hivyo Warusi walitafuta bandari upande wa kusini pasipo na matatizo ya barafu. Walipatana na China juu ya mkataba wa kukodi rasi ya Liaodong pamoja na bandari ya Port Arthur iliyopo kwenye pwani la Bahari ya China upande wa magharibi wa Korea.

neg:
Kitabu cha Nehemia
Labda miaka 13 ilikuwa imepita tangu mfalme Artashasta (Artaxerxes I) alipomtuma Ezra Yerusalemu ili arekebishe hali ya Israeli (Ezra 7:7; Neh 2:1). Mwanzoni Ezra alikuwa na mafanikio, lakini Wayahudi walipojaribu kuimarisha Yerusalemu kwa kujenga kuta kandokando yake, maadui wao waliwashtaki kuwa wanaandaa maasi dhidi ya Uajemi. Walipopeleka habari hizo kwa Artashasta, yeye alitoa amri ya kusimamisha kazi hiyo mara moja (Ezra 4:7-23).

neg:
Sun Yat-sen
Tar. 10 Oktoba 1911 yalianza mapinduzi ya China kwa uasi wa jeshi la Wuchang. Aliposiki habari hizi Sun alirudi China katika Desemba 1911. Mkutano wa wawakilishi wa wanamapinduzi kutoka majimbo mengi ya China uliamua kumaliza utawala wa kifalme ukamteua Sun kama rais wa kwanza wa Jamhuri ya China iliyotangazwa tar. 1 Januari 1912.

neg:
Odoriko wa Pordenone
Kutoka bandari ya Fuzhou Odoriko alivuka milima na kuingia Zhejiang na kutembelea Hangzhou ("Cansay" 行在, "Xíngzài"), mmojawapo kati ya miji mikubwa duniani wakati huo. Marco Polo, Marignolli na Ibn Batuta walisimulia ustawi wake.

neg:
Nasaba ya Tang
Kipindi cha Tang inahesabiwa kati ya sehemu bora ya historia ya China. Mji mkuu wa Chang'an (leo hii Xi'an) ilikuwa mji mkubwa wa dunia wakati wake ukiwa na wakazi wapatao milioni 1. Milki ya Tang ilisimamia sehemu kubwa ya barabara ya hariri na kwa njia wageni wengi walifika China. Wakati wa Tang siasa na jamii ya Kichina ilikuwa tayari kupokea wageni na kuishi nao. Hali hii ilisaidia maendeleo ya kiutamaduni. Wakati ule Ubuddha ulienea China. Vilevile wamisionari Wakristo wa kwanza walifika kutoka Uajemi wakakaribishwa na watawala.

neg:
Panda Mkubwa
Panda mkubwa (kutoka Kiing.: giant panda, Kisayansi: "Ailuropoda melanoleuca") ni dubu mkubwa kiasi wa Uchina aliye mweusi na mweupe.

neg:
Jamhuri ya Watu wa China
Kikatiba chombo kikuu ni Bunge la umma la China linalomchagua rais, serikali, mahakama kuu, kamati kuu ya kijeshi na mwanasheria mkuu. Lakini hali halisi maazimio yote ya bunge ni utekelezaji tu wa maazimio ya uongozi wa chama cha Kikomunisti.

neg:
Jamhuri ya Watu wa China
Baada ya kipindi cha vurugu, jamhuri ya China ilitawaliwa na chama cha Kuomintang chini ya rais Chiang Kai-shek.

neg:
Meli
Jahazi ziliboreshwa hadi kuvuka bahari kuanzia karne ya 15 BK. Wachina na Wareno ni watu wa kwanza waliovuka bahari za mbali. Ila tu Wachina baada ya kutembelea mara kadhaa pwani za Afrika chini ya Zheng He mnamo mwaka 1400 waliamua kuacha upelelezi huu, lakini Wareno waliendelea kuzunguka Afrika na dunia yote na hatimaye kuanzisha kipindi cha ukoloni cha Ulaya.

neg:
Nasaba ya Qing
Mwisho wa karne ya 19 vikundi mbalimbali ndani ya nasaba ya Qing walianza kuvutana juu ya matengenezo ya utaratibu wa kijamii na kisiasa. Malkia Cixi alizuia mabadiliko haya. Hadi kifo chake mwaka 1908 alitawala China iliyoendelea kushuka katika hali ya nusukoloni ya nchi za Ulaya. Kabla kifo chake alimteua mtoto Pu Yi kama kaisari mpya lakini utawala wa Qing ilipinduliwa katika mapinduzi ya China ya 1911 iliyomaliza nasaba ya Qing pamoja na ufalme katika China. Pu Yi alilazimishwa kuachana na cheo cha Kaisari mwaka 1912.

neg:
Mao Zedong
Dhidi ya wapinzani wake ndani ya chama alianzisha tangu mwaka 1966 "mapinduzi ya utamaduni" iliyoharibu mapokeo mengi na sehemu kubwa ya urithi wa kihistoria ya China.

neg:
Zheng He
Makaisari wa baadaye walisimamisha safari. Mtindo wa Zheng He ulikuwa na gharama kubwa sana. Yote ililipiwa na sertikali kuu na gharma zilipita faida ya bidhaa zilizoletwa. Tofauti na safari za Wareno na Wahispania za baadaye Wachina hawakulenga faida ya kibiashara.

neg:
Jamhuri ya China
Jamhuri ya China ilikuwa kati ya nchi zilizoanzisha Umoja wa Mataifa mwaka 1945 na serikali ya Kuomintang iliendelea kushika kiti cha China hadi mwaka 1971.

neg:
Tu Fu
Tu Fu (mnamo 712-770) alikuwa mshairi nchini China wakati wa nasaba ya Tang.

neg:
Chingis Khan
Kwa watu wengi Chingis Khan ni sawa na ushindi katili na ya kinyama. Lakhi za watu waliuawa na wanajeshi wake. Aliposhinda taifa la Watartari aliamuru watu wote wenye urefu juu ya futi nne wauawe yaani watu wazima wote. Wamongolia siku hizi wanamwona kama Baba yao wa Taifa. Alitumia miaka mingi kuunganisha na kueneza makabila ya watu wahamiaji wa Mongolia.

neg:
Jet Li
Badala ya hapo akawa anaendelea zaidi na maswala ya filamu na hata kuweza kujulikana katika medani hiyo ya uigizaji wa filamu katika China. Akaja kujipatia umaarufu zaidi pale alipocheza katika mfululizo wa filamu za Once Upon a Time in China, ambamo humo alikuwa akicheza kama shujaa wa kiasili - Wong Fei Hung.

neg:
Li Bai
Li Bai (mnamo 701-762) alikuwa mshairi nchini China wakati wa nasaba ya Tang. Mara nyingi hutajwa kama mmoja wa washairi wakubwa wa China. Zaidi ya mashairi yake 1,000 yamehifadhiwa.

neg:
Kuomintang
Iliundwa mwaka 1919 na Sun Yat-sen kama chama cha Jamhuri ya China. Mfuasi wake kama kiongozi wa chama alikuwa Chiang Kai-shek. Kuomintang ilitawala China hadi 1949 iliposhindwa na Wakomunisti chini ya Mao Zedong katika vita ya wenyewe kwa wenyewe ya China. Wafuasi wengi walihamia kisiwa cha Taiwan na kuendeleza chama chao huku.

neg:
Jamhuri ya Watu wa China
China (pia: Uchina, Sina; kirefu: Jamhuri ya Watu wa China) ni nchi kubwa ya Asia ya Mashariki ambayo ndiyo nchi yenye watu wengi kuliko zote duniani.

neg:
Utao
Wakati wa ukomunisti mkali chini ya Mao Zedong utao uligandamizwa pamoja na dini zote na mahekalu mengi yaliharibiwa. Wamonaki na makuhani walifungwa gerezani, wengine kuuawa na kulazimihswa kuacha kazi yao. Lakini imani iliendelea kwa siri. Leo hii kuna makadirio ya kwamba labda Wachina milioni 80 hufuata tena Utao pamoja na wengine nje ya Jamhuri ya Watu wa China kama huko Taiwan, Singapur na penginepo.

neg:
Sun Yat-sen
Anakumbukwa na kuheshimiwa China yote kama baba wa China ya kisasa.

neg:
Ming (nasaba)
Ming walijenga jeshi la kudumu la askari milioni moja wakatengeneza upya ukuta mkubwa wa China ulioleta usalama dhidi ya makabila wahamiaji wa kaskazini.

neg:
Vita baridi
Hapo nguvu za upinzani zilipata kipaumbele katika nchi kama Hungaria na Poland na viongozi wapya walielekea kuongeza haki za kidemokrasia wakakubali vyama vipya na magazeti huru. Mwaka 1989 wananchi wa Ujerumani ya Mashariki walianza kuandamana wakalazimisha uongozi wa chama cha Kikomunisti kujiuzulu na viongozi wapya walifungua ukuta wa Berlin uliowahi kutenganisha pande mbili za mji huu kwa miaka 38.

neg:
Hagia Sophia
Ujenzi wa kanisa ulianzishwa mwaka 532 na Kaisari Justiniani I mtawala wa Roma ya Mashariki au Ufalme wa Byzanti. Alitaka kuwa na kanisa kubwa kuliko yote duniani akafaulu kwa sababu Hagia Sofia ilikuwa ukumbi mkubwa duniani hadi mwaka 1520. Jengo lilikamilishwa baada ya miaka mitano na Justiniani alipoingia mara ya kwanza aliita "Suleimani nimekushinda", akimfikiria mfalme Suleimani wa Israeli ya Kale aliyejenga hekalu la Yerusalemu.

neg:
Piramidi za Giza
Katika karne ya 12 BK mtawala wa Misri al-Malek al-Aziz Othman ben Yusuf alijaribu kubomoa piramidi akizitazama kama ushahidi wa upagani wa kale. Wafanyakazi walianza kukata mawe kutoka piramidi ndogo ya Mykerinos lakini ikaonekana ya kwamba kazi ya kubomoa labda ingekuwa ghali sawa na kujenga. Baada ya miezi kadhaa shughuli hizo zilisimamishwa na hadi leo kuna pengo katika ukuta wa kaskazini.

neg:
Jamhuri ya China
Upande wa magharibi kuna mafunguvisiwa matatu, mbali ya visiwa mbalimbali katika Bahari ya China visivyo na wakazi: Wakazi wengi (zaidi ya 95%) ni Wachina waliotokana na waliohamia kisiwani hasa kuanzia karne ya 17. Wenyeji ni 2% tu.

neg:
Dira
Wachina walikuwa watu wa kwanza wanaojulikana kubuni dira wakati wa karne ya 11. Walitumia sindano ya maginetiti iliyoelea kwenye bakuli ya maji juu ya ubao au karatasi.

neg:
Jamhuri ya China
Wakomunisti walifukuza serikali ya chama cha Kuomintang iliyoongoza Jamhuri ya China.

neg:
Liu Xiaobo
Liu Xiaobo (28 Desemba 1955 - 13 Julai 2017) alikuwa mwandishi wa China, mwanaharakati wa haki za binadamu, mwanafalsafa na mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Amani ambaye alitoa wito wa mageuzi ya kisiasa na alikuwa amehusika katika kampeni za kumaliza utawala wa chama cha kikomunisti nchini China.

neg:
Laozi
Laozi (kwa Kichina 老子, Lǎo zi, pia Laotse, Lao-Tse au Lao-tzu) ni mmoja wa wanafalsafa mashuhuri wa China aliyeishi katika karne ya 6 KK. Laozi si jina bali cheo kama "mwalimu".

neg:
Manchuria
Watu wa Manchuria walitawala China mara kadhaa. Nasaba ya Qing yenye asili ya Manchuria ilitawala China kuanzia 1644 hadi mwisho wa milki ya China mwaka 1911.

neg:
Ukuta wa Maombolezo
Ukuta huo ni mabaki pekee yanayoonekana ya hekalu la Yerusalemu la pili jinsi lilivyopanuliwa na mfalme Herode Mkuu kuanzia mwaka 20 KK.

neg:
Ibn Battuta
Baada ya miaka kadhaa akatumwa kama balozi wa sultani kwenda China. Akisafiri kwa jahazi alipita nchi na visiwa vya Asia ya Kusini-Mashariki hadi China.

neg:
Ukuta wa Berlin
Chanzo cha ukuta kilikuwa ugawanywaji wa jiji la Berlin baada ya Vita Kuu ya Pili ya Dunia tangu 1945. Nchi washindi ziliamua kuigawa Ujerumani yote. Wakaanzisha kanda nne zilizotawaliwa na Umoja wa Kisovyeti, Marekani, Uingereza na Ufaransa. Jiji la Berlin lilikuwa ndani ya kanda ya Kisovyeti lakini likiwa mji mkuu wa Ujerumani, lilitangazwa kuwa mkoa wa pekee likigawanywa pia katika kanda nne za washindi. Mashariki ya Berlin ilikuwa sehemu ya nchi ya kikomunisti Jamhuri ya Kidemokrasia ya Ujerumani na magharibi ya jiji ilikuwa chini ya mamlaka ya Marekani, Uingereza na Ufaransa.

neg:
Chuma cha pua
Mnara wa Eifel ulikuwa jengo kubwa la kwanza lililoundwa na chumapua pekee. Meli za chumapua zilichukua nafasi ya jahazi za awali za ubao.

neg:
Chiang Kai-shek
Chiang Kai-shek alikuwa mwanajeshi na mwanasiasa nchini China. Aliongoza nchi kati ya 1927 na 1949 aliposhindwa katika vita ya wenyewe kwa wenyewe ya China.

neg:
Le Corbusier
1. Nguzo: Le Corbusier alitofautisha kati ya sehemu za jengo zinazoihitaji kubeba mzigo na kuta zisizobeba mzigo. Alitenga nguzo za saruji na chuma zinazobeba jengo kama mifupa. Nafasi kati ya hizi alifunga kwa kuta nyepesi. Kwa njia hiyo aliweza kupandisha jengo juu na kutumia nafasi chini yake; kuta zinaondoka katika uwiano wa ubichi wa udongo.

neg:
Wabondei
Baada ya vita kumalizika kila familia ilikuwa na umuhimu mkubwa wa kujihami katika maisha inayoishi, hivyo kila mzee wa familia alilazimika kujenga gwegwe na kuishi humo yeye na familia yake. Gwegwe ni uzio mkubwa wa magogo manene unaojengwa kwa kuzunguruka nyumba kadhaa za familia moja ambapo nyumba za familia zinakuwa ndani ya uzio huo, halafu mbele ya gwegwe hilo kunakuwa na lango kubwa la kuingilia. Huko wanafamilia yenye gwegwe hilo wanamuita mganga ambaye anakuja kuweka fingo na mazindiko ili kuzuia watu wenye nia mbaya kama wachawi, wezi, wanaotaka kuleta vita n.k., washindwe kuingia kwenye lile gwegwe. Kila gwegwe moja lilikuwa likiishi familia nzima, babu (baba), wanae wote, wajukuu na hata vitukuu.

neg:
Jamhuri ya China
Yenye wafuasi wengi ni Ubuddha (35.1%), Utao (33%), Ukristo (3.9%, wakiwemo Waprotestanti 2.6% na Wakatoliki 1.3%) na Yiguandao (3.5). Wenyeji wengi ni Wakristo.

neg:
Zhu Xi
Zhu Xi au Chu Hsi (Kichina 朱熹}}, 18 Oktoba 1130 – 23 Aprili 1200) alikuwa mwanafalsafa nchini China wakati wa Nasaba ya Song. Huhesabiwa kati ya wanafalsafa muhimi zaidi wa mwelekeo wa Ukonfusio. Alikuwa mwenyeji wa jimbo la Fujian nchini China.

neg:
Sun Yat-sen
Alipoona mwaka 1913 ya kwamba Yuan alianzisha udikteta Sun alijaribu kumpindua akashindwa akapaswa kukimbilia Japan tena alipoongoza matengenezo ya chama cha Kuomintang. China penyewe vikundi na viongozi mbalimbali vikaendelea kupasua nchi kwa hiyo Sun alirudi 1917 akaanzisha serikali ya kieneo mjini Kanton iliyokuwa na mamlaka katika sehemu kubwa ya China kusini.

neg:
Orodha ya nasaba za Kichina
Orodha hii inataja nasaba za kifalme za Kichina na vipindi vinginevyo katika historia ya Uchina.Baada ya hapo hakuna nasaba ya kifalme tena, kwa sababu China imekuwa jamhuri.

neg:
Mnara wa Eiffel
Kati ya miaka 1889–1930 ilikuwa jengo kubwa la dunia nzima.
Mwaka 1906 mnara uliwezesha mawasiliano ya kwanza kwa simu hewa kati ya Ulaya na Marekani kuvukia Atlantiki kwa sababu ya kimo chake kikubwa. Wanajeshi walikuwa na kituo cha mawasiliano ya simu mnarani.

neg:
Nasaba ya Qing
Kuanzia 1644 jeshi la Wamanchuria lilianza kuvamia sehemu kubwa za China ya kaskazini na kupindua nasaba ya Ming.

neg:
Uchapaji
Mwanzilishi wa teknolojia hii mpya alikuwa fundi dhahabu na mfanyabiashara Johannes Gutenberg kutoka mji wa Mainz katika Ujerumani. Alibuni njia sawa jinsi walivyowahi Wachina zamani lakini mwandiko wa Kilatini ulimpa mafanikio makubwa zaidi. Kinyume na mwandiko wa Kichina mwenye alama maelfu mwandiko wa Kilatini una alama chache kwa herufi zake, kama 26 pekee.

neg:
Ming (nasaba)
Nasaba ya Ming ilitawala China kati ya 1368 na 1644.

neg:
True Jesus Church
Kulikuwepo moja ya nyumba tatu za Kichina zilizotengenezwa kabla ya Chama cha Kikomunisti cha Uchina kuchukua mamlaka mwaka 1949.

neg:
Mao Zedong
Mao Zedong (* 26 Desemba 1893 / + 9 Septemba 1976) alikuwa kiongozi wa Chama cha Kikomunisti cha China tangu 1935 hadi kifo chake na pia kiongozi mkuu wa China tangu 1949.

neg:
Jamhuri ya Watu wa China
Uongozi huo ni kundi dogo la wakubwa wa chama na jeshi. Mwanasiasa muhimu ni Xi Jinping. Kwa sasa yeye anaunganisha vyeo vya Katibu Mkuu wa Chama cha Kikomunisti, Rais wa Jamhuri ya Watu wa China na mwenyekiti wa Kamati Kuu ya Kijeshi. Kwa jumla katika mapokeo ya Kikomunisti vyeo vya chama ni muhimu kuliko vyeo vya serikali ingawa katiba na sheria inasema tofauti.

neg:
Wanawake wa ukuta wa Kuomboleza
↑ (Kiingereza): Wanawake wa Wall, Sarah Szymkowicz, Wayahudi Virtual Maktaba.
↑ (Kiingereza) "kwenye Ukuta wa Kuomboleza" Phyllis Chesler; Masuala Magazine; automne 1997.
↑ (Kiingereza): Viti Kutupwa saa Wanawake wa Ukuta
↑ (Kiingereza) Video kurekodi ya Kuwa kutupwa viti katika Wanawake wa ukuta.
↑ (Kiingereza): Wanawake wa Wall, Sarah Szymkowicz, Wayahudi Virtual Maktaba.
↑ (Kiingereza): Israel Mahakama Kuu ya Anakanusha Wanawake Haki Ombeni kwenye Ukuta wa Magharibi, FindLaw, 23 avril 2003]
↑ (Kiingereza): ya maombi ya wanawake ukuta katika Mahakama ya Tawala Baada ya chaguzi uzito, Wayahudi Telegraph Agency, 6 avril 2003.
↑ (Kiingereza) "Wanawake wa Wail Ukuta Zaidi ya Sala ya Tovuti Mpya", le Yerusalemu Post, Oktoba 31, 2003]
↑ (Kiingereza) Polisi katika kukamatwa Wanawake wa kiongozi Ukuta kwa ajili ya kuomba na Torati kitabu]
↑ (Kiingereza): Wanawake ya Kiongozi Ukuta kuhojiwa na Polisi
↑ (Kiingereza) APolice kukamatwa Wanawake wa kiongozi Ukuta kwa ajili ya kuomba na Torati kitabu]
↑ (Kiingereza): Mission Statement, Site ya Wanawake wa Ukuta
↑ (Kiingereza): Trojan Horse kwenye Ukuta wa Magharibi
↑ (Kiingereza):. Trojan Horse kwenye Ukuta wa Magharibi;
↑ 15.0 15.1 (Kiingereza): Maombi ya Wanawake Huduma Nadharia na mazoezi, Mila, 1998.

neg:
Huang Xianfan
Huang Xianfan (kwa mira za Kichina huita:黃現璠; kwa Kichina kilichorahishwa huita: 黄现璠 ) (13 Novemba 1899 – 18 Januari 1982) alikuwa mwanahistoria aliyetoka kabila la zhuang(壮族). Kichina wa kisasa walimwona kama "Baba historia wa Zhuang". Kama kulia 1957 - 1978 alionewa na serikali ya Kichina.

neg:
Mapinduzi ya utamaduni
Mapinduzi ya utamaduni ni mageuzi ya haraka katika siasa na jamii nchini China yaliyotokea katika miaka 1966 - 1976 chini ya uongozi wa Mao Zedong, mwenyekiti wa Chama cha Kikomunisti cha China.

neg:
Mji Haramu
Mji Haramu ni mtaa ndani ya mji wa Beijing (China) ni eneo la nyumba za makaisari wa China. Familia za kifalme za Ming na Qing ziliishi humo hadi mapinduzi ya 1911.

neg:
Nehemia
Kuta zilimalizika siku ya 25 ya mwezi wa sita (yaani muda wa ujenzi ulikuwa siku 52, taz.6:15). Sikukuu ya Israeli ya katikati ya mwaka iliadhimishwa katika mwezi wa saba (Law 23:24,27,34), na hiyo ilikuwa nafasi nzuri ya kuwakutanisha watu wote ili kusherehekea pia kumalizika kwa ujenzi wa kuta (taz.7:73; 8:1). (Wakati uleule wa mwaka ulikuwa umechaguliwa kwa kuweka wakfu madhabahu iliyojengwa upya zaidi ya miaka 90 ya nyuma; taz.Ezra 3:1-6).

neg:
Kitabu cha Nehemia
Wayahudi walikuwa na kibali cha mfalme wa Uajemi kwa mradi wa kujenga kuta, kwa hiyo wapinzani wao ambao pia walikuwa chini ya mfalme huyo, waliogopa kuwashambulia hadharani. Hata hivyo waliwadhihaki na kufanya mzaha juu ya kazi yao, wakitumaini kwamba wataweza kuwachosha na kuwaachisha kazi ya ujenzi (4:1-5).

neg:
Jamhuri ya Watu wa China
Pwani ina urefu wa kilomita 14,400.

neg:
Falsafa
Wanafalsafa muhimu wa Asia walikuwa Konfutse na Lao Tze katika China na Buddha katika Uhindi.

neg:
Ndugu Wadogo
Mwaka 1241 Wamongolia, baada ya kujitwalia Asia karibu nzima, walivamia Ulaya na kufadhaisha Wakristo wote, kwa sababu hakuna aliyeamini uwezekano wa kuwashinda. Mapapa walijaribu kuwasimamisha kwa kutuma Wafransisko na Wadominiko (wa kwanza ni Yohane wa Pian del Carpine) waombe masharti ya amani. Ujumbe huo uliposhindikana, walianza kupenya kama wamisionari upande wa Ulaya Mashariki, wakasambaa kwa ruhusa ya watu hao wakatili sana katika utawala wao wote. Nikola IV alimtuma (1291) Yohane wa Montecorvino, mwanzilishi wa misheni za China na Askofu wa kwanza wa Beijing, mwenye majimbo sita chini yake katika ufalme mzima (hadi Urusi). Nyumba za kitawa katika eneo hilo lote likafikia kuzidi 50, baadhi zikiwa na ndugu wasiopungua 20. Papa Inosenti VI (1352-1362) aliomba mkutano mkuu wa mwaka 1353 uongeze wamisionari alivyotaka mfalme wa Mongolia, lakini itikio likawa hafifu, kwa kuwa tauni iliyoua wamisionari wengi, iliua pia watawa wengi Ulaya. Hivyo misheni zikaendelea kwa shida tu mpaka ikaja kufa China ilipojikomboa. Pia, Ndugu Wadogo waliongoa Walitwania, taifa la mwisho la Ulaya kuingia Ukristo (karne XIII na XIV).

neg:
Beijing
Kutokana na historia ndefu kuna majengo mengi mazuri yanayohifadhiwa hata kama mitaa mingine inabadilika haraka. Sehemu inayohifadhiwa ni pamoja na Uwanja wa Tianamen, Mji Haramu pamoja na nyumba za makaisari wa China na mahekalu mbalimbali.

neg:
Augustino Zhao Rong
Augustino Zhao Rong (Wuchuan, 1746 hivi - Chengdu 21 Machi 1815) alikuwa padri wa China aliyefia Ukristo pamoja na wengine wengi.

neg:
Bahasha
Bahasha zilipatikana pia zamani lakini hazikuwa kawaida jinsi ilivyokuwa baadaye. Kuna mifano ya bahasha za udongo wa mfinayanzi kwa ajili ya barua zilizoandikwa kwenye vigae vya mwandiko wa kikabari zamani za Babeli. Wachina, waliokuwa watu wa kwanza kugundua karatasi, walitengeneza pia mifuko au bahasha za karatasi. Lakini mara nyingi karatasi au ngozi ambamo barua iliandikwa iliviringishwa tu na labda kufunikwa katika kitambaa kwa kuilinda.

neg:
Ukuta wa Berlin
Kwenye sehemu ya mashariki Wasovyeti waliweka serikali ya kikomunisti iliyoanzisha mfumo wa kiimla chini ya uongozi wa chama cha kikomunisti. Katika miaka ya 1950 hali ya uchumi na maisha ya wananchi ilianza kusogea mbele baada ya uharibifu wa vita lakini upande wa magharibi uchumi uliendelea haraka kuliko upande wa mashariki.

neg:
Wanawake wa ukuta wa Kuomboleza
Ukuta wa Magharibi ni moja ya maeneo takatifu Wayahudi. Ilikuwa ni sehemu ya ukuta wa kubakiza Hekalu la Mlimani, ambayo ilikuwa hekalu ya pili ya Yerusalemu kabla ya uharibifu wake na Warumi katika mwaka 70 ya karne ya kwanza. Sasa ni chini ya udhibiti wa Rabbinate Mkuu wa Israeli na usalama ni malipo ya Polisi ya Wall (Kotel).

neg:
Liu Xiaobo
Wakati mwingine hujulikana kama "Nelson Mandela wa China". Alifungwa kifungo cha kisiasa huko Jinzhou, Liaoning. Mnamo 26 Juni 2017, alipewa matibabu baada ya kugunduliwa ana saratani ya ini na alikufa tarehe 13 Julai 2017.

neg:
Bruce Lee
Baba wa Lee, Lee Hoi-chuen, alikuwa mmoja wa watendaji wa Canton na waigizaji wa filamu wakati huo, na alikuwa akianza safari ya muda mrefu ya opera na familia yake usiku wa uvamizi wa Kijapani wa Hong Kong. Lee Hoi-chuen alikuwa akitembelea Marekani kwa miaka mingi na kufanya kazi katika jamii nyingi za China wakati huo.
Ingawa wenzake wengi waliamua kukaa Marekani, Lee Hoi-chuen alirudi Hong Kong baada ya kuzaliwa kwa Bruce. Miezi michache, Hong Kong ilivamiwa na Lees aliishi kwa miaka mitatu na miezi nane chini ya kazi ya Kijapani. Baada ya vita kumalizika, Lee Hoi-chuen alianza kazi yake na akawa mwigizaji maarufu zaidi wakati wa kujenga miaka ya Hong Kong.

neg:
Burj Khalifa
Burj Dubai (Kiarabu برج دبي - Mnara wa Dubai) ni jengo kubwa la maghorofa linaloendelea kujengwa nchini Dubai (Falme za Kiarabu) tangu mwaka 2004. Litakapokamilika mwaka 2009 litakuwa jengo lenye kimo kikubwa duniani.

neg:
Jamhuri ya Watu wa China
Mji mkuu ni Beijing lakini Shanghai ndio mji mkubwa zaidi.

neg:
Ukuta wa Berlin
Tangu kuanzishwa mwaka 1961 hadi mwisho wake mwaka 1989 ukuta uliendelea kuboreshwa na kupanuliwa. Nyumba zilizosimama zikabomolewa polepole na wakazi wakahamishwa.

neg:
Nehemia
Kazi ilipangwa vizuri. Vikundi mbalimbali vya watu vilipangwa kila mahali bega kwa bega kuzunguka mji wote, hata kuta zote ziiweza kujengwa wakati mmoja. Orodha ya wafanyakazi inaonyesha kwamba Wayahudi kutoka mbali na karibu walikuja kusaidia. Si waashi tu, bali pia makuhani, mafundi wa dhahabu, mafundi wa manukato, maafisa wa serikali, wafanya biashara na hata wanawake walisaidia kazi hiyo (3:1-16). Walawi walijenga karibu na nyumba ya kuhani mkuu (17-21). Makuhani na watu wengine walioishi Yerusalemu, kwa kawaida walipangiwa sehemu za karibu na nyumba zao, na watu waliotoka mbali walijenga sehemu zilizobaki (22-32).

neg:
Kitabu cha Nehemia
Maadui wakafikiri maarifa mengine tena. Walijaribu kumsababisha Nehemia afanye mambo ambayo yataharibu sifa yake ya kuwa mtu asiyeogopa wapinzani naye avunje heshima ya hekalu. Mara nyingine tena wakashindwa (10-14). Hata wapelelezi na wasaliti ambao maadui walikuwa wamewaweka mjini Yerusalemu hawakuweza kumzuia Nehemia asimalize kazi yake ya kujenga ukuta (15-19).

neg:
Ukuta wa China
Jumla ya kuta zote ina urefu wa kilomita zaidi ya 21,000.