query: Je,mto mkubwa zaidi nchini Uganda ni ipi?

pos:
Uganda
Mto mkubwa ni Nile inayopita nchi yote kati ya Ziwa Viktoria hadi Ziwa Albert na kuendelea hadi mpaka wa Sudani ikiitwa mwanzoni Nile ya Viktoria na baadaye Nile ya Albert.

neg:
Mto Kokolopit
Mto Kokolopit unapatikana kaskazini-magharibi mwa Kenya, kuanzia mpakani mwa Uganda.

neg:
Mto Ekuku
Mto Ekuku unapatikana katika kaunti ya Kajiado nchini Kenya (eneo la Bonde la Ufa la Afrika Mashariki).

neg:
Mto Kayekongai
Mto Kayekongai ni korongo linalopatikana kaskazini-magharibi mwa Kenya, kuanzia mpakani mwa Uganda.

neg:
Victoria Falls
Mto wa Zambezi mwenye upana wa mita 1170 unafika penye ngazi ya mwamba na maji yote yaanguka kimo cha takriban mita 110 yanapoendelea katika kanali ya mwamba mwenye upana wa 120 m pekee. Maporomoko haya ni makubwa katika Afrika.

neg:
Mito mirefu ya Afrika
Mito mirefu ya Afrika inaonyeshwa katika orodha ifuatayo.
Mara nyingi mto wa Nile unahesabiwa kuwa mtu mrefu kuliko yote ya Afrika pia duniani. Kadirio la urefu wa mto hutegemea jinsi ya kuhesabu tawimito yake. Orodha inayofuata ina tofauti na orodha inayokadiria kwa namna nyingine.

neg:
Zambezi (mto)
Zambezi ni kati ya mito mirefu ya Afrika ikiwa na nafasi ya nne baada ya Nile, Kongo na Niger. Ni mto mrefu wa Afrika wa kuingia Bahari Hindi. Beseni lake lina km² 1,570,000 au nusu ya mto Nile. Chanzo chake iko Zambia inapita Angola mpakani na Namibia, Botswana, Zambia na Zimbabwe kwenda Msumbiji inapofikia Bahari Hindi katika delta ya 880 km².

neg:
Ubangi
Ubangi ni tawimto mkubwa wa mto Kongo na kati ya mito mirefu ya Afrika.

neg:
Mto Ruvyironza
Jina linatokana na "Mlima Luvironza", mkubwa kuliko yote ya Burundi ambapo mto una chanzo chake. Mlima Luvironza una kimo cha m 2,700 juu ya UB uko kilomita 45 upande wa mashariki wa Ziwa Tanganyika.

neg:
Uganda
Jina Uganda lina asili yake katika ufalme wa Buganda ulioko kusini mwa nchi pamoja na mji mkuu, Kampala.

neg:
Mto Ruguti
Ni tawimto la mto Tana ambao ndio mrefu kuliko yote nchini na unaishia katika Bahari ya Hindi.

neg:
Mto Mutonye
Maji yake yanaishia katika mto Tana, ambao ndio mrefu kuliko yote nchini, na hatimaye katika bahari ya Hindi.

neg:
Mto Mumwe Kaskazini
Maji yake yanaishia katika mto Tana, ambao ndio mrefu kuliko yote nchini, na hatimaye katika Bahari Hindi.

neg:
Missouri (mto)
Mto Missouri ni mto mkubwa wa Marekani na tawimto muhimu zaidi la Mississippi. Ni mto mrefu kushinda ule wa Missisippi na ni mto mrefu katika Amerika ya Kaskazini.

neg:
Mto Thuta (Nyeri)
Maji yake yanaishia katika mto Tana, ambao ndio mrefu kuliko yote nchini, na hatimaye katika Bahari Hindi.

neg:
Mto Kiama
Mto Kiama unapatikana Kenya. Ni tawimto la mto Thika, ambao tena ni tawimto la mto Tana ambao ndio mrefu kuliko yote nchini na unaishia katika Bahari ya Hindi.

neg:
Nigeria
Mito mikubwa ni mto Niger na mto Benue; yote miwili inakutana na kuishia katika delta ya Niger ambayo ni kati ya delta kubwa zaidi duniani.

neg:
Mto Pesik
Mto Pesik unapatikana kaskazini-magharibi mwa Kenya, mpakani mwa Uganda.

neg:
Mto Nabunei
Mto Nabunei unapatikana kaskazini-magharibi mwa Kenya, mpakani mwa Uganda.

neg:
Mto Kanyangareng
Mto Kanyangareng unapatikana kaskazini-magharibi mwa Kenya, kuanzia mpakani mwa Uganda.

neg:
Ziwa Kyoga
Ziwa Kyoga (pia huandikwa Kioga) ni ziwa kubwa na kina kifupi katika Uganda, karibu 1,720 km ² katika eneo na mwinuko wa 914 m Viktoria Nile hupitia katika ziwa hili katika njia yake kutoka Ziwa Victoria na kuelekea Ziwa Albert. Chanzo kuu kutoka Ziwa Victoria hudhibitiwa na Kituo cha stima cha Nalubaale katika Jinja. Chanzo kingine cha maji ni kanda ya Mlima Elgon kwenye mpaka kati ya Uganda na Kenya. Hata kama Ziwa Kyoga ni sehemu ya mfumo wa Maziwa Makuu, haichukuliwi kama Ziwa kuu. Ziwa Kwania iko karibu.

neg:
Niger (mto)
Niger ni mto mkubwa kabisa wa Afrika ya Magharibi na mto mrefu wa tatu barani Afrika ukiwa na mwendo wa km 4.374. Njia yake ni kama upinde ikianza Guinea katika nyanda za juu za Futa Djallon kuelekea kaskazini-mashariki kupitia Mali hadi Niger. Karibu na mji wa Timbuktu inageukia kuelekea mashariki, halafu mashariki-kusini kupitia Benin na Nigeria hadi kufika mdomo wa delta yake kwenye Ghuba ya Guinea ya bahari ya Atlantiki.

neg:
Mto Malagarasi
Mto Malagarasi ni mmojawapo kati ya mito mikubwa zaidi ya Tanzania (upande wa magharibi), ukishika nafasi ya pili kwa urefu (km 475), na ya Burundi.

neg:
Kenya
Kuna makabila mengine ya Waniloti yanayoishi nchini Uganda na Tanzania. Hii hasa ni kwa sababu ya Wajaluo kuvutiwa na Ziwa Victoria, ambako wanapatikana katika nchi hizi tatu (Uganda, Tanzania na Kenya). Nchini Uganda, wanajulikana kwa kuanzisha himaya ya Waganda na ya himaya ya Watoro. Wajaluo nchini Kenya walipigana vita na majirani wao, hasa Wakalenjin, ili kulidhibiti ziwa hilo.

neg:
Nile ya buluu
Nile ya buluu ni tawimto mkubwa wa mto Nile. Inaanza katika Ziwa Tana kwenye nyanda za juu za Ethiopia na kutelemka hadi Sudan. Mdomo wake uko Sudan mjini Khartum inapounganika na Nile nyeupe na kuunda mto wa Nile wenyewe.

neg:
Ziwa Viktoria
Ziwa hili linapata maji yake mengi kutokana na mvua (80%) na kutoka vijito vingi vidogo. Mto mkubwa unaoingia Viktoria ni Mto Kagera unaotiririka kutoka magharibi.

neg:
Uganda
Uganda inamiliki sehemu ya ziwa la Viktoria Nyanza ikipakana huko na Kenya na Tanzania.
Uganda ni nchi mwanachama wa Jumuiya ya Afrika ya Mashariki na wa miundo mingine mbalimbali ya kimataifa.

neg:
Mto Muthanga
Maji yake yanaishia katika mto Tana, ambao ndio mrefu kuliko yote nchini, na hatimaye katika Bahari Hindi.

neg:
Mto Mukou
Maji yake yanaishia katika mto Tana, ambao ndio mrefu kuliko yote nchini, na hatimaye katika Bahari Hindi.

neg:
Mto Kagera
Mto Kagera (kwa Kinyarwanda: Akagera) ni kati ya mito inayounda mto Nile, pia ni mto mkubwa kabisa wa kuingia ziwa la Viktoria Nyanza.

neg:
Mto Kunyao
Mto Kunyao unapatikana magharibi mwa Kenya, kuanzia mpakani mwa Uganda.

neg:
Mto Kagera
Mto Kagera ukielekea kaskazini ni mpaka kati ya Tanzania na Rwanda; pale unapogeuka kuelekea mashariki karibu na mji wa Kikagati ni mpaka kati ya Tanzania na Uganda. Sehemu ya mwisho ya njia yake inaingia kabisa ndani ya eneo la Tanzania hadi kufika Viktoria Nyanza km kama 40 kaskazini kwa Bukoba.

neg:
Mto Mutoho
Maji yake yanaishia katika mto Tana, ambao ndio mrefu kuliko yote nchini, na hatimaye katika bahari ya Hindi.

neg:
Kongo (mto)
Vyanzo vya Kongo viko katika nyanda za juu na kwenye milima inayopakana Bonde la Ufa la Afrika ya Mashariki, pamoja na Ziwa Tanganyika na Ziwa Mweru ambayo yanamwaga maji yao kwenda mto Lualaba ulio tawimto mkubwa wa Kongo. Kwa kawaida chanzo cha mto Chambeshi huko Zambia ambao unaishia katika Lualaba hutazamiwa kama chanzo cha Kongo.

neg:
Mto Kaihungu
Maji yake yanaishia katika mto Tana, ambao ndio mrefu kuliko yote nchini, na hatimaye katika bahari ya Hindi.

neg:
Chuo Kikuu cha Kyambogo
Kampasi ya chuo hiki kikuu iko katika kilima cha Kyambogo , takriban [1] kwa barabara, mashariki mwa eneo la kati la biashara la Kampala, mji mkuu na mji mkubwa zaidi Uganda, pamoja wa Barabara kuu ya Kampala-Jinja Uratibu wa kampasi ya chuo hiki kikuu ni: 00 21 00N, 32 37 48E (Latitude: 0.3500; Longitude: 32,6300).

neg:
Mto Munyune
Maji yake yanaishia katika mto Tana, ambao ndio mrefu kuliko yote nchini, na hatimaye katika bahari ya Hindi.

neg:
Mto Kapelikori
Mto Kapelikori unapatikana kaskazini-magharibi mwa Kenya, kuanzia mpakani mwa Uganda.

neg:
Mto Ithanga
Maji yake yanaishia katika mto Tana, ambao ndio mrefu kuliko yote nchini, na hatimaye katika Bahari Hindi.

neg:
Mto Ruvuvu
Mto Ruvuvu (pia Ruvubu au Rurubu) ni mto ambao unaanzia nchini Burundi na kuishia Tanzania ambapo unaungana na mto Nyabarongo kutoka Rwanda kuunda mto Kagera ambao unaishia katika Ziwa Viktoria.

neg:
Mto Ugogo
Mto Ugogo ni mto wa Mkoa wa Singida (Tanzania ya kati)

neg:
Afrika ya Mashariki ya Kijerumani
Upande wa Kenya mstari ulichorwa kuanzia Bahari Hindi kwa mdomo wa mto Umba hadi Ziwa Jipe, halafu kufuata mitelemko ya kaskazini ya mlima Kilimanjaro na kutoka hapa hadi Ziwa Viktoria. Mipaka na Uganda ilifuata latitudo ya kwanza ya kusini ya ikweta hadi mpaka na Kongo. Upande wa Kongo mpaka ulifuata sehemu za chini za bonde la Ufa na katikati ya maziwa kama Kivu na Tanganyika.

neg:
Mto Muhoite
Maji yake yanaishia katika mto Tana, ambao ndio mrefu kuliko yote nchini, na hatimaye katika Bahari Hindi.

neg:
Mapatano juu ya matumizi ya maji ya mto Nile ya 1929
Hadi mwaka 2011 majadiliano juu ya mapatano mapya yaaendelea kati ya nchi zote jirani wa Nile. 1910 Ethiopia, Uganda, Tanzania na Rwanda zilitia saini mapatano mapya kati yao juu ya matumizi ya maji ya Nile lakini Misri ilikataa kukubali hatua hii.

neg:
Mto Nyawarongo
Mto Nyawarongo ni mto uliopo nchini Burundi unaounganika na mto Ruvuvu kuendelea kutiririsha maji yake kwa kilomita 400 kuingia katika ziwa Viktoria.

neg:
Mto Gathanji (Nyeri)
Maji yake yanaishia katika mto Tana, ambao ndio mrefu kuliko yote nchini, na hatimaye katika Bahari Hindi.

neg:
Mto Loitan
Mto Loitan ni korongo linalopatikana magharibi mwa Kenya, kuanzia mpakani mwa Uganda.

neg:
Mto Kamweti
Maji yake yanaishia katika mto Tana, ambao ndio mrefu kuliko yote nchini, na hatimaye katika Bahari Hindi.

neg:
Mto Kalokodo
Mto Kalokodo unapatikana kaskazini-magharibi mwa Kenya, kuanzia mpakani mwa Uganda.

neg:
Mto Mwathe wa Gaturumo
Maji yake yanaishia katika mto Tana, ambao ndio mrefu kuliko yote nchini, na hatimaye katika Bahari Hindi.

neg:
Mto Chinga (Nyeri)
Maji yake yanaishia katika mto Tana, ambao ndio mrefu kuliko yote nchini, na hatimaye katika Bahari Hindi.

neg:
Kinshasa
Mto Kongo ni mto mrefu wa pili katika Afrika baada ya Nile, na ni mkubwa zaidi katika suala la kutoa maji. Kama njia ya maji, hutumiwa kusafiri kwa kiasi katika bonde la Kongo, na unaweza kusafiri kati ya mito ya Kinshasa na Kisangani, na matawi yake mengi yanaweza kusafiriwa. Mto ni chanzo muhimu cha umememaji, na kusini mwa Kinshasa unaweza kuzalisha nguvu za kutosheleza matumizi kwa bara zima.

neg:
Mto Loochuk
Mto Loochuk unapatikana magharibi mwa Kenya, kuanzia mpakani mwa Uganda.

neg:
Mto Kakore
Mto Kakore unapatikana magharibi mwa Kenya, kuanzia mpakani mwa Uganda.

neg:
Entebbe
Entebbe iko 00.04N, 320.280E. Ipo katika wilaya ya Wakiso, kusini magharibi ya Kampala, mji mkubwa na mji mkuu wa Uganda. Entebbe ipo kaskazini mwa fuo za Ziwa Victoria, ziwa lenye ukubwa zaidi Afrika.

neg:
Mto Unyalene
Maji yake yanaishia katika mto Tana, ambao ndio mrefu kuliko yote nchini, na hatimaye katika bahari ya Hindi.

neg:
Mto Kambogo (Embu)
Maji yake yanaishia katika mto Tana ambao ndio mrefu kuliko yote nchini na unaishia katika Bahari ya Hindi.

neg:
Mto Kamogoro
Mto Kamogoro unapatikana katika kaunti ya Turkana, kaskazini magharibi mwa Kenya (eneo la Bonde la Ufa la Afrika Mashariki).

neg:
Ganga (mto)
Ganga (Kisanskrit गङ्गा, gaṅga) ni mto mkubwa katika Uhindi wa Kaskazini.
Mto una uefu wa 2,511 km unapita nchi za Uhindi na Bangla Desh (Asien).

neg:
Mto Thingithu
Maji yake yanaishia katika mto Tana, ambao ndio mrefu kuliko yote nchini, na hatimaye katika Bahari Hindi.

neg:
Mto Cheptenden
Mto Cheptenden unapatikana magharibi mwa Kenya, mpakani mwa Uganda.

neg:
Mto Kiambogo
Maji yake yanaishia katika mto Tana, ambao ndio mrefu kuliko yote nchini, na hatimaye katika bahari ya Hindi.

neg:
Mto Naukot
Mto Naukot unapatikana kaskazini-magharibi mwa Kenya, mpakani mwa Uganda.

neg:
Mto Kalodurr
Mto Kalodurr ni korongo linalopatikana mashariki mwa Uganda na magharibi mwa Kenya upande wa kaskazini wa nchi hizo mbili.

neg:
Mto Ulenye
Maji yake yanaishia katika mto Tana, ambao ndio mrefu kuliko yote nchini, na hatimaye katika bahari ya Hindi.

neg:
Mto Mugwi
Maji yake yanaishia katika mto Tana, ambao ndio mrefu kuliko yote nchini, na hatimaye katika Bahari Hindi.

neg:
Mto Habokok
Maji yake yanaishia katika ziwa la magadi linaloitwa Turkana na lililo kubwa kuliko maziwa yote ya Kenya. Ni pia ziwa la jangwani lililo kubwa kuliko yote duniani.

neg:
Mto Muhuhi
Ni tawimto la mto Tana ambao ndio mrefu kuliko yote nchini na unaishia katika Bahari ya Hindi.

neg:
Tsavo (mto)
Mto Tsavo ulijengewa daraja mara ya kwanza wakati wa reli ya Uganda na daraja lile lilikuwa mahali ambako simba waliua wafanyakazi 135.

neg:
Mto Ushekwa
Maji yake yanaishia katika mto Tana, ambao ndio mrefu kuliko yote nchini, na hatimaye katika Bahari Hindi.

neg:
Mto Mumwe (Nyeri)
Maji yake yanaishia katika mto Tana, ambao ndio mrefu kuliko yote nchini, na hatimaye katika Bahari Hindi.

neg:
Mto Namaniko
Mto Namaniko unapatikana kaskazini-magharibi mwa Kenya, mpakani mwa Uganda.

neg:
Mto Kochokio
Mto Kochokio ni korongo linalopatikana kaskazini-magharibi mwa Kenya, kuanzia mpakani mwa Uganda.

neg:
Mto Ogowe
Chanzo chake ni katika Jamhuri ya Kongo na delta yake kubwa ni kwenye ghuba ya Guinea (bahari ya Atlantiki).

neg:
Mto Nauyagum
Mto Nauyagum unapatikana kaskazini-magharibi mwa Kenya, mpakani mwa Uganda.

neg:
Mto Lokucho
Mto Lokucho unapatikana magharibi mwa Kenya, kuanzia mpakani mwa Uganda.

neg:
Kongo (mto)
Beseni ya Kongo pamoja na tawimito yake ni eneo kubwa la pili duniani la msitu wa mvua. Kwa kiasi cha mshuko wa maji mdomoni ni mto mkubwa wa pili duniani baada ya Amazonas Amerika ya Kusini. Pia ni mto wenye kina kirefu zaidi duniani.

neg:
Mto Kambogo (Tharaka-Nithi)
Maji yake yanaishia katika mto Tana, ambao ndio mrefu kuliko yote nchini, na hatimaye katika Bahari Hindi.

neg:
Ziwa Albert (Afrika)
Ziwa Albert ni sehemu ya mfumo mgumu wa mto Nile wa juu. Vyanzo vyake vikuu ni Victoria Nile hatimaye kutoka Ziwa Victoria hadi kusini mashariki, na mto Semliki, ambao hutoka Ziwa Edward hadi kusini magharibi. Maji ya Nile Victoria yana chumvi kiasi kuliko yale ya Ziwa Albert. Mlango wake, katika ncha ya kaskazini ya ziwa, ni Albert Nile (ambayo huwa inajulikana kama Mlima Nile wakati inaingia Sudan).
Katika mwisho wa kusini wa ziwa, ambapo Semliki huingilia, kuna Vinamasi. Katika kusini kuna mlima wa Ruwenzori wakati anuwai ya milima iitwayo Blue Mountains iko katika pwani ya kaskazini magharibi. Makazi machache yaliyo kando ni Butiaba na Pakwach.

neg:
Mto
Sehemu kubwa zaidi ya Afrika ya Mashariki inapeleka maji kwenda mabeseni ya Rufiji, Ruvuma, Ruaha Mkuu au mto Tana ambayo yote inaishia katika Bahari Hindi.

neg:
Mto Naiyenai Atulela
Mto Naiyenai Atulela unapatikana kaskazini-magharibi mwa Kenya, mpakani mwa Uganda.

neg:
Mto
Wakati mwingine ni swali la uzoefu tu jinsi ya kutaja mto; Kongo inaitwa Lualaba hadi mji wa Kisangani. Wataalamu wengine wanasema ya kwamba mto Kagera ingestahili kuitwa "Nile" kwa sababu ni mto uleule unaopita tu kwenye ziwa Viktoria Nyanza.

neg:
Kongo (mto)
Kongo na tawimito yake inapita katika eno kubwa la misitu ya mvua duniani (Amazonas pekee inapita katika msitu wa mvua mskubwa zaidi). Ikipita pande zote za ikweta, upande wa kaskazini na pia kusini, sehemu fulani ya beseni yake huwa na majira ya mvua muda wowote.

neg:
Mto Yamumu
Maji yake yanaishia katika mto Tana, ambao ndio mrefu kuliko yote nchini, na hatimaye katika bahari ya Hindi.

neg:
Mto Malagarasi
Beseni la Malagarasi lina eneo la kilomita za mraba 130,000 (sq mita 50,000). Chanzo cha mto ni karibu na mpaka wa Burundi na Tanzania. Kilomita 80 za kwanza za mto hufanya mipaka ya kimataifa kati ya Tanzania na Burundi. Matawimto kadhaa kutoka kwenye misitu ya Burundi hujiunga nao upande wa kulia. Baada ya kuungana na Mto Lumpungu, Malagarasi huingia Tanzania upande wa mashariki wa Ziwa Tanganyika kilomita 40 kusini mwa Kigoma, karibu na Ilagala. Mto Moyowosi ndio tawimto kuu, pamoja na mto Nikonga. Vyanzo vingine ni Mto Ugalla, Mto Gombe, Mto Ruchugi, Mto Lumpungu na Mto Nguya.

neg:
Mto Nzuli
Maji yake yanaishia katika mto Tana, ambao ndio mrefu kuliko yote nchini, na hatimaye katika bahari ya Hindi.

neg:
Mto Nakayot
Mto Nakayot ni korongo linalopatikana kaskazini-magharibi mwa Kenya, mpakani mwa Uganda.

neg:
Rufiji (mto)
Rufiji ni mto mkubwa wa Tanzania. Chanzo kiko Tanzania ya kusini-magharibi katika maungano ya tawimito ya mto Kilombero na mto Luwegu.

neg:
Mto Lotirai
Mto Lotirai unapatikana magharibi mwa Kenya, kuanzia mpakani mwa Uganda.

neg:
Mto Chikuu
Maji yake yanaishia katika mto Tana, ambao ndio mrefu kuliko yote nchini, na hatimaye katika Bahari Hindi.

neg:
Mto Ndoo
Maji yake yanaishia katika mto Tana, ambao ndio mrefu kuliko yote nchini, na hatimaye katika bahari ya Hindi.

neg:
Ziwa Albert (Afrika)
Ziwa Albert liko katikati ya bara, juu ya mpaka kati ya Uganda na Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo (zamani Zaire). Liko kaskazini katika mlolongo wa maziwa wa Bonde la Ufa la Afrika ya Mashariki.

neg:
Luangwa (mto)
Mto Luangwa ni mto mkubwa wa Zambia ya mashariki.

neg:
Gambia (mto)
Mto una visiwa mbalimbali ndani yake, vikubwa zaidi ni kisiwa cha Tembo na kisiwa cha MacCarthy. Kisiwa cha James Island mdomoni kabisa kilikuwa kituo muhimu cha biashara ya watumwa na kimeandikishwa katika orodha ya UNESCO ya Urithi wa Dunia.

neg:
Mto Kathondo
Maji yake yanaishia katika mto Tana, ambao ndio mrefu kuliko yote nchini, na hatimaye katika Bahari Hindi.

neg:
Mto Ukongo
Maji yake yanaishia katika mto Tana, ambao ndio mrefu kuliko yote nchini, na hatimaye katika bahari ya Hindi.

neg:
Niger (mto)
Mto Niger una chanzo chake katika milima ya Futa Djalon nchini Guinea, umbali wa kilomita 240 kutoka bahari Atlantiki. Lakini haufiki baharini moja kwa moja, bali unaelekea kaskazini mashariki kwa Sahara kupitia Bamako na kuunda delta ya barani inayoitwa "Massina" ambako mji mkubwa ni Mopti. Unaendelea hadi Timbuktu unapopita kwenye Sahara ya kusini na kubadilisha mweleko kwenda kusini mashariki. Karibu na mji wa Gao unapita kwa matuta ya mchanga ya Koyma na kuingia tena katika kanda la Sahel. Halafu unapita nchi ya Niger na mji mkuu wake, Niamey. Kutoka hapa njia yake ni mpaka wa Benin hadi "hifadhi ya W" mpakani mwa Niger, Burkina Faso na Benin. Kutoka hapa mto Niger unaendelea hadi Nigeria. Karibu na Lokoja unapokea tawimto wa Benue na kuingia katika kanda la msitu wa mvua wa Nigeria. Karibu na mji wa Onitsha mto unaanza kujigawa na kuwa delta ya Niger. Mikono yake mikubwa inaitwa Forcados, Nun na Escravos.

neg:
Idaho
Snake River (Mto Nyoka) ni mto mkubwa wa Idaho wenye urefu wa km 1,674.

neg:
Mto Sango (Kenya)
Mto Sango (Kenya) unapatikana magharibi mwa Kenya, mpakani mwa Uganda.

neg:
Mto Kingothotho
Maji yake yanaishia katika mto Tana, ambao ndio mrefu kuliko yote nchini, na hatimaye katika bahari ya Hindi.

neg:
Mto Ugalla
Ni tawimto muhimu wa mto Malagarasi, mto wa pili nchini kwa urefu ambao unaishia katika ziwa Tanganyika.


query: Je,chungwa iko katika kundi gani ya mimea?

pos:
Chungwa
Chungwa ni tunda la mchungwa. Ni kati ya matunda yanayovunwa sana duniani. Jina la kisayansi ni Citrus aurantium L. var. sinensis L. au Citrus sinensis (L.) Osbeck.

neg:
Mfiwi
Mfiwi ("Phaseolus lunatus") ni jina la mmea katika familia Fabaceae. Mbegu zake huitwa fiwi. Asili ya mfiwi ni milima ya Andes na Amerika ya Kati. Siku hizi mimea hii hukuzwa mahali pengi katika maeneo yaliyo na joto wastani.

neg:
Mbu
Mbu ni wadudu wadogo wa nusuoda Nematocera katika oda Diptera (yaani “wenye mabawa mawili”). Kwa asili jina hili limetumika kwa wadudu wa familia Culicidae, lakini kwa sababu spishi nyingi za Nematocera hazina majina ya Kiswahili, “mbu” linapendekezwa kama jina kwa Nematocera wote. Nusuoda nyingine ya Diptera, Brachycera, inashirikisha nzi na jamaa wao. Spishi ndogo za Nematocera huitwa usubi au visubi.

neg:
Mchani
Michani au mikenge ni miti ya jenasi "Albizia" katika nusufamilia Mimosoideae ya familia Fabaceae, lakini spishi nyingine zina majina kama mporojo, mkami na mkalala. Spishi nyingi ni miti midogo, lakini spishi kadhaa ni kubwa sana (k.m. Mchani-mbawe). Majani yao yana sehemu nyingi na maua yana stameni zilizo ndefu kuliko petali. Kwa kawaida stameni ni shaufu na petali hazionekani sana.

neg:
Msambia
Msambia au mplamu wa Japani ("Eriobotrya japonica") ni kichaka kikubwa au mti mdogo wa familia Rosaceae. Matunda yake yaliyo matamu au machungu kidogo huitwa masambia. Ikiwa yameiva yana rangi ya manjano.

neg:
Miraa
Miraa ni majani na vitawi ya mrungi, mti ulio na asili ya Pembe ya Afrika na Rasi ya Uarabuni inayojulikana pia kwa jina lake la Kiarabu Khat (قات, "Catha edulis"). Majani changa ya miraa hutafuniwa na kutumika kama kichochezi cha mwili na akili. Shirika la Afya Duniani (WHO) limeiweka miraa kwenye kundi la madawa ya kulevya.

neg:
Mmea
Mimea ni moja kati ya makundi ya viumbe hai duniani ikijumuisha miti, maua, mitishamba n.k. Kuna zaidi ya aina 300,000 ya mimea.

neg:
Mchekwa
Michekwa ("Bauhinia" spp.) ni vichaka au miti ya familia Fabaceae na kuna zaidi ya spishi 500. Jina hili hutumika kwa "Piliostigma thonningii" pia lakini spishi hii ina majina mengi mengine (angalia mchekeche).

neg:
Duma
Duma ni mnyama mbuai aliyemo katika jamii ya paka (Felinae). Chakula chake ni wanyama jamii ya swala hupatikana Afrika na kidogo sehemu za Asia.

neg:
Katani
Katani ni mimea wenye asili ya Mexico unatumika kutengeneza kamba, mikeka, mazulia na gesi. Jina hili ni jina la utani kwasababu zao hili lilitoka Mkoa wa Yucatan nchini Mexico. Katani iletwa na Dr. Richard Hindorf mwaka 1892 alisafirisha miche elfu moja akipitia Florida Marekani halafu Hamburg Ujerumani ila alipofika Hamburg aligundua amebakiwa na miche mia mbili tu, alifanya jitihada ya kuitunza miche iliyobaki isiharibike mpaka alipofika Tanga alikuwa amebakiwa na miche sitini na mbili tu, hiyvo aliisafirisha tena mpaka Pangani katika kijiji cha Kikogwe hapo alianzisha shamba la kwanza la mkonge.

neg:
Mtunguja
Mtunguja, mtunguja-mwitu, mtura, mtula, mtulwa, mtua, mtuatua, mndulele, mnyanya-mwitu au mnyanya-pori ni majina mbalimbali ya mimea ya familia Solanaceae. Fasihi andishi (ya kisayansi na ya umma) haidhihirishi majina gani hutumika kwa spishi gani. Inaonekana kwamba majina yote hutumika kwa "Solanum incanum" (kwa Kiingereza thorn apple) lakini majina kadhaa hutumika kwa spishi nyingine pia, hasa "Solanum schumannianum" na "Solanum zanzibarense".

neg:
Rangi ya manjano
Rangi ya manjano, manjano kwa kifupi au njano ni rangi inayofanana na ile ya unga wa manjano. Ni rangi ya matunda mabivu kadhaa, kama vile chungwa (aina njano), papai, embe, ndizi n.k.

neg:
Nyanya chungu
Nyanya chungu (pia ngogwe au nyanyamshumaa) ni tunda la mngogwe, jamii ya mbiringani, ambalo linatumika kama mboga.

neg:
Mchoraji (kundinyota)
Mchoraji iko jirani na kundinyota saba za Njiwa (Columba) upande wa kaskazini, Shetri (Puppis) na Mkuku (Carina) upande wa mashariki, Patasi (Caelum) kwenye kaskazini-magharibi, Panji (Dorado) na Panzimaji (Volans) upande wa kusini.

neg:
Mbaya (mmea)
Mbaya ("Rottboellia cochinchinensis") ni spishi ya nyasi katika nusufamilia Panicoideae. Kama jina lake linaashiria nyasi hili ni mmea msumbufu: ni gugu baya sana mashambani na pia nywele zake kama sindano zinavunjika zikidunga ngozi na zinasababisha maambukizo machungu. Spishi inatoka Vietnam kwa asili lakini sasa imewasilishwa au imesamba katika nchi zote za tropiki.

neg:
Chungwa
wb.jpg
machungwa na maua yake juu ya mchungwa.

neg:
Kengewa
Kengewa ni ndege mbua wa jenasi mbalimbali za nusufamilia Perninae katika familia Accipitridae. Wana mabawa marefu na mkia mrefu mwenye miraba myeusi. Spishi za jenasi "Henicopernis" na "Pernis" hula nyuki, nyigu na asali hasa lakini spishi nyingine hula wanyama wadogo. Hujenga tago lao juu ya mti msituni.

neg:
Mkonokono
Mkonokono ni mti mdogo wa familia Annonaceae. Matunda yake yanayolika huitwa makonokono. Spishi hii ina majina mengi mengine, k.m. mbokwe, mchekwa, mtomoko-mwitu, mtopetope-mwitu na mstafeli-mwitu. Mti huu una maua madogo njanokijani yenye petali nene. Matunda yana umbo wa yai na rangi ya manjano yakiwa yaliyoiva. Nyama ni njano hadi machungwa yenye ladha tamu. Mbegu nyeusi ni kubwa kiasi.

neg:
Mbwa
Mbwa ni wanyama mbua wa familia Canidae, lakini takriban spishi zote za Afrika zinaitwa bweha au mbweha.

neg:
Mpunga wa kiasia
Mpunga
Kutoka Wikipedia, ensaikopidia huru.
mpunga mrefu wa Amerika.
aina ya mpunga, Oryza sativa.
Mpunga ni mbegu ya mmea wa jamii ya monokotiledoni ya mmea wa Oryza sativa. Ukiwa ni miongoni mwa nafaka, ni chakula kikuu kwa sehemu kubwa duniani, hasa Mashariki, Kusini na Kusini Mashariki mwa Asia, Kati na Masharik mwa Amerika ya Kusini na India Mashariki. Ni nafaka inayolimwa kwa wingi zaidi duniani baada ya mahindi.

neg:
Chainizi
Chainizi (yaani "ya China", kutoka Kiingereza "Chinese leaf" au "Chinese cabbage"; jina la kisayansi: "Brassica rapa") ni aina ya mboga ya majani jamii ya kabichi za Ulaya. Kutoka China, ilipoanza kulimwa zamani sana, imeenea duniani kote.

neg:
Mtungule
Mtungule au mnyanya-cheri ("Solanum lycopersicum" var. "cerasiforme") ni namna fulani ya mnyanya katika familia Solanaceae. Matunda yake huitwa matungule au nyanya-cheri na haya ni madogo kuliko nyanya za kawaida na yana umbo la mviringo au la pea. Hutumika sana katika saladi au kwa kula peke yao.

neg:
Shaunge
Shaunge ni ndege wa jenasi "Porphyrio" katika familia ya Rallidae. Huitwa kukutanda pia. Wanafanana sana na kukuziwa lakini rangi yao ni buluu au zambarau. Wana kigao chekundu isipokuwa "Porphyrio flavirostris", ambaye ana kigao njano, na "P. martinicus", ambaye ana kigao buluu. Mwenendo wao ni kama kukuziwa.

neg:
Mkunga (samaki)
Mikunga ni samaki wa baharini na/au maji baridi katika oda Anguilliformes walio na umbo la nyoka.

neg:
Chuchunge
Chuchunge, chuchungi, vidau, viroho, makule, mikeke au misusa ni samaki wa baharini wa familia Hemiramphidae katika oda Beloniformes ambao taya la chini ni refu zaidi sana kuliko taya la juu (isipokuwa katika spishi za jenasi "Chriodorus" na "Oxyporhamphus").

neg:
Mpunga wa kiasia
Kama chakula cha asili huko Afrika, mpunga husaidia kuinua na kuboresha mlo, kuongeza ulinzi wa chakula, kukuza maendeleo ya eneo husika na kusaidia maendeleo endelevu ya ardhi ya eneo husika.
Mpunga marra zote hukuzwa kama zao la mwaka mmoja, japo mara kdhaa katika maeneo ya tropiki huweza kudumu kwa miaka mingi, hata kwa miaka ishirini. Mpunga hukua kufikia urefu wa mita 1 -1.8 ka kimo, na hutegemea hasa aina ya udongo na rutuba yake. Mmea huwa na majani marefu kufikia hata sentimita 50 – 100 kwa urefu na upana wa sentimita 2 – 2.5. Maua madogo yanayochvushwa kwa upepohuzalishwa, na hujishikiza kwenye fimbo ndefu zenye urefu wa sentimita 30 – 50. Mbegu yenyewe huwa na urefu takribani milimita 5 – 12 na upana milimita 2 -3.

neg:
Mgwaru
Mgwaru ni mmea wa nusufamilia Faboideae katika familia Fabaceae (miharagwe). Maua na makaka yake ni katika mafundo mazito. Mbegu zake huitwa magwaru (kutoka na Kiurdu گوار "guaar"). Yamkini mhenga wa mgwaru ni mmea wa Afrika "Cyamopsis senegalensis" lakini umegeuka mashambani kwa Uhindi na Pakistani.

neg:
Kitunguu
Kitunguu ("Allium cepa") ni aina ya tunguu la kulika ambalo hupandwa kila mahali pa dunia. Spishi "A. cepa" haitokei porini. Spishi za pori yenye nasaba ya karibu sana ni "A. vavilovii" na "A. asarense".

neg:
Mbungo
Mibungo ni aina za vichaka au mimea mbaachi inayopanda juu ya miti. Ina mafundo ya maua meupe na matunda ya ukubwa wa machungwa yanayoitwa mabungo. Maji yao ni machungu sana lakini yana vitamini C nyingi.

neg:
Mpunga wa kiasia
Mpunga wa kiasia ni mmea wa familia ya manyasi katika ngeli ya monokotiledoni. Mbegu au punje za mpunga zikisafishwa huitwa mchele na mchele ukipikwa ni chakula cha wali. Wali ni chakula muhimu cha watu katika sehemu nyingi za dunia hasa Asia lakini pia Afrika na penginepo.

neg:
Mwiluti
Mwiluti, kiburabura, mkomahoya (kutoka Kisambala) au mueri (kutoka Kigikuyu: ; kwa lugha ya kisayansi: "Prunus africana") ni mti mkubwa kiasi wa familia Rosaceae. Hutokea milimani kwa Afrika kusini kwa Sahara. Gome lake hutumika kwa kutibu ongezeko la tezi kibofu.

neg:
Njegere ya kizungu
Mimea hii inapatikana katika spishi za Dicotyledonae katika himaya Plantae.
Mbegu za njegere za kizungu ni za mviringo kwa asili yake.

neg:
Vitamini C
Matunda kama limau, chungwa na balungi ni vyanzo bora vya vitamini C. Kwa jumla karibu matunda yote yenye ladha ya kichungu ni chanzo chake.

neg:
Kiazi cha kizungu
Kiazi cha kizungu, kiazi ulaya, kiazi mviringo au mbatata ni mmea wa chakula uliomo katika familia ya Solanaceae. Chakula ni sehemu nene za mizizi yake (kiazi) yenye wanga, vitamini na madini. Sehemu bichi zinazoonekana juu ya ardhi haziliwi ni sumu.

neg:
Mndimu Mtamu
Mndimu mtamu ("Citrus × limetta") ni mti wa jamii ya mchungwa unaozaa ndimu tamu.

neg:
Kucha wa Afrika
Kucha wa Afrika ni ndege wadogo ambao zamani waliainishwa katika Sylviidae, familia ya kucha wengine. Sasa wataalamu wanakubaliana kwamba ndege hawa ni kundi lao lenyewe pamoja na vikucha na kolojojo. Kwa hivyo wamepata familia yao Macrosphenidae. Kucha wa Afrika bila vikucha na kolojojo wanafanana na shoro, kuchanyika na kuchamsitu ambao zamani waliainishwa pia katika familia Sylviidae. Wana mkia mrefu kiasi na rangi yao ni kahawia au kahawianyekundu. Wana michirizi mizito kujumuisha “masharubu”, isipokuwa kucha wa Victorin. Vikucha na kolojojo wana mkia mfupi.

neg:
Milima ya Changuge
Milima ya Changuge iko katika Mkoa wa Mara nchini Tanzania.

neg:
Mdudu-gamba
Wadudu-gamba au wadudu magamba ni wadudu wadogo wa familia ya juu Coccoidea katika oda Hemiptera ya nusungeli Pterygota (wenye mabawa). Spishi nyingi ni sumbufu, hususa kama wadudu wakiwa tele juu ya mimea, kwa sababu wanafyunza utomvu, kama vidukari na nzi weupe. Lakini hawasambazi virusi kwa sababu hawaendi kutoka mmea mmoja kuelekea mmea mwingine, kama nzi weupe. Hata shida ya kuvu inayokua kwa mana siyo kubwa kuliko shida za vidukari na nzi weupe. Spishi kadhaa hutumika kwa udhibiti wa kibiolojia ili kuua mimea misumbufu, hususa mimea iliyowasili (au kuwasilishwa) kutoka bara jingine. Wadudu-gamba wenyewe huuawa na wadudu wengine, kama wadudu-kibibi, wadudu mabawa-vena, nyigu wa kidusia n.k. Pia kuna kuvu viuawadudu (entomopathogenic fungi) inayoambukiza wadudu hawa, kama "Beauveria bassiana", "Lecanicillium lecanii" na "Aschersonia marginata".

neg:
Kiazi kikuu
Viazi vikuu au mitubwi ni mimea ya chakula iliyoainishwa katika familia Dioscoreaceae. Chakula ni sehemu nene za mizizi yake (kiazi) yenye wanga. Kiazi kikuu ni kubwa sana kuliko kiazi cha kizungu na hata kiazi kitamu. Mimea yake inapanda juu ya mimea au miti ingine na hupandwa mahali pengi pa Afrika, Asia, Amerika ya Kusini, Visiwa vya Karibi na Visiwa vya Pasifiki.

neg:
Twiga
Twiga ni jenasi ya wanyama ya Afrika katika familia Giraffidae. Spishi hizi ni mamalia wenye kwato shufwa na shingo ndefu kuliko ile ya wanyama wote wa nchi kavu. Mwili wao umepambwa kwa madoa yasiyo na umbo maalumu, yenye rangi ya njano mabaka meusi na kutenganishwa na rangi nyeupe, au rangi ya manjano-kahawia.

neg:
Kucha (Hyliota)
Kucha wa jenasi "Hyliota" ni ndege wadogo ambao zamani waliainishwa katika Sylviidae, familia ya kucha wengine. Sasa wataalamu wanakubaliana kwamba ndege hawa hawana mnasaba na Sylviidae. Labda wana mnasaba na familia Promeropidae (ndegesukari wa Afrika Kusini). Hadhi yao haijaamua bado lakini wapewa familia yao kwa sasa: Hyliotidae. Wanafanana na tatata. Kucha hawa wana rangi ya nyeusi au zambarau mgongoni na nyeupe, machungwa au njano chini. Hula wadudu na pengine beri na mbegu. Hulijenga tago lao kwa umbo wa kikombe ndani ya uoto mzito. Jike huyataga mayai 2-5.

neg:
Mtango
Mtango ("Cucumis sativus") ni mmea mtambaa wa familia Cucurbitaceae. Matunda yake, yaitwayo matango, hutumika sana katika saladi duniani kote.

neg:
Papai
Papai ni tunda la mpapai ("Carica papaya"), mti wa familia Caricaceae. Unaasili ya Amerika ya Kusini na ya Kati na unakuzwa huko Meksiko, karne kadhaa kabala ya kuibuka kwa tamaduni mpya za huko Amerika.
Ni mti mrefu wenye shina la urefu wa mita 5 mpaka 10, wenye majani yaliojipanga yaliojizungusha na kujishikiza juu kwenye shina la miti, shina kwa upande wa chini huwa na makovu mengi kuonesha sehemu ambayo majani yalikuwa majani ya mpapai ni makubwa sm 50 – 70 kwa upana, maua yake ni madogo na hutokea sehemu yalipochomoza majani, hutengeneza tunda papai lenye urefu wa sm 15- 45, na upana wa sm10 – 30. Tunda huiva pale linapokuwa laini ( kama vile parachichi au zaidi) na ngozi yake inapokuwa na ngozi yake inapo karibia rangi ya chungwa ladha ya chungwa hukamilana na ile kati ya nanasi na peasi, ingawa huwa ya utulivu bila ya uchungu wowote.

neg:
Ninga
Ninga ni ndege wa nusufamilia Treroninae katika familia Columbidae. Spishi nyingi zina rangi ya majani na manjano, nyingine zina rangi ya buluu. Spishi hizi zinatokea Afrika na Asia. Hula matunda, hususa matini. Hulijenga tago lao mitini na jike huyataga mayai mawili.

neg:
Fungu (mmea)
Fungu ("Celosia argentea") ni mmea wa familia Amaranthaceae unaopandwa sana katika Afrika na Asia ya Kusini-Mashariki. Majani na maua hulika.

neg:
Mjoho kaki
Mjoho kaki ni mti mkubwa kiasi ambao huzaa matunda yenye rangi ya machungwa. Majoho yana ukubwa wa chenza hadi chungwa. Mti huu ni miongoni mwa miti iliyopandwa tangu zamani sana. Asili yake ni katika Uchina.

neg:
Kimbugimbugi
Kimbugimbugi (kutoka “mbugi”: kengele ndogo) au mkandi ("Dactyloctenium aegyptium") ni spishi ya nyasi katika nusufamilia Chloridoideae. Asili ya nyasi hili ni Afrika lakini sasa imewasilishwa au imesamba katika mabara mengine. Linaweza kuwa gugu shambani lakini ni malisho mazuri kwa wanyama wafugwao. Punje zake zinaweza kutumiwa ili kulisha kuku na huliwa na watu pia wakati wa uhaba wa chakula. Vilevile hutumika kwa kutengeneza pombe ya kienyeji.

neg:
Ghana
Kusini mwa Ghana kuna misitu ambayo daima ni ya kijani kibichi na ile ambayo hupoteza majani yake wakati fulani wa mwaka ikiwa na miti kama mikangazi, odumu na mipingo. Sehemu hii inayo pia mingi ya mitende ya mafuta na mikoko. Miti ya Shea, mibuyu na mikakaya hupatikana kwa kawaida katika maeneo ya Volta na kaskazini mwa nchi.

neg:
Kikwata
Vikwata ni miti ya jenasi "Senegalia" katika familia Fabaceae yenye miiba iliyopinda na majani yenye sehemu nyingi. Zamani spishi hizi ziliainishwa katika jenasi "Acacia" lakini wanasayansi wamegawanya jenasi hii kwenye jenasi tano: "Acacia", "Vachellia", "Senegalia", "Acaciella" na "Mariosousa". Spishi za "Senegalia" zina miiba ilyopinda ambayo imetawanyika kwenye matawi. Miti hii inatokea maeneo kavu ya Afrika, Amerika, Asia na Australia.

neg:
Chungwa
Aina yenye ladha chungu iliwahi kusambaa duniani hivyo jina la Kiswahili limetunza ladha hii hata kama matunda mengi yanayopandwa siku hizi ni aina tamu.

neg:
Mndimu
Mndimu ("Citrus aurantiifolia") ni mti wa jamii ya mchungwa unaozaa ndimu.

neg:
Ngano nyekundu
Ngano nyekundu (lat. "Secale cereale"; "ing. rye") ni mmea wa familia ya manyasi katika ngeli ya monokotiledoni. Mbegu au punje za ngano nyekundu ni nafaka ambayo ni chakula muhimu katika sehemu za dunia hasa kwenye kanda zisizo na joto au baridi kali. Ni mmea ulio karibu na ngano.

neg:
Pongami
Pongami, honge au mkwara wa Uhindi ("Millettia pinnata", syn. "Pongamia pinnata") una urefu wa takribani mita 15 –25, inapatikana kwenye familia ya Fabaceae. Ni mkubwa sehemu ya juu na maua madogo madogo mengi ya rangi nyeupe, waridi au urujuani. Asili yake ni Uhindi, lakini inaoteshwa kwa kiwango kikubwa Kusini – Mashariki mwa Asia.

neg:
Mkwaju
Mkwaju, msisi au makombe ("Tamarindus indica") ni mti mkubwa wa familia Fabaceae. Matunda yake huitwa kwaju na yana nyama gwadu ilikayo.

neg:
Njiwa
Njiwa ni ndege wakubwa kadiri wa jenasi "Columba" na "Patagioenas" katika familia Columbidae. Spishi nyingine huitwa kunda pia. Wana rangi kijivu na nyupe na pengine kuna rangi ing'aayo ya buluu au zambarau. Wanatokea mazingira yote yenye miti. Njiwa hula mbegu, matunda na mimea. Hujenga tago lao la vijiti kwa miti au miwamba. Jike hutaga mayai mawili kwa kawaida na makinda wapewa dutu inayofanana na maziwa. Dutu hii itungwa katika gole la ndege.

neg:
Mwingasiafu
Mwingasiafu ("Canavalia ensiformis") ni mmea wa mazao wa nusufamilia Faboideae katika familia Fabaceae. Huitwa mpupu pia lakini tafadhali jina hili litengewe "Mucuna pruriens" (mpupu). Spishi hii hufananishwa mara nyingi na mbwanda ("C. gladiata") lakini maua ni pinki na makaka ni marefu sana (hadi sm 36). Makaka na mbegu huitwa bwanda kama zile za "C. gladiata".

neg:
Mchungwa
Mchungwa ("Citrus × sinensis") ni mti unaozaa machungwa.

neg:
Mkoko
Takriban 1/3 ya pwani kwenye tropiki huwa na mikoko au miti ingine inayoweza kukua katika maji ya chumvi. Msitu wa mikoko huitwa kapa au wangwa.

neg:
Mmung'unye
Mimung'unye, mimung'unya, mimumunye au mimunya ni mimea ya jenasi "Lagenaria" katika familia Cucurbitaceae. Matunda yao huitwa mamung'unye, mamung'unya, mamumunye au mamunya na mengi yana umbo wa chupa.

neg:
Kitunguu saumu
Hata kama “sativum” inamaanisha “ya pori”, mimea ya spishi hii ambayo inamea porini inatokana na mashamba na bustani. Jamaa yake ya pori ni "A. longicuspis". Matunguu ya saumu hayako chini ya ardhi tu; mengine humea juu ya shina.

neg:
Kuvu
Kuvu (kisayansi: Fungi) ni kiumbehai ambacho si mmea wala mnyama. Uainishaji wa kisayansi unavipanga katika himaya ya pekee ndani ya Eukaryota. Kati ya kuvu kuna viumbe vikubwa kama uyoga na pia vidubini yaani vidogo vyenye seli moja tu kama hamira au maungano ya seli kama koga. Utaalamu wa kuvu ni mikolojia.

neg:
Fungo
Fungo, fungo wa Afrika, ngawa au paka-zabadi wa Afrika ("Civettictis civetta") ni mnyama mbua na spishi pekee ya jenasi yake. Pia ni mwanafamilia mkubwa kabisa wa Viverridae. Binturongi ni mfupi lakini mzito kuliko fungo. Spishi hii inatokea mahali pengi pa Afrika kusini kwa Sahara. Hukiakia usiku hasa na kulala mchana katika uoto mzito. Usiku huonekana katika maeneo mbalimbali kutoka msitu mzito hadi mbuga.

neg:
Mbalungi Mkubwa
Mbalungi mkubwa ("Citrus maxima") ni mti wa jamii ya mchungwa unaozaa mabalungi makubwa.

neg:
Bweha (Canis)
Tafiti za kisasa zimeonesha mahusiano baina ya spishi za bweha. Licha ya mishabaha yao bweha hawako kwenye tawi moja la mti wa familia Canidae. Bweha miraba na bweha mgongo-mweusi wamo mwenye tawi dhahiri la Canidae, ambapo bweha dhahabu ni karibu na mbwa-mwitu Habeshi ("Canis simensis"), mbwa-nyika ("Canis latrans") na mbwa-mwitu wa Ulaya/mbwa-kaya ("Canis lupus"). Kwa sababu bweha miraba/mgongo-mweusi ni tofauti sana na bweha dhahabu (na pia wote wengine wa Canidae wanaofanana na mbwa-mwitu), imependekezwa kubadilisha jina la jenasi ya spishi hizi mbili hadi "Lupulella" kutoka "Canis".

neg:
Milima ya Udzungwa
Kati ya aina kumi na moja za jamii ya nyani wanaopatikana katika hifadhi hii, mbili hupatikana katika hifadhi hii pekee ambao ni: "Mbega Mwekundu wa Iringa" (Iringa red colobus monkey) na "Sanje Crested mangabey" ambaye alikuwa hajulikani mpaka mwaka 1979. Kuna aina nyingine nne za ndege ambao hawakufanyiwa uchunguzi ambao ni: chozi bawa jekundu (rufous-winged sunbrid) na jamii mpya iliyogunduliwa ya aina ya kwale wa Udzungwa zinazofanya hifadhi hii kuwa ni moja ya makazi makuu na muhimu ya ndege pori barani Afrika.

neg:
Mvumo wa Afrika
Mvumo wa Afrika (pia mvumo peke yake), mtapa au mchapa ("Borassus aethiopum") ni mti mrefu wa familia Arecaceae ambao matunda yake (mavumo) yalika. Jani lake huitwa tapa na hutumika kama mwavuli.

neg:
Chungwa
Michungwa huweza kukuzwa maeneo yenye joto na hata yale yenye baridi. Kama ilivyo kwa matudna mengine ya citrus, ili kupata mazao mazuri haina budi kukuza michungwa katika joto la 15.5 °C - 29 °C. Miti ya machungwa iliooteshwa kutokana na mbegu zilizonunuliwa madukani inaweza kuwa tofauti kabisa na ile miti ya asili iliyozalidha mbegu hizo. Hii hutokana na mabadiliko ya kizazi yanayotokana na kuchanganywa mbegu kisayansi kwa muda mrefu. Ili kupata mmea wa mchungwa kama tunda ulilolininunua, huna budi kuitunza mbegu hiyo kwenye unyevunyevu kisha tu baada ya kuzitua kwenye tunda na kuziotesha katika hali ya unyevu; na pindi mmea uchipuapo hapo ukapandwe kwenye udongo kusudiwa.

neg:
Mgogwe
Mgogwe au kinyomoro ("Solanum betaceum") ni mti mdogo katika familia Solanaceae. Matunda yake yanayoitwa magogwe au matunda ya damu yana vitamini na madini nyingi, vitamini A na C na chuma hasa.

neg:
Mharagwe
Mharagwe (pia: mharage) ni jina la mimea mbalimbali ya familia Fabaceae lakini mara nyingi sana "Phaseolus vulgaris".

neg:
Mchekwa
Michekwa inatokea misituni kwa kanda za tropiki za Afrika, Amerika na Asia lakini spishi kadhaa zinatokea katika savana au nusujangwa. Majani yao yana umbo la unyayo wa ngamia. Maua yao ya sm 7.5-12.5 yana petali tano zenye rangi ya nyeupe, njano, nyekundu, pinki au zambarau.

neg:
Mkungu (mti)
Mkungu ("Terminalia catappa") ni mti mkubwa unaopandwa sana katika kanda ya tropiki. Asili yake labda ni Asia ya Kusini lakini hii siyo ya hakika. Jozi za matunda yake (kungu) huliwa sana huko pwani.

neg:
Mende
Mende au kombamwiko ni wadudu wadogo hadi wakubwa kiasi wa oda ya Blattodea (blatta = mende, eidos = umbo). Tangu mwanzo wa karne hii wataalamu wengi wamesadiki kwamba mchwa ni aina za mende wa kijamii. Kwa hivyo oda yao, Isoptera, huwekwa ndani ya Blattodea kama oda ya chini mara nyingi. Kuna maainisho mengine pia. Kundi la mchwa linajadiliwa katika ukurasa wake.

neg:
Mchoroko
Mchoroko ("Vigna mungo" na "V. radiata") ni jina la spishi mbili za mimea katika familia Fabaceae unaozaa choroko, mbegu zake ndogo kuliko aina zote za maharagwe zikuazo ndani ya makaka.

neg:
Mgunga
Migunga ni miti ya jenasi "Vachellia" katika familia Fabaceae yenye miiba mirefu kiasi na majani yenye sehemu nyingi. Zamani spishi hizi ziliainishwa katika jenasi "Acacia" lakini wanasayansi wamegawanya jenasi hii kwenye jenasi tano: "Acacia", "Vachellia", "Senegalia", "Acaciella" na "Mariosousa". Spishi za "Vachellia" zina miiba miwili mirefu na nyofu kwenye kila kifundo. Miti hii inatokea maeneo kavu ya Afrika, Amerika, Asia, Australia na Ulaya (imewasilishwa).

neg:
Mkonge Dume
Mkonge dume au mkatani ni spishi ya mmea katika familia Asparagaceae unaokuzwa kwa ajili ya vitembwe vyake au katani.

neg:
Mnjugu-mawe
Mnjugu-mawe ("Vigna subterranea") ni mmea wa mazao wa nusufamilia Faboideae katika familia Fabaceae unaozaa njugu-mawe, mbegu zake ambazo zipo moja moja au mbili mbili ndani ya makaka. Tofauti na makaka ya kawaida vikonyo vya yale ya mnjugu-mawe huingia ardhini na makaka yanaendelea chini.

neg:
Chungwa
Machungwa kwa kawaida hulimwa kwaajili ya biashara na hulimwa maeneo mengi duniani. Wazalishaji wa machungwa wanaoongoza duniani ni Brazili, Marekani na Meksiko. Machungwa huathirika kwa haraka sana na ukungu hivyo huhitaji matunzo mazuri pindi joto dogo sana linapotegemewa.
sinensis JPG01.jpg
mti wa mchungwa.

neg:
Kuchanyika
Kuchanyika ni ndege wadogo wa familia Cettiidae. Spishi za "Erythrocercus" zinaitwa ndwindwi au dwidwi. Ndege hawa wanafanana na shoro, kucha na kuchamsitu, na zamani wote waliainishwa pamoja katika familia Sylviidae. Spishi nyingine za kuchanyika zina mkia mrefu, nyingine zina mkia mfupi sana. Zina rangi ya kahawia au kijivu mgongoni na nyeupe au njano chini; spishi kadhaa zina rangi kali ("Tesia" k.m.). Spishi za "Cettia" tu zinatokea Ulaya, nyingine zinatokea misitu ya Afrika na Asia. Hula wadudu. Hulijenga tago lao kwa umbo wa kikombe au kikapu kwa kigoga, nyuzinyuzi, mizizi na/au majani. Jike huyataga mayai 2-6.

neg:
Bangi
Bangi (pia: bhang, bhangi kutoka Kihindi भांग, bhāṅg) ni majani ya mmea wa kike wa mbangi (Cannabis). Ndani yake mna dawa inayosababisha namna ya ulevi unaotegemea kiasi cha dawa kinachoingia mwilini. Hata hivyo ina uwezo wa hali ya juu kukabiliana na magonjwa sugu kama vile kansa, kusaidia mgonjwa mwenye maumivu makali sana na kuongeza hamu ya kula kwa mgonjwa wa Upungufu wa Kinga Mwilini (UKIMWI).
Hutumika pia kwa mapishi pamoja na maua (matumba). Hutumika aidha kama kinywaji, kama kiungo ndani ya vyakula au huvutwa.

neg:
Ndimu
Ndimu ni matunda ya mndimu ("Citrus aurantiifolia"), mti wa familia ya michungwa (Rutaceae). Umbo lake ni mduara wenye rangi ya majani mpaka manjano, na kipenyo cha sm 3-6. Zina ladha ya uchachu kwa sababu ya asidi ndani yao. Ndimu mara nyingi hutumika kuongeza ladha kwenye chakula na vinywaji. Kwa kawaida ni ndogo kuliko limau, na chanzo kizuri pia cha vitamini C. Katika kanda za tropiki na nusutropiki mindimu inaweza kumea mwaka wote kama maji yakiwapo. Ndimu ni chungu kidogo kuliko malimau.

neg:
Nyasi
Nyasi ni kundi la mimea inayofunika udongo; nyasi zilizo nyingi si kubwa sana lakini aina kama mianzi hufikia urefu wa miti. Kibiolojia hujumlishwa katika familia ya Poaceae au Gramineae.

neg:
Mng'ong'o
Mng'ong'o )pia mng'ongo, mungango au mmorula; jina la kisayansi: "Sclerocarya birrea") ni mti mkubwa wa savana. Matunda yake huitwa mang'ong'o au morula.

neg:
Chawa-vitabu
Chawa-vitabu (kutoka Kiing.: booklice) au chawa-vumbi (kutoka Kiholanzi: ) ni wadudu wadogo (mm 1-2) wa familia Liposcelididae na Trogiidae katika oda Psocoptera ambao hawana mabawa. Takriban spishi zote zinaishi katika majengo ambamo hula maada za wanga, k.m. ambo katika vitabu (asili ya jina).

neg:
Mkekundu
Mkekundu ("Chloris gayana") ni spishi ya nyasi katika nusufamilia Chloridoideae. Nyasi hili huishi miaka na linaweza kufika urefu wa m 3. Linaweza kumea katika maeneo makavu kiasi (mm 600-750 ya mvua kwa mwaka). Kwa sababu halichuani na mimea ya shambani, linaweza kupandwa katikati yao bila kuathiri mazao na pia ni lishe bora ya wanyama wafugwao.

neg:
Mkalatusi
Mikalatusi au mikalitusi (kwa Kiing. gum tree) ni miti na vichaka ya jenasi "Eucalyptus" katika familia Myrtaceae.

neg:
Mkonge Dume
Mkonge dume ni kiasili mmea wa Meksiko lakini imesambazwa nchi nyingi za kitropiki kutokana na umuhimu wake wa kiuchumi, hasa zao la katani. Kuna mashamba makubwa kwenye kanda la pwani la Afrika ya Mashariki. Kwa miaka mingi Tanzania iliongoza duniani katika zao hilo.

neg:
Chungwa
Machungwa yanakuzwa katika hali mbalimbali za joto duniani kote, na ladha yake hubadilika kuanzia hali ya utamu mpaka uchungu kabisa. Tunda kwa kawaida humenywa na kuliwa au huminywa na sharubati yake kunywewa. Limezungukwa na ganda lenye ladha chungu lakini huweza kukamuliwa na kuondolewa maji yake na kutumika kwa chakula cha mifugo. Pia hutumika kuongeza ladha ya vyakula vingine na hata maganda yake hufaa kwa kazi hii. Sehemu nyeupe ya ndani, kati ya nyama na ganda la nje nayo huwa na vitamini sawa kabisa na nyama ya ndani.

neg:
Mngogwe
Mngogwe au mnyanya-chungu ni jina la spishi mbili za jenasi "Solanum" katika familia Solanaceae.

neg:
Nyasi
Aina kadhaa za nyasi hutoa mbegu zinazoliwa na watu kama nafaka; nyasi hizo za nafaka kama vile mahindi, mpunga au ngano ni kati ya vyakula vya msingi vya binadamu duniani kote. Asilimia 70 ya mimea yote inayopandwa ni nyasi.. Aina nyingine za nyasi hutumika pia kama dawa za aina mbalimbali kwa binadamu na viungo vya chakula au vinywaji kama chai.

neg:
Limau
Limau (pia: limao; kutoka Kar. ليمون "limun") ni tunda la mlimau. Pamoja na chungwa, danzi, balungi na ndimu ni mojawapo kati ya matunda chungwa.

neg:
Kichoma-mguu
Kichoma-mguu, kichoma-nguo au kishona-nguo ("Heteropogon contortus") ni spishi ya nyasi katika nusufamilia Panicoideae. Lakini majina haya hutumika vilevile kueleza mmea mwingine: "Bidens pilosa", gugu baya shambani. "H. contortus" inatokea kanda za tropiki za Afrika, Asia ya Kusini, kaskazini kwa Australia na Oceania. Imesamba katika kanda za tropiki na nusutropiki za Asia ya Mashariki na imewasilishwa pia katika Amerika. Nyasi hili hukua katika vishungi na linaweza kufika m 1.5. Mbegu ina unywele mrefu upande mmoja na ncha kali upande mwingine. Unywele huwa songosongo ukiwa mkavu na mnyofu ukiwa umefyonza maji. Mizunguko ya ukavu na unyevu inayorudiwa inasukuma mbegu ndani ya udongo. Lakini kama mbegu ikiingia kwenye manyoya ya mnyama, inaweza kusukumwa katika ngozi na kuuma mnyama.

neg:
Kindi (mnyama)
Kindi ni wanyama wadogo wa familia Sciuridae. Spishi nyingine huitwa kidiri au kuchakulo. Wanatokea Amerika, Ulaya, Asia na Afrika na wamewasilishwa katika Australia. Takriban spishi zote huishi mitini, lakini kuchakulo huishi ardhini. Mkia wa kindi una urefu karibu na ule wa mwili, pengine zaidi. Hula mbegu, makokwa, matunda, nyoga, matumba na machipukizi. Wakati ambapo chakula cha kimea ni adimu, kindi hula chakula cha kinyama pia, k.f. wadudu, mayai, ndege wadogo, makinda ya nyoka na wagugunaji wadogo. Spishi kadhaa za tropiki hula wadudu kushinda chakula cha kimea.

neg:
Mzabibu
Mizabibu ni spishi mbalimbali za jenasi "Vitis" katika familia Vitaceae; spishi kuu ni "Vitis vinifera". Matunda yao huitwa zabibu ambazo hutumika kwa kutengeneza mvinyo. Mmea wa mzabibu ni mtambazi unaopanda juu ya mimea mingine au miwamba msituni, juu ya kuta katika bustani au kwa kamba shambani. Maua na matunda yamo kwa kicha.

neg:
Mlimau
Mlimau ("Citrus × limon") ni mti wa jamii ya mchungwa unaozaa malimau.

neg:
Ndizi
Ndizi zipo katika familia ya Musaceae. Hulimwa hasa kwaajili ya matunda yake, na mara kadhaa kwaajili ya uzalishaji wa nyuzi na kama mimea ya mapambo. Sababu tu mimea ya ndizi, migomba, huwa mirefu na migumu kiasi, huonwa kama ni miti ya kweli, wakati ukweli ni kwamba; kutokana na muundo wa sehemu zake za ndani ya shina migomba si miti ya kweli. Mimea mingi ya aina hii, kitaalamu pseudostem, huweza hata kufikia urefu wa mita 2 – 8, na majani yake hata mpaka urefu wa mita 3.5. na ikikomaa, migomba hutoa mikungu ya ndizi zenye rangi ya kijani ambazo zikiiva hubadilika na kuwa na rangi ya manjano au wakati mwingine hata rangi nyekundu. Kisha kutoa matunda, mgomba hufa na nafasi yake huchukuliwa na mgomba mwingine.

neg:
Ngole
Ngole, gangawia, sukutu, nyoka-kima (Unguja) au peku (Unguja) (jina la kisayansi: "Dispholidus typus") ni spishi ya nyoka-miti wenye rangi ya majani au kahawia katika familia Colubridae. Anatokea katika Afrika kusini kwa Sahara.

neg:
Mvungunya
Mvungunya, mvungavunga, mbungati, mranaa au mwegea ("Kigelia africana") ni mti mwenye matunda kwa umbo wa soseji kubwa (mavungunya). Kwa asili mti huu unatokea Afrika ya tropiki lakini umepandwa kama mti wa kupamba katika mabara mengine. Mavungunya hutumika katika uganga wa mapokeo na ili kutengeneza pombe ya kienyeji (Kikikuyu: ).

neg:
Mnavunavu
Mnavunavu au mzabibu-bata ("Physalis peruviana") ni mmea au kichaka katika familia Solanaceae ambao unapanda mara nyingi juu ya mimea mingine au egemeo lolote. Matunda yake yalikayo huitwa manavunavu. Kaliksi, ambayo imeunda na sepali, izungashia tunda kama kibofu. Kama tunda likiiva, kaliksi inakauka. Tunda bivu lina rangi ya manjano na ladha maalum tamu. Asili ya mnavunavu ni Peru, Kolombia na Ekuador lakini sasa hupandwa Afrika ya Kusini na Mashariki, Australia, Nyuzilandi na visiwa kadhaa vya Pasifiki.

neg:
Chui (Pantherinae)
Chui ni wanyama mbuai wakubwa wa nusufamilia Pantherinae katika familia Felidae. Isipokuwa spishi moja (simba), wanyama hawa wana madoa au milia. Spishi nyingi zinatokea misitu au maeneo mengine yenye miti katika Afrika, Asia na Amerika, nyingine zinatokea savana na hata milima.

neg:
Mlonge
Mlonge, mlongo, mronge, mrongo, mkimbo au mzunze ("Moringa oleifera") ni mti wa jenasi pekee, "Moringa", ya familia Moringaceae. Asili ya mti huu ni Uhindi lakini siku hizi hupandwa mahali pengi pa kanda za tropiki na nusutropiki. Hutumika kwa kulisha mifugo, chakula cha watu, kuboresha mashamba, kusafisha maji ya kunywa na mitishamba. Majani yake ni chakula bora (mboga chungu), lakini maganda mabichi, maua, mbegu, mafuta ya mbegu na mizizi hulika pia.

neg:
Mkiwano
Mkiwano au mgakachika ("Cucumis metulifer") ni mmea mtambaa wa familia Cucurbitaceae. Matunda yake, yaitwayo kiwano au gakachika, yamekuwa yanapendwa tangu miaka 1980 kwa ajili ya athari nzuri kwa afya. Asili yake ni Jangwa la Kalahari lakini siki hizi hukuzwa nchini Nyuzilandi, Australia, Chili, Italia, Marekani, Ujerumani na Ureno.


query: Mji wa Kisii una idadi ngapi ya watu?

pos:
Wakisii
Mji wa Kisii - unaojulikana kama Bosongo kwa wakazi wake - uko katika Mkoa wa Nyanza, kusini magharibi mwa Kenya na ni nyumbani kwa watu wa asili ya Gusii. Jina Bosongo liliaminiwa kutokana na jina Abasongo (kwa maana ya Wazungu) ambao waliishi katika mji wakati wa ukoloni.
Kulingana na sensa ya mwaka 1979, Wilaya ya Kisii ilikuwa na wakazi 588.000.

pos:
Kisii
Kutokana na idadi kubwa ya watu (83,460 kadiri ya sensa ya mwaka 2009) na ongezeko la mahitaji ya elimu, vyuo vingi vimeanzisha matawi Kisii. Miongoni mwa vyuo vilivyoanzisha matawi mjini ni:

neg:
Masama Kati
Masama Kati ni kata ya Wilaya ya Hai katika Mkoa wa Kilimanjaro, Tanzania. Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 11,562 walioishi humo. Msimbo wa posta ni 25314.

neg:
Kihesa
Kihesa ni jina la kata ya Manisipaa ya Iringa, Mkoa wa Iringa, Tanzania yenye Postikodi namba 51109. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 18,196 waishio humo.

neg:
Wailesi
Wailesi ni kata ya Lindi Mjini katika Mkoa wa Lindi, Tanzania yenye postikodi namba 65109 . Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 2,812 walioishi humo. Msimbo wa posta ni 65109.

neg:
Kisos-Kundi
Kisos-Kundi ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wasos-Kundi. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kisos-Kundi imehesabiwa kuwa watu 2850. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisos-Kundi iko katika kundi la Kindu.

neg:
Naisinyai
Naisinyai ni kata ya Wilaya ya Simanjiro katika Mkoa wa Manyara, Tanzania. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 11,144 waishio humo.

neg:
Xai-Xai
Xai-Xai ni mji mkuu wa mkoa wa Gaza nchini Msumbiji. Idadi ya wakazi wake ni takriban 127.366.

neg:
Kisera
Kisera ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wasera. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kisera imehesabiwa kuwa watu 510. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisera iko katika kundi la Kioseaniki.

neg:
Kairo
Kairo yenyewe inakadiriwa kuwa na wakazi 10,230,350 mjini penyewe, kanda ya jiji pamoja na mitaa ya nje na mapembizo ni 15,628,325.

neg:
Wilaya ya Nyeri
Ilikuwa na jumla ya wakazi 661,156. Wenyeji ni haswa wa kabila la Wakikuyu.

neg:
Manisa
Manisa (Kiosmani Kituruki: ماغنيسا "Manisa"; Kigiriki: Μαγνησία, Kilatini: "Magnesia") ni jiji kubwa la Uturuki katika Kanda ya Aegean na ndiyo mji mkuu wa Mkoa wa Manisa. Kihistoria, mji mpi ulikuwa ukiitwa Magnesia, na zaidi uliitwa Magnesia ad Sipylum, kwa kufuatia jina la Mlima Sipylus (Mount Spil) ambao unaangaza juu ya mji. Takriban watu 1,319,920 wanaishi mjini hapa.

neg:
Busia, Kenya
Kadiri ya sensa ya mwaka 2009, mji ulikuwa na wakazi 51,981, na hivyo kuwa mkubwa kuliko yote ya kaunti.

neg:
Kisesa (Meatu)
Kisesa ni kata ya Wilaya ya Meatu katika Mkoa wa Simiyu, Tanzania yenye postikodi namba 39410 . Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 19,509 waishio humo.

neg:
Kisaya
Kisaya ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Nigeria inayozungumzwa na Wasaya. Mwaka wa 1973 idadi ya wasemaji wa Kisaya imehesabiwa kuwa watu 50,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisaya iko katika kundi la Kichadiki.

neg:
Kisiane
Kisiane ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wasiane. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kisiane imehesabiwa kuwa watu 29,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisiane iko katika kundi la Kigorokan.

neg:
Nyasa (Masasi)
Nyasa ni jina la kata ya Wilaya ya Masasi Mjini katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 14,368 waishio humo.

neg:
Kiswati
Kiswati (pia Kiswazi) ni lugha ya Kibantu nchini Afrika Kusini inayozungumzwa na Waswati. Mwaka wa 1996 idadi ya wasemaji wa Kiswati nchini Afrika Kusini imehesabiwa kuwa watu 1,010,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiswati iko katika kundi la S40.

neg:
Kismayu
Kismayu (pia: Kismayo au (Kisomali: Kismaayo) ni mji katika mkoa wa Jubbada Hoose wa Somalia mwambaoni wa Bahari Hindi. Uko karibu na mdomo wa mto wa Juba. Kismayu ndio mji mkubwa katika eneo la Jubbaland. Mji wenyewe uko 528km kusini magharibi mwa mji mkuu Mogadishu. Katika mwaka wa 2011, Kismayu ilikadiriwa kuwa na wakaazi 183,300.

neg:
Kisaisiyat
Kisaisiyat ni lugha ya Kiaustronesia nchini Taiwan inayozungumzwa na Wasaisiyat. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kisaisiyat imehesabiwa kuwa watu 4750. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisaisiyat iko katika kundi la Kiformosa-Kaskazini-Mashariki.

neg:
Kisiwai
Kisiwai ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wasiwai. Idadi ya wasemaji wa Kisiwai imehesabiwa kuwa watu 6600. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kisiwai iko katika kundi la Kibougainville ya Kusini.

neg:
Masama Kusini
Masama Kusini ni kata ya Wilaya ya Hai katika Mkoa wa Kilimanjaro, Tanzania. Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 12,600 walioishi humo. Msimbo wa posta ni 25309.

neg:
Kisiwa cha Ukerewe
Wakazi wake ni 345,147.

neg:
Kisiwa cha Mafia
Wilaya ya Mafia ni kati ya wilaya 6 za mkoa wa Pwani ikiwa na wakazi 40,801 (2002). Mji mkuu na makao makuu ya wilaya ni Kilindoni.

neg:
Kiisu
Kiisu ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Kamerun inayozungumzwa na Waisu. Mwaka wa 1994 idadi ya wasemaji wa Kiisu imehesabiwa kuwa watu 10,400. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiisu iko katika kundi la "Grassfields" ambalo linafanana na lugha za Kibantu.

neg:
Kisese
Kisese ni jina la kata ya Wilaya ya Kondoa katika Mkoa wa Dodoma , Tanzania yenye postikodi namba 41712
. Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 12989 waishio humo.

neg:
Kitui
Wakati wa sensa ya mwaka 2009, mji huo ulikuwa na wakazi 155,896.

neg:
Kisiawi
Kisiawi ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wasiawi. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kisiawi imehesabiwa kuwa watu 220. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kisiawi iko katika kundi la Kiamto-Musan.

neg:
Kiasas
Kiasas ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waasas. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kiasas imehesabiwa kuwa watu 330. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiasas iko katika kundi la Kievapia.

neg:
Kilis
Kilis ni mji uliopo kusini-katikati mwa nchi ya Uturuki katika mpaka wa nchi ya Syria. Huu ni mji mkuu wa Jimbo la Kilis. Kwa mujibus wa sensa iliyofanyika mnamo mwaka wa 2000, mji ulikadiriwa kuwa na wakazi wapatao 70,000. Mji upo katika kimo cha mita 663 kutoka juu ya usawa wa bahari.

neg:
Lisekese
Lisekese ni jina la kata ya Wilaya ya Masasi katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2002, kata ina wakazi wapatao 30,606 waishio humo.

neg:
Busi
Busi ni jina la kata ya Wilaya ya Kondoa katika Mkoa wa Dodoma , Tanzania yenye postikodi namba 41716
. Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 18724 waishio humo.

neg:
Kisira
Kisira ni lugha ya Kibantu nchini Gabon inayozungumzwa na Wasira. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kisira imehesabiwa kuwa watu 39,400. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kisira iko katika kundi la B40.

neg:
Kisangasa
Kisangasa ni jina la kata ya Wilaya ya Kilindi katika Mkoa wa Tanga , Tanzania. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ina wakazi wapatao 9,591 waishio humo.

neg:
Kisemu
Kisemu ni kata ya Wilaya ya Morogoro Vijijini katika Mkoa wa Morogoro, Tanzania yenye Postikodi namba 67215. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 9,137 walioishi humo.

neg:
Masii
Masii ni mji wa Kenya katika kaunti ya Machakos.

neg:
Kiiaai
Kiiaai ni lugha ya Kiaustronesia nchini Kaledonia Mpya inayozungumzwa na Waiaai. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kiiaai imehesabiwa kuwa watu 4080. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiiaai iko katika kundi la Kioseaniki.

neg:
Kiyis
Kiyis ni lugha ya Kitorricelli nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wayis. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiyis imehesabiwa kuwa watu 320. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyis iko katika kundi la Kiwapei.

neg:
Wakisii
Wakisi wanajulikana kama mojawapo ya jamii zinazojishughulisha zaidi kenya, waliobarikiwa na mashamba makubwa ya chai, kahawa na mashamba ya ndizi. Hata hivyo, wilaya ya Kisii ina msongamano mkubwa sana wa watu. Ni moja ya maeneo yaliyo na watu wengi sana nchini Kenya (baada ya miji ya Nairobi na Mombasa), na yenye watu wengi zaidi katika maeneo ya mashambani. Pia ina moja ya idadi kubwa zaidi ya uzalishaji nchini kenya(kama inavyothibitishwa na mfululizo wa demographia na utafiti). Idadi ya uzalizashi katika jamii ya makisii ni mojawapo ya za juu zaidi ulimwenguni, (angalia "Kenya Conundrum: A Regional Analysis of Population Growth and Primary Education (Paperback) by Juha I. Uitto [Mwandishi]). " Mambo haya yamefanya wakisii kuwa miongoni mwa jamii zilizoenea zaidi kijiografia katika Afrika Mashariki. Idadi kubwa ya wakisii pia imeenda ugenini kutafuta masomo ma maisha mazuri zaidi.
Wakisii ni baadhi ya Wakenya wengi zaidi kuwakilishwa katika vyuo vikuu vya kigeni (kawaida India na Marekani).
Majina kama Mogeni, Bogonko, Osebe, Bosire, Moseti, Onkoba, Onchiri, Isaboke, Kiberi, mogaka na wengine ni majina ya familia ya kawaida tu kama Smith na Johnson katika tamaduni za Anglo-Saxon. Majina ya kike kama Moraa, Nyanchama, Nyaboke, Kemunto, Kwamboka, Kerebi na mengine pia ya kawaida yaliyopewa wasichana.

neg:
Kisiwa cha Pasaka
Kuna wakazi 5,761 (2012).

neg:
Kikuyu
Katika sensa ya mwaka 2009 ulikuwa na wakazi 233,231 .

neg:
Wilaya ya Issia
Wilaya ya Issia (far.: département d’Issia) ni moja kati ya wilaya 4 za Mkoa wa Haut-Sassandra nchini Cote d'Ivoire.
Iko katika magharibi ya nchi. Mwaka 1998 idadi ya wakazi ilikuwa watu 261.581.
Makao makuu yako Issia (mji).

neg:
Siaya
Mwaka 2009 ulikuwa na wakazi 45,353.

neg:
Kisima (Same)
Kisima ni kata ya Wilaya ya Same katika Mkoa wa Kilimanjaro, Tanzania. Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 9,885 walioishi humo.

neg:
Korsou
Katika eneo la kilometa mraba 444 wanaishi watu 152,760.

neg:
Wakisii
Wakisii waliishia katika eneo la kijiografia ya kipekee miongoni mwa makundi ya kibantu kwani walikuwa wamezungukwa pande zote na makundi ya kiuadui yakinailoti ya Wajaluo, Kipsigis, Nandi, na Wamaasai. Ubishani usioisha uliwafanya wawe na desturi ya vita ili wajipinge dhidi ya wezi wa mifugo. Hadi siku hii, wana sifa ya kuwa wagumu, wasiopoteza roho haraka, na wanaofanya kazi sana.

neg:
Kiusa
Kiusa ni kata ya Moshi Mjini katika Mkoa wa Kilimanjaro, Tanzania yenye postikodi namba 25107. Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 5,950 walioishi humo.

neg:
Isyesye
Isyesye ni jina la kata ya Mbeya Mjini katika Mkoa wa Mbeya, Tanzania. Wakati wa wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 7,970 walioishi humo. Msimbo wa posta ni 53110.

neg:
Kisika
Kisika (pia Kikrowe au Kimaumere) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wasika kwenye kisiwa cha Flores. Mwaka wa 1995 idadi ya wasemaji wa Kisika imehesabiwa kuwa watu 175,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisika iko katika kundi la Kibima-Lembata.

neg:
Kaunti ya Kisii
Wakazi wengi wa kaunti hii wanategemea kilimo kwa chakula na mapato ya Kifedha.

neg:
Sisak
Sisak ni mji nchini Kroatia. Idadi ya wakazi wake ni takriban 36,785.

neg:
Mseke
Mseke ni jina la kata ya Wilaya ya Iringa Vijijini katika Mkoa wa Iringa, Tanzania yenye Postikodi namba 51204. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 15,868 waishio humo.

neg:
Likasi
Makadirio ya idadi ya watu ni 447,449 (2012).

neg:
Mkoa wa Sinai Kusini
Mkoa wa Sinai Kusini (Kiarabu: جنوب سيناء) ni mkoa moja Misri. Idadi ya wakazi wake ni takriban 149,335. Mji mkuu ni Tor.

neg:
Wilaya ya Kisii Kati
Makao makuu yalikuwa mjini Kisii ambao una wakazi Wakisii.

neg:
Msisi (Bahi)
Msisi ni jina la kata ya Wilaya ya Bahi katika Mkoa wa Dodoma , Tanzania yenye postikodi namba 41313
. Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 11847 waishio humo.

neg:
Mumias
Wakati wa sensa ya mwaka 2009 ulikuwa na wakazi 116,358.

neg:
Kindai (Singida)
Kindai ni jina la kata ya Manisipaa ya Singida katika Mkoa wa Singida, Tanzania yenye msimbo wa posta 43110. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 12,658 waishio humo.

neg:
Kayseri
Kayseri ni mji uliopo katikati ya nchi ya Uturuki. Mji huu wa Kayseri umezoeleka kuitwa Mazaka au Kaisareia. Huu ni mji mkuu wa Mkoa wa Kayseri. Mji unakadiriwa kuwa na lundiko la watu takriban milioni 1. Mji upo mita 1,050 kutoka juu ya usawa wa bahari.

neg:
Mkoa wa Sinai Kaskazini
Mkoa wa Sinai Kaskazini (Kiarabu: شمال سيناء) ni mkoa moja Misri. Idadi ya wakazi wake ni takriban 339,752. Mji mkuu ni Arish.

neg:
Igwisi
Igwisi ni jina la kata ya Wilaya ya Kaliua katika Mkoa wa Tabora, Tanzania yenye postikodi namba 45705 . Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 30,047 waishio humo.

neg:
Kigusii
Kigusii ni lugha ya Kibantu nchini Kenya inayozungumzwa na Wakisii. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kigusii imehesabiwa kuwa watu 2,205,000. Pia kuna wasemaji 300 tu nchini Tanzania. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kigusii iko katika kundi la E40. Hasa Kigusii huzungumzwa eneo la Kisii ambalo makao yake makuu ni Mji wa Kisii (kati ya Ziwa Victoria na mpaka wa Kenya-Tanzania) katika Mkoa wa Nyanza.

neg:
Guinea Bisau
Wakazi walikuwa 1,515,000 mwaka 2010, wakati walikuwa 518,000 tu mwaka 1950.

neg:
Kilema Kusini
Kilema Kusini ni kata ya Wilaya ya Moshi Vijijini katika Mkoa wa Kilimanjaro, Tanzania. Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 22,711 walioishi humo. Msimbo wa posta ni 25226.

neg:
Kisii
Mji wa Kisii una kiwango cha chini cha usafirishaji wa takataka na maji machafu. Kituo pekee cha kusafisha maji machafu kilikuwa Daraja Mbili lakini kimehamishwa nje ya mji.

neg:
Nyeri
Mwaka 2009 ulikuwa na wakazi 125,357. Wakazi walio wengi ni Wakikuyu.

neg:
Wilaya ya Masasi Vijijini
Wilaya ya Masasi Vijijini ni wilaya moja ya Mkoa wa Mtwara. Katika sensa ya mwaka 2012, idadi ya wakazi wa wilaya hiyo ilihesabiwa kuwa 247,993
Maeneo ya mji wa Masasi yalikuwa sehemu ya wilaya hii lakini tangu mwaka 2011 mji ulipata halmashauri yake kwa hiyo kama wilaya ya pekee.

neg:
Kisii
Mji huu una wakazi wa matabaka mbalimbali, miongoni mwao wakiwemo Wahindi na Wakikuyu wanaojihusisha na biashara, huku idadi kubwa ikiwa Wakisii.

neg:
Kisawi
Kisawi ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Indonesia inayozungumzwa na Wasawi. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kisawi imehesabiwa kuwa watu 3500. Hata hivyo, lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisawi iko katika kundi la Kiawyu-Dumut.

neg:
Kiseze
Kiseze ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Ethiopia inayozungumzwa na Waseze. Mwaka wa 1995 idadi ya wasemaji wa Kiseze imehesabiwa kuwa watu 3000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiseze iko katika kundi la Kiomotiki.

neg:
Mwisi
Mwisi ni jina la kata ya Wilaya ya Igunga katika Mkoa wa Tabora, Tanzania yenye postikodi namba 45619 . Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 10,872 waishio humo.

neg:
Sisilia
Mji mkuu ni Palermo (wakazi 677,854).

neg:
Kisio
Kisio ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wasio. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kisio imehesabiwa kuwa watu 3500. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisio iko katika kundi la Kioseaniki.

neg:
Jimbo Katoliki la Moshi
Askofu wake wa mwisho, Isaac Amani Massawe, amehamishiwa Arusha kama askofu mkuu mwaka 2018.
Eneo ni la kilometa mraba 5,029, ambapo kati ya wakazi 950,000 (2006) Wakatoliki ni 674,541 (71.0%).

neg:
Moshi (mji)
Kwa mujibu wa sensa ya mwaka 2012, mji huu una wakazi wapatao 184,292 . Kabila linaloongoza kwa idadi ya wakazi wa mji wa Moshi ni Wachagga wakifuatiwa na Wapare na makabila mengine yaliyohamia kutoka sehemu mbalimbali za Tanzania kama Wasambaa, Warangi n.k. Wachagga wanapenda vyakula vinavyopikwa kwa kutumia ndizi kama vile mtori, kitawa, na machalari.

neg:
Masisiwe
Masisiwe ni jina la kata ya Wilaya ya Kilolo katika Mkoa wa Iringa, Tanzania yenye Postikodi namba 51318. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 10,053 waishio humo.

neg:
Mkimbizi
Inakadiriwa kuwa 40% ya wakazi wa Kigiriki wa nchi ya Kupro, na vilevile zaidi ya nusu ya idadi ya watu wa Uturuki wa Kisaiprasi, walipoteza makazi yao kufuatia uvamizi wa Cyprus na Waturuki mnamo mwaka wa 1974. Takwimu za Wasaiproti waliokimbia makazi ndani ya nchi zinatofautiana, Umoja wa Kikosi cha Kulinda Amani nchini Cyprus (UNFICYP) unakadiria idadi hiyo kuwa Wagiriki wa Kisaiprasi 165,000 na Waturuki wa Kisaiprasi 45,000. Ubalozi wa Umoja wa Mataifa wa Wakimbizi una takwimu za juu zaidi za 200,000 na 65,000 mtawalia, zinazotokana na takwimu rasmi za Kisaiprasi ambazo husajili watoto wa familia zisizokuwa na makazi kama wakimbizi. Mgawanyiko wa jamii hizo mbili kupitia Mstari ya Kijani Kibichi unaochungwa na Umoja wa Mataifa ulipiga marufuku kurudi kwa watu wote waliokimbia makazi yao.

neg:
Sisilia
Idadi ya wakazi ni watu 5,077,487 (2015), ambao kati yao 98% ni raia wa Italia.

neg:
Kiseki
Kiseki ni lugha ya Kibantu nchini Guinea ya Ikweta na Gabon inayozungumzwa na Waseki. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kiseki nchini Guinea imehesabiwa kuwa watu 11,000. Pia kuna wasemaji 3690 nchini Gabon. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiseki iko katika kundi la B20.

neg:
Bekasi
Bekasi (kwa Kiindonesia: "Kota Bekasi") ni mji kubwa wa Indonesia. Ukubwa wa eneo lake ni 210.49 km². Idadi ya wakazi wake imekadiriwa kuwa 1,993,478 (mwaka wa 2005).

neg:
Kisangani
Kisangani ni mji mkubwa wa mashariki mwa Kongo wenye wakazi zaidi ya 1,600,000. Ni mji mkubwa wa tatu wa nchi hiyo.

neg:
Gießen
Gießen ni mji wa Hesse nchini Ujerumani. Idadi ya wakazi wake ni takriban 75.243.

neg:
Wakisii
Wao wanazungumza lugha ya Kisii au kama inavyojulikana "Ekegusii" miongoni mwa wasemaji. Hata hivyo, baadhi ya makala ya kitambo huita jamii hii "Kosova." Lugha hii na lugha nyingine za Kibantu ni sawa sana. Wameru katika jimbo la Mashariki wanafanana sana na wakisii katika lugha na utamaduni.

neg:
Kiyei
Kiyei ni lugha ya Kipapua nchini Indonesia inayozungumzwa na Wayei. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kiyei imehesabiwa kuwa watu 2390 lakini wengi wameanza kuacha lugha yao, yaani Kiyei iko hatarini mwa kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiyei iko katika kundi la Kipapua ya Kusini-Kati.

neg:
Kasanga (Ufipa)
Kata ya Kasanga kwa mujibu wa sensa ya watu na makazi ya mwaka 2012 inajumla ya watu 18,527 ikiwa na vijiji saba ambavyo ni Samazi watu 4,286, Kipanga watu 2,454, Kipwa watu 1,432, Kapare watu 1,659, kilewani watu 3,342, Muzi watu 2,051 na Kijiji cha Kasanga chenye watu 3,303.

neg:
Messina
Messina ni mji wa Italia katika mkoa wa Sisilia. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2009, mji una wakazi wapatao 250,000 wanaoishi katika mji huu. Mji upo mita 3 kutoka juu ya usawa wa bahari. Ina bandari muhimu.

neg:
Chasasa wete
CHASASA ni mji miongoni mwa mitaa ya wete kisiwani Pemba .
CHASASA ndio mji uliyo na jina lenye maana ya MUDA ULIOPO.
hata hivyo mji huu una watu zaidi ya 10000 kutokana na sensa ya 2012. Wenyeji wa mji huu ni watu waliohamia kabla ya mapinduzi
Vitongoji vya ndani ya mji huuni kama vile kifumbikai ,mabandani,ndovu,kwabuchi,sheli,
sudishabani,jendele or kwamaryam ,mkwajuni ,pia tangi ya maji na kwasalum rabia.
Watu maarufu no ,sudy shaban ,pera,salehe abdi, Ali Hussein kwa upande wa kati .na kwa nyuma ya mtaa ni jendele ama italy nako ni masuudi kigoma na Said Ali wakaazi wa mtaa huu wanatamaduni ya ujirani mwema uislam pia bendi ya asili ikiitwa benabena sound watu hufurahi nayoo nasasa hucheza ngoma itwayo ngevu ...tafazali nakubali kukosolewa kama nimekosea.

neg:
Busilili
Busilili ni kata ya Wilaya ya Maswa katika Mkoa wa Simiyu, Tanzania yenye postikodi namba 39310 . Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 15,797 waishio humo..

neg:
Kisibe
Kisibe (au Kinagovisi) ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wasibe. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kisibe imehesabiwa kuwa watu 6000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kisibe iko katika kundi la Kinasioi.

neg:
Kiselayar
Kiselayar ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Waselayar kwenye kisiwa cha Selayar. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiselayar imehesabiwa kuwa watu 128,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiselayar iko katika kundi la Kisulawesi-Kusini.

neg:
Jimbo Katoliki la Kisii
Liko chini ya jimbo kuu la Kisumu.

neg:
Kisawai
Kisawai ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wasawai kwenye kisiwa cha Halmahera. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kisawai imehesabiwa kuwa watu 12,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisawai iko katika kundi la Kihalmahera-Kusini.

neg:
Mkoa wa Kasaï
Idadi ya wakazi wake ni takriban 3,199,891.

neg:
Sinuiju
Sinuiju (Kikorea: 신의주) ni mji nchini Korea Kaskazini. Kuna wakazi 352.000.

neg:
Kisie
Kisie ni lugha ya Kiaustronesia nchini Vanuatu inayozungumzwa na Wasie kwenye kisiwa cha Erromanga. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kisie imehesabiwa kuwa watu 1900. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisie iko katika kundi la Kioseaniki.

neg:
Masasi (mjini)
Masasi ni jina la kata ya Wilaya ya Masasi katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2002, kata ina wakazi wapatao 34,172 waishio humo.

neg:
Kiayi
Kiayi ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waayi. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiayi imehesabiwa kuwa watu 430. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiayi iko katika kundi la Kitama.

neg:
Kisô
Kisô ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Laos na Uthai inayozungumzwa na Wasô. Idadi ya wasemaji wa Kisô imehesabiwa kuwa watu 118,000 nchini Laos (2005) na watu 70,000 nchini Uthai (2006). Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisô iko katika kundi la Kikatuiki.

neg:
Khisa
Khisa ni kijiji katika Kgalagadi South, Wilaya ya Kgalagadi huko nchini Botswana. Idadi ya wakazi wa kijijini hapa ilikuwa 383 kulingana na matokeo ya sensa ya mwaka wa 2011.

neg:
Morisi
Kisiwa kikuu cha Morisi ni 1,865km² au 91 % za ardhi yote ya jamhuri. Karibu wakazi wote (1,261,208) huishi hapo.

neg:
Pasua
Pasua ni kata ya Moshi Mjini katika Mkoa wa Kilimanjaro, Tanzania yenye postikodi namba 25109. Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 13,460 walioishi humo.

neg:
Nasai
Nasai ni kata ya Wilaya ya Siha katika Mkoa wa Kilimanjaro, Tanzania yenye msimbo wa posta 25410. Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 8,320 walioishi humo.