query: Kiunzi ni nini?

pos:
Kiunzi cha mifupa
Kiunzi cha mifupa ni jumla ya mifupa kwenye mwili wa mtu na wanyama. Mwanadamu ana kiunzi cha ndani na mifupa ni sehemu imara chini ya ngozi na nyama ya mtu na kusudi lake ni mwili ushikamane na kuwa thabiti lakini inaruhusu pia mwendo wa viungo kimoja-moja.

neg:
Fasihi simulizi
Ni utanzu unaofungamana na imani za dini na mizungu ya jamii. Hizi ni hadithi za kale zenye kuwakilisha imani na mtazamo wa jamii inayohusika kuhusu asili ya ulimwengu na mwenendo wake, kuhusu asili yao wenyewe, na maana na shabaha ya maisha yao. Mara nyingi hadithi hizi huaminiwa kuwa ni kweli tupu, na hutumika kuelezea au kuhalalisha baadhi ya mila na madhehebu ya jamii inayohusika.

neg:
Ngonjera
Ngonjera ni aina ya mashairi ya majibizano baina ya pande / watu wawili (2) au zaidi. Aghalabu mazungumzo hayo huwa na mijadala ya malumbano yenye kusudio la kutoa ujumbe maalumu kwa hadhira au jamii husika. Msemaji mmoja huuliza swali katika ubeti mmoja na mwingine hutoa jibu katika ubeti unaofuata na majibizano ya hoja kuendelea hivyo hadi kukamilisha mada ya mjadala husika. Kutokana na sifa hiyo, ndiyo maana kipera cha ngonjera kinapatikana katika utanzu wa ushairi na katika utanzu wa maagizo. Muundo ni sawa kabisa na mashairi.

neg:
Ukinzani
Kifaa kinachotoa ukinzani kwenye sakiti huitwa kikinza.

neg:
Mizizi
Mizizi (kwa Kiingereza: "roots") ni sehemu ya mmea iliyoko chini ya ardhi ambayo husaidia mmea kukua.

neg:
Kiunzi nje
Watu wameanza kuiga mfumo wa wadudu kwa kujijengwa aina ya kiunzi nje.

neg:
Kimeng'enya
Vimeng'enya "(ing. enzyme)" ni molekuli za pekee za kibiolojia zinazojengwa na mwili na kazi zao ni kuarakisha michakato cha kikemia mwilini. Mara nyingi ni protini. Kichocheo kinaharakisha mmenyuko wa kikemia. Kwa hiyo vimeng'enya vinasaidia kazi za mwilini kama mmeng'enyo wa chakula.

neg:
Uzuri
Uzuri ni sifa ya nafsi, mnyama, mahali, tendo, wazo, neno, tungo, sauti, picha au kitu chochote kinachopendeza.

neg:
Sintaksi
Sintaksi (au sarufi miundo/muundo) ni tawi la isimu au taaluma ya sarufi inayoshughulikia namna ambavyo vikundi vya maneno na sentensi mbalimbali zinajengwa katika lugha. Hasa hushughulikia kanuni zinazotawala mfumo wa vipashio vya lugha. Sarufi muundo hushughulikia kanuni zinazotawala mpangilio wa maneno katika lugha husika ili kujenga (kuunda tungo yenye maana). Kipashio ni kipande cha neno au kikundi cha maneno yanayotoa taarifa fulani katika lugha ya Kiswahili. Kuna vipashio vitano - navyo ni: Mofimu --> Neno --> --> Kirai --> Kishazi --> Sentensi. Katika namna ya kutaja au kutumia vipashio, ngazi ya mofimu ni ndogo kuliko neno. Neno ni ndogo kuliko Kirai. Kirai ni kidogo kuliko Kishazi. Kishazi ni kidogo kuliko Sentensi. Hivyo basi mpangilio wake halisi huanza kwa ukubwa na kuja udogo.

neg:
Ujuzi
Ujuzi maana yake ni kufahamu, kujua na kuelewa hali, habari na maelezo yanayohusu mazingira tunapoishi. Tunapata ujuzi kwa maarifa yetu au kwa njia ya kufundishwa tukitazama, kutambua, kulinganisha na kutafakari yale tuliyoona na kujifunza.

neg:
Kiuna
Kiuna (pia Kigoliath) ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Indonesia inayozungumzwa na Wauna. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kiuna imehesabiwa kuwa watu 5600. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiuna iko katika kundi la Kimek.

neg:
Mnururisho
Mnururisho (ing. "radiation") ni uenezaji wa nishati kwa njia ya vyembe vidogo sana au kwa njia ya mawimbi. Mnururisho huwa na chanzo, mwelekeo usionyoka na kasi.
Mifano ya mnururisho inayoonekana au kusikika kirahisi ni nuru na joto. Binadamu ana milango ya fahamu kwa ajili mnurirsho huo kama vile macho kwa nuru na neva kenye ngozi kwa joto. Mifano ya mnururisho isiyoonekana ni mnururisho wa sumakuumeme katika redio na TV, eksirei au kinyuklia. Kuna viumbe vyenye milango ya fahamu kwa minururisho mingine, kwa mfano samaki au ndege zinazotambua uga za umeme au sumaku. Nyuki huona infraredi isiyoonekana kwa macho ya kibinadamu.

neg:
Kuponi
Kuponi (kutoka Kiingereza "coupon"), katika mada ya soko na uuzaji, ni tiketi, kijifurushi ama kijikaratasi ambacho kinaweza kukombolewa kwa fedha na kurejeshwa wakati wa ununuzi wa vitu. Kuponi ni njia moja ya kuwapa wateja punguzo la bei kwa bidhaa wanazozinunua.

neg:
Kuki
Maana yake asili ni "biskuti" au keki ndogo, lakini neno la "kuki" linatumika ili kompyuta yenye kurasa za tovuti iweze kuwasaliana na watazamaji.
Programu za tovuti hizi inahifadhi habari kadhaa za mtazamaji au mtumiaji (k.m. jina la mtumiaji, neno la siri, ruhusa, mapendekezo) kwenye kompyuta ya mtazamaji mwenyewe. Hivi mtazamaji anatambuliwa kila wakati anaingia kwenye tovuti hii.

neg:
Kinyozi
Kinyozi ni mtu ambaye amejifunza na kubobea katika unyoaji wa nywele za watu kwa mitindo mbalimbali.

neg:
Wizi
Wizi (kutoka kitenzi "kuiba") ni wakati mtu mmoja au kikundi kinachukua kutoka kwa watu wengine kitu chochote, kwa mfano pesa au habari bila idhini. Mtu aliyehukumiwa kwa wizi anaweza kuitwa mwizi.

neg:
Kinyunga (chakula)
Kinyunga au kinyunya ni mchanganyiko wa unga wa nafaka na kiowevu hasa maji unaotarajiwa kuokwa kwenye joto.

neg:
Kizunguzungu
hali nyingi husababisha kizunguzungu kwa sababu sehemu mbalimbali za mwili zinahitajika kutunza usawa ikiwa ni pamoja na kudumisha usawa ndani ya sikio, macho, misuli, mifupa, na mfumo wa fahamu.

neg:
Kiazi
Kiazi kisichanganywe na tunguu ambalo ni sehemu ya shina.

neg:
Kimuzi
Kimuzi ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Wayi. Mwaka wa 2008 idadi ya wasemaji wa Kimuzi imehesabiwa kuwa watu 10,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kimuzi iko katika kundi la Kingwi.

neg:
Togwa
Togwa ndiyo itakuwa pombe ikikaa. Kwa mfano, togwa ya ulanzi ni utomvu kutoka mianzi baada ya masaa kadhaa, na ulanzi wenye pombe ni utomvu uleule kutoka mianzi baada ya siku mbili hivi.

neg:
Kigurinji
Kigurinji ni lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia inayozungumzwa na Wagurinji katika jimbo la Northern Territory. Katika sensa ya mwaka 2006, kulikuwa na wasemaji wa Kigurinji 590, hata hivyo lugha imo hatarini mwa kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigurinji kiko katika kundi la Kipama-Nyungan cha Kusini-Magharibi.

neg:
Mvungunya
Mvungunya, mvungavunga, mbungati, mranaa au mwegea ("Kigelia africana") ni mti mwenye matunda kwa umbo wa soseji kubwa (mavungunya). Kwa asili mti huu unatokea Afrika ya tropiki lakini umepandwa kama mti wa kupamba katika mabara mengine. Mavungunya hutumika katika uganga wa mapokeo na ili kutengeneza pombe ya kienyeji (Kikikuyu: ).

neg:
Vivumishi
Kivumishi ni neno/maneno yanayotoa taarifa ya ziada katika nomino. Kivumishi hufanya kazi ya kufafanua/kuelezea zaidi kuhusu nomino ili kupambanua/kuitofautisha nomino husika miongoni mwa nomino nyingine.
Kiwakilishi ni aina ya maneno ambayo husimama kuwakilisha nomino. Kivumishi hutoa taarifa ya ziada kuhusu nomino, kiwakilishi (endapo nomino haipo) au kivumishi chenzake (endapo kuna vivumishi zaidi ya kimoja katika tungo husika).

neg:
Mchuzi
Mchuzi ni kitoweo cha maji maji kinachopikwa kwa kuchanganya nyama au samaki nk, pamoja na viungo kama vile binzari, vitunguu, mafuta, chumvi na nyanya.

neg:
King'amuzi
King'amuzi ni kifaa cha kielektroniki ambacho huwezesha mawasiliano kati ya runinga na satelaiti ili kuwezesha watu kuangalia chaneli mbalimbali ambazo zinaweza kuwa za bure au za kulipia.

neg:
Mmung'unye
Mimung'unye, mimung'unya, mimumunye au mimunya ni mimea ya jenasi "Lagenaria" katika familia Cucurbitaceae. Matunda yao huitwa mamung'unye, mamung'unya, mamumunye au mamunya na mengi yana umbo wa chupa.

neg:
Nyongo
Nyongo ni kimiminika cha njano chenye ukijani ambacho husaidia kumeng'enya mafuta. Kwa wanyama wengi wenye uti wa mgongo kinazalishwa kwenye ini na hutunzwa kwenye kifuko cha nyongo. Pia nyongo hutunzwa kwenye mirija ya nyongo.

neg:
Tauni
Tauni au kipukusa (kwa Kiingereza plague) ni ugonjwa unaoathiri watu wengi sana unaosababishwa na bakteria "Yersinia pestis" ya familia Enterobacteriaceae.

neg:
Kinywa
Kinywa ni uwazi ndani ya kichwa mwenye shughuli tofauti kwa binadamu na wanyama wengi wenye uti wa mgongo. Kinapatikana kwa karibu wanyama wote wenye seli nyingi lakini kwa wanyama sahili kazi yake ni kuingiza chakula pekee.

neg:
Nyuzi
Nyuzi ni kizio cha kupimia pembe . Msingi wake ni mzunguko kamili wa duara unaogawiwa kwa sehemu 360. Kwa kawaida nyuzi moja huandikwa kama 1°.

neg:
Munyu
Munyu ni aina ya chumvi ambayo kwa jina lingine huitwa chumvi ya mezani kwa sababu hutumika sana kuleta ladha katika chakula na hutuongezea madini chumvi mwilini.

neg:
Fundumaji
Mizizi na matunda hupikwa na maji yake hutumika kama dawa ya asili na kutengenezea kinywaji. Matumizi ni kama tiba ya kisukari na kujisikia kizunguzungu.

neg:
Kitongoji duni
Kitongoji duni (pia: mtaa wa vibanda; kwa Kiingereza "") ni mtaa jijini ambao mara nyingi huwa na nyumba duni zilizosimikwa karibu, miundomsingi duni na wakazi maskini. Huduma za usambazaji wa maji safi, umeme na usalama huwa adimu. Vitongoji duni mara nyingi hupatikana mijini katika nchi zinazokua kimaendeleo kwa sababu ya kiwango kikuu cha ukuaji na uhamiaji.

neg:
Sungura wa Kizungu
Sungura ni wanyama wala nyasi wanaokula hasa nyasi na majani ya magugu. Kwa bahati mbaya chakula chao huwa na kiai kikubwa cha selulozi ambayo ni kazi sana kumeng’enya. Sungura hutatua tatizo hili kwa kutoa aina mbili za kinyesi; kimoja huwa kigumu na kingine huwa kilaini na chenye kunata. Hiki cha pili laini na chenye kunata huliwa tena. Hivyo sungura hula vinyesi vyao badala ya kuwa kama ng’ombe na wanyamma wengine ambao hula baada ya kucheua ili kumeng’enywa ili kupata virutubisho zaidi.

neg:
Panzi
Panzi jike wana viungo vinavyowawezesha kuchimba ndani ya ardhi na kutaga mayai yao katika vibumba. Vibumba vya mayai huweza kuwa na mayai kumi na tano hadi zaidi ya mia moja. Mayai ya panzi aina nyingi huingia kwa diaposi kupitia majira ya baridi au kiangazi. Hali ya hewa ikiwa nzuri mayai yaendelea kupevuka halafu tunutu wanatoka. Tunutu (panzi wachanga) waambua ngozi zao mara tano mpaka mara saba kufuatana na aina yao. Kila hatua ya ukuaji ni kubwa kuliko ile iliyotangulia. Wakati wa uambuaji wa mwisho panzi mkubwa atokea na kuwa mpevu ndani ya siku au wiki chache.

neg:
Kiuno
Kiuno ni sehemu ya mwili kati ya fumbatio na manyonga. Hivyo inapatikana upande wa nyuma wa mwili, chini ya mgongo.

neg:
Kichanganyi
Kichanganyi (kwa Kiingereza "blender, mixer") ni kifaa kinachotumika jikoni katika kuchanganya na kusaga chakula kama vile matunda, chakula cha mtoto kilicho laini, smoothie na pia mboga. Kichanganyi hutumia kichuma kikali ambacho huzungushwa kwa kawaida na nguvu ya umeme kusaga na kuchanganya chakula. Kuna vichanganyi vyenye nguvu nyingi na kichuma kigumu hivi vya huweza kusaga hata chakula kigumu kama mchele.

neg:
Kivuli
Vilevile umbo la kivuli unategemea pembe ya kijiometria kati ya chanzo cha nuru na gimba. Hii inaonekana kwa kuzatama kivuli cha mtu au nyumba wakati wa mchana na wakati wa jioni. Jioni jua linaonekana chini zaidi angani hivyo pembe la nuru yake ni dogo na kivuli kirefu. Kama jua liko juu kabisa angani kivuli huwa ndogo maana nuru inafika kutoka pande nyingi, hivyo kivuli ina nafasi ndogo tu, ni "fupi". Kama jua liko "chini" wakati wa asubuhi au jioni linaangaza upande moja tu hivyo nafasi ya kivuli inakua.
Kama chanzo cha nuru kinafanana na nukta kivuli ni kali yaani kuna kivuli kamili tu kinachokaribia rangi nyeusi. Tofauti kati ya kivuli na eneo lenye nuru ni kali kama mstari uliochorwa. Lakini kama chanzo cha nuru ni pana zaidi kuna ngazi mbili za kivuli yaani kivuli kamili ("") na nusu kivuli (""). Kati ya nusu kivuli na maeneo yenye nuru mpaka si kali tena.

neg:
Kiko (kifaa)
Kiko (pia: toza au mtemba) ni chombo kinachomwezesha mtu kuvuta moshi wa tumbaku, bangi au bidhaa nyingine za uraibu zinazovutwa kama sigara. Kiko huwa na digali au mrija uliounganika na kijibakuli.

neg:
Kiunzi nje
Katika tiba kama mguu umevunjika unafunikwa bendeji ya plasta itakayokuwa mgumu; kwa muda ni ganda la nje linalobeba uzito wa mwili badala ya mfupa unaoendelea kupona.

neg:
Kifua
Kifua (pia: Kidari, Kigiriki: θώραξ, Kirumi: thorax) ni sehemu ya mwili inayounganisha shingo na fumbatio.

neg:
Kishazi huru
Kishazi huru (alama yake ni: K/Hr) ni tungo inayotawaliwa na kitenzi kinachojitosheleza kimaana. Yaani, ni tungo inayotawaliwa na kitenzi kinachotoa taarifa kamili.
Kitenzi hicho kinaweza kuwa:
Mfano:

neg:
Kimundani
Kimundani ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Kamerun inayozungumzwa na Wamundani. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kimundani imehesabiwa kuwa watu 34,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimundani iko katika kundi la "Grassfields" ambalo linafanana na lugha za Kibantu.

neg:
Ukindu
Ukindu ni jani au kitembwe cha mkindu ("Phoenix reclinata"). Jani hutumika kusukia kili za kushonea vikapu, mikeka au vitanga. Kitembwe hutumika kwa kusokota kamba.

neg:
Volti
Volti ni kizio cha umeme tuli au kani mwendoumeme ambao ni tofauti ya utuli baina ya mahali pawili kwenye waya kipitishio na huchukua mkondo usiobadilika wa ampea 1 kama nguvu kati ya sehemu pawili ni wati moja.

neg:
Kifukofuko
Kifukofuko ni kiganda cha nyuzi asilia inayotolewa na mabuu (viluwiluwi) ya wadudu mbalimbali kama vile vipepeo. Kusudi lake ni kujikinga hadi kufikia hatua ya maendeleo yao inayofuata. Buu latoa kioevu kinachoganda hewani kuwa uzi. Lajiviringisha katika uzi hiyo hadi limefunikwa na kukingwa kabisa nayo.

neg:
Kiwanji
Kiwanji (au "Kivwanji") ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wawanji. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kivwanji imehesabiwa kuwa watu 28,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kivwanji iko katika kundi la G60.

neg:
Rushwa
Rushwa (pia: chai, chauchau, chichiri, chirimiri, hongo, kadhongo, kiinikizo, kilemba, mlungula, mrungura, mvungulio n.k.) ni aina ya mwenendo usio wa uaminifu au usiofaa kwa mtu aliyepewa mamlaka, kumbe anatumia nafasi hiyo ili kupata faida binafsi.

neg:
Ubuntu
"Obuntu" ni falsafa ya Kiafrika inayosisitiza mahusiano na ushirikiano wa jamii kama msingi wa maisha bora na amani katika jamii. Neno ubuntu limetoka kwenye lugha za Kizulu na KiXhosa za Afrika Kusini. Neno la Kihaya "Obuntu" au kwaKiswahili "utu" linabeba, kwa kiasi fulani, maana ya neno Obuntu.

neg:
Moshi (wingu)
[[Picha:[[Image:Fish processing hub.jpg|thumbnail|Nigeria]]
Moshi kwa lugha ya kawaida ni wingu linalotokea pale ambako [[moto]] inawaka. Ni mchanganyiko wa vipande vidogo vya mata [[mango]], matone ya [[kiowevu]] -hasa [[maji]]- na [[gesi]] mbalimbali pamoja na [[hewa]]. Mchanganyiko wa aina hii huitwa pia [[erosoli]].
Mara nyingi moshi ni tokeo lisilotakiwa la moto lakini wakati mwingine inasababishwa kwa kusudi kwa matumizi ya kijeshi (wingo la kuficha jeshi), mawasiliano (alama za moshi), kidini (moshi ya [[uvumba]]), kuua wadudu (ufukizaji dhidi ya wadudu, panya n.k.), upishi (kuhifadhi samaki au nyama kwa kuikausha katika moshi inapopokea pia ladha inayotafutwa).

neg:
Kiunzi cha mifupa
Kati ya wanyama kuna pia aina zenye kiunzi cha nje au zisizo na kiunzi. Arithropodi kama wadudu huwa na kiunzi cha nje.

neg:
Kichuguu
Kichuguu ni sehemu au nyumba wanamoishi mchwa baada ya kujijengea kwa udongo waliouchanganya na mate yao.

neg:
Tungo
Neno tungo katika lugha ya Kiswahili, hasa kwa upande wa sarufi, lina maana ya "neno au mpangilio wa maneno unaotoa taarifa fulani". Taarifa hiyo inaweza kuwa kamili au la. Mfano: Yeye anayesoma... Yule anajua kuandika. Lakini lazima kuwe na mpangilio kamili katika muundo mzima wa kisarufi.Kishazi ni tungo yenye kitenzi ambacho chaweza kujitosheleza na kukamilisha ujumbe uliokusudiwa na mzungumzaji au kuwa na kitenzi kisichoweza kujitegemea.Kuna aina mbili za tungo kishazi nazo ni:

neg:
Gundi (mnyama)
Gundi (kutoka Kiingereza: gundi) au panya-kichanuo (kutoka Kiingereza: comb rat) ni wagugunaji wadogo wa familia Ctenodactylidae wanaotokea kaskazini kwa Afrika. Huishi katika majangwa yenye miwamba. Mwili wao ni mnono wenye urefu wa sm 17-18 na unafunikwa kwa manyoya laini. Wana miguu mifupi, macho makubwa na mkia mfupi. Miguu yote ina vidole vinne tu na vile vya kati vya miguu ya nyuma vina nywele ngumu zinazofananana na kichanuo (sababu ya jina la panya-kichanuo). Hula kila aina ya mmea ipatikanayo, lakini, kama wanyama wengi wa jangwa, hawakunywi na hupata maji yote wanayoyahitaji kutoka chakula chao. Jike huzaa watoto wawili kila mara baada muda wa mimba wa mieze miwili. Kwa sababu ya uhitaji wa kuhifadhi maji jike hutoa maziwa machache tu na watoto hulikizwa kabisa baada ya wiki nne.

neg:
Kivuli
Kila kitu kisichopitisha nuru ndani chake kinaweza kuwa na kivuli kikianganzwa upande mmoja. Mfano wa gimba ambalo halina kivuli ni hewa au pia kioo safi dirishani.

neg:
Kiunzi nje
Kiunzi nje ni ganda au ngozi imara inayobeba na kulinda mwili wa mnyama kwa nje si kwa ndani kama kiunzi cha mifupa.

neg:
Kiazi cha kizungu
Kiazi cha kizungu, kiazi ulaya, kiazi mviringo au mbatata ni mmea wa chakula uliomo katika familia ya Solanaceae. Chakula ni sehemu nene za mizizi yake (kiazi) yenye wanga, vitamini na madini. Sehemu bichi zinazoonekana juu ya ardhi haziliwi ni sumu.

neg:
Kiunzi cha mifupa
Kiunzi cha binadamu huwa na mifupa 206. Mifupa inaunganishwa kwenye viungo kwa nyugwe inayowezesha mwili kuwa nyumbufu. Kano huunganisha mfupa na misuli ikipeleka nguvu ya misuli kwa mfupa.

neg:
Utandawazi
Utandawazi pia una maana ya jambo linalolenga umiliki wa kifikra na wa kiutamaduni juu ya tamaduni nyingine zilizo dhaifu, kwa ajili ya kusaidiana na kuungana yaani kuwa kitu kimoja, kuondoa mipaka na masafa kati ya nchi na nchi, kukusanyika pamoja na kuleta kitu kinachoitwa "kijiji-ulimwengu"

neg:
Kirai
Kirai kivumishi:ni maneno yanayofanya kazi ya kivumishi yaani yanatoa taarifa zaidi kuhusu kivumishi neno kuu ndani ya kirai hiki ni kivumishi mara nyingi kirai kivumishi huwa sehemu ya kirai nomino. Mfano
mwanafunzi mkimya zaidi amekuwa wa kwanza
Kirai kiunganishi hiki ni kirai ambacho neno linalo tawala ndani yake ni kiunganishi.Kwa kawaida kiunganishi hiki hufuatiwa na kirai nomino.
Mfano:

neg:
Uzushi
Uzushi ni hali ya kueneza habari zisizo na ukweli au habari za uongo kabisa. Mtu anayeeneza uzushi huwa na madhumuni ya kumdhalilisha mwingine, kumuharibia sifa yake na kadhalika.

neg:
Ukimwi
UKIMWI ni ugonjwa wa mfumo wa kingamwili wa binadamu unaosababishwa na virusi vya ukosefu wa kinga mwilini.Mwanzoni, baada ya kuambukizwa, mtu anaweza kukumbwa na kipindi kifupi cha maradhi ya aina ya mafua. Kwa kawaida, hali hii hufuatwa na kipindi kirefu kisicho na dalili. Ugonjwa huu huendelea kutatiza kingamwili jinsi unavyozidi, hivyo kumfanya mtu kuwa katika hatari zaidi ya kupata maambukizi, ikiwa ni pamoja na maambukizi nyemelezi, na kansa ambayo kwa kawaida hayawaathiri watu walio na kingamwili njema.

neg:
Ngozi
Ngozi ni ganda la nje linalofunika mwili wa mnyama au binadamu. Aina mbalimbali huwa na aina za ngozi tofautitofauti kulingana na mazingira wanapoishi na ukoo wa spishi mbalimbali.

neg:
Ungo
Ungo ni chombo cha kupepetea vitu hasa nafaka kilichotengenezwa kwa chane za miwale.

neg:
Mto Kunze
Mto Kunze ni kati ya mito ya mkoa wa Shinyanga (Tanzania Kaskazini-Magharibi).

neg:
Tungo sentensi
Hizi ni sentensi ambazo huundwa kwa kishazi tegemezi kimoja au zaidi - pamoja na kishazi huru.
Hizi ni aina za sentensi ambazo huundwa kwa vishazi viwili au zaidi pamoja na kiunganishi. Kiunganisho hicho ndicho hufanya kazi ya kuunganisha vishazi hivyo ili kuunda sentensi ambatano. Sentensi mbili huunganishwa pamoja kwa kutumia kiunganishi. Muungano huo unaweza kuwa kati ya:
Mifano:

neg:
Kifuu
Kifuu ni umbo la nje la nazi. Pale unaponunua au kutungua nazi huwa na eneo gumu la nje pia, ambalo ndani huwa na nazi yenyewe na maji yake. Pale unapovunja na kukuna ya ndani, kile kinachobakia huitwa kifuu cha nazi ambacho ndio fuvu la nazi.

neg:
Kurunzi
Kurunzi ni kifananishi cha kutaalamika na matumaini. Hivyo Sanamu ya Uhuru, kwa kweli "Uhuru mwangaza ya Dunia", huinua tochi yake. Tochi zilizokinganywa ni ishara ya maombolezo zinazopatikana katika makaburi ya Kigiriki na Kirumi - tochi iotayo chini huashiria kifo, huku tochi iotayo juu ikiashiria maisha, ukweli na nguvu iendeleayo ya moto. Tochi pia ni ishara kwa vyama vya kisiasa kama vile British Coservative Party (walibadilishana kwa ajili ya mti wa mwaloni mwaka 2006) na Malta Labour Party.

neg:
Ununuzi
Umoja wa Mataifa kuna mashirika ya watu wanaofanya "ununuzi", ambapo husaidia kununua makala sahihi au bidhaa kwa bei nzuri.

neg:
Wenzo
Kimsingi ni pau kama gogo, mti au nondo inayowekwa chini ya mzigo kwa upande moja na kushikwa upande mwingine. Wenzo hulala juu sehemu ya mhimili inayoitwa "nukta fungwa" na nukta hii ni mahali pa kugeuza wenzo. Nukta fungwa inagawa wenzo kwa sehemu mbili zinazoitwa "mkono mzigo" na "mkono kani".

neg:
Kinyozi
Kinyozi anaweza kuwa mwanamke au mwanamume.

neg:
Mbozi
Asili ya jina Mbozi linatokana na dawa za asili zilizotengenezwa yaani majani ya miti yanachumwa kisha hutwanga kwenye kinu na kuongezwa maji kidogo kisha huchujwa na kupewa mgonjwa. Wanyiha huita dawa hiyo "Mbozyo" lakini Wazungu walishindwa kutamka Mbozyo wakasema Mbozi.

neg:
Mdanzi
Mdanzi au mdaranzi ("Citrus aurantium") ni mti wa jamii ya mchungwa unaozaa madanzi (pia madaranzi).

neg:
Ndizi
Ndizi hukua kwenye mrindikano mdogo, ujulikanao kama kichana, na kila kichana huwa na ndizi kama 20 hivi huku mkungu mmoja ukuweza kuchukua vichana 3 – 20 kwa wastani. Mkungu unaweza kufkia uzito wa kilo 30 – 50. Ndizi moja kwa wastani huwa na uzito wa gramu 125, ambayo kwa makadirio huwa na maji 75% na mada kavu 25%. Kila ndizi huwa na ganda yenye sehemu laini iliwayo ndani yake. Tena sehemu hiyo ya ndani na maganda huweza kuliwa katika hali ya ubichi au kasha kuiva. Kwa taratibu nyingi za Magharibi, sehemu ya ndani ikiwa mbichi ndiyo hupendelewa kupikwa na kuliwa, huku huko Asia ndizi na maganda yake hupikwa na kuliwa. Tunda la ndizi huwa na nyuzi nyuzi ndani yake, ambazo huwa hasa katikati ya ganda na sehemu laini ya ndani. Sehemu ya laini ya ndani kwa kawaida hugawanyika kwa urahisi kuanzia juu mpaka chini, kwenye sehemu tatu. Ndizi ni chanzo kizuri cha vitamini B6, vitamini C na potasiamu.

neg:
Kiazi
Kiazi ni sehemu ya mzizi wa mmea ambayo imekua nene na inahifadhi chakula cha mmea. Mifano ni kiazi kitamu, kiazi kikuu, kiazi cha kizungu, jimbi na karoti.

neg:
Mhunze
Mhunze ni kata ya Wilaya ya Itilima katika Mkoa wa Simiyu, Tanzania. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 11,835 waishio humo. Msimbo wa posta ni 39203.

neg:
Ngozi
Melanini ni kemikali inayokaa ndani ya epidemisi yenye kazi ya kuzuia au angalau kupunguza athira za mnururisho wa jua. Mnururisho huo unaweza kuwa wa hatari kama jua ni kali na kuchoma seli, hasa kusababisha kansa.

neg:
Kiungamwana
Kiungamwana (kwa Kiingereza "umbilical cord") ni mshipa mrefu ambao unamuunganisha mimba au mtoto mchanga ndani ya kondo kabla ya kuzaliwa ili kusafirisha chakula na virutubishi vya lishe kutoka kwa mama kwenda kwa mtoto.

neg:
Mwanzi (nyasi)
Shina la mianzi huwa na umbo la bomba na unene wake ni hadi sentimita 30. Shina hugawiwa na vifundo. Kila kifundo kina chipukizi na machipukizi yanaweza kuendelea kuota matawi.

neg:
Kigwamhi-wuri
Kigwamhi-wuri ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Wagwamhi na Wawuri. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kigwamhi-wuri imehesabiwa kuwa watu 16,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigwamhi-wuri iko katika kundi la Kikainji.

neg:
Mzizi
Hivyo mzizi wa asili ni mzizi ambao hutokana na kitenzi halisi. Yaani, ni mzizi ambao umejengwa kwa shina la neno lililoondolewa irabu "a". Kikanuni tunaweza kusema MZIZI = SHINA - A. Mfano katika neno "anakimbia" shina ni "kimbia". Ili kupata mzizi ni lazima utoe irabu "a", hivyo mzizi utakuwa "kimbi" ambao huo tunaweza kuuita mzizi wa asili.

neg:
Kiharusi
Kiharusi, ambacho pia hujulikana kama ajali ya ubongo na mishipa (CVA), chukizo la ubongo na mishipa chukizo (CVI), au shambulizi la ubongo, ni pale ambapo hali duni ya mtiririko wa damu kwenye ubongo husababisha kufa kwa kiini uhai.

neg:
Kikuni
Kikuni ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wakuni. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kikuni imehesabiwa kuwa watu 2400. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikuni iko katika kundi la Kioseaniki.

neg:
Kinshi
Kinshi ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Wanshi. Idadi ya wasemaji wa Kinshi haijahesabiwa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kinshi iko katika kundi la Kibantoidi linalofanana na lugha za Kibantu. Wengine husema kuwa lugha ya Kinshi ni sawa na Kiwushi nchini Kamerun.

neg:
Mkuki
Mkuki ni kitu kirefu chenye ncha kali kwa uwindo au vita.

neg:
Kibutsi
Kibutsi (Kiebrania: קיבוץ, קִבּוּץ) ni jumuia ya wakulima wayahudi. Siku hizi vibutsi viko Uisraelini. Ilikuwa nyendo muhimu ya historia ya wayahudi. Sasa idadi ya wanakibutsi imepunguka - kosakosa tano toka kila mia ni wanakibutsi Uisraelini.

neg:
Kisugudi
Kisugudi (pia: kiwiko; kwa Kiingereza: "elbow") ni kifundo cha mkono kinachounganisha mkono wa juu na kigasha.

neg:
Urujuani
Ni rangi ya saba ya upinde wa mvua. Kifizikia ni rangi ambayo mawimbi yake ni fupi zaidi kati ya rangi zinazoonekana kwa binadamu; kama ni fupi zaidi inaendelea kuwa urujuanimno ambayo haionekani kwa macho yetu.

neg:
Wahuni
Wahuni (kutoka neno la Kiarabu) ni watu wasio na maadili mema. Mfano ni kikundi cha vijana waishio mitaani ambao wengi hawana kazi. Hao huweza kuanzisha fujo kama vile ugomvi, wizi wa mali za watu n.k.

neg:
Kikuni-Boazi
Kikuni-Boazi ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wakuni-Boazi. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kikuni-Boazi imehesabiwa kuwa watu 4500. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikuni-Boazi iko katika kundi la Kimarind.

neg:
Kuki
Pendekezo la "kuki" limepelekwa mbele na Mradi wa Kilinux (Linux na Open Office kwa Kiswahili) wa Chuo Kikuu cha Dar es Salaam. Mradi wa kampuni ya Microsoft ya kuswahilisha programu ya "Windows" umependekeza kutumia neno "kidakuzi" pamoja na "kuki".

neg:
Kikenyi (lugha)
Kikenyi (pia Lukenyi) ni lugha ya Kibantu nchini Uganda inayozungumzwa na Wakenyi. Idadi ya wasemaji wa Kikenyi imehesabiwa kuwa watu 390,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikenyi iko katika kundi la J10.

neg:
Kizinza
Kizinza ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wazinza. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kizinza imehesabiwa kuwa watu 138,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kizinza iko katika kundi la E20.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:

neg:
Kachumbari
Kachumbari (kutoka neno la Kihindi "cachumber") ni mchanganyiko wa viungo kama pilipili, chumvi na mboga na matunda mbalimbali kama nyanya, vitunguu, kabichi, matango, nanasi, parachichi n.k.

neg:
Kiunguja
Kiunguja ("lugha ya Unguja") ni lahaja ya Kiswahili iliyo lugha ya kawaida kwenye kisiwa cha Unguja, Tanzania. Lahaja hii ilitumiwa wakati wa ukoloni na Kamati ya kimaeneo ya lugha ya Kiswahili kama msingi wa kuunda Kiswahili Sanifu katika Afrika ya Mashariki.

neg:
Chocheeni Kuni
Natoa katoni ishirini za sabuni ya unga, aliyekwambia wale wachafu nani?
Kasafisheni kwanza nyoyo zenu ndio mrudi kwa wananchi
Ndugu zangu, tawi kavu, kuanguka wala sio ajabu
Wakati wao wanatenganisha mavi ya panya kwenye unga
Ninyi chicheeni kuni zilizoloa, maji yapate moto ugali usongwe
wakiwauliza, waambieni huu ni utani hehehe, Hapa kwetu tuna makabila 120, tunataniana
Waliopo hatuwataki, wanaotaka hatuwaamini
Maneno siku zote yanauma na yanachefua ukijua maana yake
Kwa mfano neno la kitoto, mtoto kumwambia mtoto tunasema watoto wanacheza
Neno la kitoto, mtoto kumwambia mkubwa tunasema mtoto anakuwa
Mtoto akisema babaa, ile ndege yangu,
Baba hata kama huna baiskeli, utamwambia ikitua nitakuletea, ndio utaratibu
Lakini maneno ya kitoto, mtu mzima kumwambia mtu mzima mwenzie, kuna walakini
Mimi safari imenishinda, na sitaki tena kuulizwa kwanini

neg:
Kiimbo
Kiimbo ni hali ya kupanda na kushuka kwa mawimbi ya sauti wakati wa utamkaji wa neno au maneno.

neg:
Gunia
Gunia ni mfuko wa katani au kitambaa unaotumiwa kutilia vitu kama vile mahindi, mchele, sukari na vitunguu.

neg:
Ujuzi
Kimsingi tunaona tofauti kati ya ujuzi na rai au hoja tupu. Rai na hoja zinakuja pamoja na hisia na maarifa ambayo mara nyingi haikutafakariwa kimakini. Kinyume chake ujuzi ni yale tunayoona kuwa yana kiwango kikubwa cha uhakika baada ya kujadiliwa na watu wengi katika mchakato unaoeleweka. Lakini kila ujuzi una kiwango cha kukosa uhakika kwa sababu uwezekano wa makosa katika kuelewa uhalisia unabaki kila wakati.


query: Afrika ilikuwa koloni ya nchi gani?

pos:
Afrika ya Mashariki ya Kijerumani
Mipaka iliamuliwa katika mapatano na Uingereza, Ubelgiji na Ureno zilizotawala makoloni ya jirani ya Afrika ya Mashariki ya Kiingereza (leo Kenya na Uganda), Kongo ya Kibelgiji (leo Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo), Rhodesia (leo Zambia na Zimbabwe), Nyasaland (leo Malawi) na Msumbiji. Mipaka hii ni pia mipaka ya Tanzania, Rwanda na Burundi hadi leo hii.

neg:
Mkimbizi
Upinzani dhidi ya ukoloni katika kipindi cha miaka ya 1960 na 1970 mara nyingi kulisababisha misafara mikubwa ya Walowezi wenye asili ya Kiulaya kuhama bara la Afrika - hasa kutoka Afrika Kaskazini (Watu wenye asili ya Ulaya yaani "pied noirs" milioni 1.6 ), kutoka nchi za Kongo, Msumbiji na Angola. Kufikia miaka ya kati ya 1970, maeneo yaliyotawaliwa na Ureno barani Afrika yalikuwa yamepotea kutoka mikononi mwao, na Wareno takriban milioni moja au watu wa asili ya Kireno walihama kutoka maeneo hayo (hasa Angola ya Kireno na Msumbiji) kama wakimbizi hohehahe- yaani "retornados".

neg:
Historia ya Afrika Kusini
Karne za kwanza za koloni la Kiholanzi ziliona pia kufika kwa watumwa kutoka Indonesia walioletwa kama wafanyakazi wa Waholanzi na Makaburu. Hao Waindonesia walikuwa chanzo cha jumuiya ya Uislamu kwenye rasi.

neg:
Gold Coast
Gold Coast (kwa Kiswahili: Pwani ya Dhahabu) ilikuwa jina la koloni la Uingereza katika Afrika ya Magharibi kwenye mwambao wa Ghuba ya Guinea ambalo limekuwa nchi ya Ghana tangu uhuru wake (1957).

neg:
Historia ya Afrika
Historia ya Afrika ni historia ya bara hilo lililo asili ya binadamu wote.

neg:
Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Kati ya mwaka 1908 hadi 1960 ilikuwa koloni la Ubelgiji kwa jina la Kongo ya Kibelgiji baada ya kuhamishiwa mikononi mwa serikali ya Ubelgiji.

neg:
Afrika ya Mashariki ya Kijerumani
Eneo la koloni lilikuwa na kilomita za mraba 997,000 pamoja na sehemu za maziwa makubwa kama Ziwa Tanganyika na Ziwa Viktoria. Eneo hili lilikuwa karibu mara mbili kuliko eneo la Ujerumani wenyewe kabla ya mwaka 1914.

neg:
Historia ya Afrika Kusini
Chanzo cha Afrika Kusini kama nchi ni Koloni la Rasi iliyoundwa na Waholanzi katika eneo la Cape Town. Huko kabila jipya la Makaburu lilijitokeza kati ya walowezi Wazungu kutoka Uholanzi, Ufaransa na Ujerumani. Lugha yao ilikuwa Kiholanzi iliyoanza kuchukua maneno ya Kifaransa, Kiafrika na Kiingereza na kuendelea kuwa lugha ya pekee Kiafrikaans.

neg:
Ukomeshaji wa Biashara ya Watumwa
Kwa namna fulani biashara ya watumwa ilibadilishwa kwa ukoloni. Chini ya utawala wa kikoloni, mabaki ya biashara ya watumwa na utumwa kama asasi ya jamii vilikomeshwa. Kwa mfano kati ya miaka 1860-1870, wakati biashara ya watumwa ilikuwa inakufa huko Magharibi na Kusini, pwani ya Afrika Mashariki ilikuwa inashuhudia kuhuishwa kwa biashara hiyo. Jitihada za Uingereza za kuzima biashara hiyo kwa kutiliana mikataba na Sultani wa Zanzibar zilikuwa na athari ndogo tu. Ni pale tu kulipoanzishwa utawala wa kikoloni katika eneo hilo, ndipo biashara ya watumwa ilipofika mwisho wake.

neg:
Freetown
Ulikuwa mji mkuu wa koloni za Uingereza katika Afrika ya Magharibi kati ya 1808 hadi 1874.

neg:
Mkoa wa Langenburg (DOA)
Mkoa wa Langenburg ilikuwa mkoa mmoja kati ya mikoa 21 ya koloni ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani (DOA, Deutsch Ostafrika) iliyokuwa mtangulizi wa nchi za Tanzania, Rwanda na Burundi wa leo.

neg:
Historia ya Rwanda
Ukoloni ulichelewa kufika Rwanda; mwaka 1890 Ujerumani na Uingereza walipatana ya kuwa Rwanda na Burundi ni sehemu ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani. Lakini ilikuwa mwaka 1908 tu ya kwamba Wajerumani walimtuma afisa wa kudumu aliyekaa Rwanda kama mwakilishi wa serikali ya Ujerumani. Mwaka 1916 Ubelgiji na Uingereza walivamia Rwanda katika Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia. Baadaye ikawa chini ya Ubelgiji pamoja na Burundi kama "Rwanda-Urundi" katika hali ya eneo la kudhaminiwa kutokana na azimio la Shirikisho la Mataifa.

neg:
Serikali ya Víchy
Sehemu ya koloni za Ufaransa hasa katika Asia (Indochina) zilikubali mamlaka ya Vichy. Koloni katika Afrika zilifuata serikali ya "Ufaransa Huru" iliyoongozwa na Charles de Gaulle.

neg:
TAZARA
Shabaha ya mradi ilikuwa hasa kisiasa ililenga kuanzisha usafiri kwa ajili ya shaba ya Zambia usiotegemea mabandari ya Afrika Kusini na Msumbiji. Msumbiji wakati ule ilikuwa koloni ya Ureno na Afrika Kusini ilitawaliwa kwa mfumo wa apartheid (siasa ya ubaguzi wa rangi). Zambia chini ya serikali ya Kenneth Kaunda iliunga mkono upinzani dhidi ya apartheid na ukoloni ikaona aibu ya kutegemea nchi hizi kiuchumi. China ilitaka kuimarisha msimamo kati ya mataifa huru ya Afrika ikajitolea kujenga reli kwa kuipa Zambia njia nyingine ya kufikia bahari.

neg:
Mapatano juu ya matumizi ya maji ya mto Nile ya 1929
Tangu miaka ya 1950 na 1960 Uingereza haitawali tena maeneo ya Afrika na nchi za kujitawala zilianzishwa kando la mto Nile ambazo ni Sudan, Uganda, Kenya na Tanzania zilizokuwa zote chini ya Uingereza.

neg:
Historia ya Afrika
Baada ya hapo, Ureno ulianzisha vituo vya biashara Afrika, ukifuatiwa na Waholanzi, Waingereza, Wafaransa na Wazungu wengineo, na biashara ya watumwa iliyosimamiwa na Waarabu na baadhi ya Waafrika wenyewe ikashika kani na kuwa na kasi na nguvu.

neg:
Historia ya Afrika Kusini
Historia ya Afrika Kusini inahusu eneo la Kusini mwa Afrika ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Afrika Kusini.

neg:
Ukristo barani Afrika
Serikali za kikoloni zilijiingiza katika kazi ya wamisionari. Mara nyingi ziliwategemea kutoa huduma za elimu na afya nao walifaidika na ulinzi wa serikali za kikoloni. Walipata msaada wa kumiliki ardhi na kukabidhiwa madaraka katika ustawi wa jamii.

neg:
Shirikisho la Mataifa
Halafu koloni za Ujerumani hazikukabidhiwa tu kwa Uingereza (Tanganyika, sehemu za Kamerun na Togo), Ufaransa (sehemu kubwa za Kamerun na Togo), Ubelgiji (Rwanda, Burundi) na Afrika Kusini (Namibia) hivi lakini kama maeneo ya kukabidhiwa chini ya uangalizi wa Shirikisho la Mataifa. Utaratibu huu ulikuwa muhimu baadaye wakati wa uhuru. Namibia ilikuwa sehemu ya Afrika Kusini chini ya sheria za nchi ile lakini jumuiya ya kimataifa haikukubali kwa sababu Namibia ilikuwa kati ya maeneo ya kukabidhiwa - mwishoni Afrika Kusini iliiacha Namibia iwe huru mwaka 1990 miaka 44 baada ya mwisho wa shirikisho lenyewe.

neg:
Wavandali
Wavandali walikuwa kabila kubwa la Kigermanik la mashariki ambao katika karne tano za kwanza BK walihama kutoka sehemu za Poland ya leo hadi Afrika ya Kaskazini wakiunda Ufalme wao katika maeneo ya Algeria na Tunisia ya leo, pamoja na kutawala visiwa vya Mediteraneo magharibi.

neg:
Ukoloni
3. Ujerumani ilikuwa na Afrika ya Kusini-Magharibi ya Kijerumani (leo Namibia), Afrika ya Mashariki ya Kijerumani (tangu 1922 Burundi, Rwanda na Tanganyika), Kamerun na Togo, lakini baada ya vita vikuu vya kwanza ilinyang'anywa kila mojawapo; zilikuwa maeneo ya kudhaminiwa kwa niaba ya Shirikisho la Mataifa na kuweka chini ya Uingereza, Ufaransa, Ubelgiji na Afrika Kusini.

neg:
Afrika Kusini
Kati ya miaka 1840 na 1850 Waingereza waliwafuata Makaburu kwa kueneza maeneo yao hadi mto Oranje; waliteka jamhuri ya Kikaburu ya Natalia na kuanzisha koloni jipya la Natal.

neg:
Rhodesia
Rhodesia ni jina la kihistoria kwa ajili ya maeneo ya nchi za kisasa Zimbabwe na Zambia wakati wa ukoloni kuanzia 1895.

neg:
Nile
Hadi leo Misri inadai ya kwamba mapatanao yale yanakataa ujenzi wa malambo na kuanzishwa kwa miradi ya umwagiliaji inayotumia maji ya Nile bila kibali cha serikali yake. Hapa Misri inadai ya kwamba nchi zote zilizokuwa makoloni ya Uingereza wakati ule zinafungwa na mapatano ya 1929 na hizi ni pamoja na Sudan, Uganda, Kenya, Tanzania, halafu pia Ethiopia iliyopatana na Uingereza wakati ule. Nchi nyingine hazikubali, na majadiliano juu ya mapatano mapya ya ushirikiano katika beseni ya Nile yanaendelea.

neg:
Korogwe (mji)
Wakati wa ukoloni wa Afrika ya Mashariki ya Kijerumani kulikuwa na kituo cha posta, wakati wa koloni ya Tanganyika Korogwe ilikuwa makao makuu ya wilaya .

neg:
Kondoa-Irangi
Kondoa-Irangi ni jina la kihistoria kwa ajili ya mmojawapo kati ya mikoa ya kiutawala katika koloni ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani (leo hii: Tanzania, Rwanda na Burundi).

neg:
Amerika ya Kusini
Sababu yake ni ya kwamba sehemu kubwa ya bara hili lilikuwa koloni la Hispania. Brazil ilikuwa koloni la Ureno. Nchi zote mbili ziliacha tabia za utamaduni wao pamoja na dini (Kanisa Katoliki) na lugha zilizokuwa lugha za kitaifa.

neg:
Jamhuri ya Kongo
Jamhuri ya Kongo imepakana na Gabon, Kamerun, Jamhuri ya Afrika ya Kati, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, Angola na Bahari ya Atlantiki.
Nchi ilikuwa koloni la Ufaransa hadi tarehe 15 Agosti 1960.

neg:
Ukoloni wa Ujerumani
Hivyo utawala wa Ujerumani juu ya maeneo katika Afrika, Pasifiki na Asia ulianzishwa ukaendelea haraka kuwa ukoloni kamili ambako Wajerumani walichukua mamlaka yote.

neg:
Vita ya Maji Maji
Vita ya Maji Maji ulikuwa upingaji mkali wa Waafrika dhidi ya utawala wa kikoloni wa Ujerumani katika koloni la Afrika Mashariki ya Kijerumani.

neg:
Historia ya Afrika
Katika mwaka wa 1960 Ufaransa ukatoa uhuru kwa Cameroon, Jamhuri ya Afrika ya Kati, Chad, Congo (Brazzaville), Cote d'Ivoire, Dahomey (Benin), Gabon, Madagascar, Mali, Mauritania, Niger, Senegal na Volta ya Juu (Burkina Faso).

neg:
Ukoloni
3. Ufaransa ilikuwa na Algeria, Benin, Cameroon, Chad, Cote d'Ivoire, Jamhuri ya Afrika ya Kati, Jibuti, Komoro, Gabon, Guinea, Madagaska, Mali, Mauritania, Moroko, Niger, Senegal, Togo, Tunisia na sehemu nyingine kwa muda.

neg:
Koloni
Lakini kuna pia mifano ambapo mikataba asilia na wenyeji iliheshimiwa na mwisho wa ukoloni maeneo haya yamekuwa nchi huru. Kati ya mifano yake ni Falme za Kiarabu na Botswana iliyokaa nchi ya pekee nje ya Afrika Kusini ingawa serikali ya Afrika Kusini ilitaka iwe chini yake.

neg:
Ukoloni Mamboleo
Ukoloni Mamboleo ulipata umaarufu baada ya mwanzo wa kupata uhuru kwingineko zaidi kwa kupitia shughuli za wasomi na viongozi wapya wa kujitegemea kutoka mataifa ya Afrika na harakati ya Pan-Africanist. Wengi wa viongozi hao walihudhuria Mkutano wa Bandung wa 1955, kupelekea uundwaji wa harakati za nchi zisizoegemea upande wowote. Mikutano ya All-African Peoples 'Conference (AAPC) mwishoni mwa miaka ya 1950 na mapema miaka ya 1960 kuenea Ukoloni Mamboleo kukosoa hii.

neg:
Tanzania
Nchi hizo mbili zilikuwa zote chini ya utawala wa Uingereza hadi kupata uhuru lakini hazikuwa makoloni ya kawaida.

neg:
Ukristo barani Afrika
Mara nyingi serikali za kikoloni zilisisitiza kuwa na wamisionari kutoka mataifa yao. Mfano ni Tanganyika ambako vituo vingine vya Waanglikana (Waingereza) vilifungwa baada ya kuingia kwa Wajerumani. Badala yake serikali ya Ujerumani iliomba Walutheri pamoja na Wamoravia (toka Ujerumani) kuanza kazi katika Tanganyika.

neg:
Afrika ya Mashariki ya Kijerumani
Zanzibar ilidai pia utawala ya bara hadi Ziwa Tanganyika na Kongo, ingawa hali halisi athira yake haikwenda mbali na njia za misafara ambako ndovu na watumwa walipelekwa pwani.

neg:
Nchi lindwa
Wakati wa karne ya 19 ilijitokeza aina nyingine ya nchi lindwa. Wakati ule uwezo wa kijeshi na wa kiuchumi wa nchi za Ulaya uliwezesha nchi hizo kulazimisha maeneo mapana ya Asia na hasa Afrika kukubali ubwana wao. Ukoloni ulianza wakati mwingine polepole.

neg:
Cape Town
Hapo Uingereza, adui wa mapinduzi, ilichukua hatua za kutwaa maeneo ya ng'ambo yaliyokuwa chini ya Ufaransa. Hivyo jeshi la Uingereza lilivamia Cape Town. Tangu mwaka 1814 rasi ilikuwa koloni la Uingereza. Mji wa Cape Town ulikuwa mji mkuu wa Koloni ya Rasi.

neg:
Historia ya Senegal
Baadaye lilikuwa koloni la Ufaransa hadi mwaka 1960.

neg:
Kampeni za Kivita katika Afrika ya Mashariki (Vita ya Kwanza ya Dunia)
Kampeni za Afrika ya Mashariki zilikuwa mfululizo wa mapigano ya kivita yaliyotokea Afrika ya Mashariki ya Kijerumani (Tanganyika, Rwanda na Burundi ya leo) na koloni jirani za Msumbiji, Rhodesia ya Kaskazini (Zambia), Afrika ya Mashariki ya Kiingereza (Kenya), Uganda, na Kongo ya Kibelgiji. Kampeni hizi zilianza mwezi wa Agosti 1914 zikaisha rasmi mnamo mwezi wa Novemba katika mwaka wa 1918.

neg:
Ufaransa
Katika [[karne ya 19]] Ufaransa ulijitwalia [[Koloni|makoloni]] mengi, hasa [[Afrika]].

neg:
Jamhuri ya Kongo
Baadaye eneo hilo lilikuwa sehemu ya koloni la Afrika ya Kiikweta ya Kifaransa

neg:
Usafiri nchini Tanzania
TAZARA au Tanzania-Zambia-Railways ilijengwa na China kuanzia mwaka 1970. Shabaha yake ilikuwa kupatia nchi ya Zambia njia ya reli isiyopita katika Afrika Kusini iliyofuata siasa ya Apartheid au Msumbiji iliyokuwa koloni ya Ureno. Ujenzi uligharamiwa na China na kazi zilitekelezwa na wanfanyakazi Wachina.

neg:
Natal
Natal ilikuwa koloni ya Uingereza katika Afrika ya Kuini-Mashariki tangu 1856. 1910 ikaingia kama jimbo la Natal katika Muungano wa Afrika Kusini pamoja na koloni nyingine za Rasi, Transvaal na Dola Huru.

neg:
Mkoa wa Tanga (DOA)
Mkoa wa Tanga ilikuwa mkoa mmoja kati ya mikoa 21 ya koloni ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani (DOA, Deutsch Ostafrika) iliyokuwa mtangulizi wa nchi za Tanzania, Rwanda na Burundi wa leo.

neg:
Historia ya Mali
Mali ikawa koloni la Ufaransa kuanzia mwaka 1895. Ilikuwa sehemu ya Afrika ya Magharibi ya Kifaransa, na kuanzia 1920 ya Sudan ya Kifaransa.
Mwaka 1960 Mali pamoja na Senegal zilipata uhuru kama "Shirikisho la Mali". Baada ya Senegal kuacha umoja huo, Jamhuri ya Mali chini ya rais wa kwanza Modibo Keïta ikawa nchi ya kujitegemea.

neg:
Ukristo barani Afrika
Waliendelea kudai matumizi ya meli za kijeshi za Uingereza dhidi ya biashara ya mataifa mengine kama vile Wafaransa, Wareno na Waarabu. Baada ya mapambano marefu walipata sheria iliyoweka huru watumwa wote katika makoloni yote ya Uingereza. Lakini bado nchi nyingine ziliendelea na utumwa wa ndani.

neg:
Historia ya Jamhuri ya Kongo
Baadaye eneo hilo lilikuwa sehemu ya koloni la Afrika ya Kiikweta ya Kifaransa

neg:
Tanganyika
Mkataba wa Versailles wa mwaka 1919 ulikuwa na kanuni za kuchukua makoloni yote ya Ujerumani na kuzikabidhi kwa mataifa washindi wa vita. Sehemu kubwa ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani iliwekwa chini ya utawala wa Uingereza, kasoro maeneo ya Rwanda na Burundi yaliyokabidhiwa mikononi mwa Ubelgiji.

neg:
Kuba
Utamaduni wake unaonyesha athari za historia yake kama koloni la Hispania kwa miaka mingi, pia ya wakazi wenye asili katika watumwa kutoka Afrika na ya kuwa jirani na Marekani.

neg:
Historia ya Afrika
Wafaransa wakachukuwa Afrika Magharibi na Kaskazini na kwa hivyo nchi za Afrika Magharibi: Dahomey (sasa Benin), Guinea, Mali, Cote d'Ivoire, Mauritania, Niger, Senegal na Volta ya Juu (sasa Burkina Faso) zilikuwa chini ya utawala wake. Hali kadhalika, Algeria, Tunisia na Morocco zilitawaliwa na wao. Aidha, Wafaransa walitawala Togoland, Somaliland, Madagascar, Comoro, na Reunion.

neg:
Benito Mussolini
Mussolini alikuwa na matumaini ya kwamba ingekuwa rahisi kuvamia na kuteka makoloni ya Uingereza katika Afrika. Alipanga kuwashambulia Waingereza kutoka makoloni ya Italia ya Libya, Ethiopia na Somalia akilenga Misri, Somalia ya Kiingereza na Kenya. Lakini mipango hii pia ilishindikana.

neg:
Ukoloni wa Ujerumani
Jitihada muhimu za ukoloni zilianza tu mwaka 1884 pamoja na juhudi za nchi mbalimbali za Ulaya kugombania Afrika.

neg:
Otto von Bismarck
Tangu miaka ya 1870 iliongezeka idadi ya watu katika Ujerumani waliodai koloni kwa sababu mbalimbali. Wengine walidai koloni kama ishara ya nchi kubwa na muhimu, wengine walikuwa wafanyabiashara waliotafuta ulinzi wa manowari za Kijerumani kwa ajili ya biashara yao dhidi ya wenzao wa mataifa mengine. Bismarck aliona ya kwamba hali ya Ujerumani haitegemei kuwepo kwa bendera yake katika pembe za dunia, bali uhusiano na majirani makubwa katika Ulaya hasa Uingereza, Ufaransa na Urusi. Tamko maarufu alipotembelewa na mgeni aliyetaka kumhamasisha kuunda koloni katika Afrika likawa "Ramani yako ya Afrika ni ya kuvutia sana. Lakini ramani yangu ya Afrika iko Ulaya. Ufaransa iko upande wa kushoto, Urusi upande wa kulia, katikati tuko sisi".

neg:
Koloni ya Rasi
Historia ya koloni ilianza 1652 wakati Mholanzi Jan van Riebeeck aliunda Cape Town kwa niaba ya Kampuni ya Kiholanzi kwa India ya Mashariki. Kampuni ilihitaji kituo kwa ajili ya jahazi zake zilizosafiri kati ya Ulaya na visiwa vya Indonesia. Eneo la rasi lilifaa kuwa mahali pa kupumzika na kuongeza vyakula njiani tena kwa sababu hali ya hewa iliwafaa watu wa Ulaya.

neg:
Afrika ya Mashariki ya Kiingereza
Baada ya kuazimia kujenga reli, Uingereza iliona haja ya kulinda eneo la reli hiyo: ndipo ikatangaza eneo lote kati ya Mombasa na Uganda kuwa chini ya ulinzi wake kuanzia tarehe 1 Julai 1895. Huo ndio mwanzo wa Afrika ya Mashariki ya Kiingereza ambaye baadaye iliitwa Kenya.

neg:
Vita ya Abushiri
Eeno la awali la kampuni likawa koloni la Afrika ya Mashariki ya Kijerumani.

neg:
Ukristo barani Afrika
Wakati wa Yesu Afrika Kaskazini pia ilikuwa chini ya utawala wa Roma. Wakati ule wakazi wake hawakuwa Waarabu. Kiutamaduni palikuwa na sehemu mbili: Misri upande wa Mashariki na nchi za Waberberi upande wa Magharibi. Nchi hizo za Waberberi (Moroko, Algeria, Tunisia na Libia za leo) zilikuwa pia na miji mingi walipokaa wahamiaji kutoka Italia waliotumia lugha ya Kilatini. Mji mkuu wa sehemu ile ni Karthago (karibu na Tunisi ya leo). Mji mwingine unaoonekana katika Biblia ni Kurene (kule Libia).

neg:
Sierra Leone
Ni koloni la zamani la Uingereza na tangu 27 Aprili 1961 ni jamhuri huru.

neg:
Ukoloni
Ukoloni ni hasa ule wa kipindi tangu karne ya 15 ambako Ureno na Hispania zilianza kueneza himaya zao Afrika na Amerika ya Kusini na kudumu pengine hadi baada ya Vita Kuu ya Pili ya Dunia.

neg:
Rhodesia ya Kusini
Rhodesia ya Kusini lilikuwa jina la koloni la Uingereza katika nchi ya Kusini mwa Afrika iliyopata uhuru kwa jina la "Zimbabwe" tangu mwaka 1980.

neg:
Historia ya Eritrea
Serikali ya Misri ilipinga mapatano hayo kwa sababu ilidai eneo lilikuwa chini ya amri yake. Makubaliano hayakufikiwa hadi 1882, serikali ya Italia ilipochukua moja kwa moja mali ya kampuni kama koloni lake la kwanza katika Afrika.

neg:
Koloni ya Rasi
Koloni ya Rasi iliendelea chini ya Uingereza hadi 1910. Mwaka ule Muungano wa Afrika Kusini yaliundwa na rasi iliingia kama "Jimbo la Rasi".

neg:
Koloni ya Rasi
Wakati wa vita za Napoleoni eneo la Uholanzi lilitawaliwa na Ufaransa na Uingereza ilivamia koloni za Uholanzi pamoja na rasi. Waingereza waliogopa ya kwamba Wafaransa wangehatarisha mawasiliano na koloni yao huko Uhindini kama wangetwaa Afrika Kusini. Baada ya miake kadhaa Waingereza walinyang'anya eneo hili rasmi mwaka 1806. Hali hii ilitambuliwa na Uholanzi 1815 kwenye Mkutano wa Vienna.

neg:
Afrika ya Mashariki ya Kijerumani
Peters, aliyewahi kusoma chuo Uingereza, aliona wivu juu ya ukoloni wa Uingereza, akiamini ya kwamba Ujerumani ungestahili nafasi hiyo pia. Hivyo alianza kudai koloni katika mikutano, akaanzisha "Shirika kwa Ukoloni wa Kijerumani " mwaka 1884 iliyokuwa kitangulizi cha kampuni.

neg:
Historia ya Nairobi
Mwaka 1905 Waingereza walihamisha ofisi kuu ya serikali yao ya kikoloni kutoka Mombasa kwenda Nairobi, ambayo ikawa hivyo makao makuu ya Afrika ya Mashariki ya Kiingereza ("British East Africa", baadaye "Kenya Colony").

neg:
Afrika ya Mashariki ya Kijerumani
Katika Mkataba wa Versailles mwaka 1919 eneo la koloni la Kijerumani liligawiwa. Sehemu ya Tanganyika ilikabidhiwa kwa Uingereza na maeneo ya Rwanda na Burundi yaliwekwa chini ya Ubelgiji.

neg:
Kampeni za Kivita katika Afrika ya Mashariki (Vita ya Kwanza ya Dunia)
Dhidi yao walisimama jeshi dogo la kikoloni la Kiingereza katika Kenya na Rhodesia, halafu vikosi vya jeshi la kikoloni la Uhindi ya Kiingereza na vikosi kutoka Afrika Kusini na Afrika ya Magharibi.Pia walishiriki vikosi vya Force Publique ya Kibelgiji kutoka Kongo. Tangu mwaka 1916 jeshi la kikoloni la Kireno katika Msumbiji liliingia upande wa Uingereza.
Mikakati ya jeshi la kikoloni la Kijerumani lililoongozwa na Luteni Koloneli (baadaye "Meja-jenerali") Paul Emil von Lettow-Vorbeck ililenga kuwalazimisha wapinzani hasa Waingereza kutumia wanajeshi wengi iwezekanavyo katika Afrika kwa shabaha ya kuwazuia wasipatikane kwenye vita ya Ulaya.

neg:
Inter-territorial Language (Swahili) committee
Iliundwa mwaka 1930 kama kamati yenye shabaha ya kuunda na kuendeleza Kiswahili sanifu katika maeneo ya Afrika ya Mashariki yaliyokuwa chini ya ukoloni wa Uingereza yaani Kenya, Tanganyika, Zanzibar na Uganda. Kati ya maeneo haya Kenya ilikuwa koloni, Uganda na Zanzibar zilikuwa nchi lindwa na Tanganyika ilikuwa eneo la kukabidhiwa chini ya uangalizi wa Shirikisho la Mataifa. Hivyo Waingereza walizoea kuyataja kwa jumla kama "East African dependencies" au "East African territories" yaani maeneo ya Afrika ya Mashariki.

neg:
Ukoloni
Nchi zilizojenga ukoloni huo Afrika zilikuwa Uingereza, Ufaransa, Ureno, Ujerumani, Uhispania, Italia na Ubelgiji. Uholanzi karne za nyuma ilikuwa na Afrika Kusini.

neg:
Historia ya Tanzania
Koloni lile la Kijerumani lilikuwa kubwa kuliko Tanganyika ya baadaye, maana ilijumlisha pia maeneo ya Rwanda na Burundi pamoja na sehemu ndogo ya Msumbiji.

neg:
Sao Tome na Principe
Jamhuri ya Kidemokrasia ya São Tomé na Príncipe (kifupi Sao Tome na Principe) ni nchi ndogo inayoundwa na visiwa katika Bahari ya Atlantiki mbele ya pwani ya Afrika ya Magharibi katika Ghuba ya Guinea. Ilikuwa koloni la Ureno hadi mwaka 1975.

neg:
Kampuni ya Kifalme ya Kiingereza kwa Afrika ya Mashariki
Kampuni ya Kifalme ya Kiingereza kwa Afrika ya Mashariki (Imperial British East Africa Company; kifupisho: IBEAC) ilikuwa shirika lililoanzisha koloni la Afrika ya Mashariki ya Kiingereza kuanzia 1888. Koloni hilo lilikuwa utangulizi wa taifa la Kenya.

neg:
Ukristo barani Afrika
Hali ilibadilika baada ya mageuzi ya kisiasa. Kipindi kipya cha ukoloni kilianza. Mwaka 1885 serikali za Ulaya ziligawanya Afrika kati yao. Sehemu zote za Afrika ziliwekwa chini ya utawala wa kikoloni, isipokuwa Ufalme wa Kikristo wa Ethiopia, uliojitetea dhidi ya Waitalia, na Liberia iliyokuwa chini ya ulinzi wa Marekani. Ukoloni ulileta mabadiliko gani kwa kazi ya misheni katika Afrika?

neg:
Kipindi cha historia ya Tanzania
Chifu Mkwawa wa kabila la Wahehe na wapiganaji wake walipinga utawala wa kikoloni katika Afrika ya Mashariki ya Kijerumani.

neg:
Dola Huru la Oranje
Dola Huru la Oranje (Ing.: Orange Free State; Afr.: Oranje-Vrystaat) lilikuwa jamhuri ya makaburu katika Afrika Kusini wakati wa nusu ya pili ya karne ya 19 iliyoundwa na mavoortrekker. Baadaye ilikuwa koloni ya Uingereza na jimbo la Afrika Kusini, tangu 1995 kwa jina "Free State Province" (jimbo la Dola Huru).

neg:
Ufaransa
Makoloni yake mengi katika Afrika yalipata [[uhuru]] bila vita mnamo [[1960]]. Ila Aljeria, iliyowahi kutangazwa kuwa sehemu ya Ufaranya yenyewe, ilipata uhuru wake baada ya vita vikali vya kupigania uhuru vya miaka 1954 - [[1962]].

neg:
Historia ya Afrika
Baina ya karne ya 1 KK na karne ya 16 BK watu waliokuwa wakizungumza lugha ya Kibantu watokao sehemu za Nigeria na Cameroon ya leo, ndio waliokuwa wameenea kwenye sehemu mbalimbali kusini mwa bara la Afrika, wakiwa wameanzisha vijiji, mashamba na mamlaka katika sehemu za Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ya leo, za Luba na Mwememutapa, lakini makundi ya wachungaji wa wanyama walianza kuhamia kusini katika karne za 15 na 16 na kukutana na Wabantu. Ndipo walipoanzisha mamlaka zao za Bunyoro, Buganda, Rwanda na Ankole.

neg:
Ukoloni wa Ujerumani
Mwaka 1884 Bismarck alikubali maombi ya wafanyabiashara waliofanya mikataba na watawala wadogo wa Kiafrika na kwenye visiwa vya Bahari Pasifiki akawapa barua ya kutambua mikataba yao na kutangaza ulinzi wa serikali yake kwa maeneo husika kwenye pwani za Afrika Kusini-Magharibi (baadaye Namibia), Togo na Kamerun. Katika hatua hii Bismarck hakulenga kuanzisha makoloni aliyoona kuwa na gharama kubwa mno kwa serikali, aliwaza ya kwamba ingetosha kuwasaidia wafanyabiashara wenye mikataba na watawala wa kienyeji na hivyo kuhakikisha faida ya biashara huru kwa makampuni ya Kijerumani. Hii ni sababu ya kwamba Bismark hakukubali jina la "koloni" kwa maeneo alikotoa tangazo la ulinzi, bali aliyaita "Schutzgebiet" (eneo lindwa) lililokuwa jina la makoloni ya Ujerumani hadi mwisho.

neg:
Ukoloni wa Ujerumani
Makoloni ya Ujerumani yalifutwa rasmi katika Mkataba wa Versailles baada ya kushindwa kwa Ujerumani katika vita. Maeneo yote yalikabidhiwa kama maeneo ya kudhaminiwa chini ya usimamizi wa Shirikisho la Mataifa kwa nchi washindi yaani Uingereza, Ufaransa, Ubelgiji, Afrika Kusini, Australia, Japani na Marekani.

neg:
Historia ya Kamerun
Kamerun ilikuwa koloni la Ujerumani hadi Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia. Baada ya Ujerumani kushindwa vita, nchi ikagawiwa kati ya Uingereza na Ufaransa chini ya mamlaka ya Shirikisho la Mataifa kama eneo la kukabidhiwa.

neg:
Afrika ya Kusini-Magharibi
Koloni la awali la Ujerumani lilivamiwa na Uingereza na Afrika Kusini wakati wa Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia na pamoja na makoloni mengine ya Ujerumani liliwekwa chini ya mamlaka ya Shirikisho la Mataifa.

neg:
Afrika Kusini
Mikataba kati ya Waingereza na milki za Kiafrika iliunda nchi lindwa zinazoendelea hadi leo kama nchi huru kama vile Botswana (Bechuanaland), Lesotho (Basutoland) na Uswazi (Swaziland).

neg:
Afrika ya Kusini-Magharibi ya Kijerumani
Tangu mwaka 1891 Windhuk ilikuwa mji mkuu wa koloni. Sawa na Namibia ya leo, koloni lilikuwa na eneo la kilomita za mraba 835,100. Eneo la hori ya Walfish Bay ilikuwa chini ya Uingereza, baadaye kama eneo la Afrika Kusini.

neg:
Historia ya Ethiopia
Miaka ya 1880 ilikuwa miaka ya Ulaya kung’ang’ania ukoloni Afrika ambapo Waitalia na Waingereza walitafuta kutawala eneo la Assab, bandari iliyoko karibu na mdomo wa bahari ya Shamu. Bedari ya Kusini, karibu na kiingilio cha bahari ya Shamu, ilinunuliwa na Waitalia kutoka sultani mwenyeji Machi 1870 ambayo mwaka 1882 ilizaa koloni la Eritrea.

neg:
Afrika
Nchi kubwa ya Afrika ni Algeria na nchi ndogo ni funguvisiwa la Shelisheli katika Bahari Hindi. Nchi ndogo Afrika bara ni Gambia.

neg:
Rangi za Umoja wa Afrika
Tangu kuenea kwa uhuru kwenye nchi za Afrika katika miaka ya 1950 na 1960 kuna nchi mbalimbali zilizochagua rangi zilezile kwa kuonyesha upendeleo wao kwa umoja wa Afrika. Ghana ilikuwa nchi ya kwanza ya kutoka katika ukoloni mwaka 1957 ikateua rangi za Ethiopia kwa bendera yake.

neg:
Ethiopia
Ethiopia ni moja ya nchi mbili za Afrika ambazo hazikutawaliwa na wakoloni wakati walipong’ang’ania Afrika. Nchi nyingine ni Liberia. Kabla ya Vita Kuu ya Pili ya Dunia Ethiopia ilivamiwa na Waitalia (1936) lakini ilipata uhuru wake tena baada ya miaka michache.

neg:
Ukoloni
1. Ubelgiji ilikuwa na maeneo ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, Burundi na Rwanda ya leo

neg:
Koloni nyakati za kale
Koloni za aina ziliundwa awali ndani ya Italia wakati wa upanuzi wa utawala wa mji wa Roma juu ya rasi yote. Baadaye koloni zilianzishwa pia nje ya Italia kwa mfano Gallia, Germania, Britania, Uyahudi au Afrika ya Kaskazini.

neg:
Ruanda-Urundi
Ubelgiji ilitawala nchi zote mbili kama eneo moja la "Ruanda - Urundi". Wakati wa mwisho wa utawala wa kikoloni sehemu zote mbili ziliachana tena na kuingia katika uhuru kama nchi mbili za Rwanda na Burundi.

neg:
Historia ya Kenya
Historia ya ukoloni ya Kenya ilianza wakati milki ya Ujerumani ya nchi lindwa ("protectorate") ilipoanzishwa. Nchi lindwa hii ilikuwa mali ya Sultani wa Pwani na Zanzibar na wakati huo ulikuwa mnamo 1885.

neg:
Biashara ya watumwa
Ukoloni ulimaliza kwa kiasi kikubwa biashara hiyo Afrika pia, ingawa Mauritania ilifanya utumwa kuwa kosa la jinai mwaka 2007 tu.

neg:
Afrika ya Mashariki ya Kijerumani
Afrika ya Mashariki ya Kijerumani (au: ya Kidachi; kwa Kijerumani "Deutsch-Ostafrika -DOA-"; kwa Kiingereza "German East Africa") ilikuwa jina la koloni la Ujerumani huko Afrika ya Mashariki kati ya miaka 1885 na 1918/1919.
Eneo lake lilijumlisha nchi za kisasa za Tanzania bara (yaani bila Zanzibar), Burundi na Rwanda. Ilikuwa koloni kubwa kabisa la Dola la Ujerumani.

neg:
Ghana (Mbeya mjini)
Eneo la Ghana mjini Mbeya ni moja wapo ya maeneo ya zamani katika mji wa Mbeya. Eneo hili lilipewa jina la "Ghana" baada ya nchi ya Ghana kupata uhuru wake mwaka 1957. Wananchi wengi wa mji wa Mbeya wa wakati huo walihamasika sana kusikia habari za uhuru wa koloni ya kwanza ya Afrika na kulipa jina lile sehemu hiyo. Sehemu hii ilikuwa kwa ajili ya wafanyakazi wenye kipato kwa wakati huo wa mkoloni.

neg:
Shirikisho la Mataifa
Mkataba wa Versailles ulianzisha aina mpya ya maeneo yaliyowahi kuwa ama koloni au majimbo ya nchi zilizoshindwa katika vita. Koloni zote za Ujerumani pamoja na sehemu kubwa ya majimbo ya Milki ya Osmani ya awali ziliwekwa chini ya mamlaka ya Shirikisho la Mataifa na kukabidhiwa kwa nchi washindi wa vita. Zilipewa hali ya pekee kama maeneo ya kudhaminiwa. Tofauti na koloni za kawaida nchi wadhamini hazikupewa mamlaka yote jinsi iliyokuwa katika koloni zao za kawaida bali zilipokea maeneo ya kudhaminiwa chini ya masharti fulani pamoja na kulinda haki kadhaa za wenyeji na kuandaa nchi hizi kwa uhuru. Hapo mwanzoni tofauti kati ya koloni na eneo la kudhaminiwa haikuwa kubwa lakini baadaye masharti ya udhamini yalikuwa muhimu. Kwa mfano hali ya Tanganyika kuwa eneo ka kudhaminiwa ilisababisha Uingereza kutokubali walowezi wengi kuja hapa. Vivyo hivyo hali ya Afrika ya Kusini Magharibi kuwa eneo la kudhaminiwa ilizuia sehemu hii kuwa jimbo la Afrika Kusini kuwa msingi kwa uhuru wake kama nchi ya Namibia.

neg:
Shirikisho la Afrika ya Kati
Shirikisho la Afrika ya Kati (liliitwa pia Shirikisho la Rhodesia na Unyasa) lilikuwa dola la kujitawala chini katika mfumo wa ukoloni wa Uingereza uliounganisha nchi za leo za Zambia, Zimbabwe na Malawi zilizoitwa wakati ule Rhodesia ya Kaskazini, Rhodesia ya Kusini na Unyasa (Nyassaland).


query: Je,nchi ya Gabon ilipata uhuru mwaka upi?

pos:
Historia ya Afrika
Katika mwaka wa 1960 Ufaransa ukatoa uhuru kwa Cameroon, Jamhuri ya Afrika ya Kati, Chad, Congo (Brazzaville), Cote d'Ivoire, Dahomey (Benin), Gabon, Madagascar, Mali, Mauritania, Niger, Senegal na Volta ya Juu (Burkina Faso).

neg:
Tanganyika
Tanganyika ilipata uhuru wake tarehe 9 Desemba 1961 (taz.: Historia ya Tanzania).

neg:
Historia ya Afrika
Katika mwaka huu wa 1956, Sudan na Tunisia vile vile walipata uhuru wao, na Ghana katika mwaka wa 1957, Guinea katika mwaka wa 1958, na vile vile Morocco wakarudishiwa Spanish Morocco.

neg:
Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Mwaka 1959 mkutano wa wanasiasa Wakongo ulidai uhuru wa nchi.

neg:
Jamhuri ya Afrika ya Kati
Ilipokuwa koloni la Ufaransa, Ubangi-Shari ziliwekewa mamlaka ya madaraka kama eneo la Jamii ya Wafaransa mwaka wa 1958, lakini baadaye ilipata uhuru tarehe 13 Agosti 1960.

neg:
Afrika ya Kusini-Magharibi
Baada ya mapatano ya kumpumzisha silaha mwaka 1988, majadiliano kati ya pande mbalimbali yalianzishwa rasmi na mwaka 1990 nchi ilipata uhuru wake kwa jina la Namibia.

neg:
Charles de Gaulle
1958 alirudi katika siasa wakati wa vita ya kikoloni huko Algeria iliyoangusha serikali. Rais wa taifa alimpa nafasi ya waziri mkuu na bunge lilikubali kumpa madaraka ya dharura. De Gaulle aliandaa katiba mpya iliyoongeza madaraka ya rais ikakubaliwa katika kura ya wananchi hivyo kuunda Jamhuri ya Tano ya Ufaransa.

neg:
Kombe la Mataifa ya Afrika
Ghana iliweza kunyakua ubingwa mara ya nne mwaka wa 1982 baada ya; kushinda Algeria katika nusu fainali katika muda wa ziada, na kupatana na Libya kama mwenyeji katika fainali . Hii mechi iliisha sare ya bao 1-1 baada ya dakika 120 na Ghana ilishinda katika penalti na kunyakuwa taji . Kamerun iliweza kuchukuwa taji la kwanza miaka miwili baadaye kwa kushinda Nigeria .Shindano la mwaka wa 1986ilikabiliana na Misri - watoro tangu fainali ya mwaka wa 1962 - Misri ilishinda kupituia penalti. Kamerun iliweza kushiriki katika fainali mara ya tatu mfululizo na kuchukua taji mara ya pili katika shindano la 1988hii ni baada ya kurudia kuchapa Nigeria mwaka wa 1984. Mwaka wa 1990, Nigeria ilipoteza nafasi ya kuchukua taji walipojiandikisha katika fainali mara ya tatu baada ya kujitokeza katika shindano hili mara nne na kupigwa na Algeria .

neg:
Sahara ya Magharibi
Ilitangazwa nchi huru mwaka 1976 kama Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kiarabu ya Sahara lakini kwa kiasi kikubwa inatawaliwa na Moroko kama mikoa yake ya kusini.

neg:
Historia ya Burundi
Mwaka [[1962]] Umoja wa Mataifa uliamua kuipa Ruanda-Urundi uhuru kamili, lakini kila nchi pekee.

neg:
Historia ya Gabon
Jamhuri ya Gabon, kutoka kushinda uhuru kutoka ukoloni wa Ufaransa tarehe 17 Agosti 1960, imeongozwa na Rais watatu, Léon M'ba, El Hadj Omar Bongo ambaye amekuwa kiongozi kutoka mwaka wa 1967 hadi kifo chake (2009: ndiye aliyekuwa kiongozi barani Afrika aliyeshikilia uongozi kwa muda mrefu zaidi), halafu mwanae Ali.
Mwaka wa 1990 Gabon ilianza demokrasia ya vyama vingi na katiba ya kidemokrasia ambayo inaruhusu ukweli wa uchaguzi na utekelezaji wa idara za serikali.

neg:
Soka kwa ajili ya Urafiki
22. Jamhuri ya Gabon

neg:
Historia ya Ghana
Baada ya uhuru mnamo mwaka 1957 nchi ya Ghana ilikuwa chini ya Kwame Nkrumah ambaye alitoa mchango mkubwa katika upatikanaji wa uhuru wa nchi nyingine.

neg:
Historia ya Senegal
Baadaye lilikuwa koloni la Ufaransa hadi mwaka 1960.

neg:
Shirikisho la Mataifa
Halafu koloni za Ujerumani hazikukabidhiwa tu kwa Uingereza (Tanganyika, sehemu za Kamerun na Togo), Ufaransa (sehemu kubwa za Kamerun na Togo), Ubelgiji (Rwanda, Burundi) na Afrika Kusini (Namibia) hivi lakini kama maeneo ya kukabidhiwa chini ya uangalizi wa Shirikisho la Mataifa. Utaratibu huu ulikuwa muhimu baadaye wakati wa uhuru. Namibia ilikuwa sehemu ya Afrika Kusini chini ya sheria za nchi ile lakini jumuiya ya kimataifa haikukubali kwa sababu Namibia ilikuwa kati ya maeneo ya kukabidhiwa - mwishoni Afrika Kusini iliiacha Namibia iwe huru mwaka 1990 miaka 44 baada ya mwisho wa shirikisho lenyewe.

neg:
Kikele (Gabon)
Kikele ni lugha ya Kibantu nchini Gabon inayozungumzwa na Wakele. Isichanganywe na Kikele cha Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kikele imehesabiwa kuwa watu 9230. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikele iko katika kundi la B20.

neg:
Pierre Brazza
Brazza alizaliwa mjini Roma (Italia) katika familia ya kikabaila akasomeshwa Paris. Akajiunga na chuo cha kijeshi cha wanamaji na kuingia katika jeshi la maji la Ufaransa. Safari za kwanza zilimfikisha mwambanoni wa Amerika ya Kusini na Afrika ya Magharibi. Mwaka 1874 alifika mara ya kwanza mdomoni wa mto Gabon akajitolea kufanya safari za kupeleleza mwendo wa mto huu.

neg:
Gabon
Jamhuri ya Gabon (kifupi Gabon), ni nchi huru ya Afrika magharibi ya kati.

neg:
Togo ya Kijerumani
Nchi iligawiwa kati ya Wafaransa na Waingereza chini ya mamlaka ya Shirikisho la Mataifa. Togo ya Kiingereza ilitawaliwa pamoja na Pwani la Dhahabu (Ghana) ikabaki kwa Ghana hata baada ya uhuru.

neg:
Togo ya Kijerumani
Katika mapatano ya 1885 na 1887 Ufaransa ulikubali utawala wa Kijerumani na mpaka kati ya Togo na Dahomey (Benin). Mkataba wa Helgoland-Zanzibar iliondoa wasiwasi juu ya mipaka na eneo la Kiingereza upande wa magharibi.
Mwaka 1914 koloni ilikuwa na eneo la 87,200 km².

neg:
Muungano wa Afrika
Harakati zao zilianzia nje ya Afrika kwa kuwapigania Waafrika walioteswa kama watumwa hasa Marekani, zikaenea hadi Afrika ambapo mkutano wa kwanza ulifanyikia Ghana katika mji mkuu wake Accra. Mara tu baada ya Ghana kupata uhuru mwaka 1957, mwaka 1958 rais wa Ghana Kwame Nkrumah alitoa wazo la kuunda umoja wa Afrika.

neg:
Monako
Wakati wa mapinduzi ya Ufaransa mwaka 1789 utawala wa kifalme na kitemi ulifutwa kabisa Ufaransa na serikali ya mapinduzi haikuheshimu tena mapatano ya kukubali uhuru wa eneo la akina Grimaldi.

neg:
Kongo ya Kibelgiji
Mwaka 1959 mkutano wa wanasiasa Wakongo ulidai uhuru wa nchi.

neg:
Ukoloni Mamboleo
Neno Ukoloni Mamboleo lilianza kutumika, hasa kuhusu Afrika, baada ya mchakato wa kupata uhuru. Kisha kupata uhuru, baadhi ya viongozi wa kitaifa na makundi ya upinzani walisema kuwa nchi zao hazitakubali aina mpya ya ukoloni kutoka mataifa yaliyoendelea. Kwame Nkrumah, ambaye mwaka 1957 akawa kiongozi wa Ghana, aliwahi kufafanua Ukoloni Mamboleo katika moja ya vitabu vyake, "Ukoloni Mamboleo, Hatua ya Mwisho wa Ubeberu" (1965), ambacho ni kama ugani wa kile cha Lenin "Ubeberu, Hatua ya Mwisho wa Ubepari" (1916), ambamo Lenin anasema kuwa ubeberu wa karne ya 19 unategemeana na mahitaji ya mfumo wa kibepari.

neg:
Tanganyika
Tanganyika ilikuwa sehemu kubwa ya koloni ya Ujerumani hadi vita kuu ya kwanza ya Dunia. Baada ya 1916 ilivamiwa na Uingereza na Ubelgiji. Kuanzia 1922 Tanganyika ilikuwa eneo la kudhaminiwa kwa niaba ya Shirikisho la Mataifa lililokuwa chini ya Uingereza na nchi huru kati ya 1961 hadi 1964, mwaka wa kwanza kama ufalme, halafu kama jamhuri.

neg:
Benin
Jamhuri ya Benin ni nchi huru katika Afrika ya Magharibi. Awali iliitwa Dahomey.

neg:
Historia ya Afrika
Katika mwaka wa 1962 Algeria, Burundi, Rwanda, na Uganda zikawa huru, na 1963 zikafuatia Zanzibar, Gambia na Kenya, na katika mwaka wa 1964 Malawi (Nyasaland), na Zambia (Rhodesia ya Kaskazini) zikapata uhuru.

neg:
Kenya
Waafrika walichaguliwa moja kwa moja katika bunge la uwakilishi kwa mara ya kwanza mwaka wa 1957. Licha ya Waingereza kutamani kuwakabidhi mamlaka wapinzani wasio na siasa kali ya Kiafrika, ni chama cha Kenya African National Union (KANU) kilichoongozwa na Jomo Kenyatta kilichounda serikali punde tu kabla ya Kenya kupata uhuru tarehe 12 Desemba 1963. Tarehe 12 Desemba 1964, Kenya ilipotangazwa kuwa jamhuri, Kenyatta akawa rais wa kwanza.

neg:
Jamhuri ya Kongo
Jamhuri ya Kongo imepakana na Gabon, Kamerun, Jamhuri ya Afrika ya Kati, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, Angola na Bahari ya Atlantiki.
Nchi ilikuwa koloni la Ufaransa hadi tarehe 15 Agosti 1960.

neg:
Mapinduzi ya Ufaransa
Mwelekeo mkali kati ya wabunge ulipata ushindi na mwaka 1792 Ufaransa ulitangazwa kuwa jamhuri. Mfalme alishtakiwa kuwa msaliti wa taifa akapewa hukumu ya kifo na kukatwa kichwa pamoja na mke wake tarehe 21 Januari 1793.

neg:
Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Kati ya mwaka 1908 hadi 1960 ilikuwa koloni la Ubelgiji kwa jina la Kongo ya Kibelgiji baada ya kuhamishiwa mikononi mwa serikali ya Ubelgiji.

neg:
Bendera ya Kamerun
Kamerun iliingia katika uhuru na bendera tofauti kidogo. Muundo na rangi zilekuwa zilezile lakini mlia wa kwanza (ya rangi kijani) ulionyesha nyota mbili zilizoonyesha Kamerun ilikuwa shirikisho la jamhuri baada ya kuungana sehemu mbili tofauti za Kamerun ya awali. Koloni ya Kijerumani ya Kamerun ilipasuliwa 1918 ikiwa sehemu kubwa ilikuwa chini ya Ufaransa na sehemu ndogo chini ya Uingereza. Kanuni za Umoja wa Mataifa zililazimisha Waingereza kushauriana na wenyeji wenyewe badala ya kuunganisha sehemu zao za Kamerun na Nigeria tu jinsi ilivyowahi kupangwa awali.
Matokeo ya kura yalisababisha sehemu zilizotengwa kuunganishwa tena. Hivyo Kamerun ilianzishwa kama shirikisho la jamhuri hali iliyoonyeshwa kwa nyota mbili.

neg:
Historia ya Ghana
Baada ya Waholanzi kuondoka mwaka wa 1874, Uingereza iliiweka Gold Coast chini ya himaya yake. Kufuatia ushindi wa Uingereza mwaka wa 1896, hadi unyakuzi wa uhuru mnamo Machi 1957, eneo la Ghana ya sasa ghairi ya sehemu ya Volta Region (British Togoland), lilikuwa likijulikana kama Gold Coast.

neg:
Gambia
Tangu uhuru wa nchi zote mbili palikuwa na mpango wa kuziunganisha kwa njia ya shirikisho lililoanzishwa mwaka 1982 lakini Gambia ilitoka katika mapatano hayo mwaka 1989.

neg:
Afrika ya Mashariki ya Kijerumani
Katika Mkataba wa Versailles mwaka 1919 eneo la koloni la Kijerumani liligawiwa. Sehemu ya Tanganyika ilikabidhiwa kwa Uingereza na maeneo ya Rwanda na Burundi yaliwekwa chini ya Ubelgiji.

neg:
Gabon
Nchi hii ina umma mdogo, madini na mali kwa wingi, na wafanyabiashara kutoka nchi za kigeni wameweza kufanya Gabon iwe nchi moja katika eneo hili la Afrika yenye maendeleo na neema.

neg:
Historia ya Mali
Mali ikawa koloni la Ufaransa kuanzia mwaka 1895. Ilikuwa sehemu ya Afrika ya Magharibi ya Kifaransa, na kuanzia 1920 ya Sudan ya Kifaransa.
Mwaka 1960 Mali pamoja na Senegal zilipata uhuru kama "Shirikisho la Mali". Baada ya Senegal kuacha umoja huo, Jamhuri ya Mali chini ya rais wa kwanza Modibo Keïta ikawa nchi ya kujitegemea.

neg:
Historia ya Kenya
Licha ya Waingereza kuwa na matumaini ya kuwapa wapinzani Waafrika mamlaka "ya wastani" zaidi, ilikuwa Kenya African National Union (KANU) ya Jomo Kenyatta, mwanachama wa kabila la Kikuyu na mfungwa wa zamani, ambayo iliunda serikali muda mfupi kabla ya Kenya kupata uhuru tarehe 12 Desemba 1963.

neg:
Historia ya Uganda
Uganda ilipata uhuru wake tarehe 9 Oktoba 1962 kwa katiba ya jamhuri yenye serikali ya kibunge.

neg:
Omar Bongo
Akiwa ziarani nchini Cameroon waziri mkuu wa Ufaransa Francois Fillon alisema kuwa rais Bongo alikuwa katika hali nzuri hadi kufikia mapema hapo jana.
Mnamo tarehe sita mwezi huu rais Bongo anayeitawala Gabon kwa miaka arobaini na moja sasa, alisema kuwa angesitisha kwa muda shughuli zake ili kupumzika na pia kuomboleza kifo cha mkewe aliyeaga dunia mwezi machi mwaka huu.
Mkewe Edith Lucie Bongo ambaye ni mtoto wa rais wa kongo Brazzaville Denis Sassou Ngueso, aliaga dunia nchini morrocco akiwa na umri wa miaka arobaini na tano, baada ya kuugua kwa muda mrefu.
Habari kutoka afisi ya rais zilisema kuwa, rais Bongo alipatwa na mshutuko baada ya kifo cha mkewe.

neg:
Didier Ovono
Mwaka 2008 aliweza kushinda katika Ligi akiwa na klabu ya FC Dinamo Tbilisi.Na tena mnamo 22 Juni 2009, alihamia kutoka katika klabu ya Dinamo Tbilisi kwenda Le Mans UC 72 katika Ligi 1 ambapo alipewa mkataba wa miaka 3 hadi Juni 2012.
Alicheza katika Kombe la Mataifa ya Afrika akiwa na timu ya taifa ya Gabon na aliweza kusaidia katika ushindi wa Gabon dhidi ya Cameroon.
Alistaafu katika timu ya taifa Mei 2017.

neg:
Ghana
Biashara na nchi za Ulaya ilistawi baada ya kukutana kwao na Wareno katika karne ya 15, na Waingereza walianzisha nchi ya Gold Coast, chini ya himaya ya Uingereza mwaka wa 1874.

neg:
Ufaransa
Makoloni yake mengi katika Afrika yalipata [[uhuru]] bila vita mnamo [[1960]]. Ila Aljeria, iliyowahi kutangazwa kuwa sehemu ya Ufaranya yenyewe, ilipata uhuru wake baada ya vita vikali vya kupigania uhuru vya miaka 1954 - [[1962]].

neg:
Kwame Nkrumah
Aliendelea kuongoza serikali na mwaka 1957 wakati wa uhuru alibadilisha jina la nchi kuwa Ghana. Hii ilikuwa koloni la kwanza kupata uhuru katika Afrika ya Magharibi, baada ya Liberia. Mwaka huohuo alifunga ndoa na Fathia Helen Ritzk, Mkristo wa Kikopti kutoka nchi ya Misri.

neg:
Ukoloni Mamboleo
Viongozi walio karibu na Ufaransa (hasa wakati wa Vita Baridi) walikuwa kama mawakala wake na kudumisha Kifaransa barani Afrika (Jumuiya ya Kifaransa na baadaye Organisation Internationale de la Francophonie). Waliotajwa mara nyingi ni Omar Bongo, Rais wa Gabon, Felix Houphouët-Boigny, rais wa Cote d'Ivoire, Gnassingbe Eyadema,rais wa Togo, Denis Sassou-Nguesso, rais wa Jamhuri ya Kongo, Idriss Déby, rais wa Chad, na Hamani Diori, rais wa Niger.

neg:
Bendera ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Bendera ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo imepatikana tangu Februari 2006 kutokana na katiba mpya ya nchi. Katiba iliazimia kurudi kwa mfano wa bendera iliyowahi kutumiwa kati ya 1963 na 1971 kabla ya nchi haijaitwa "Zaire". Buluu yake imebadilishwa kuwa buluu ya angani sawa na bendera ya uhuru ya mwaka 1960.

neg:
Historia ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Kati ya 27 Oktoba 1971 na 17 Mei 1997, chini ya utawala wa dikteta Mobutu, nchi ilijulikana kwa jina la "Zaire".

neg:
Volta ya Juu
Volta ya Juu (kwa Kifaransa: Haute Volta) lilikuwa jina la koloni la Kifaransa na tangu mwaka 1960 nchi huru ya Afrika ya Magharibi inayoitwa Burkina Faso tangu mwaka 1984.

neg:
Kipindi cha historia ya Tanzania
Tanganyika ikapata uhuru wake mwaka 1962, na Nyerere akawa ndiye rais wa kwanza mwaka uliofuata.

neg:
Togo
Mnamo Desemba 1956 wakazi wa Togo ya Kiingereza waliamua kwa kura kubaki na Ghana. Hivyo ni Togo ya Kifaransa pekee iliyopata uhuru mwaka 1960.

neg:
Vietnam
Vita ya kupigania uhuru ilifuata hadi mwaka 1954 Ufaransa ukashindwa.

neg:
Mamluki
Mgogoro wa Kongo wa miaka 1960-1965 ulikuwa kipindi cha machafuko katika Jamhuri ya Kwanza ya Kongo ambayo iliundwa kwa kupewa uhuru na Ubelgiji ikakatizwa baada ya Joseph Mobutu kuchukua madaraka ya nchi kwa mabavu. Katika kipindi hicho, mamluki walitumiwa na baadhi ya vikundi katika mgogoro na wakati mwingine, walitumiwa na Walinzi wa amani wa UM.

neg:
Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Katika miaka 1925 hadi 1946 maeneo ya Rwanda na Burundi yalitawaliwa kama sehemu za Kongo ya Kibelgiji.

neg:
Historia ya Nigeria
Nigeria ilipata uhuru wake tarehe 1 Oktoba 1960 kutoka kwa Uingereza ikiunganisha maeneo ya koloni la Nigeria na sehemu ya kaskazini ya eneo lindwa la Kamerun ya Kiingereza.

neg:
Mkoa wa Haut-Ogooué
Haut-Ogooué ni moja kati ya mikoa tisa nchini Gabon. Mkoa umepewa jina baada ya Mto Ogooué. Mkoa umechukua eneo la kilomita za mraba zipatazo 36,547. Mji mkuu wa mkoa huu ni Franceville. Miongoni mwa viwanda vyake vikubwa ni pamoja na machimbo ya madini, pamoja na manganisi, dhahabu na urani nazo zinapatikana kwenye mkoa huu. Hapa ni nyumbani pa kihistoria kwa tamaduni tatu, kina Obamba, Ndzabi na Téké. Kama jinsi ilivyo mikoa mingi katika Afrika, matumizi mengi ya jadi katika ardhi yametupiliwa mbali na kukaribisha ujenzi wa miji mikubwa vijijini. Mnamo mwezi wa Agosti 2006, klabu yake soka imeshinda Kombe la Uhuru la Gabon.

neg:
Gabon
Upande wa dini, imekadiriwa kwamba 73% za wakazi ni Wakristo (hasa Wakatoliki), 12% ni Waislamu (hasa wageni), na 10% wanafuata dini asilia za Kiafrika (Bwiti).

neg:
Uislamu nchini Gabon
Uislamu nchini Gabon unategemea hasa wahamiaji kutoka nchi nyingineː unakadiriwa kuwa asilimia 12 ya idadi ya wakazi wote wa Gabon ni waumini wa Kiislamu, ambao kati yao asilimia 80 hadi 90 ni wageni.

neg:
Historia ya Ghana
Bendera iliyokuwa na rangi nyekundu, dhahabu, kijani kibichi na nyota nyeusi ilikuwa bendera mpya mnamo 1957. Bendera hiyo iliundwa na Theodosia Salome Okoh, na rangi nyekundu inawakilisha damu iliyomwagwa ili kupata uhuru, rangi ya dhahabu inawakilisha ukwasi wa madini wa Ghana, ile ya kijani kibichi inaashiria utajiri wa kilimo na ile nyeusi ni ishara ya Uhuru wa Waafrika.

neg:
Nigeria
Hivyo zilitokea maeneo ya "Southern Nigeria Protectorate" na "Northern Nigeria Protectorate". Hali halisi sehemu hizi haziwahi kuwa na umoja katika historia lakini hatimaye Uingereza iliamua kutawala maeneo yote kama koloni moja.
Nigeria ilipata uhuru wake tarehe 1 Oktoba 1960 kutoka kwa Uingereza ikiunganisha maeneo ya koloni la Nigeria na sehemu ya kaskazini ya eneo lindwa la Kamerun ya Kiingereza.

neg:
Historia ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Kati ya mwaka 1908 hadi 1960 ilikuwa koloni la Ubelgiji baada ya kuhamishiwa mikononi mwa serikali ya Ubelgiji.

neg:
Historia ya Komori
Baada ya kutawaliwa na Wafaransa kuanzia mwaka 1841 hadi 6 Julai 1975, Komori ilipata uhuru, lakini wakazi wa kisiwa cha Mayotte kwa wingi wa kura waliamua kubaki chini ya Ufaransa, uamuzi uliothibitishwa mwaka 2009.

neg:
Libreville
Tangu 1866 ikawa makao makuu ya jimbo la Gabon. katika karne ya 20 ikawa bandari kuu ya Afrika ya Ikweta ya Kifaransa ikaendelea kukua polepole. Tangu uhuru wa Gabon mwaka 1960 imekuwa mji mkuu wa nchi hii.

neg:
Ghana
Nchi ya Gold Coast ilijinyakulia uhuru kutoka kwa Uingereza mwaka wa 1957, ikawa taifa la kwanza la Afrika Kusini mwa Sahara (Sub-Saharan Africa) kufanya hivyo

neg:
Bendera ya Jibuti
Bendera hii ilipandishwa mara ya kwanza mnamo 27 Juni 1977 wakati wa Uhuru wa Jibuti.
Bendera ya Taifa ambayo iliundwa wakati wa Uhuru mnamo 1977 ilikuwa ikifanana na bendera ya Ligue Populaire Africaine pour l'Independence (LPAI) ambayo iliiongoza nchi hiyo kupata uhuru. Bendera ya LPAI ilikuwa na umbo la Pembe Tatu jekundu na nyota nyeupe. Kwa bendera ya Taifa, nyota hii iliwekwa kutazama juu badala ya kuegemea upande mmoja. Pia sehemu zote za bendera zilirefushwa kwa usawa.
Rangi ya Samawati ambayo haijakolea inawaashiria watu wa ukoo wa Issa wa Somali na Kijani inawakilisha watu wa Afar. Nyeupe, Kijani na samawati isiyokolea ndizo rangi za LPAI. Nyota nyekundu inaashiria umoja wa taifa lililo na watu wa makabila mbalimbali.

neg:
Orodha ya wakuu wa nchi ya Gabon
Makala hii inataja waliokuwa wakuu wa nchi ya Gabon kwa kufuatana na utaratibu wa nchi hiyo.

neg:
Libreville
Libreville ilianzishwa na Wafaransa kama kituo cha biashara kwa jina la Gabon kufuatana na mto uliopo baada ya kununua ardhi tangu 1839 BK. Wakati ule wenyeji wa eneo walikuwa hasa Wampongwe. 1843 Wafaransa walijenga boma la Fort Aumale kama bandari ya kijeshi.
Mwaka 1848 idadi ya wakazi iliongezeka ghafla kwa watumwa waliowekwa huru. Wakati ule meli za kijeshi za Ufaransa zilishirikiana na Waingerezea katika majaribio ya kukomesha biashara ya watumwa. Walikamata meli ya L'Elizia na kupeleka mzigo wake wa watumwa Gabon walipopewa uhuru. Wakati ule kituo kilipanuka kuwa mji mdogo ukapewa jina la Libreville kwa kuiga mji wa “Freetown” huko Sierra Leone ambako Waingerezea waliwahi kupangisha watumwa waliopewa uhuru.

neg:
Historia ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Koloni la Kongo ya Kibelgiji lilipata uhuru tarehe 30 Juni 1960.

neg:
Historia ya Afrika
Wafaransa wakachukuwa Afrika Magharibi na Kaskazini na kwa hivyo nchi za Afrika Magharibi: Dahomey (sasa Benin), Guinea, Mali, Cote d'Ivoire, Mauritania, Niger, Senegal na Volta ya Juu (sasa Burkina Faso) zilikuwa chini ya utawala wake. Hali kadhalika, Algeria, Tunisia na Morocco zilitawaliwa na wao. Aidha, Wafaransa walitawala Togoland, Somaliland, Madagascar, Comoro, na Reunion.

neg:
Gabon
Ni nchi ambayo ina umma mdogo zaidi Afrika, na upungufu wa wafanyakazi ni mojawapo ya mambo yanayofanya hasa uchumi kutovuma zaidi.

neg:
Kamerun
Mwaka wa 1960, Wafaransa waliacha Kamerun ikawa nchi huru, na kuungana na sehemu ya kusini ya Kamerun ya Kiingereza mwaka 1961 kuunda "Shirikisho la Jamhuri ya Kamerun".

neg:
Historia ya Ufaransa
Wakati huohuo utawala wake juu ya makoloni ulianza kuporomoka. Baada ya kushindwa katika [[Vita vya kwanza vya Indochina]] mwaka [[1954]] Ufaransa ulipaswa kukubali [[uhuru]] wa [[Vietnam Kaskazini]], [[Vietnam Kusini]], [[Laos]] na [[Kambodia]].

neg:
Gabon
Jamhuri ya Gabon, kutoka kushinda uhuru kutoka Ufaransa tarehe 17 Agosti 1960, imeongozwa na Rais watatu, Léon M'ba, El Hadj Omar Bongo ambaye amekuwa kiongozi kutoka mwaka wa 1967 hadi kifo chake (2009: ndiye aliyekuwa kiongozi barani Afrika aliyeshikilia uongozi kwa muda mrefu zaidi), halafu mwanae Ali.

neg:
Historia ya Kamerun
Mwaka wa 1960, Wafaransa waliacha Kamerun ikawa nchi huru, na kuungana na sehemu ya kusini ya Kamerun ya Kiingereza mwaka 1961 kuunda "Shirikisho la Jamhuri ya Kamerun".

neg:
Rangi za Umoja wa Afrika
Tangu kuenea kwa uhuru kwenye nchi za Afrika katika miaka ya 1950 na 1960 kuna nchi mbalimbali zilizochagua rangi zilezile kwa kuonyesha upendeleo wao kwa umoja wa Afrika. Ghana ilikuwa nchi ya kwanza ya kutoka katika ukoloni mwaka 1957 ikateua rangi za Ethiopia kwa bendera yake.

neg:
Jibuti
Nchi ilipata uhuru tarehe 27 Juni 1977.

neg:
Historia ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Mwaka 1959 mkutano wa wanasiasa Wakongo ulidai uhuru wa nchi.

neg:
Historia ya Gabon
Historia ya Gabon inahusu eneo la Afrika ya Kati ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Gabon.

neg:
Gabon
Gabon imegawiwa katika mikoa 9 nayo ina jumla ya wilaya ("départements") 37.

neg:
Libreville
Libreville ni mji mkuu na mji mkubwa nchini Gabon. Iko kwenye pwani la Atlantiki kiasi ndani ya mdomo wa mto Komo au mto Gabon. Kuna bandari.

neg:
Patrice Lumumba
Maadhimisho ya uhuru wa Congo kwa mara ya kwanza yalifanyika mnamo tarehe 30 June 1960 ambapo maadhimisho hayo yalihudhuriwa pia na Mfarme Baudouinwa Ubeljiji pamoja na vyombo mbalimbali vya habari kutoka nchi za nje. Lumumba alitoa hotuba yake kama Waziri mkuu katika nchi huru japo yeye alikuwa ameenguliwa katika ratiba ya shughuli hiyo. Hotuba ya Mfalme wa Ubeljiji Mfalme Baudouin alihutubia kwa kutukuza utawala wa kikoloni, huku akilingania fikra za mjombae ambae alikuwa mfalme wa Ubeljiji akiitwa Léopold wa Pili glossing over atrocities committed during the Taifa huru la congo. Mfalme aliendelea kutoa masharti, "aliwataka kuto kufanya mabadiliko yoyote mpaka hapo wao watakapo ona kwamba wanaweza kufanya vyema, na kwamba hawakutakiwa kufanya mabadiliko yoyote yalika bidhiwa na kwamba tutaendelea kutoa ushauri. " Lumumba aliufahamisha umma kwamba uhuru uliotolewa na wabeljiji sio haukuja hivihivi:

neg:
Historia ya Jamhuri ya Kongo
Baada ya uhuru tarehe 15 Agosti 1960 nchi ilitawaliwa na Wakomunisti tangu mwaka 1970 hadi 1991.

neg:
Nigeria
Nigeria imepata uhuru wake tarehe 1 Oktoba 1960, ikiunganisha maeneo ya koloni la Nigeria na sehemu ya kaskazini ya eneo lindwa la Kamerun ya Kiingereza.

neg:
Sierra Leone
Ni koloni la zamani la Uingereza na tangu 27 Aprili 1961 ni jamhuri huru.

neg:
Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Koloni la Kongo ya Kibelgiji lilipata uhuru tarehe 30 Juni 1960.

neg:
Gold Coast
Gold Coast (kwa Kiswahili: Pwani ya Dhahabu) ilikuwa jina la koloni la Uingereza katika Afrika ya Magharibi kwenye mwambao wa Ghuba ya Guinea ambalo limekuwa nchi ya Ghana tangu uhuru wake (1957).

neg:
Togo ya Kiingereza
Mwaka 1914 Uingereza na Ufaransa walipatana kuvamia Togo ya Kijerumani na kugawana eneo lake. Theluthi ya magharibi ya koloni ya Kijerumani iliwekwa chini ya Uingereza na kutawaliwa pamoja na maeneo ya Ghana. Sehemu kubwa zaidi ilikuwa chini ya Ufaransa.

neg:
Historia ya Gambia
Mapatano kati ya Ufaransa na Uingereza baada ya vita vya Napoleon Bonaparte yaliimarisha hali hiyo. Wafaransa walichukua eneo lote kubwa la Senegal, na Waingereza ile kanda ndogo ndani ya Senegal.

neg:
Ghana (Mbeya mjini)
Eneo la Ghana mjini Mbeya ni moja wapo ya maeneo ya zamani katika mji wa Mbeya. Eneo hili lilipewa jina la "Ghana" baada ya nchi ya Ghana kupata uhuru wake mwaka 1957. Wananchi wengi wa mji wa Mbeya wa wakati huo walihamasika sana kusikia habari za uhuru wa koloni ya kwanza ya Afrika na kulipa jina lile sehemu hiyo. Sehemu hii ilikuwa kwa ajili ya wafanyakazi wenye kipato kwa wakati huo wa mkoloni.

neg:
Bendera ya Ghana
Imetumika tangu 1957. Kati ya 1964 hadi 1966 ilibadilishwa kwa kufanya mlia wa katikati mweupe.
Bendera imetungwa na Mrs. Theodosia Salome Okoh kwa ajili ya sherehe ya uhuru mwaka 1957.
Mara nyingi rangi zinaelezwa kwa njia hiyo: nyekundu kama rangi ya damu iliyomwagika kwa ajili ya ukombozi, dhahabu kwa ajili ya utajiri wa madini na kijani kwa ajili ya misitu na kilimo.

neg:
Omar Bongo
Kiongozi huyo amevunja rekodi ya kuwa Rais aliyekaa muda mrefu marakani kuliko Rais yeyote barani Afrika. Rais huyo amefariki dunia akiwa na umri wa miaka 73, ambapo ameiongoza Gabon kwa miaka 42.
Bongo alijiunga na serikali ya Gabon mwaka 1965 na mwaka 1967 akawa makamu wa Rais ambapo mwaka huo huo akashika hatamu ya kuwa Rais wa nchi hiyo kufuatia cha kifo cha ghafla cha Rais Leon Mba.
Bongo alipoingia madarakani alijenga utawala imara ambao ulinufaika zaidi baada ya kugunduliwa kwa mafuta nchini Gabon ingawa utajiri wake ulinufaisha idadi ndogo ya watu wanaokadiriwa kuwa milioni 1.5. kitu kilicholeta lawama kubwa kwa kiongozi huyo.
Rais huyo amefariki dunia wakati akipata tiba ya saratani jijini Barcelona nchini Hispania.
Rais Bongo ameaga dunia takribani miezi mitatu baada ya kifo cha mkewe, Edith Lucie Bongo Ondimba (45) aliyefariki dunia 14 Machi mwaka huu wakati akipata tiba mjini Rabat nchini Morocco.
Bongo na Edith walifunga ndoa mwaka 1990. Edith aliuguzwa kwa miezi kadhaa nchini Morocco, na umma haukutangaziwa sababu za kifo chake. Edith alikuwa binti wa Rais wa Congo, Denis Sassou Nguessou. Mwanaharakati huyo wa mapambano dhidi ya Ukimwi alikuwa mke wa pili kwa Bongo, mke wa kwanza wa Rais huyo alikuwa, Josephine Nkama.

neg:
Bendera ya Mali
Nchi ilipata uhuru ngazi ya kwanza yaani madaraka ya kujitawala mwaka 1959. Wakati ule ilikuwa imeungana na Senegal kama "Shirikisho la Mali". Bendera ile ya kwanza ilionyesha umbo la mwanadamu. Mali ilipobaki peke yake ilifuta picha kwa sababu ya kanuni za imani ya Kiislamu zinazokataza picha ya watu.

neg:
Ghana
Chuo Kikuu cha zamani zaidi nchini Ghana, Chuo Kikuu cha Ghana, ambacho kilianzishwa mnamo mwaka wa 1948, kilikuwa na takriban jumla ya wanafunzi 29,754 katika mwaka wa 2008. Tangu unyakuzi wa uhuru wa Ghana, nchi hii imekuwa mojawapo ya vitovu vya elimu katika eneo la Afrika Kusini mwa Sahara na imekuwa mwenyeji wa watu maarufu kama vile Rais Robert Mugabe wa Zimbabwe, Alhaji Sir Dauda Jawara wa The Gambia na Cyprian Ekwensi wa Nigeria baina ya wengine. Chuo Kikuu cha Sayansi na Teknolojia cha Kwame Nkrumah, ambacho ndicho chuo kikuu cha pili kuanzishwa nchini Ghana, ndicho chuo cha kwanza cha masomo ya sayansi na teknolojia nchini humo na katika ukanda wa Afrika Magharibi.

neg:
Burkina Faso
Nchi ilianzishwa na Wafaransa kwa njia ya kugawa koloni la Cote d'Ivoire mwaka 1919. Jina la koloni jipya lilikuwa Volta ya Juu (kwa Kifaransa: Haute Volta). Jina limetokana na mto Volta unaoanzia hapa.

neg:
Gabon
Karibu Wagabon wote ni wa jamii ya Bantu. Gabon hasa ina makabila 40 ambayo yana utamaduni na lugha tafauti.

neg:
Historia ya Benin
Tangu miaka ya 1980 nchi ilifuata mfumo wa soko huria. Kérékou alikuwa Rais hadi 1991, halafu tena miaka 1996-2006.

neg:
Kikota (Gabon)
Kikota ni lugha ya Kibantu nchini Gabon na Jamhuri ya Kongo inayozungumzwa na Wakota. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kikota nchini Gabon imehesabiwa kuwa watu 34,400. Pia kuna wasemaji zaidi ya 9000 nchini Jamhuri ya Kongo. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikota iko katika kundi la B20.

neg:
Historia ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Katika miaka 1925 hadi 1946 maeneo ya Rwanda na Burundi yalitawaliwa kama sehemu za Kongo ya Kibelgiji.

neg:
Historia ya Gambia
Tangu uhuru wa nchi zote mbili palikuwa na mpango wa kuziunganisha kwa njia ya shirikisho lililoanzishwa mwaka 1982 lakini Gambia ilitoka katika mapatano hayo mwaka 1989.