query: Martin Luther alianzisha dini ngapi?

pos:
Martin Luther
Martin Luther (10 Novemba 1483 – 18 Februari 1546) alikuwa Mkristo mwanateolojia kutoka nchi ya Ujerumani maarufu kama mwanzilishi wa Uprotestanti.

neg:
Historia ya Kanisa
Dhuluma ya kwanza yalitokea mwaka 64 BK, ya mwisho mwaka 309 BK. Katika kipindi hicho kirefu, vilirudia tena na tena vipindi vya mateso vikifuatana na vipindi vya amani. Lakini miaka yote Ukristo ulikuwa dini isiyo halali. Kila mara mateso yaliweza kuanza upya.

neg:
Canterbury
Kuanzia mwaka 560 ukawa mji mkuu wa ufalme wa Kijerumani wa Kent, na mwaka 597 Augustino wa Canterbury akitokea Roma akaanzisha huko dayosisi ya kwanza ya Kilatini katika kisiwa cha Britania. Kwa ubatizo wa mfalme, uinjilishaji ulipiga hatua kubwa.

neg:
Martin Luther
Kwa sababu hiyo, ingawa hakuwa na wito huo, mwaka 1505 aliacha masomo ya sheria akajiunga na shirika la Waaugustino huko Erfurt akaweka nadhiri za kitawa, akasomeshwa elimu ya teolojia, akapadrishwa haraka mwaka 1507, akachukua digrii na kuwa dokta wa fani hiyo, akawa mwalimu wa teolojia ya Biblia katika chuo kikuu cha Wittenberg.

neg:
Ukristo
Ukristo (kutoka neno la  Kigiriki Χριστός, Khristos, ambalo linatafsiri lile la Kiebrania מָשִׁיחַ, Māšîăḥ, linalomaanisha "Mpakwamafuta" ) ni dini inayomwamini Mungu pekee kama alivyofunuliwa kwa Waisraeli katika historia ya wokovu ya Agano la Kale na hasa Yesu Kristo katika Agano Jipya ambaye ni mwanzilishi wake katika karne ya 1.

neg:
Mtaguso wa Trento
Mtu wa kwanza kulilia mtaguso ambao uamue kati yake na papa alikuwa Martin Luther (1517): huko Ujerumani ombi lake liliungwa mkono na wengi, pamoja na Kaisari Karolo V aliyeuona kuwa njia ya kurekebisha Kanisa lakini pia ya kujiimarisha kimamlaka. Ndiyo sababu kuu iliyomfanya Papa Klementi VII (1523-1534), aliyesimama upande wa Ufaransa, kukataa kabisa kuuitisha.

neg:
Maulana Ron Karenga
Karenga alianzisha Kwanzaa kama sherehe ya Wamarekani weusi alioona ambao alitaka wawe na sikukuu tofauti na Krismasi aliyoona kama sikukuu ya Kizungu.

neg:
Kanisa Katoliki
Imani ya Kanisa hilo inatokana na ufunuo wa Mungu ulivyotolewa kwa Israeli na ulivyokamilishwa na Yesu ambaye alimtambulisha kama Baba na alilianzisha kwa njia ya Roho Mtakatifu aliyetumwa naye juu ya Mitume wake siku ya Pentekoste mwaka 30 (au 33) BK.

neg:
Uprotestanti
Uprotestanti ni aina ya Ukristo iliyotokana na Kanisa Katoliki huko Ulaya Kaskazini katika karne XVI kufuatana na tapo la kidini na la kisiasa maarufu kwa jina la "Matengenezo ya Kiprotestanti". Wahusika wakuu wa tapo hilo ni Martin Luther na Yohane Kalvini.

neg:
Ukristo
Dini hizo mbili zilitengana moja kwa moja miaka 50 hivi baada ya Yesu kuaga dunia. Ni kwamba Wayahudi wa shule ya Jabneh (mwaka 80 hivi B.K.) waliamua kuwatenga kama wazushi wananchi wenzao waliomuamini Yesu Kristo, hasa baada ya kuona hawakusaidia vita vya ukombozi dhidi ya wakoloni Warumi vilivyosababisha maangamizi ya Hekalu la pili na mji wa Yerusalemu mwaka 70 B.K.

neg:
Historia ya Kanisa
Asili yake ni Ujerumani ya leo na kazi ya Philipp Jakob Spener, mwanateolojia Mlutheri aliyesisitiza mabadiliko ya Mkristo kwa aina ya kuzaliwa upya. Ingawa yeye hakudai wafuasi wake wajitenge na Wakristo wenzao, mahimizo yake yalielekea huko.

neg:
Ubikira wa kudumu
Ubikira wa kudumu ni sifa ambayo Bikira Maria anapewa na Wakatoliki, Waorthodoksi na Waorthodoksi wa Mashariki, pamoja na Waprotestanti wachache, akiwemo Martin Luther. Ni imani yao kuwa Mama wa Yesu anastahili kuitwa “Bikira daima” (kwa Kigiriki ἀειπάρθενος, aeiparthenos; kwa Kilatini sempervirgo) kwa sababu alimchukua mimba akiwa bikira, akamzaa bila ya kupotewa na ubikira, akabaki bikira hadi mwisho wa maisha yake.

neg:
Historia ya Kanisa
Miaka 1522/1523 akafuata Papa Adriano VI: akiona uenezaji wa haraka wa mafundisho ya Luther kila mahali akakiri Kanisa lilikuwa na makosa. Lakini uongozi wake ulidumu muda mfupi mno.

neg:
Urusi
Mnamo mwaka 988 mtemi wa Kiev Vladimir Mkuu alipokea ubatizo kutoka kwa mapadre wa Kanisa la Bizanti uliofuatwa na ubatizo wa familia na wananchi wa Kiev).
Kanisa la Kiorthodoksi liliendelea kuwa dini rasmi katika milki za Kirusi hadi mapinduzi ya 1917. Wakomunisti walioshika utawala mwaka ule walikataa dini zote
Urusi pamoja na Umoja wa Kisovyeti ilikuwa nchi ya kwanza iliyoamua kufuata uatheisti kama itikadi kuu
Serikali ya kikomunisti ilinyang'anya mali na majengo ya Kanisa, magazeti yake yalishambulia mafundisho ya dini, uatheisti ukafundishwa shuleni na waumini wakahangaishwa. Makanisa mengi yaligeuzwa kwa matumizi ya ghala, ukumbi wa michezo na kadhalika au kubomolewa.

neg:
Yohane Leonardi
Mwaka 1574 kama sehemu ya Urekebisho wa Kikatoliki alianzisha kundi lenye juhudi za kiroho la kufundisha imani. Leonardi alitumia kundi hilo kueneza heshima kwa Bikira Maria na desturi ya kuabudu Ekaristi saa arubaini mfululizo.

neg:
Katekisimu ya Kanisa Katoliki
Vitabu vya kufundishia dini ya Kikristo vilitolewa kuanzia Mababu wa Kanisa, lakini neno maalumu "katekisimu" lilianza kutumiwa na Martin Luther mwaka 1529.

neg:
Historia ya Kanisa
Hivyo kwa athari ya Wajesuiti polepole Uprotestanti ulirudi nyuma katika nchi za Ulaya ambako wakazi wengi walikuwa wameanza kufuata mafundisho ya Martin Luther na Calvin lakini watawala walikuwa bado Wakatoliki.

neg:
Waanabaptisti
Wakati wa Martin Luther yalianza pia madhehebu ambayo zamani hizo yalikataliwa na makanisa mengine yote: Waanabaptisti. Ni kwamba wakati ule wa mabadiliko walijitokeza Wakristo waliopenda kuwa karibu zaidi na mfano wa Ukristo wa kwanza. Walitaka Kanisa liwe jumuiya ya watakatifu, yaani Wakristo wa kweli tu. Waliona wengi kuwa Wakristo wa jina tu.

neg:
Ukristo barani Afrika
Afrika Mashariki walikuwa hasa wamisionari katika Uganda waliofanya mapema maandalizi ya kuwa na mapadri na wachungaji Waafrika. Huko Askofu Mwanglikana Tucker aliwahi kubariki makasisi wa kwanza mwaka 1893, akifuatwa na Wakatoliki mwaka 1913. Wakatoliki walisonga mbele walipomweka wakfu askofu Kiwanuka mwaka 1939.

neg:
Martin Luther
Hivyo Luther alitengwa na Kanisa, lakini wengi walimfuata. Mwaka huohuo Luther aliitwa mbele ya Bunge la Ujerumani ili ajitetee. Ni kwamba sheria za Dola Takatifu la Roma la Kijerumani zilidai mzushi akamatwe au hata auawe. Alipodaiwa na Bunge la Worms akane baadhi ya mafundisho yake, Luther akasimama mbele ya Mfalme mkuu na wakubwa wote akasema: "Nisipoonyeshwa kwa shuhuda za Biblia, na kwa hoja zinazoeleweka ya kwamba nimekosea, sitakana". Upande wake Kaisari Karolo V alitoa hotuba muhimu akijitambulisha kama mzao wa vizazi vingi vya watawala walioona daima ni wajibu wao kutetea imani katoliki «ili kuokoa watu» akasema naye ana wajibu huohuo. Alisisitiza kwamba mtawa mmoja anakosea anapodai kupinga Ukristo wa miaka elfu.

neg:
Lumen Gentium
Maaskofu na mapadri 2151 kati ya waliohudhuria mtaguso huo walikubali hati hiyo wakati 5 tu waliipinga, halafu Papa Paulo VI aliitangaza kwa Kanisa Katoliki tarehe 21 Novemba 1964.

neg:
Martin Luther
Ungamo la Augsburg ni mafundisho yaliyotungwa mwaka 1530 wafuasi wake walipodaiwa kujieleza mbele ya Bunge ili kurudisha umoja wa Kanisa. Lengo lake lilikuwa kuendeleza matengenezo, lakini pia kudumisha umoja huo. Katika sehemu ya kwanza (1-21) linafafanua mafundisho ya Kilutheri namna ya kuonyesha kwamba hayapingani na yale ya «Kanisa Katoliki au ya Kanisa la Roma». Sehemu ya pili inazungumzia mabadiliko yaliyoanzishwa na watengenezaji ili kurekebisha mambo kadhaa yaliyotazamwa kama «maovu» (22-28), ikieleza haja ya mabadiliko hayo. Ungamo hilo ni thibitisho tosha la nia ya Walutheri wa kwanza ya kubaki ndani ya Kanisa pekee linaloonekana.

neg:
Martin Luther
Luther, akishirikiana na wenzake kadhaa wa Wittenberg, alitafsiri Biblia kwa Kijerumani ili watu wengi zaidi waweze kuisoma na kushika msimamo katika Kanisa. Kwa ajili hiyo aliomba viongozi wa serikali kuunda kotekote shule na kuwafundisha wavulana na wasichana, ambao wazazi wao walihimizwa sana kuwapeleka kusoma huko, akiwa na matumaini ya kwamba watu wenye elimu hawatafuata imani isiyo na msingi kama vyeti vya rehema.

neg:
Historia ya Denmark
Umoja huo uliendela hadi mwaka 1521. Waswidi walianza kuchoka na utawala wa Kidenmark wakaondoka katika umoja huu mwaka 1521 pamoja na Ufini. Lakini Norway iliendela kuwa chini ya Denmark hadi mwaka 1814.
Mwaka 1537 Denmark ilijiunga na Matengenezo ya Kiprotestanti na kanisa la Kilutheri likawa dini rasmi nchini. Hivyo Denmark ikawa kati ya nchi muhimu sana ya Ulutheri.

neg:
Jamaika
Dini iliyoanzishwa Jamaika ni Rastafari ambayo mwaka 2001 ilikuwa na wafuasi 24.000.

neg:
Martin Luther King, Jr.
Hata hivyo aliuawa kwa kupigwa risasi na mteteaji wa ubaguzi wa rangi mwaka 1968.

neg:
Mtaguso wa tano wa Laterano
Utekelezaji wa maagizo ya mtaguso ulikuwa mdogo sana, la sivyo pengine Matengenezo ya Kiprotestanti yasingetokea. Ukweli ni kwamba Martin Luther aliyaanzisha miezi sita tu baada ya mtaguso kwisha.

neg:
Martin Luther
Makanisa hayo huitwa ya Kilutheri. Kwa jumla husisitiza mafundisho ya Katekisimu zilizotungwa naye. Mafundisho yake yalipofanywa kuwa rasmi, katika Ujerumani makanisa ya Kilutheri yaliendeshwa kama idara za serikali za sehemu za Kilutheri chini ya uongozi wa wataalamu wa teolojia, lakini katika karne ya 20 kanisa na serikali zilitengana. Kumbe hali hiyo inadumu mpaka leo katika nchi za Skandinavia (Sweden, Norway, Denmark n.k.) ambapo wafalme waliamua kugeuza Kanisa zima la nchi zao kuwa la Kiinjili-Kilutheri. Ila Sweden Walutheri waliendelea na cheo cha uaskofu na desturi nyingi za Kanisa la kale, wakifanana zaidi na Waanglikana wa Uingereza. Baadaye madhehebu ya Kilutheri yalienea kule ambako Wajerumani na Waskandinavia walihamia, kama vile Marekani. Barani Afrika Walutheri wako hasa katika nchi zilizokuwa makoloni ya Ujerumani, kama vile Tanzania, Namibia na Kamerun, lakini pia Ethiopia.

neg:
Antoni Maria Claret
Mwaka 1848 alipelekwa Visiwa vya Canary ambako alifanya mafungo kwa miezi 15. Alirudi tena Vic, na kuanzisha Shirika la Kimisionari la Wana wa Moyo Safi wa Maria (Congregation of the Missionary Sons of the Immaculate Heart of Mary) tarehe 16 Julai 1849. Pia alianzisha Maktaba kuu ya Barcelona iliyoitwa "Librería Religiosa" (na sasa inaitwa Librería Claret), na iliyoweza kutoa mamilioni ya nakala kwa kazi nzuri zilizofanywa na Kanisa Katoliki zamani.

neg:
Martin Luther
Tatizo lilijiweka wazi Luther alipokutana na vyeti vya rehema kwa mara ya kwanza. Papa Julius II na Askofu mmoja Mjerumani walipatana kuendesha kampeni ya kuuza vyeti hivyo. Papa alihitaji hela kwa ajili ya ujenzi wa kanisa jipya la Mt. Petro kule Roma, ambalo mpaka leo ni kubwa kuliko yote duniani. Askofu alihitaji hela kulipia madeni yaliyobaki kutokana na kuwahonga waliomchagua kuwa askofu. Basi, walipatana kumuita mhubiri kwa jina Tetzel aendeshe kampeni ya kuuza vyeti vya rehema wakigawana mapato.

neg:
Liturujia ya Canterbury
La kwanza lilianzishwa kwa wale wa Uingereza na Wales (lakini pia Uskoti), la pili kwa wale wa Marekani (baadaye liliongezewa wale wa Kanada), la tatu kwa wale wa Australia (halafu pia Japani). Jumla ya waamini ni 12,200, ambao wanazidi kuongezeka haraka chini ya mapadri 162, wengi wao wakiwa na ndoa.

neg:
Ndugu Wadogo
Oxford iliwatoa hasa: Roger Bacon (+1292), mtaalamu wa mambo mengi na mwanzilishi wa mtindo wa upimaji kama msingi wa sayansi; Yohane Duns Scoto (+1308), mwalimu mwenye uchambuzi mkali, anayesifiwa kwa kuonyesha Kristo kuwa kiini cha uumbaji, na kwa kutetea sifa ya Maria kukingiwa dhambi ya asili (Wafransisko wakaendelea kuitetea hadi ikatangazwa na Papa Pius IX, wa Utawa III, mwaka 1854, kuwa dogma); na Wiliamu wa Ockham (+1347) aliyepotosha falsafa akadai eti, akili haiwezi kujua yanayopita malimwengu: msimamo wake ukaenea sana, ukampa Martin Luther silaha dhidi ya imani katoliki, ukaathiri utamaduni wa Magharibi hadi leo.

neg:
Umani
Umani (au Umanikeo, kutoka jina la Kiingereza "Manicheism") ni dini iliyoanzishwa na Mani (216-274 hivi) huko Uajemi katika karne ya 3 BK.

neg:
Leo Tolstoy
Pamoja na riwaya aliandika pia juu ya dini. Kitabu "Ufalme wa Mungu umo ndani yenu" kiliathiri watu wengi, wakiwa pamoja na Mahatma Gandhi na Martin Luther King.

neg:
Eisleben
Eisleben ni mji katika jimbo la Saksonia-Anhalt nchini Ujerumani. Mji huu ni mashuhuri kama mahali pa kuzaliwa kwa Martin Luther na kwa hiyo jina rasmi ni Lutherstadt Eisleben (Eisleben Mji wa Luther). Mnamo mwaka 2015 Eisleben ilikuwa na wakazi 24,198.

neg:
Martin Luther
Ni muhimu kujua kwamba Walutheri walisubiri hadi mwaka 1535 kubariki wachungaji wa kwao. Katika Ungamo la Augsburg walikuwa wametamka wako tayari kuwatii maaskofu ikiwa hao watakubali Injili ihubiriwe kadiri ya imani ya matengenezo yao. Kwa kuwa hiyo haikutokea, Walutheri walipaswa kuchaguaː ama kuendelea kutegemea upadrisho uliotolewa na maaskofu na hivyo kuacha kuhubiri namna mpya, ama kudumisha mahubiri hayo kwa kuweka wachungaji waliobarikiwa na wenzao, mbali na maaskofu. Hatimaye uamuzi ukawa huo wa pili, kwa kutegemea ufafanuzi fulani wa maneno ya Mtume Paulo.

neg:
Wamormoni
Wamormoni ni kundi la watu wanaohusiana na dini ya Mormoni, iliyoanzishwa na Joseph Smith huko New York, Marekani, katika miaka ya 1820 akidai alipata njozi na kuonyeshwa kitabu kitakatifu.

neg:
Uprotestanti
Martin Luther, daktari wa teolojia na padri mtawa, alisema kuwa Kanisa linapaswa kurejea kwenye mizizi yake, na kutoa uzito zaidi kwa yale yaliyoandikwa katika Biblia. Luther alidhani kuwa Kanisa limekwenda mbali na mafundisho ya awali. Alichapisha tasnifu 95 kuhusu njia ya Kanisa Katoliki. Wengine wanasema, alizipigilia kwenye mlango wa kanisa la Wittenberg, lakini wengine wanasema hii si kweli. Tasnifu 95 zilichapishwa mnamo mwaka wa 1516 au 1517. Kwa maneno hayo, yalianza Matengenezo ya Kiprotestanti.

neg:
Martin Luther
Walutheri wa leo wanakumbuka kwa masikitiko kauli za kikatili za Martin Luther dhidi ya Wayahudi zilizochangia chuki dhidi yao iliyofikia kilele chake katika karne ya 20, Ujerumani wa Hitler ulipojaribu kuwamaliza wote. Wanalaumu pia dhuluma dhidi ya Wabatisti ambazo Martin Luther alizitetea kiteolojia. Tena wanasikitikia jinsi alivyohamasisha watawala kukomesha wakulima katika vita dhidi yao. Hatimaye hawawezi kukubali hoja zake za kumfanya Papa kuwa ndiye Mpingakristo, hata kama Mapapa walistahili lawama mbalimbali.

neg:
Vita ya miaka 30
Uhusiano kati ya madhehebu ya Kikristo ulikuwa mbaya kwa muda mrefu. Karibu katika kila nchi Wakristo walilazimishwa kufuata madhehebu rasmi. Ikiwa mtawala fulani aliona vema kukubali mawazo ya Martin Luther mapadri wote walipewa chaguo la kufuata Ulutheri au kuhama nchi. Vilevile baada ya kifo chake ikiwa mtawala aliyefuata alikuwa na msimamo tofauti, mapadri wakarudi na wachungaji wa Kiinjili wakafukuzwa.

neg:
Martin Luther
Habari za Luther zilisikika kote Ulaya zikatokeza hamu ya urekebisho ya wengi, naye akashika nafasi muhimu zaidi na zaidi katika kubadili mafundisho na desturi vilivyoonekana kutegemea mamlaka ya binadamu tu na kupingana na Biblia kwa kiasi fulani. Ufafanuzi wa Injili uliotolewa na Luther ulifanya mapadri, wamonaki na wahubiri wengi zaidi na zaidi wauingize katika hotuba zao. Dalili za mabadiliko zilikuwa walei kupokea ekaristi kwa maumbo mawili, baadhi ya mapadri na watawa kuoa, taratibu za mafungo kuvunjwa, na pengine dharau dhidi ya picha takatifu na masalia.

neg:
Laurenti wa Brindisi
Kwa ujuzi wake wa Biblia na mababu wa Kanisa aliweza kufafanua kwa utulivu na uwazi mafundisho ya Kikatoliki kwa Waprotestanti hasa wa Ujerumani, akionyesha misingi ya yale yaliyopingwa na Martin Luther, kama vile nafasi ya kwanza ya Mtume Petro na ya askofu wa Roma kati ya wenzao, asili ya uaskofu, utakaso wa dhati wa binadamu na haja ya kutenda mema ili kuokoka milele.

neg:
Ulrich wa Augsburg
Ndiye Mkristo wa kwanza kutangazwa mtakatifu na Papa mwenyewe (Papa Yohane XV, 4 Julai 993). Mbali ya Kanisa Katoliki, Waorthodoksi pia wanamheshimu hivyo.

neg:
Illuminati
Illuminati (kwa Kilatini: "wale walioangazwa") ilikuwa jamii ya siri. Adamu Weishaupt, mwanafalsafa na mwanasheria, alianzisha jamii mwaka wa 1776. Mwaka wa 1785 ilikuwa imekatuliwa huko Bavaria.

neg:
Martin Luther
Alizaliwa mjini Eisleben katika familia ya Hans Luther na mke wake Margarethe. Hans Luther alitoka katika familia ya wakulima wadogo lakini alifaulu kupata mali katika migodi ya shaba ya Ujerumani ya Kati na kujenga maisha kama mchimba madini, mwenye tanuri ya kuyeyusha matapo na raia heshimiwa wa mji wake. Martin alikuwa mtoto wa kwanza akapokea jina kutokana na Mtakatifu Martin kwa sababu alizaliwa kwenye jioni ya sikuu ya mtakatifu huyu.

neg:
Ukristo
Karne ya 15 ilikuwa kipindi cha umotomoto wa pekee katika Kanisa, ambapo walei wengi zaidi na zaidi walipata elimu nzuri, hivyo walitamani hotuba bora na mafundisho ya kuwasaidia kuishi Kikristo zaidi. Luther aliitikia haja hizo zilizomgusa sana kama mtu wa wakati wake.

neg:
Mikael Agricola
Mikael Agricola (takriban 1509 – 9 Aprili 1557) alikuwa mwanateolojia katika nchi ya Ufini. Alikuwa mwanafunzi wa Martin Luther na Philipp Melanchthon na baadaye alileta mabadiliko ya kanisa kule Finland. Pia alianzisha fasihi katika lugha ya Kifini na kutafsiri Agano Jipya.

neg:
Ukristo
Luther alitumia kwa nadra neno urekebisho, lakini likaja kuwa jina la kawaida la matukio yale mengi ya miaka 1517 - 1555, yaani kuanzia uenezi wa hoja 95 za Martin Luther hadi amani ya Augsburg. Kati yake chanzo, yaani mabishano ya Kikanisa yaliyosababishwa na teolojia ya Luther, yalichanganyikana mapema na siasa, uchumi na utamaduni, kutokana na hali halisi ya wakati huo, mbali kuliko mwenyewe alivyofikiri.

neg:
Historia ya Kanisa
Mwanzoni alishinda (20 Julai 1547); kwenye Bunge la Augsburg (1547-1548) alidai Walutheri wakubali kuwa chini ya maaskofu na Papa wa Kanisa Katoliki. Ingawa aliruhusu ndoa ya mapadri na kupokea ekaristi kwa maumbo yote mawili (mkate na divai), maitikio hayakuwa mazuri hata kidogo: kukawa na vurugu kubwa.

neg:
Eisleben
Eisleben si mji tu wa kuzaliwa kwa Luther ni pia mahali alipohubiri mara ya mwisho wa kifo na kuaga dunia. Nyumba za kuzaliwa na kufa kwake ni mahali pa makumbusho zilizopokelewa katika orodha ya urithi wa dunia ya UNESCO.

neg:
Ukristo
Chimbuko la Ukristo ni mtu huyo aliyezaliwa takriban miaka 2000 iliyopita huko Mashariki ya Kati, katika kijiji cha Bethlehemu kilichopo hadi hivi leo kwenye mipaka ya Palestina; alikuwa akiitwa Yesu wa Nazareti (kijiji alikokulia) au mwana wa Yosefu mchonga samani,mama yake akifahamika kwa jina la Bikira Maria.

neg:
Matengenezo ya Kiprotestanti
Yale ya karne hiyo yalitokana na kuelewa tofauti kweli za imani ya Kikristo na yalikuwa na ukali kwa sababu pande zote zilisadiki kwamba kushikilia kwa usahihi ufunuo wa Mungu ni suala la wokovu wa milele. Kwa mfano, Martin Luther aliandika,«Sikubali mafundisho yangu yahukumiwe na yeyote, hata kama ni malaika. Asiyekubali mafundisho yangu hawezi kufikia wokovu».

neg:
Historia ya Kanisa
Mwenyewe alitumia kwa nadra neno urekebisho, lakini likaja kuwa jina la kawaida la matukio yale mengi ya miaka 1517 - 1555, yaani kuanzia uenezi wa hoja 95 za Martin Luther hadi amani ya Augsburg. Kati yake mabishano ya Kikanisa yaliyosababishwa na teolojia ya Luther, yalichanganyikana mapema na siasa, uchumi na utamaduni, kutokana na hali halisi ya wakati huo, mbali kuliko mwenyewe alivyofikiri.

neg:
Historia ya Kanisa
Pamoja na hayo, mambo mengi yalichangia farakano, si teolojia tu, bali siasa, uchumi, jamii na utamaduni. Wakati huo mara nyingi hoja za imani na malengo ya kisiasa vilichanganyikana: wanasiasa wengi walitumia hoja hizo ili kufikia malengo ya kiutawala, na vilevile wanateolojia walitumia siasa kutetea mafundisho yao ili kuvuta watu. Ndiyo sababu Luther alichorwa kama shujaa wa taifa la Ujerumani.

neg:
Mkate
Wamisionari Wazungu Waluteri waliofika Afrika ya Mashariki walitoka Ujerumani ambako mkate si chakula cha kila mlo wakajua katekesimo ya Martin Luther ambako swali "Mkate wa kila siku unamaanisha nini" linajibiwa: "Chochote tunachohitaji kwa mwili na maisha kama vile kula, kunywa, nguo,viatu, nyumba, kaya, shamba...". Hapo waliona kuna neno la Kiswahili cha "riziki" kinachotaja maana ya chakula ambacho wakati ule hakikujulikana kwa Waafrika.

neg:
Mmonaki
Pamoja na kudumisha moja kwa moja umonaki kati ya [[Waortodoksi]], Roho Mtakatifu ameongoza Waprotestanti kadhaa kuanzisha upya maisha ya kitawa baada ya [[Martin Luther]] kuyafuta kama kitu kinyume cha [[Injili]] katika [[karne ya 16]].

neg:
Urekebisho wa Kikatoliki
Juhudi hizo zilikuwa na upana mkubwa na kuhusu kwa namna ya pekee mambo matano yafuatayo:Juhudi hizo zilipata nguvu mpya baada ya Matengenezo ya Kiprotestanti (yaliyoanzishwa na Martin Luther mwaka 1517) kupamba Ulaya Kaskazini kuanzia Ujerumani. Kwa sababu hiyo ukaja kuitwa (1776) 'Counter-Reformation'. Ukweli ni kwamba urekebisho wa Kikatoliki ulianza kabla ya Uprotestanti, hasa Italia, ukaendelea sambamba nao.

neg:
Martin Luther
Hivyo Bunge hilo ulimhukumu Luther na kuagiza watawala wa maeneo wakomeshe kwa kila namna uzushi aliouanzisha. Hata hivyo, kwa kuwa hoja za Luther zilikubaliwa na wengi nchini, agizo hilo halikutekelezwa. Alitangazwa kuwa adui wa Kanisa na wa serikali lakini aliruhusiwa kurudi nyumbani. Maisha yake yalikuwa hatarini lakini mtawala wa eneo lake alimlinda.

neg:
Agostino wa Hippo
Mawazo hayo yalikuja kukaziwa zaidi tena na watu kama Martin Luther, Yohane Kalvini na Janseni, namna iliyokataliwa na Kanisa Katoliki.

neg:
Sakramenti
Kuanzia Martin Luther, Waprotestanti walikataa kwa kiasi tofauti mtazamo huo wa mapokeo na kuadhimisha sakramenti zile tu zilizotajwa wazi katika Agano Jipya kuwa ziliagizwa na Yesu, hasa Ubatizo na Meza ya Bwana.

neg:
Ujain
Wajain hukumbuka walimu 24 wa dini yao wanaoitwa "thirtankara". Thirtankar wa 24 alikuwa Mahavira wakati wa karne ya 6 KK anayetajwa mara nyingi kama mwanzilishi wa dini hiyo, ingawa wenyewe husema hakuna aliyeanzisha hasa.

neg:
Ukristo nchi kwa nchi
Ukristo ndio dini kubwa duniani mwanzoni mwa karne ya 21, ukikadiriwa kuwa na waumini bilioni 2.3 kati ya watu bilioni 7 duniani, ambao ni sawa na 1/3.

neg:
Martin Luther
Huyo hakutaka kuleta farakano katika Kanisa, bali kulirudisha kwenye msingi wa Mitume wa Yesu. Kwa muda mrefu alikuwa na tumaini la kutokea Mtaguso Mkuu (mkutano wa Ukristo wote) utakaokubali mawazo yake. Alipoona matumaini hayo yameshindikana, alianza kutengeneza kanisa katika maeneo yaliyokubali mafundisho yake.

neg:
Martin Luther
Luther aliendelea kutoa mafundisho kwa ajili ya Kanisa linalofuata maagizo ya Mitume jinsi alivyoelewa mwenyewe. Katika juhudi zake za kumfuata Paulo aliweka pembeni hata baadhi ya vitabu vya Biblia, akidharau hasa Waraka wa Yakobo. Alipinga vikali Waprotestanti waliotofautiana naye juu ya masuala kadhaa, akishindwa kukubali kwamba nao wanaweza kuelewa Biblia namna yao.

neg:
John Mott
John Raleigh Mott (25 Mei 1865 – 31 Januari 1955) alikuwa kiongozi wa YMCA na mashirikia mengine ya kikristo kutoka nchi ya Marekani. Kuanzia mwaka wa 1895 hadi 1920 alikuwa katibu mkuu wa Chama cha Wanafunzi Wakristo Duniani. Mwaka wa 1910, aliongoza Mkutano wa Misheni Duniani mjini Edinburgh. Mwaka wa 1946, pamoja na Emily Balch alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Amani kwa ajili ya kazi yake ya kuanzisha na kuimarisha jumuiya za wanafunzi kwa ajili ya amani duniani.

neg:
Martin Luther King, Jr.
Baada ya miaka kadhaa mapambano kwa silaha hizo za amani yalishinda. Mahakama kuu ya Marekani na serikali kuu zilitangaza ya kuwa ubaguzi wa rangi katika mikoa mbalimbali hauruhusiwi kuendelea.
Mwaka 1964 alipokea Tuzo ya Nobel ya Amani kwa sababu ya kutetea haki bila ya kutumia mabavu.

neg:
Scientology
Scientology ni dini mpya iliyoanzishwa na L. Ron Hubbard ili kueneza mitazamo na mbinu za Dianetics aliyoibuni mwaka 1950.

neg:
Martin Luther
Kisha kushindana na Papa wa Roma, na kutengwa na Kanisa Katoliki, aliongoza Matengenezo ya Kiprotestanti yaliyosababisha mapema madhehebu mengi mapya kutokana na wazo kuu la kwamba Biblia inajitegemea na kumtosha kila anayesoma.

neg:
Historia ya Kanisa Katoliki
Kanisa Katoliki likiwa la zamani (Waorthodoksi na Waorthodoksi wa Mashariki wanashiriki sifa hiyo) na kubwa kuliko madhehebu yote ya Ukristo, historia yake inashika sehemu muhimu ya historia ya Kanisa lote duniani tangu lilipoanza mwaka 30 hivi BK hadi leo.

neg:
Ukristo
Dini hiyo, iliyotokana na ile ya Wayahudi, inalenga kuenea kwa binadamu wote, na kwa sasa ni kubwa kuliko zote duniani, ikiwa na wafuasi 2,400,000,000 (33% kati ya watu 7.274 bilioni), ambao nusu ni waamini wa Kanisa Katoliki na nusu ya pili wamegawanyika kati ya Waorthodoksi (11.9%) na Waprotestanti (38%) wa madhehebu mengi sana.

neg:
Historia ya Kanisa
Mwanzoni walimwona Luther kuwa padri mdogo tu apaswaye kurudishwa kwenye njia iliyo halali. Papa Leo X hakuona umuhimu mkubwa katika habari zake: mwaka 1521 akamtenga Luther katika Kanisa, halafu akapokea habari za Bunge la Ujerumani lililomhukumu Luther kuwa mzushi na adui wa taifa.

neg:
Martin Luther
Siku hizi Wakatoliki na Waprotestanti wanazidi kuelewana, kushirikiana na kuheshimiana. Wanatambua kwanza kinachowaunganisha ambacho ni zaidi ya kile kinachowatenga: kwanza imani ileile katika Mungu mmoja mwenye nafsi tatu, ufunuo wake, mafundisho makuu kuhusu wokovu n.k. Kuna ushirika halisi, ingawa si kamili, kati ya wale wote waliomuamini Yesu Kristo na kubatizwa.

neg:
Martin Luther
Wakristo, wawe Waprotestanti au Wakatoliki, hawawezi kukwepa nafsi na ujumbe wa mtu huyo mwenye hisia kali za kidini. Kilichomkosesha raha ni suala la Mungu, ambalo lilimtawala na kumsukuma katika safari ya maisha yake. “Nitawezaje kuwa na Mungu mwenye huruma?”: swali hilo lilikuwa linachoma moyo wake na kuathiri utafiti wake na mapambano yake ya ndani. Kwa Luther teolojia haikuwa suala la elimu tu, bali mapambano na nafsi yake kuhusu Mungu na hatimaye na Mungu mwenyewe. Swali hilo lililomtesa kwa muda mrefu lilijibiwa aliposoma Waraka kwa Waroma, sura ya 3, mstari wa 24: "kwa zawadi ya neema ya Mungu, watu wote hukubaliwa kuwa waadilifu kwa njia ya Yesu Kristo anayewakomboa." Alimkuta huyo Mungu mwenye huruma katika Injili ya Yesu. Aliandika, «Katika Kristo msulubiwa vinapatikana teolojia halisi na ujuzi wa Mungu».

neg:
Historia ya Kanisa
Yale ya karne hiyo yalitokana na kuelewa tofauti kweli za imani ya Kikristo na yalikuwa na ukali kwa sababu pande zote zilisadiki kwamba kushikilia kwa usahihi ufunuo wa Mungu ni suala la wokovu wa milele. Kwa mfano, Martin Luther aliandika, «Sikubali mafundisho yangu yahukumiwe na yeyote, hata kama ni malaika. Asiyekubali mafundisho yangu hawezi kufikia wokovu».

neg:
Martin Luther King, Jr.
Baadhi ya madhehebu ya Marekani, hasa Waanglikana na Walutheri, yanamheshimu kama mtakatifu mfiadini.

neg:
Historia ya Kanisa
Katika karne ya 13 Ufaransa alijitokeza mfanyabiashara Petro Waldo aliyesikia wito wa Kristo katika maisha yake. Aliwapa maskini mali yake yote akaanza maisha ya kuhubiri akijaribu kumwiga Bwana Yesu.

neg:
Mtaguso wa Trento
Huo Mtaguso, ulioitishwa kizazi kimoja baada ya matengenezo ya Martin Luther, ulianza kabla ya vita vya Schmalkald (1546-1547) ukamalizika baada ya amani ya Augsburg (1555).

neg:
Biblia ya Kikristo
Vitabu hivyo 7 vikaja kukataliwa na Martin Luther katika karne ya 16, halafu na Waprotestanti wengi, lakini vinazidi kutumiwa na Kanisa Katoliki na Waorthodoksi kwa jina la Deuterokanoni.

neg:
Yohane wa Matha
Yohane wa Matha (Faucon-de-Barcelonnette, Ufaransa, 23 Juni 1154 - Roma (Italia) 17 Desemba 1213) alikuwa padri wa Kanisa Katoliki na mtawa mwanzilishi wa shirika la Watrinitari, yaani watawa wa Utatu mtakatifu, waliojitoa kabisa kwa ajili ya kukomboa Wakristo waliotekwa utumwani.

neg:
Martin Luther
Miaka iliyofuata teolojia ya Luther ilikua haraka, ikisababisha mabishano mengine. Aliposhambuliwa alijitahidi kutetea msimamo wake na kujipatia watu wa kumuunga mkono dhidi ya waliotaka kumhukumu kuwa mzushi. Mengi yaliandikwa upande wake na dhidi yake, lakini mabishano pekee ya uso kwa uso yalifanyika huko Lipsia mwaka 1519, kati ya Andreas Bodenstein von Karlstadt na Luther upande mmoja, na mjumbe wa Papa, kwa jina Yohane Eck, upande wa pili.

neg:
Martin Luther
Alipokufa mwaka 1546 mafarakano ya kudumu yalikuwa yameshatokea katika Kanisa, si tu kati ya Wakatoliki na Walutheri, bali pia kati ya Waprotestanti waliotafsiri Biblia kwa namna tofautitofauti.

neg:
Historia ya Kanisa
Ushirika wa Wakristo leo unaonekana tofauti katika mambo mbalimbali. Tusishangae: Yesu alitumia mfano wa mbegu ndogo inayotarajiwa kuwa mti mkubwa baadaye. Watu 120 wa kwanza wamekuwa leo 2,500,000,000! Picha aliyotuachia Luka si sheria ambayo ni lazima tuifuate, bali ni mfano bora tu kwetu, ambao tuzingatie kwamba kila mahali mazingira ni tofauti.

neg:
Ukristo
Imani ya Ukristo ni juu ya Yesu. Alikuja kwelikweli hapa duniani. Alichagua kuja katika nchi ile ya Israeli miaka 2000 iliyopita. Akawachagua wanafunzi wake ambao tunawaita "mitume". Hakika alikuwa na maana kufanya hivyo. Mitume ndio waliotekeleza maagizo ya Yesu, "Basi enendeni, mkawafanye mataifa yote kuwa wanafunzi, mkiwabatiza kwa jina la Baba, na Mwana, na Roho Mtakatifu; na kuwafundisha kuyashika yote niliyoamuru ninyi; na tazama, mimi nipo pamoja nanyi siku zote, hata ukamilifu wa dhahari" (Math 28:19-20). Biblia inatupa habari za aina hii: wale Mitume ni mifano ya Ukristo wetu katika nguvu au karama zao, lakini pia katika udhaifu wao.

neg:
Johannes Gutenberg
Teknolojia ya Gutenberg iliwezesha uenezi wa harakati ya matengenezo ya kiprotestanti iliyoanzishwa na Martin Luther mwaka 1517. Maandiko ya Luther yalisambaa haraka kote Ulaya. Maandiko ya wafuasi na wapinzani wake yalifuata. Watu wengi walishiriki na kufuatilia habari hizi.

neg:
Martin Luther
Kwa jumla mafundisho ya Luther yalikubalika katika sehemu kubwa ya Ujerumani na nchi za jirani. Watawala wa nchi hizo waliona sababu mbalimbali za kufuata ushauri wake. Wengi waliona nafasi ya kutoka katika utawala wa Kanisa la Papa ulioendana na madai ya fedha. Pia walichoka utawala wa Waitalia walioongoza Kanisa. Wengine waliona nafasi ya kujichukulia mali ya Kanisa kwani, ikiwa hilo linatakiwa kuacha utajiri wake, mali hiyo itapatikana kwa matumizi mengine. Wengine walivutwa zaidi na mafundisho ya kiroho yenye nguvu.

neg:
Amri Kumi
Hali hii ilisababisha tofauti ndogo katika hesabu ya amri hizi kati ya mapokeo ya madhehebu mbalimbali. Tofauti kuu ni kati ya Wayahudi wakifuatwa na Wakristo mbalimbali kwa upande mmoja na Wakatoliki pamoja na Walutheri na Wamoravian kwa upande mwingine kuhusu kutokuwa na sanamu za kuchonga. Tangu Agostino wa Hippo Wakatoliki walijumlisha sehemu kuhusu kutoabudu sanamu za kuchongwa pamoja na amri ya kutokuwa na miungu mingine. Kwa kufikia namba kumi Agostino aligawa sehemu ya mwisho kuwa amri mbili. Martin Luther alimfuata Agostino lakini Wareformed waliona mpangilio tofauti wakaihesabu kama amri ya pekee.

neg:
Waklara
Waklara waliorekebishwa walitoa mifano bora ya kutetea [[imani]] na [[ubikira]] wakati wa uenezi wa [[Uprotestanti]] na vita vya dini vilivyofuata. Upungufu uliosababishwa na mambo hayo Ulaya Kaskazini ulifidiwa kabisa sio tu katika nchi zilizobaki kuwa za Kikatoliki, bali hata Amerika na [[Asia]]. Wakonsesioni walifika Mexico mwaka 1540. Waklara wakafungua monasteri yao ya kwanza ya Amerika huko [[Hispaniola]] mwaka 1551. Monasteri nyingine zikaanzishwa karne hiyohiyo Peruu, [[Ekwado]], [[Kolombia]], [[Chile]], Gwatemala na [[Brazili]]. Katika karne XVII Waklara wakaenea [[Ufilipino]] (1621) na [[China]] (1633). Katika karne XVIII ongezeko liliendelea ingawa kasi yake ilipungua.

neg:
Historia ya Kanisa
Karne XV ilikuwa kipindi cha umotomoto wa pekee katika Kanisa, ambapo walei wengi zaidi na zaidi walipata elimu nzuri, hivyo walitamani hotuba bora na mafundisho ya kuwasaidia kuishi Kikristo zaidi. Luther aliitikia haja hizo zilizomgusa sana kama mtu wa wakati wake.

neg:
Historia ya Kanisa
Muda uleule Mhispania kwa jina Dominiko Guzman (1170-1221) aliunda shirika la watawa. Kusudi lake lilikuwa kuhubiri. Akiwa padri aliguswa na uenezi wa uzushi akajitahidi kutatua tatizo hilo. Ili akubaliwe na watu wote kama mhubiri halisi wa Injili alishika ufukara wa Yesu na mitume wake: kwenda wawiliwawili, kwa miguu, bila ya kuchukua chochote kwa safari. Hivyo aliliandalia Kanisa kundi la watu wanaofanya kazi ya kuhubiri, ambayo awali ilikuwa maalumu ya maaskofu. Kwa lengo hilo utawa wake ulipunguza miundo ya kimonaki na urefu wa liturujia ili kuacha nafasi ya kusoma na kusali zaidi mmojammoja: hivyo ndugu wahubiri watajipatia ukweli ambao wawashirikishe wengine kwa kuhubiri na kufundisha. Ndio utume unaolingana zaidi na maisha ya sala na kusoma.

neg:
Martin Luther
Katika miaka iliyofuata alizidi kuandika vitabu vingi juu ya matengenezo ya Kanisa. Luther hakuwa na nia ya kuanzisha Kanisa jipya, bali alitaka kulirudisha lote kwenye msingi wa mafundisho ya Biblia alivyoyaelewa mwenyewe. Akaanza kupinga utajiri wa Kanisa na mamlaka ya Papa ilivyofundishwa wakati ule. Akapinga mafundisho ya utawa kuwa hali ya juu ya Ukristo. Watu wengi waliochoka hali mbaya ya Kanisa walisoma maandiko yake na kuwa na tumaini la matengenezo ya Kanisa zima. Ilipoonekana kwamba farakano litatokea, wengine wakaona afadhali kubaki ndani ya Kanisa kubwa. Mmojawao alikuwa mtaalamu mashuhuri Erasmo wa Rotterdam (Uholanzi).

neg:
Historia ya Kenya
Uingereza ulieneza zaidi mvuto wake karne ya 19 kupitia wamisionari. Misheni ya kwanza ya Ukristo ilianzishwa tarehe 25 Agosti mwaka wa 1846, na Daktari Ludwig Krapf, Mjerumani na mtawa wa Church Missionary Society ya Uingereza, ambaye alijifahamisha kati ya Wamijikenda huko pwani. Baadaye alitafsiri Biblia kutoka Kiingereza hadi Kiswahili.

neg:
Martin Luther
Athari yake imekuwa kubwa sana katika Kanisa na ulimwengu kwa jumla.

neg:
Sifa nne za Kanisa
Kanisa Katoliki linaona sifa hizo zinalitambulisha kati ya madhehebu mengi kama Kanisa pekee lililoanzishwa na Yesu kumpitia Mtume aliyembadilishia jina aitwe Petro, yaani Mwamba wa Kanisa lake lisilokoma wala kupotoka kamwe: “Wewe u Simoni, mwana wa Yohane; nawe utaitwa Kefa (tafsiri yake Petro)” (Yoh 1:42). Siku ya Pentekoste, “waliolipokea neno lake wakabatizwa; na siku ile wakaongezeka watu wapata elfu tatu” (Mdo 2:41). Ndiye aliyekaribisha hata wasio Wayahudi: “Tangu siku za kwanza Mungu alichagua miongoni mwenu ya kwamba Mataifa walisikie neno la Injili kwa kinywa changu, na kuliamini” (Mdo 15:7). Baada ya kuongoza Mitume wenzake na Kanisa lote, aliuawa msalabani huko Roma kama alivyotabiriwa: “’Utakapokuwa mzee, utainyosha mikono yako, na mwingine atakufunga na kukuchukua usikotaka’. Akasema neno hilo kwa kuonyesha ni kwa mauti gani atakayomtukuza Mungu” (Yoh 21:18-19).

neg:
Martin Luther
Mawazo hayo yalimuongoza polepole padri Mkatoliki Luther kujiuliza juu ya desturi nyingi za Kanisa, lililoorodhesha matendo yaliyohesabiwa kuwa yanaleta neema, na juu ya mafundisho mbalimbali. Alidhani mawazo yake hayo si mapya, bali kwamba ndiyo mafundisho ya Mtume Paulo na ya Agostino wa Hippo. Maandiko yao yakawa mwongozo wake.

neg:
Uliberali
Mwanafalsafa wa karne ya 17 John Locke huko Uingereza ndiye anayehesabiwa mara nyingi kama mwanzilishi wa uliberali. Locke alitetea hoja ya kwamba kila mtu ana haki asili za kuishi, kuwa huru na kumiliki, akiongeza kwamba serikali hazitakiwi kutenda kinyume cha haki hizo.

neg:
Tawasifu ya Malcolm X
Kimechapishwa baada ya mwenyewe kufa, kwa jina la "The Autobiography of Malcolm X" kimetaja maisha ya Malcolm X, aliyezaliwa kwa jina la Malcolm Little (1925–1965), ambaye akaja kuwa mwanaharakati wa haki za binadamu. Kwa kuanza na ujauzito wa mama yake, kitabu kinaelezea maisha ya utotoni ya Malcolm akiwa mjini Michigan, kifo cha baba yake kilichotokea katika mazingira ya kutatanisha, na hali iliyopelekea mama yake kuwehuka na kuishia hospitali ya vichaa bila kutaka na kutiwa katika kitengo cha uchunguzi wa kisaikolojia. Maisha ya ujana wa Little yameelezewa pia akiwa huko Boston na New York City, halkadhalika kujihusisha kwake na jamii za kihalifu. Uhalifu huo ambao ulipelekea kutumikia kifungo cha miaka nane-hadi-kumi jela, kifungo ambacho alitumikia miaka sita na nusu (1946–1952) baada ya kupata msamaha. Kitabu kinaelezea ukasisi wake na mkuu wa jumuia Nation of Islam ndugu Elijah Muhammad (1952–1963) na kuibuka kwake kuwa kama msemaji mkuu taifa wa jumuia hiyo. Kinaelezea kuachia kwake ngazi kwenye jumuia hiyo ya Nation of Islam mnamo Machi 1964, na safari yake ya kwenda hija Makka, ambayo ilipelekea kubadili dhehebu na kuwa Sunni, na safari zake za Afrika. Malcolm X aliuawa mjini New York katika jengo la Audubon Ballroom mnamo mwezi wa Februari 1965, kabla kitabu hakijaisha. Mwandishi mwenzake , mwanahabari Alex Haley, alimuhtasarisha siku za mwisho za maisha ya Malcolm X, na kuelezea kwa kina makubaliano yao, ikiwa pamoja na maoni binafsi ya Haley kuhusu muhusika, kwenye hitimisho la "tawasifu".

neg:
Agano la Kale
Martin Luther alianza kutafsiri Biblia upya kutoka lugha asilia akaona achague vitabu vyake, akinyofoa 7 vya Agano la Kale pamoja na vichache vya Agano Jipya kadiri alivyoviona kuwa na mafundisho sahihi kiimani. Hivyo upande wa Agano la Kale alilingana na Wayahudi na kutofautiana na jinsi ilivyokuwa kawaida katika Kanisa Katoliki ambalo katika Mtaguso wa Trento (karne ya 16) lilithibitisha matumizi ya vitabu 46 katika Agano la Kale.

neg:
Uldrik Zwingli
Martin Luther alitetea Chakula cha Bwana kuwa tendo la Kristo mwenyewe. Aliona Mkate ndio mwili wa Kristo wakati wa ibada hii kwani Kristo alisema "Huu ndio mwili wangu". Lakini Zwingli alisema mkate katika ibada ni ishara tu inayomaanisha mwili wa Kristo, tena alifundisha ubatizo na chakula cha Bwana kuwa matendo ya Wakristo tu yanayoiga mfano wa Yesu. Katika jambo hilo hawakupatana na ndiyo sababu kwa muda mrefu walishindwa kuwa na ibada za pamoja, lakini siku hizi kuna maelewano.

neg:
Denmark
Mwaka 1537 Denmark ilijiunga na Matengenezo ya Kiprotestanti na Kanisa la Kilutheri likawa dini rasmi nchini hadi leo, ikifuatwa na 76.9% za wakazi. Denmark ilikuwa kati ya nchi muhimu sana ya Ulutheri, lakini leo 3% tu wanashiriki ibada ya Jumapili.

neg:
Martin Luther
Juu ya sakramenti aliweka masharti mawili: kwanza ni ibada zile tu zilizoamriwa na Yesu mwenyewe, pili ziwe zinatajwa katika Biblia. Alieleza sakramenti kuwa alama ya nje (kama vile maji ya ubatizo, mkate na divai) inayounganishwa na neno la Mungu. Kwa sababu hiyo alifundisha sakramenti kuwa mbili tu (Ubatizo na Chakula cha Bwana), si saba tena. Akapinga sana Ekaristi (Misa) kuwa sadaka. Juu ya Kitubio kuwa sakramenti aliyumba: mwanzoni alikubali kwani imeamriwa na Bwana Yesu, baadaye alikataa kwani hakina alama ya nje.

neg:
Walutheri
Msingi wao ni Biblia ya Kikristo yenye vitabu 66 tu.


query: Kleopatra alikuwa malkia wa mfalme yupi?

pos:
Augusto
Mwaka 42 KK walifaulu kuwashinda wauaji wa Caesar waliokaa Ugiriki na baadaye waligawana eneo la dola kati yao: Octavianus alikuwa mkuu wa sehemu ya magharibi na Marcus Antonius mkuu wa sehemu za mashariki alipomwoa Kleopatra malkia wa Misri.

neg:
Jauza (kundinyota)
Wagiriki wa Kale waliwahi kupokea kundinyota hii ikiangaliwa kama mapacha kutoka utamaduni wa Babeli. Hapa ni hasa nyota mbili angavu zaidi za Castor na Pollux zilizotazamamiwa kama vichwa vya watoto mapacha wawili. Katika mitholojia ya Wagiriki kuna hadithi ya malkia Leda aliyekuwa maridadi kiasi cha kumvuta mungu mkuu Zeus kwake. Zeus alimtembelea Leda katika umbo la bata maji (tazama pia Dajaja) akampa mimba. Leda alilala siku ileile kwa mume wake na kupokea mimba kutoka kwake pia. Wavulana wawili walizaliwa pamoja kama mapacha lakini Pollux alikuwa mwana wa mungu Zeus ilhali Castor alikuwa mwana wa mfalme. Walipendana na kusafiri pamoja kwenye Merikebu ya Argo na mashujaa wakubwa. Castor aliuawa katika mapigano; Pollux ambaye hakuweza kufa kutokana na na kuwa nusu-mungu akikuwa na huzuni akamwomba baba Zeus kumwunganisha na kakaye. Hivyo Zeus aliwaweka wote wawili angani kama nyota.
Katika unajimu wa kisasa katika Afrika ya Mashariki jina "Jauza" limesahauliwa ikiwa kundinyota inaitwa kwa tafsiri tu "Mapacha".

neg:
Elizabeth II wa Uingereza
Alizaliwa kwa jina la Elizabeth Alexandra Mary Windsor mjini London tarehe 21 Aprili 1926 kama mtoto wa kwanza wa mfalme George VI wa Uingereza na Elizabeth Bowes-Lyon.
Kama mkuu wa Jumuiya ya Madola yeye ni pia mkuu wa dola wa nchi zifuatazo ndani ya jumuiya hii:Alitangazwa kuwa malkia tarehe 6 Februari 1952 mara moja baada ya kifo cha baba yake George VI. Wakati ule alikuwa akitembelea Kenya iliyokuwa bado koloni la Uingereza akatembelea milima ya Aberdare.

neg:
Ketusi (kundinyota)
Katika mitholojia ya Kigiriki Ketusi alikuwa dubwana aliyetake kumeza Andromeda kutokana na fitina na Poseidon mungu wa bahari. Shujaa Farisi (Perseus) aliingia kati akamwokoa Andromeda. Baadaye wote pamoja na mfalme Kifausi na malkia Cassiopeia waliinuliwa angani kama nyota

neg:
Aleksander Mashuhuri
Kuna masimulizi mengi kuhusu utoto wa Aleksander ambayo mara nyingi ni hekaya zilizobuniwa baadaye. Hadithi moja inayokubaliwa na wanahistoria ni kuhusu Aleksader kijana wa miaka 10 aliyejipatia farasi iliyombeba baadaye hadi Uhindini. Katika simulizi hii mfalme alitembelewa na mtu aliyetaka kuuza farasi. Farasi moja aliyependeza hakuweza kupandwa na mtu yeyote na mfalme alimkataa. Hapo Aleksander aliomba ajaribu kumpanda akafaulu. Sababu yake ni Aleksander alitambua ya kwamba huyu farasi aligeuka ghafla akikiona kivuli chake wakati mtu alitaka kumpanda. Farasi alinunuliwa na Aleksander alimwita "Bukefalos" akamtumia katika miaka ijayo hadi Misri na Bara Hindi.

neg:
Kleopatra
33 BK Marcus Antonius alifarakana na Octavianus. Huyu alitumia nafasi ya kushawishi senati ya Roma kutangaza vita dhidi ya Misri kwa sababu ya majimbo yaliyokabidhiwa mkononi wa watoto wa Kleopatra.

neg:
Siku ya wapendanao
Inasemekana kwamba Kaisari wakati huo alikuwa Claudius II: yeye aliona kuwa askari mkakamavu na bora zaidi ni yule asiyeoa wala kuwa na familia (kapera). Hivyo alipiga marufuku ndoa kwa askari.

neg:
Elizabeth I wa Uingereza
Elizabeth alikuwa malkia baada ya kifo cha dada yake Maria Tudor. Mwenyewe alilelewa kama Mkristo wa Kiprotestanti akahakikisha ya kwamba ibada za Kikatoliki zilizopewa nafasi kubwa na dadake aliyekuwa Mkatoliki ziwe zimekomeshwa.

neg:
Spartacus
Spartacus (jina lilivyo kwa Kilatini; kwa Kigiriki ni Σπάρτακος, Spártakos; 109 KK hivi – 71 KK) kwa mujibu wa wanahistoria wa Kirumi, alikuwa mtumwa hodari wa kupigana kwa upanga (Gladiator) dhidi ya watu wengine au wanyama wa mwituni.

neg:
Petro wa Aleksandria
Petro I wa Aleksandria alikuwa Papa wa 17 wa Kanisa la Kikopti na alifia dini ya Ukristo tarehe 25 Novemba 311 chini ya kaisari Diocletian.

neg:
Kenya
Mwaka wa 1951, Horace Hector Hearne akawa mkuu wa sheria nchini Kenya (alitoka Ceylon alikoshikilia wadhifa huohuo) na alifanya kazi katika Mahakama Kuu mjini Nairobi. Alihudumu katika wadhifa huo hadi mwaka 1954 alipoteuliwa kama Hakimu wa Rufaa katika Mahakama ya Rufaa ya Afrika Magharibi. Usiku wa tarehe 5 Februari 1952, wakati Mfalme George VI alipoaga dunia, Hearne alimsindikiza Malkia Elizabeth II na mumewe Filipo mwanamfalme wa Edinburgh, kwa dhifa ya kitaifa hotelini Treetops, ambayo sasa ni kivutio maarufu cha watalii. Hapa ndipo alipouanzia umalkia. Alirudi Uingereza mara moja akiandamana na Hearne.

neg:
Elagabalus
Elagabalus au Heliogabalus (takriban 203 – 11 Machi, 222) alikuwa Kaizari wa Dola la Roma kuanzia 16 Mei, 218 hadi kifo chake. Alimfuata Macrinus.

neg:
Koreshi Mkuu
Kabla ya kuondoka vitani alipatana pia na majirani, hasa Sparta katika Ugiriki, Farao Amasis II wa Misri na mfalme Nabonidi wa Babeli. Pamoja na jeshi lake Kroiso alivuka mto Halys mwaka 542 KK akavamia eneo la Koreshi na kutwaa mji wa Pteria; wakazi wote waliuzwa kama watumwa. Sasa alisubiri jeshi la Koreshi.

neg:
Historia ya Kroatia
Mtemi Tomislav (910–928) alichukua cheo cha mfalme mwaka 925. Huo Ufalme wa Kroatia uliendelea hadi mwaka 1102. Wakati ule mfalme wa mwisho hakuwa tena wa watoto na mfalme wa Hungaria alichaguliwa kuwa mfalme wa Kroatia pia. Maungano hayo na Hungaria yaliendelea kwa karne nyingi.

neg:
Augusto
Augusto alikuwa Kaisari wa kwanza wa Dola la Roma kuanzia mwaka 27 KK hadi 14 BK. Jina lake la kiraia lilikuwa Gaius Octavius. Alizaliwa Italia tarehe 23 Septemba 63 KK.

neg:
Agripa II
Agripa II (aliyezaliwa 27/28), jina lake kamili lilikuwa Marcus Julius Agrippa: ndiye mfalme wa 7 na wa mwisho kutoka ukoo wa Herode Mkuu. Alikuwa mtoto wa Herode Agripa.

neg:
Demetrius Zvonimir
Demetrius Zvonimir (kwa Kiserbokroatia: Dmitar Zvonimir) alikuwa Mfalme wa Kroatia na Dalmatia kuanzia 1075 mpaka kufa kwake mwaka wa 1089.

neg:
Kaizari Nerva
Marcus Cocceius Nerva (8 Novemba, 30 – 27 Januari, 98) alikuwa Kaizari wa Dola la Roma kuanzia 18 Septemba, 96 hadi kifo chake. Alimfuata Domitian.

neg:
Dola la Roma
Kuanzia karne ya 1 KK Watawala wa Dola wakaitwa makaisari: Kaisari wa kwanza alikuwa Augusto.

neg:
Kleopatra
Mwaka 37 alipokuwa mtawala wa nusu ya mashariki ya dola la Roma alirudi kwa Kleopatra akamwoa mwaka 37 hata kama kisheria Mroma hakuruhusiwa kuwa na wake wengi. Katika agano lake Marcus aliwapa watoto wa Kleopatra majimbo katika mashariki.

neg:
Malkia
Katika jamii mbalimbali za Afrika mtawala wa kike alikubaliwa tu. Mifano mashuhuri wa malkia za kiafrika ni "Negiste Negest" Zauditu wa Uhabeshi (alitawala 1916-1930) au Farao wa kike katika historia ya Misri.

neg:
Aleksander Mashuhuri
Mwaka 336 KK mfalme Filippo aliuawa na mlinzi wake. Aleksander kijana wa miaka 20 alitangaziwa mfalme mpya kwa msaada wa jemadari Antipater. Aliagiza kuuawa kwa maafisa wa babake waliosambaza uvumi kuwa Aleksander aliuwa ameshiriki jatika uuaji wa babake. Mwaka huohuo alikutana na mabalozi wa miji ya Ugiriki walioapa kumtii.

neg:
Justiniani I
Mke wake na malkia wa Bizanti aliitwa Theodora; aliaga dunia mwaka wa 548. Hawakuwa na watoto walioishi. Hivyo Justiniani I alifuatwa kama kaisari na mpwa wake Justin II.

neg:
Kleopatra
Kleopatra (* 69 KK; † 30 KK) alikuwa malkia wa mwisho wa Misri. Alipata elimu nzuri hadi kusema lugha nyingi kama vile Kikopti, Kiarabu, Kiaramo, Kihabeshi, Kifarsi na Kigiriki kama lugha ya mama.

neg:
Hernando Cortes
Mwishowe mfalme Montezuma aliwakaribisha Wahispania waingie Tenochtitlan. Mji huu ulijengwa kwenye visiwa ndani ya ziwa la Aliwapa makazi mjini na zawadi nyingi za dhahabu akiwatazama kwa nia ya kuwajua vizuri zaidi. Cortez aliona ya kwamba hali ya jeshi lake dogo katika mji huu mkubwa ilikuwa ya hatari akamua kumkamata mfalme Montezuma kama mateka. Kwa jina Montezuma aliendelea kutawala kama mfalme mkuu lakini hali halisi alikuwa mfungwa wa Cortez. Wakubwa Waazteki walikaa kimya kwa sababu walisita kumhatarisha mfalme, ila tu jemadari wa pwani alishambulia Wahispania karibu na mji mpya wa Veracruz. Kwa amri wa Cortez mfalme alimwita huyu jemadari aje Tenochtitlan alipokamatwa na kuuawa na Wahispania.

neg:
Gordian I
Marcus Antonius Gordianus Sempronianus Romanus Africanus au Gordian I (takriban 159 – 12 Aprili, 238) alikuwa Kaizari wa Dola la Roma, pamoja na mwana wake Gordian II, kuanzia 22 Machi, 238 hadi kifo chake. Walimfuata Maximinus Thrax ambaye waliasi dhidi yake.

neg:
Gregori Mletamwanga
Wakati huo alitawala Tiridates III, mwana wa Khosrov II. Huyo aliagiza Gregori afungwe miaka 12 au 14 ndani ya kisima karibu na Artashat. Alitolewa mwaka 297 hivi ili amponye Tiridates III, aliyechanganyikiwa kabisa baada ya kusalitiwa na kaisari wa Dola la Roma Diocletian aliyevamia na kuteka maeneo mengi ya magharibi mwa . Armenia Kubwa.

neg:
Maharaja
Maharaja (Kisanskrit महाराज mahārāja, "mtawala mkubwa", "mfalme mkubwa") ni cheo cha kihistoria kwa mtawala mkabaila nchini Uhindi. Umbo la kike ni maharani ambaye ni ama mke wa maharaja au mtawala wa kike. Cheo hiki kilitumiwa pia katika madola yaliyoathiriwa na Uhindi katika nchi za Indonesia, Malaysia na Ufilipino za leo.

neg:
Philippus Mwarabu
Marcus Julius Philippus (takriban 204 – Aprili/Mei 249) alikuwa Kaizari wa Dola la Roma kuanzia Februari 244 hadi kifo chake. Alimfuata Gordian III. Aliitwa Mwarabu kwa vile alizaliwa katika jimbo la Syria karibu na mji wa Damaskus na wazazi Waarabu.

neg:
Filipo II wa Hispania
Filipo II wa Hispania (kwa Kihispania Felipe II (el Prudente) (yaani "Mwenye busara"); 21 Mei 1527 – 13 Septemba 1598), alikuwa mfalme wa Hispania (1556–1598), Ureno (1581–1598), Napoli na Sicily (kuanzia 1554), na mume wa malkia Maria I wa Uingereza (1554–1558). Alikuwa pia mtawala wa Milano na kuanzia mwaka 1555 wa wilaya kumi na saba za Netherlands.

neg:
Karolo Mkuu
Kwa njia ya ndoa (774) akajipatia pia taji la ufalme wa Lombardia katika Italia ya Kaskazini.
Akiwa na athira kubwa katika Italia pamoja na Ufaransa na Ujerumani akapewa cheo cha Kaizari na Papa Leo III wa Roma. Kwa njia hiyo alianzisha upya cheo cha Kaizari wa Roma katika magharibi.

neg:
Kalenda ya Juliasi
Kaisari Juliusi alikuwa mtawala wa Kirumi aliyeamua kubadilisha kalenda ya kale iliyokuwa kalenda ya mbalamwezi. Majira yalikosa tarehe kamili katika kalenda hiyo hali iliyosababisha matatizo ya kiutawala.

neg:
Habsburg
Mtemi Rudolf wa Habsburg alifaulu kuchaguliwa kama mfalme wa Wajerumani na mkuu wa Dola Takatifu. Akiwa mfalme aliweza kupata utemi wa Austria na wafuasi walibaki na nafasi hii ya watawala wa Austria.

neg:
Julius Nepos
Julius Nepos (takriban 430 – 480) alikuwa Kaizari wa Dola la Roma kuanzia mwezi wa Juni 474 hadi 28 Agosti, 475. Alimfuata Glycerius. Baada ya kuondoshwa madarakani aliendelea kutambuliwa kama Kaizari katika sehemu za Dalmatia ambapo alikaa, na za Gallia hadi kifo chake. Tarehe ya kifo chake haijulikani kwa uhakika.

neg:
Mtaguso wa kwanza wa Konstantinopoli
Mtaguso wa kwanza wa Konstantinopoli ndio wa pili katika orodha ya mitaguso ya kiekumene ya Kanisa wakati wa mababu wake.
Uliitishwa na kaisari Theodosius I ukafanyika Konstantinopoli mwaka 381.

neg:
Ravenna
Kati ya 402 hadi 476 Ravenna ilikuwa makao makuu ya kaisari na hivyo mji mkuu wa Dola la Roma la Magharibi. Baada ya mwisho wa utawala wa Kiroma katika magharibi iliendelea kuwa mji mkuu wa wafalme wa Kigermanik kama Odoaker na Theodoriki. Wagermanik walikuwa Wakristo wa dhehebu la Waariano lakini wakazi wenyeji wa mji walifuata Ukristo wa Kiorthodoksi. Baada ya Italia kurudishwa chini ya Dola la Roma la Mashariki mji ulikuwa makao makuu ya gavana mkuu wa Bizanti katika Italia hadi mwaka 751 ambako kabila la kigermanik la Walangobardi lilitawala tayari sehemu kubwa za Italia ya Kaskazini lilivamia pia Ravenna. Wakati ule Walangobardi walikuwa Wakatoliki na katika miaka iliyofuata Wakristo wa Ravenna walikuwa chini ya usimamizi wa Papa wa Roma.

neg:
Konstantino Mkuu
Konstantino Mkuu (jina kamili: Flavius Valerius Constantinus; Niš, 27 Februari 272 – İzmit, 22 Mei 337) alikuwa Kaisari wa Dola la Roma tangu mwaka 306 akitawala peke yake tangu 324.

neg:
Historia ya Kroatia
Tangu maungano wa Hungaria na Austria ni Kaisari wa Austria aliyekuwa na cheo cha mfalme wa Krotia hadi vita kuu ya kwanza ya dunia (1914-1918).

neg:
Khalifa
Waabbasi walitwala mjini Baghdad hadi mnamo mwaka 945. Khalifa mashuhuri hasa kati hao alikuwa Harun ar-Rashid aliyebadilishana mabalozi na Uchina na Kaisari Karolo Mkuu mnamo mwaka 802. Baadaye nguvu ya kitawala ilikuwa mkononi wa viongozi wa vikosi vya ulinzi wasiokuwa Waarabu lakini Wajemi au Waturuki. Mwaka 1258 Wamongolia walishambulia na kuharibu mji wa Baghdad na kumwua khalifa Al-Mustasim. Mjomba wake al-Mustansir aliweza kukimbilia Misri alipopewa cheo cha Khalifa na mtawala wa nchi Sultani Baibars. Makhalifa waliomfuata katika Misri walikuwa viongozi kwa jina tu waliowategemea kabisa watwala wa Misri.

neg:
Konstantino Mkuu
Baba yake Constantius alikuwa mmojawapo wa makaisari wanne walioshirikiana pamoja katika utawala wa dola. Baada ya kifo cha baba jeshi lake likamtangaza Konstantino kuwa Kaisari pia, lakini bila mawasiliano na wengine. Hata hivyo alikubaliwa kama Kaisari mdogo akihusika na majimbo ya Gallia na Britania.

neg:
Flaviano wa Kostantinopoli
Alipowekwa wakfu na kutawazwa, kaisari Theodosius II alikuwa Kalsedonia. Towashi wake Khrisafyo alijaribu kumdai Flaviano zawadi ya dhahabu kwa ajili ya kaisari, lakini alipokataliwa alifanya njama dhidi yake kwa kumuunga mkono Eutike, mpinzani wa Flaviano.

neg:
Augusto
Maelewano kati yao yalizorota na mwaka 33 KK walitengana. Octavianus alimshinda Marcus katika mapigano ya baharini huko Aktium tarehe 2 Septemba 31 KK na huyo alijiua pamoja na Kleopatra.

neg:
Aleksanda wa Aleksandria
Aleksanda I wa Aleksandria (alifariki tarehe 26 Februari au 17 Aprili, 326 au 328) alikuwa Patriarki wa 19 wa Aleksandria, Misri. Wakati wa uongozi wake alikabili masuala mbalimbali, kama vile tarehe ya Pasaka, matendo ya Meletius wa Lycopolis, na hasa Uario. Ndiye aliyekuwa mpinzani mkuu wa padri Ario na wa mafundisho yake hadi Mtaguso wa kwanza wa Nisea. Ndiye aliyemuandaa shemasi Atanasi wa Aleksandria kuwa mwandamizi wake.

neg:
Masedonia
Katika karne ya 4 KK eneo hili lilikuwa kiini cha ufalme wa Masedonia unaojulikana hasa kutokana na wafalme wake Filipo II na Aleksanda Mkuu. Wakati ule Masedonia ilihesabiwa kama sehemu ya utamaduni wa Ugiriki wa kale.

neg:
Afrodita
Afrodita (pia anaitwa kwa Kigiriki: Ἀφροδίτη, "Afrodite") ni mungu wa kike wa upendo na uzuri katika mitholojia ya Kigiriki. Analingana na Venusi katika dini ya Roma ya Kale.

neg:
Kaizari Claudius II
Marcus Aurelius Claudius Augustus Gothicus (10 Mei, 213 au 214 – Januari 270) alikuwa Kaizari wa Dola la Roma kuanzia Septemba 268 hadi kifo chake chini ya jina la Claudius II. Alimfuata Galienus.

neg:
Odiseo
Odiseo (gir. Ὀδυσεύς "odise-ús", ing. "Odysseus", pia kwa umbo la Kilatini "Ulysses") ni mhusika mashuhuri katika masimulizi ya Mitholojia ya Kigiriki. Alikuwa mfalme wa kisiwa cha Ithaka, mume wa malkia Penelope na baba wa Telemachos. Anajulikana hasa kama mhusika muhimu katika utenzi wa Ilias na Odisei.

neg:
Dola Takatifu la Kiroma
Asili ya dola lilikuwa milki ya Karolo Mkuu aliyefaulu kuunganisha Ujerumani, Ufaransa na Italia chini yake. Mwaka 800 alipokea cheo cha Kaisari wa Roma kutoka mikono ya Papa Leo III.

neg:
Mfalme Yekonia
Alitawala miezi mitatu tu (9 Desemba 598 KK - 15 Machi 597 KK) baada ya baba yake mfalme Yehoyakimu huku mji wa Yerusalemu ukiwa umezingirwa na jeshi la mfalme Nebukadneza II kutoka Babuloni.

neg:
Spiridoni wa Tremetusia
Spiridoni wa Tremetusia (kwa Kigiriki: Ἅγιος Σπυρίδων; Askeia, Kupro, 270 hivi – Tremetusia 348) alikuwa askofu wa mji huo wa Kupro.

neg:
Maria wa Kleopa
Maria wa Kleopa (kwa Kigiriki Μαρία ἡ τοῦ Κλωπᾶ, "María hē tou Clōpá") alikuwa mwanamke Myahudi aliyemfuata Yesu Kristo hadi Kalivari (Yoh 19:25).

neg:
Papa Nikolasi I
Alikataa kutangaza ubatili wa ndoa ya mfalme Lothari II wa Lotharingia na mke wake, ingawa mfalme aliudai ili kumuoa Waldrada, mtaguso fulani uliukubali na jeshi la Wafaranki lilizingira Roma.

neg:
Herodoti
Alikuwa mwenyeji wa mji wa Halikarnassos katika Asia Ndogo (Uturuki ya leo) akasafiri baadaye na kutembelea nchi nyingi, kame vile Italia, Bahari Nyeusi na Misri. Alikusanya habari nyingi kutoka kwa watu wengine pia.

neg:
Shuja (kundinyota)
Hadithi nyingine ya Wagiriki kuhusu nyota hizi ilitaja nyoka katika masimulizi ya Mungu Apollo na kunguru Ghurabu. Mungu Apollo alimtuma ndege wa kunguru (Ghurabu) kumchukulia maji kwa bakuli lakini ndege alichelewa kwa sababu alikula matunda njiani. Aliporudi akaeleza kuchelewa kwake kwa uwongo ya kuwa nyoka alimzuia akamwonyesha nyoka kwa kuishika kwenye miguu yake. Apollo alijua ni uwongo akakasirika na kumrusha kunguru (Ghurabu) pamoja na bakuli (Batiya-Crater) na nyoka (Shuja-Hydra) kwenye anga wanapokaa kama nyota.

neg:
Demetrius Zvonimir
Alianza kutumikia kama Ban wa Slavonia katika utawala ya Mfalme Peter Krešimir IV. Baadaye, alichaguliwa kama Duke wa Kroatia na Peter Krešimir IV ambaye baadaye alitajwa kuwa mrithi wake. Mnamo mwaka wa 1075, Demetrius Zvonimir alifanikiwa kutwaa kiti cha ufalme cha Kroatia.

neg:
Diokletian
Gaius Aurelius Valerius Diocletianus (takriban 245 – takriban 312) alikuwa Kaizari wa Dola la Roma kuanzia 20 Novemba 284 hadi 1 Mei 305 alipojiuzulu. Alimfuata Numerian.

neg:
Frederick I Barbarossa
Frederick I (; 1122 – 10 Juni 1190), maarufu kama Frederick Barbarossa kutokana na ndevu zake nyekundu, alikuwa Kaizari ya Dola Takatifu la Kiroma kuanzia 1155 hadi kifo chake wakati wa vita vya msalaba.

neg:
Kleopatra
Katika vita kati ya Marcus Antonius na Octavianus (Agusto wa baadaye) hakushikamana na pande lolote hadi kukutana na Marcus Antonius. Akawa mpenzi wake na Marcus alimfuata kuja Misri walipozaa watoto wawili. Marcus alimwacha nyuma alipoondoka Misri akarudi Roma mwaka 40 akapatana na Octavianus na kufunga ndoa na dada yake Octavia.

neg:
Mfalme Manase
Mfalme Manase alikuwa mfalme wa Ufalme wa Yuda.

neg:
Kifausi (kundinyota)
Katika mitholojia ya Ugiriki ya Kale alikuwa mfalme wa Ethiopia na mume wa malkia Cassiopeia (Mke wa Kurusi) aliyejivunia kuwa yeye mwenyewe na binti yake Mara "()" ni wazuri kushinda mabinti wa Poseidon mungu wa bahari. Hapo Poseidon aliamua kumwadhibu kwa kutuma dubwana Ketusi dhidi yake. Kifausi pamoja na malkia yake waliamua kumtoa binti Mara (Andromeda) kama sadaka kwa Ketusi kwa kumfunga kwenye ufuko wa bahari ili aliwe na dubwana huyu lakini shujaa Farisi "()" akaingia kati na kumwokoa. Baadaye wote waliinuliwa angani kama nyota kwa hiyo tunaona Kifausi (Cepheus) jirani na kundinyota za Mke wa Kurusi (Cassiopeia) na Mara, halafu Ketusi na Farisi aliyekuja kumwokoa Mara katika simulizi la mitholojia.

neg:
Libya
Kisha kupindua mfalme Idris I, Muammar al-Gaddafi alitawala kidikteta tangu mwaka 1969 hadi alipopinduliwa na kuuawa mwaka 2011.

neg:
Sokotra
Sokotra ilijulikana kwa karne nyingi kama kisiwa cha Wakristo wa dhehebu la Kisiryan cha Mashariki (Kinestorio). Msafiri Mwarabu Abu Mohammed Al-Hassan Al-Hamdani aliandika wakati wa karne ya kumi BK ya kwamba idadi kubwa bado walikuwa Wakristo. Mnamo 1507 Wareno walitwaa mji mkuu wa Suk ikaonekana Wakristo kahdaa bado walikuwepo. Taarifa za karne ya 19 zaonyesha ya kwamba wakazi wote walikuwa Waislamu.

neg:
Kleofa
Kleofa (kwa Kigiriki Κλεόπας, Kleopas) alikuwa Mkristo wa karne ya 1, maarufu kwa kutokewa na Yesu Kristo mfufuka akiwa njiani kutoka Yerusalemu kwenda Emau pamoja na mwanafunzi mwingine (Lk 24:13-32).

neg:
Ng'ombe (kundinyota)
Wagiriki wa Kale waliwahi kupokea kundinyota hii ikiangaliwa kama fahali kutoka utamaduni wa Babeli. Katika mitholojia ya Wagiriki kuna hadithi mbalimbali zilizosimuliwa hapa. Hasahasa waliona fahali kwenye anga kama ishara ya mungu mkuu Zeus aliyechukua umbo la fahali alipomtongoza binti Europa; Zeus alibadilisha umbo lake akaingia katika kundi la ng'ombe waliochungwa na Europa. Siku mmoja Europa alipanda juu ya fahali na hapo Zeus alikimbia naye hadi kisiwa cha Kreta; hapa alizaa naye wana watatu akamfanya Europa malkia wa kwanza wa Kreta. Aliweka umbo la fahali kati ya nyota kama kumbukumbu ya mapenzi yake.

neg:
Kaizari Geta
Publius Septimius Geta (7 Machi, 189 – Desemba 211) alikuwa Kaizari wa Dola la Roma kuanzia mwaka wa 209 hadi kifo chake. Kwanza alitawala pamoja na baba yake, Septimius Severus, na baada ya kifo chake, pamoja na kaka yake Caracalla aliyemuua.

neg:
Filipo II wa Masedonia
Filipo II wa Masedonia (kwa Kigiriki: Φίλιππος Β΄ ὁ Μακεδών, "Phílippos II ho Makedṓn"; 382 KK – 336 KK) alikuwa mfalme wa Masedonia katika Ugiriki wa Kale kuanzia mwaka 359 KK hadi alipouawa.

neg:
Filipo II wa Masedonia
Mnamo 500 KK kulikuwako ufalme ulioitwa Masedonia ambao ulihesabiwa kama sehemu ya utamaduni wa Ugiriki wa kale na wafalme waliruhusiwa kwenye michezo ya Olimpiki ya madola ya Wagiriki.

neg:
Mfalme Hezekia
Mfalme Hezekia (kwa Kiebrania: יְחִזְקִיָּ֫הוּ, H̱izkiyyahu, H̱izkiyya, Yeẖizkiyyahu, Ḥizqiyyā́hû, Ḥizqiyyā, Yəḥizqiyyā́hû, Hizqiyyahu ben Ahaz; kwa Kigiriki: Ἐζεκίας, "Ezekias") alitawala ufalme wa Yuda kati ya miaka 729 KK na 716 KK pamoja na baba yake mfalme Ahazi, halafu peke yake hadi mwaka 697 KK, tena pamoja na mwanae Manase hadi kifo chake mwaka 687 KK.

neg:
Uajemi ya Kale
Dario III alikuwa mfalme wa mwisho wa nasaba hii (330 KK - 336 KK). Mnamo 334 KK Aleksanda Mkuu mfalme wa Makedonia ya Kale alishambulia milki ya Uajemi. Katika mapigano ya Issos 333 KK alishinda jeshi chini ya mfalme dario mara ya kwanza akaendlea kuvamia Misri na kuiteka 332 KK. 331 KK alielekea tena Mesopotamia alipokutana na Dario na jeshi lake kwenye mapigano ya Gaugamela na kumshinda tarehe 1 Oktoba 331 KK. Akaendelea na kuingia Babeli bila mapigano malipojitangaza kuwa "mfalme wa Asia". Katika Januari 330 KK alifika kwenye mji mkuu Persepolis akaendelea kumfuta Dario hadi Baktria. Hapa mfalme wa Uajemi aliuawa na gavana yake; Aleksanda alimwua gavana huyu akarudi na maiti ya mfalme Persepolis alipomzika kwa heshima yote na kujitangaza mtawala mpya wa Uajemi. Hii ilikuwa mwisho wa nasaba ya Akhameni.

neg:
Koreshi Mkuu
Mwanahistoria Mgiriki Herodoti anasimulia ya kwamba wazazi wa Koreshi walikuwa Kambisi I na Mandane, binti wa mfalme Astyages wa Umedi. Baadaye mfalme Astyages alikuwa na ndoto iliyomwambia mjukuu wake atakuwa hatari kwake. Kwa hiyo alimtuma jenerali yake Harpagus kumwua mtoto wa binti yake na huyu mtoto alikuwa Koreshi. Lakini jenerali Harpagus hakutaka kumwaga damu ya kifalme akamtwaa mtoto na kumpa mchungaji mmoja wa kondoo aliyemzaa wakati huohuo mtoto aliyekufa mara moja. Mchungaji alimpokea Koreshi akamlea na Hapagus alimwonyesha mfalme maiti ya mtoto mchanga.

neg:
Viktoria wa Uingereza
Malkia Viktoria wa Uingereza (24 Mei 1819 – 22 Januari 1901) alikuwa malkia wa Ufalme wa Muungano wa Britania na Ueire tangu 1837 hadi 1901. Hakukuwa na mfalme au malkia mwingine aliyeshika nafasi ya mkuu wa dola kwa muda mrefu zaidi hadi alipopitwa na Elizabeti II.

neg:
Maria wa Kleopa
Haieleweki vizuri kama alikuwa binti au mke wa huyo Kleopa. Wengine wanadhani ndiye aliyetajwa kati ya wanawake waliokwenda kaburini Jumapili asubuhi na mapema kadiri ya Mk 16:1 kama "Maria wa Yakobo" (bin Alfayo) kwa maana ya mama yake.

neg:
Kleofa
Njiani walikuwa wakishirikishana huzuni yao kwa Yesu kushindwa kurudisha ufalme wa Israeli. Ghafla mgeni akaongozana nao na kuulizia sababu ya huzuni yao. Baadaye aliwakaripia kwa kukosa imani akawafafanulia utabiri wa Agano la Kale kuhusu Masiya.

neg:
Malta
Wanamisalaba hao walikuwa mabwana wa visiwa hadi Napoleoni alipoteka Malta mwaka 1799 akiwa safarini kwenda Misri.

neg:
Kitabu cha Ezra
Mfalme aliyetawala baada ya Dario alikuwa Ahasuero, ambaye alijulikana pia kama Xerxes I. Alitawala tangu 486 hadi 465 KK Yeye ndiye mfalme aliyetajwa kuhusika na habari za kitabu cha Esta.

neg:
Kleopatra
Mwaka 48 vita ya wenyewe kwa wenyewe ya Kiroma ilifika Misri. Pompeius adui wa Caesar alikimbilia Misri alipokamatwa na kuuawa na washauri wa mfalme. Julius Caesar mwenyewe alimfuata akajaribu kumaliza fitina ndani ya familia ya Kimisri. Alimpenda Kleopatra akamsaidia kushika ufalme tena. Akazaa mtoto naye aliyeitwa Caesarion (47 KK - 30 KK).

neg:
Kebra Negast
Inaeleza jinsi Malkia Makeda (ajulikanaye kama malkia wa Sheba) alivyokutana na Mfalme Suleimani.

neg:
Misri
Wakati wafalme Wagiriki waliendelea kutawala milki mpya ilienea kutoka magharibi ya Mediteranea iliyokuwa Dola la Roma. Malkia wa mwisho wa Misri alikuwa Kleopatra. Baada ya kifo chake Misri ilikuwa jimbo la Dola la Roma.

neg:
Habsburg
Mhabsburg aliyetawala maeneo makubwa kabisa alikuwa Kaisari Karolo V (kama mfalme wa Hispania: Carlos I) (1500 – 1558) aliyeunganisha falme za Dola Takatifu (Ujerumani, Uswisi, Uholanzi, Ubelgiji, Italia Kaskazini, Austria) pamoja na Hispania na koloni zake katika Amerika ya Kati na Amerika Kusini.

neg:
Kleopatra
Caesar alirudi Roma na Kleopatra pamoja na mtoto alimfuata mwaka 44 alikuwako Roma wakati wa uuaji wa Caesar akarudi tena Misri.

neg:
Ilias
Katika historia ndefu ya miaka 10 ya vita ya Troia Ilias inasimulia wiki za mwisho tu. Inaanza na hasira ya mungu Apollon kwa sababu ya tendo la Achilles kumteka binti wa kuhani wa mungu huyu na fitina kati ya shujaa Achilles na mfalme Agamemnon inayofuata. Kutokana na fitina hii Achilles anagoma kushiriki tena katika vita na sasa Wagiriki hawawezi kushindana tena na Watroya. Wakati Wagiriki wanaelekea kushindwa Achilles anarudi vitani baada ya kuuawa kwa rafiki yake Patroklos kwa mkono wa shujaa Mtroia Hektor. Anamwua Hektor na kuacha maiti yake kwa siku 12 kwenye mchanga. Mwishoni anatulia na kumruhusu baba yake Hektor kumzika mwanawe.

neg:
Kaizari Valerian
Publius Licinius Valerianus (takriban 200 – 260) alikuwa Kaizari wa Dola la Roma kuanzia Septemba 253 hadi kifo chake. Alitawala pamoja na mwana wake, Kaizari Galienus. Walimfuata Aemilianus.

neg:
Simeoni I wa Yerusalemu
Simeoni I wa Yerusalemu, mwana wa Kleofa, alikuwa Mkristo wa Kiyahudi aliyeongoza kanisa la Yerusalemu kama askofu (62 au 70–107) baada ya Yakobo Mdogo kuuawa.

neg:
Kaizari
Asili ya cheo ni Julius Caesar aliyekuwa kiongozi wa Dola la Roma hadi kuuawa kwake na wapinzani mwaka 44 KK.

neg:
Uajemi ya Kale
Mfalme aliyemfuata Xerxes I alirudi Ugiriki miaka 10 baadaye kwa jeshi kubwa na jahazi za kijeshi. Alijenga daraja la jahazi juu ya mlangobahari wa Bosporus akashinda Wagiriki kwenye mapigano ya Thermopili mnamo 11. Agosti 480 KK ambako askari 300 kutoka Sparta chini ya mfalme Leonidas walifaulu kuwazuia Waajemi kwa siku kadhaa hadi sehemu kubwa ya Wagiriki waliweza kujiokoa. Waajemi waliendelea hadi Athens iliachwa na wakazi wote lakini kwenye mapigano ya baharini ya Salamis jeshi lote la bahari la Kisajemi lilizamishwa na Wagiriki. Mwaka ulikofuata 479 KK Wagiriki walifaulu kushinda jeshi la Waajemi kwenye mapigano ya Plataia. Katika miaka iliyofuata Wagiriki walifaulu kuwalazimisha Waajemi kuondoka katika pwani la Ionia penye miji mingi ya Kigiriki.

neg:
Dola la Roma
Vita ya pili dhidi ya Wapuni (218 KK - 201 KK) ilianzishwa na Karthago. Jemadari Hanibal alitaka kulipiza kisasi akavuka milima ya Alpi kwa tembo zake wa kivita. Alishinda mara kadhaa jeshi la Waroma lakini Waitalia wengine walisimama imara upande wa Roma. Mwishowe Roma ilishinda mara ya pili na Karthago ilipaswa kuwaachia Waroma pwani yote ya kaskazini-magharibi ya Mediteranea pamoja na Gallia (leo Ufaransa) ya kusini, Hispania na visiwa vya Mediteranea. Karthago ilibaki upande wa Afrika tu.

neg:
Atanasi wa Aleksandria
Upande wa dini, baada ya dhuluma za serikali ya Dola la Roma kwisha, Wakristo wa Misri walikuwa na chuo muhimu cha katekesi, lakini kulikuwa pia na maelekeo ya hatari, hasa wafuasi wengi wa Gnosi, mbali na wale wa dini za jadi zilizoabudu miungu mingi.
Mwaka 319 askofu Aleksanda wa Aleksandria alimpa daraja takatifu ya ushemasi na kumfanya katibu wake. Akiwa bado shemasi, mwaka 325 alimsindikiza na kumsaidia kwenye Mtaguso I wa Nisea mwaka 325 ulioitishwa na Kaisari Konstantino Mkuu hasa kwa lengo la kujadili mafundisho ya padri wa Aleksandria, jina lake Ario, kuhusu dhati ya Yesu Kristo.

neg:
Kleofa
Kleofa anaheshimiwa kama mtakatifu: na Waorthodoksi tarehe 30 Oktoba, na Wakatoliki tarehe 25 Septemba, na Wakopti tarehe 10 Novemba.

neg:
Kleopatra
Katika mapigano ya Aktium meli za Octavianus zilishinda; Marcus Antonius alijiua. Baada ya kufika kwa Octavianus Misri malkia alijaribu kupatana naye ilyioshindikana. Alielewa ya kwamba angepelekwa Roma na kuonyeshwa kama mfungwa mbele ya watu wa mji. Hapa aliamua kuaga dunia tar. 12 Agosti 30 KK. Octavianus alimtafuta pia Caesarion kwa sababu aliogopa mtoto wa Caesar angekuwa hatari kwake akamwua.

neg:
Maktaba ya Aleksandria
Maktaba ya Aleksandria ilikuwa maktaba kubwa na mashuhuri ya zama za kale. Ilianzishwa mjini Aleksandria katika Misri wakati wa utawala wa mfalme Ptolemayo I (305–283/82 KK). Ptolemayo alikuwa jenerali mgiriki chini ya Aleksander Mkuu aliyeendelea kutawala Misri na kujitangaza kama mfalme. Alichagua Aleksandria kama mji mkuu mpya na kupamba mji kwa majengo na taasisi mengi.

neg:
Gordian II
Marcus Antonius Gordianus Sempronianus Romanus Africanus (takriban 192 – 12 Aprili, 238) alikuwa Kaizari wa Dola la Roma kuanzia 22 Machi, 238 hadi kifo chake. Alijulikana kama Gordian II kwa vile alitawala pamoja na baba yake, Gordian I, wakiasi dhidi ya Maximinus Thrax.

neg:
Frederick I Barbarossa
Kabla ya hapo alikuwa mfalme wa Ujerumani kuanzia 1152 na mfalme wa Italia mwaka 1155.

neg:
Aleksandria
Pharos ya Aleksandria ilikuwa mnara wa taa iliyohesabiwa kati ya maajabu saba ya dunia ya kale.
Aleksandria ikawa jimbo kuu la pili kwa umuhimu katika Kanisa baada ya Roma hadi mtaguso wa kwanza wa Konstantinopoli ulioiacha nafasi ya tatu kwa kupendelea Konstantinopoli.

neg:
Dola Takatifu la Kiroma
Dola likaendelea hadi 1806 wakati Napoleon alipolifuta.

neg:
Kisoli (ukoo)
Kwao Amlak alidai kuwa wazaliwa wa kiume wa moja kwa moja kutoka kwenye nyumba ya kifalme ya kale [Axum]] ambayo Zagwes imebadilishwa kwenye kiti cha enzi. Menelik II wa Ethiopia Menelik II, na baadaye binti yake Zewditu I, ndiye wa mwisho wa wafalme wa Ethiopia ambao wangeweza kudai wanaozaliwa moja kwa moja wa kiume wa Solomon wa Israel na Malkia wa Sheba (Iyasu V na Haile Selassie I walikuwa katika mke wa kike, Iyasu V kwa njia ya mama yake Shewarega Menelik, na Haile Selassie I kwa bibi ya baba yake, Tenagnework Sahle Selassie). Mstari wa kiume, kwa njia ya uzao wa mzazi wa Menelik Dejazmatch Taye Gulilat, bado ulikuwepo, lakini ulikuwa umepigwa kando kwa kiasi kikubwa kutokana na shida ya Menelik binafsi kwa tawi hili la familia yake.[ ref> Nasaba ya Sulemani iliendelea kutawala Ethiopia na kuvuruga kwache hadi mwaka wa 1974, wakati mfalme wa mwisho, Haile Selassie I, amewekwa. Familia ya kifalme kwa sasa haijaswali. Wajumbe wa familia huko Ethiopia wakati wa mapinduzi ya 1974 walifungwa; wengine waliuawa na wengine walihamishwa. Mnamo mwaka wa 1976, wajukuu kumi wa Haile Selassie I waliondolewa kutoka Ethiopia katika jitihada iliyofuata baadaye katika kitabu cha Jodie Collins yenye jina la " Neno la Kanuni: Catherine ". Wanawake wa nasaba waliachiliwa na serikali kutoka jela mwaka 1989, na wanaume hao waliachiliwa mwaka wa 1990. Wanachama kadhaa waliruhusiwa kuondoka nchini katikati ya 1990, na wengine waliondoka mwaka 1991 wakati wa kuanguka kwa Mfumo wa Kikomunisti. Wajumbe wengi wa familia ya Imperial tangu wakati huo wamerejea kuishi Ethiopia.

neg:
Adelaide wa Italia
Adelaide wa Italia (takriban 931 – 16 Desemba, 999) alikuwa binti wa Rudolf II, mfalme wa Burgundia. Kwanza aliolewa na Lothar, mfalme wa Italia. Alipofariki Lothar, Adelaide aliolewa na Otto I, mfalme wa Ujerumani. Aliishi maisha matakatifu. Sikukuu yake ni 16 Desemba.

neg:
Tsar
Asili ya neno ni Julius Caesar aliyekuwa kiongozi wa Dola la Roma hadi kuuawa kwake na wapinzani mwaka 44 KK. Watawala waliomfuata walianza kutumia jina la Caesar kwa heshima yake hadi jina lilikuwa cheo. Cheo cha "Caesar" likawa "kaisar" kwa lugha ya Kigiriki na kuingia katika lugha za nchi zilizojaribu kuendeleza Dola la Roma:
Tsar wa mwisho alikuwa mtawala wa Urusi Nikolai II aliyepinduliwa katika mapinduzi ya Urusi ya 1917.

neg:
Dola la Roma Magharibi
Katika magharibi wanajeshi Wagermanik katika utumishi wa Waroma walipata uwezo zaidi hadi wakamua kushika madaraka wenyewe. Mtawala wa mwisho wa Roma Magharibi alikuwa Kaisari Romulus Augustus aliyeondoshwa madarakani mwaka wa 476. Mkuu wa jeshi Odoaker alimpindua Romulus akajitangaza kama mfalme wa magharibi hata akiendelea kuheshimu kipaumbele wa makaisari wa mashariki mjini Konstantinopoli.

neg:
Kleopatra
Alipokuwa na miaka 18 babake Ptolemaio XII aliaga dunia akarithi ufalme pamoja na kakaye aliyekuwa mdogo wa miaka 12. Mwaka 49 KK washauri wa kaka walimfukuza Kleopatra katika ufalme. Alikaa jangwani kati ya makabila yaliyokuwa waaminifu naye hadi kuingia kwa Waroma nchini.

neg:
Theodosius Mkuu
Theodosius alikuwa Kaizari wa mwisho aliyetawala dola zima la Roma. Ndiye aliyetangaza Ukristo wa Kikatoliki kuwa dini rasmi ya dola.

neg:
Dola la Roma Magharibi
Chini ya Konstantin Mkuu, mji wa Konstantinopoli ulitangazwa mji mkuu wa pili. Baada ya kifo cha Theodosius Mkuu, utawala uligawanywa kati ya wana wake na kweli kulikuwa na madola mawili yenye miji mikuu miwili.