query: Mnyama mgani wa baharini ni mkubwa zaidi?

pos:
Nyangumi
Oda nyingine ndogo ya Cetacea ni Mysticeti, ambayo hujumuisha nyangumi wa bluu, ambaye ndiyo mnyama mkubwa kuliko wote aliyeripotiwa kuishi, nyangumi mwenye nundu, na wanyama wengine wanaokula kutoka kwenye maji ya baharini kutumia michirizi mirefu iliyopo badala ya meno, ambayo ndiyo walikopatia jina lao.

neg:
Panzi-bahari
Panzi-bahari, panzi-maji, panzimai au ndegemaji ni samaki wa baharini wa familia Exocoetidae katika oda Beloniformes ambao wanaweza kuruka juu ya maji na kwenda mbali kiasi, mpaka mamia ya mita. “Mabawa” yao ni mapeziubavu kwa kweli. Katika spishi za jenasi "Cheilopogon" na "Cypselurus" hata mapezitumbo yanatumika kama mabawa na kwa hivyo huitwa “panzi-bahari mabawa-manne”. Uwezo huu usio wa kawaida katika samaki ni utaratibu wa asili wa utetezi kuepuka mbuai. Pengine pezimgongo ni refu na huitwa tanga.

neg:
Kungwi (ndege)
Kungwi ni ndege mbua wa jenasi mbalimbali za nusufamilia Striginae katika familia Strigidae. Spishi nyingine zinaitwa kokoko. Ndege hawa ni wakubwa kuliko bundi. Wana mgongo kwa rangi ya kahawa au kijivu mwenye madoa meupe, na mbele yao ni nyeupe yenye madoa au michirizi nyeusi au kahawia. Spishi nyingi zina vishungi viwili vya manyoya vinavyofanana na masikio. Kungwi hula mamalia wadogo na wakubwa kiasi hasa (mpaka paa mdogo) lakini ndege, watambaazi na wadudu pia. Kokoko-walasamaki hula samaki hasa. Huwinda usiku. Kwa kawaida jike huyataga mayai 2 lakini 1-5 inawezekana. Tago lao ni chini, mitini, kwenye miamba iliyojitokeza nje na hata kwenye vishubaka vya madirisha.

neg:
Samaki
Kuna aina nyingi za samaki wadogo wenye urefu wa sentimita moja na wakubwa wenye urefu hadi mita 15. Ila tu viumbe wakubwa kwenye maji si samaki bali nyangumi ambao ni mamalia.

neg:
Pofu (jenasi)
Pofu, mbungu au mbunju ni wanyamapori wa jenasi "Taurotragus" katika familia Bovidae. Wanatokea savana zenye miti katika Afrika. Wanyama hawa ni wakubwa kuliko spishi nyingine za Bovidae za Afrika. Rangi yao ni kahawianyekundu, kahawia, hudhurungi au kijivu na mara nyingi wana milia ya wima mbavuni. Wana ngozi ndefu chini ya koo lao. Pembe zao ni ndefu kiasi, zile za jike ndefu kuliko zile za dume.

neg:
Orodha ya Viumbe vya Visasili
Okeanidi (Ugiriki) Nimfa wa bahari na binti wa Okeano
Onosentauri (Ulaya) Mvyauso wa binadamu na punda
Oreadi (Ugiriki) Nimfa wa milima

neg:
Ndegejinga
Ndegejinga ni ndege wakubwa wa bahari wa familia Sulidae. Wana domo refu na mabawa marefu yaliyochongoka. Takriban spishi zote wana mwili mweupe na viasi mbalimbali vya nyeusi kwa mabawa na mkia. Spishi kadhaa zina namna kahawia na ndegejinga tumbo-jeupe ana rangi ya kahawa nzito na tumbo jeupe. Ndege hawa hupiga mbizi kutoka urefu mkubwa ili kukamata samaki au ngisi. Huzaa ndani ya makoloni makubwa. Jike hutaga yai moja au mayai mawili, lakini kinda atokaye kwanza katika yai lake amsukuma ndugu wake mdogo nje ya tundu. Huyu afa kwa njaa au aliwa na ndege wa aina nyingine.

neg:
Tanganyika (ziwa)
Kuna spishi nyingi za samaki aina ya cichlidae zinazokadiriwa kuwa 250 na angalau spishi 75 za samaki wengine. Spishi nyingi wanaishi karibu na mwambao na hadi kina cha mita 180; chini yake kiwango cha oksijeni kinapungua mno. Lakini kiasi kikubwa cha samaki kinapatikana katikati ya ziwa, ila ni spishi chache tu, hasa spishi mbili za kapenta (inayoitwa pia dagaa) na spishi nne za sangala.

neg:
Ngamia
Ngamia ni wanyama wakubwa wa jenasi "Camelus" katika familia Camelidae inayowajumlisha pamoja na lama na vikunya wa Amerika Kusini. Spishi zote mbili wamezoea kuishi katika mazingira yabisi kama jangwa au nusu jangwa.

neg:
Panzi-bahari
Panzi-bahari wamepata mabadiliko ya kimofolojia katika historia yao na lile la kwanza ni matao ya kineva yaliyopanuka sana ambayo hutumika kama mahali pa kuingiza misuli, tishu zinazounganisha na mishipa katika kiunzi cha samaki. Matao haya mapana ni thabiti na imara zaidi, yakiumba hivyo kiungo imara kati ya uti wa mgongo na fuvu. Hatimaye hii inaruhusu uti wa mgongo mgumu na imara ambayo una manufaa katika kuruka. Kuwa na mwili mgumu wakati wa kuruka na kunyiririka hupatia panzi-bahari faida ya kupitia hewa, ikiongeza kasi yake na kuboresha lengo lake. Sifa hizi zinapatia panzi-bahari nguvu kubwa na kuwawezesha kuruka nje ya maji na kunyririka umbali wa ajabu bila kudhoofisha hewani. Mwishoni wa mnyiririko, hukunja mapeziubavu yao ili kurudi baharini, au kuweka mkia wao ndani ya maji ili kusukuma dhidi yai maji na kujiinua kwa mnyiririko mwingine, labda wakibadilisha mwelekeo. Umbo la mchirizo wa "bawa" unafanana na umbo la kubebwa na hewa la bawa la ndege. Samaki huweza kuongeza muda wake katika hewa wakiruka moja kwa moja ndani au kwa pembe kwa mwelekeo wa hewa inayoenda juu ambayo inayosababishwa na mchanganyiko wa mikondo ya hewa na bahari.

neg:
Chuchunge
Chuchunge ni watungishaji kwa nje. Kwa kawaida hutaga mayai na mara nyingi wananazalisha idadi ndogo ya mayai makubwa kuliko samaki wengine wa ukubwa wao, kwa kawaida katika maji ya kipwani ya kina kidogo, kama vile nyanja za nyasi-bahari. Mayai mengi yana kipenyo cha mm 1.5-2.5 na yana nyuzi za kujiambata. Yanatoa lava wakati yalipokua hadi kipenyo cha mm 4.8-11.

neg:
Punda
Punda ni wanyama wakubwa kiasi wa nusujenasi "Asinus" ya jenasi "Equus" katika familia "Equidae" wafananao na farasi mdogo. Spishi moja ("Equus kiang"), ambayo inatokea Asia, huitwa kiang'. Punda anayejulikana sana ni yule anayefugwa (Punda-kaya), lakini kuna punda porini pia. Watu huwatumia punda wafugwao kwa kubeba mizigo, kuvuta magari au kuwarakibu. Punda wanaweza kuzaliana na farasi lakini watoto wao (baghala au nyumbu) hawazai tena kwa kawaida.

neg:
Mamalia
Ukubwa unatofautiana sana, kuanzia spishi ndogo aina ya popo mwenye urefu wa sentimita 4 pekee hadi spishi kubwa nyangumi buluu mwenye urefu wa mita 33.

neg:
Koypu
Koypu (kutoka Kimapuche: koypu) au panya-mito (kutoka Kiingereza: river rat) ni mnyama mgugunaji mkubwa kiasi na spishi pekee ya familia Myocastoridae. Kinyume na jina lake “panya-mito” mnyama huyu si panya wa kweli, kwa sababu panya ni wana wa familia Muridae. Koypu wanatokea Amerika ya Kusini kwa asili lakini wamewasilishwa sasa katika Amerika ya Kaskazini, Ulaya, Asia na Afrika, na wafugaji wa wanyama-sufu hasa. Sikuhizi Kenya ni nchi pekee katika Afrika ambapo wanaendelea kuishi porini. Hata kama wanaendelea kutathminiwa kwa ajili ya sufu yao, katika nchi nyingi wanafikiriwa kama spishi mvamizi kwa sababu ya mwenendo wake mharibifu wa kula na kuchimba.

neg:
Ndovu
Tembo ni mamalia wakubwa wa jenasi Elephas na ‘Loxodonta’ za familia ya ‘Elephantidae’. Kuna spishi tatu tu za tembo zinazoishi mapaka leo: Ndovu-nyika au tembo wa vichakani wa Afrika (African Bush Elephant), ambao ni mkubwa kuliko wengine; tembo wa misituni wa Afrika (African Forest Elephant) na tembo wa Asia (Asian Elephant). Wanafanana lakini hawazaliani. Ndovu-misitu alitazamwa muda mrefu kama nususpishi ya Ndovu wa Afrika lakini wataalamu wamethibitisha ni spishi tofauti. Hufikia kimo cha mita 2 tu; anaishi hasa katika misitu ya Kongo. Spishi nyingine zote za tembo zimekoma.

neg:
Ngogo
Ngogo ni samaki wadogo hadi wakubwa kiasi na spishi nyingi zinaonyesha mabaka ya kuvutia. Wana paji la uso ngumu. Mapezi yanajumuisha pezimgongo na pezi lenye shahamu nyuma yake, mapeziubavu, mapezitumbo, pezimkundu na pezimkia. Tindi ya kwanza ya pezimgongo na mapeziubavu zimeshupazika kuwa miiba. Baadhi ya spishi hujulikana kwa tabia ya kiasili ya kuogelea tumbo juu, inayowapatia jina la ngogo juu-chini. Spishi nyingine, kajikijiki ("Synodontis multipunctatus"), ni kidusia wa kiota au ngogo-kekeo.

neg:
Wolverini
Wolverini (kutoka Kiing.: "wolverine", Kilat.: "Gulo gulo"), pia huitwa mlafi, karkajuu au cheche-dubu, ni spishi kubwa zaidi kati ya wanyama wanaoishi ardhini wa familia ya Mustelidae (cheche). Ni mla-nyama mnene mwenye misuli ambaye hufanana kwa karibu zaidi na dubu mdogo kuliko mustelidi wengine. Wolverini huwa wakatili na wenye nguvu nyingi kwa kuwiana na ukubwa wao, na huwa uwezo wa kuua mawindo yao makubwa zaidi kuwaliko.

neg:
Ndezi
Ndezi ni wagugunaji wakubwa wa familia Thryonomyidae ambao wana mnasaba karibu kiasi na nungunungu. Wanatokea mahali panyevu pa Afrika kusini kwa Sahara. Wamo miongoni mwa wagugunaji kubwa kabisa duniani. Mwili wao una urefu wa sm 35-60 na uzito wa kg 6-10. Wana manyoya magumu yenye rangi ya kahawa na vidoa kijivu na njano. Hula manyasi ya maji porini lakini katika maeneo ya kilimo hula mimea ya shamba kama muwa, muhogo n.k. Wanaweza kudidimiza hasara kubwa. Ndezi hufugwa sana huko Benini na Togo, na hata nchini Kameruni, Kodivaa, Gaboni, Gana, Nijeria, Senegali na Kongo wakulima wahimizwa kufuga wanyama hawa. Nyama yao ni nzuri sana.

neg:
Mkunga-ute
Ngozi inaunganishwa na mwili kwenye jongo la katikati la mgongo na kwenye tezi za ute na hujaa na karibu na theluthi ya kiasi cha damu ya mwili, ikitoa hisia ya gunia lililojaa na damu. Inadhaniwa kuwa hii ni utohozi kwa kukabiliana na mashambulio ya mbuai. Ngozi ya mkunga-ute wa Atlantiki, mwakilishi wa nusufamilia Myxininae, na mkunga-ute wa Pasifiki, mwakilishi wa nusufamilia Eptatretinae, hutofautiana kuwa mwisho huwa na nyuzi za misuli zilizomo ndani ya ngozi. Msimamo wa kupumzika wa mkunga-ute wa Pasifiki huelekea kuwa ameviringana, huku ule wa mkunga-ute wa Atlantiki umenyooka.

neg:
Goromwe
Goromwe ni samaki wa sakafu ya bahari wanaoishi katika maji kame ya pwani; hata spishi za goromwe zinazokaa kwa kina kikubwa huishi katika maji si zaidi ya kina cha m 400. Spishi fulani za jenasi "Harpadon" huishi katika milango ya mito yenye maji ya chumvi kidogo. Wanapendelea mazingira ya mchanga na huwa na rangi za mwili ambazo zinawasaidia kuwanyerereza katika mazingira kama hayo.

neg:
Fisi-maji
Fisi-maji ni wanyama wa maji baridi au wa bahari (spishi mbili) wa nusufamilia Lutrinae katika familia Mustelidae. Wanyawa hawa wana mwili mrefu na mwembamba wenye mkia mrefu na manyoyo laini. Fisi-maji hushinda takriban maisha yao yote majini au baharini. Huogelea kwa kutumia miguu yao yenye ngozi kati ya vidole. Mkia hutumika kwa kupiga mbio umbali mdogo. Spishi za maji baridi hula samaki hasa lakini pia vyura, kasa wa maji baridi, mabata wadogo, panya na wadudu iwapo hakuna samaki wengi. Fisi-bahari wanastahabu invertebrata wa bahari kama kaa, kamba, uduvi, samakigamba, konokono wa bahari na chani, lakini samaki pengine pia. Huzaa watoto 1-5. Spishi za maji baridi huchimba au hutafuta tundu au mti uliobopa mara nyingi lakini fisi-bahari huzaa majini.

neg:
Kunguru
Kumbukumbu ya visukuku vya kunguru (mifupa yao) inaonyesha kwamba walikuwa wengi sana Ulaya lakini husiano baina ya kunguru wa kabla ya historia hazieleweki vizuri. Kunguru wa makubwa ya jackdaw, kunguru rangi-mbili na kunguru domo-nene wanaonekana kuwa walikuwepo tangu zamani sana. Kunguru waliwindwa na binadamu hadi enzi ya chuma, kitu ambacho kinaonyesha mabadiliko ya spishi za kisasa. Kunguru wa Marekani hawana historia sahihi inayoaminika. Chakushangaza spishi nyingi zimekwisha hivi sasa baada ya uvamizi wa binadamu, katika visiwa kama Nyuzilandi, Hawaii na Grinlandi hasa.

neg:
Ngagi
Ngagi ni wanyama wakubwa wa jenasi "Gorilla" katika familia Hominidae. Ngagi wanaishi katika maeneo ya tropiki ya Afrika.

neg:
Hifadhi ya Serengeti
Kuna pia aina nyingine nyingi za wanyama, kati yao "watano wakubwa" wanaovuta watalii hasa yaani tembo, simba, chui, fisi, kifaru na nyati. Inakadiriwa mamalia 70 kubwa na baadhi ya spishi 500 avifauna (yaani ndege) hupatikana huko. Tofauti hii ya juu upande wa spishi ni shughuli makazi mbalimbali kuanzia misitu ya riverine, mabwawa, kopjes mbuga na misitu. Nyumbu bluu, swara, punda milia na nyati ni baadhi ya mamalia kubwa ambao kwa kawaida hupatikana katika kanda hii.

neg:
Hanithi
Hanithi ni samaki wakazi wa pwani yanayopatikana katika maeneo ya tropiki na nusutropiki, na mara kwa mara huingia katika maji ya wastani. Kutaga mayai na kuunganisha na shahawa kunafanyika baharini na lava wa samaki huhamia barani katika maji ya chumvi kidogo. Chakula chao ni samaki wadogo na gegereka (uduvi). Kwa kawaida ukubwa wa kipeo wa spishi zote ni takriban m 1 na uzito wa kipeo kg 10. Mwili una umbo la dulabu na mkato wa upande hadi upande una umbo la yai. Macho yao ni makubwa na yamefunikwa kwa sehemu kwa kope nono.

neg:
Mamba (mnyama)
Mamba ni mnyama mwenye uwezo mkubwa wa kung’ata kwa nguvu zaidi kuliko mnyama mwingine yeyote. Kwa mfano, mamba wa maji chumvi wanaopatikana Australia, wanaweza kung’ata kwa nguvu mara tatu zaidi ya samba au samba marara. Pia, taya la mamba lina uwezo wa hali ya juu wa hisi. Uwezo huo unazidi ule wan cha ya kidole cha mwanadamu. Hilo linawezekanaje ukizingatia kwamba ngozi ya mamba ina magamba? Taya la mamba limefunikwa kwa maelfu ya viungo vya hisi. Kila neva imeunganishwa na fuvu la kichwa. Mpangilio huo unalinda nyuzi za neva zilizo katika taya na kufanya sehemu fulani za taya kuwa na uwezo mkubwa wa kuhisi. Kwa sababu ya kuwa na uwezo huo, mamba huweza kutofautisha chakula na uchafu mdomoni mwake. Hilo pia linamwezesha mamba jike kubeba watoto wake kwa kutumia mdomo bila kuwaua.

neg:
Lama (mnyama)
Lama mzima ana kimo cha mita 1.7–1.8 juu ya kichwa, na uzito wa kilo 130–200. Wakati wa kuzaliwa, lama mchanga ana uzito wa kilo 9 hadi 14. Kwa kawaida, lama wanaishi miaka 15–25, na lama wengine wamejulikana kuishi zaidi ya miaka 30.

neg:
Chuchunge
Chuchunge wa baharini hula kitu chochote na kujilisha kwa miani, mimea ya baharini kama vile nyasi-bahari, planktoni, invertebrata, kama vile vipepeo-bahari na gegereka, na samaki wadogo. Angalau katika kisa cha spishi fulani za kinusutropiki wachanga ni wa mbuai zaidi kuliko wapevu. Baadhi ya spishi za kitropiki hujilisha kwa wanyama wakati wa mchana na kwa mimea wakati wa usiku, lakini spishi nyingine zinabadilishana kati ya ugwizi majira ya joto na ukulamimea majira ya baridi. Kwa zamu yao huliwa na samaki wengi muhimu kwa ekolojia na kwa biashara, kama vile sulisuli, nguru na papa, na hivyo ni kiungo kikuu kati ya viwango-trofia.

neg:
Nyasi-bahari
Nyanja za nyasi-bahari ni mifumekolojia anuwai yenye kuzalisha, na zinaweza kuhifadhi mamia ya spishi zinazohusishwa kutoka kwa faila zote, kwa mfano samaki wachanga na wapevu, miani na viani ya kiepifiti na inayoishi huria, moluska, daa-manyoya na minyoo-kuru. Spishi chache zilizingatiwa awali kujilisha moja kwa moja kwenye majani ya nyasi-bahari (kwa sababu moja maudhui yao ya chini ya lishe), lakini ukaguzi wa sayansi na mbinu bora za kufanya kazi zimeonyesha kuwa kula kwa nyasi-bahari ni kiungo muhimu katika mfuatano wa ulishano, na kulisha mamia ya spishi zinazojumuisha kasa, nguva, samaki, mabata bukini, mabata-maji, chani na kaa. Spishi fulani za samaki ambazo zinatembelea au kujilisha kwa nyasi-bahari hulea wachanga wao kwenye kapa au miamba ya kupakana.

neg:
Vertebrata
Vertebrata wako kote duniani kwenye mabara yote na aina mbalimbali za mazingira kuanzia nchi kavu, baharini hadi tako la bahari na hewani (ndege). Takriban spishi 58.000 zinajulikana. Ni wananyama wakubwa maana wanyama wasio na uti wa mgongo kwa jumla ni wadogo zaidi hadi wadogo sana.

neg:
Nyangumi
Spishi nyingi za nyangumi ni kubwa sana. Nyangumi buluu (Blue whale) anaweza kufikia uzito wa tani 200 na urefu wa mita 33. Nyangumi wadogo ni hasa familia ya pomboo ambao wale wadogo wanafikia urefu wa mita na nusu tu.

neg:
Panzi-bahari
Panzi-bahari huishi katika bahari zote, hasa katika maji vuguvugu ya tropiki na ya nusutropiki. Hupatikana katika kanda ya epipelago, tabaka la juu la bahari hadi kina cha takriban m 200. Mara nyingi hujulikana kama "kanda ya nuru ya jua" kwa sababu ni mahali ambapo nuru nyingi ipo. Karibu uzalishaji wote wa msingi, au usanidimwanga, hutokea katika kanda hii. Kwa hivyo, wengi sana wa mimea na wanyama huishi eneo hili na wanaweza kutofautiana kutoka kwa planktoni hadi papa. Ingawa kanda ya epipelago ni eneo la kipekee kwa aina mbalimbali za viumbehai, pia ina vikwazo vyake. Kutokana na unamnanamna mkubwa wa viumbehai, kuna idadi kubwa za mahusiano ya mawindo na mbuai.

neg:
Mnandi-pwani
Minandi-pwani ni ndege wa bahari wa jenasi "Fregata", jenasi pekee ya familia Fregatidae. Wana domo refu lenye ncha kwa kulabu, mabawa marefu na mkia wenye panda. Rangi yao ni nyeusi; jike ana tumbo jeupe na dume ana mfuko wa koo mwekundu ambao anaweza kumvimbisha ili kumvutia jike. Ndege hawa hawaogelei na watembea kwa shida, kwa hivyo wako hewani takriban saa zote. Wanaweza kukaa hewani hata zaidi ya wiki moja. Kama shakwe-waporaji, huonekana mara nyingi wakipora mateka kwa ndege wengine, lakini chakula chao hasa ni samaki, ambao huwakamata wakiruka, na kwa kiasi kidogo zaidi makinda ya ndege. Jike hutaga yai moja au mayai mawili juu ya mti au ardhini au juu ya mwamba wa pwani.

neg:
Kifimbo (samaki)
Kifimbo wa pwani za Afrika ya Mashariki ni mkubwa kuliko spishi zote nyingine na ana uzito wa kipeo wa kg 10.0 na urefu wa sm 104. Spishi nyingine ni sm 25-50 kwa kipeo. Rangi yao ni ya fedha kwenye mbavu na kijivu hadi kijani-zaituni mgongoni. Kijivu kwenye magamba huunda mistari myanana myembamba mara nyingi ambayo hunyumbuka urefu wa mbavu kutoka kwa matamvua mpaka mkia. Vitako vya mapezi mbavuni pengine ni njano.

neg:
Mamba (mnyama)
Mamba au ngwena ni spishi kubwa za reptilia za oda Crocodilia. Mamba wanaishi majini na hupatikana maeneo mengi ya kitropiki katika Afrika, Asia, Australia na Amerika. Mamba hupenda kuishi katika maji baridi kama vile maziwa, mito, ardhi tepe-tepe. Mamba hula hasa wanyama wenye uti wa mgongo kama vile samaki, reptilia na mamalia na wakati mwingine hata wale wasio na uti wa mgongo kama vile jamii ya konokono , moluski na kaasi kutegemeana na aina yao hasa. Mamba bado ni mlolongo wa viumbe wa kale na husemekana kuwa wamekadiriwa kidogo mno, tangu enzi zile za mirosana.

neg:
Kangaruu
Kangaruu (kutoka Kiing.: kangaroo) ni jina la wanyama mamalia wa spishi mbalimbali walio wenyeji wa Australia. Wote ni wala majani wanaobeba watoto wao wachanga ndani ya pochi ya ngozi iliyopo nje ya mwili juu ya tumbo wakiwa spishi zinazojulikana zaidi ya wanyama wa ngeli ndogo ya marsupialia. Familia ya spishi zao huitwa kwa jina la bioloja "Macropodidae" yaani wenye miguu mikubwa (Kigiriki "makrós" (kubwa) na "poús" (mguu)). Kuna spishi zaidi ya 60 zinazojulikana.

neg:
Mnyama
ingawa lugha hii hutumiwa tu kwa wanyama wakubwa zaidi, kwa kawaida wenye uti wa mgongo (kwa Kilatini: Chordata).

neg:
Mkunga (samaki)
Mikunga ni samaki waliorefuka wenye urefu wa sm 5 katika Mkunga Taya-moja ("Monognathus ahlstromi") hadi m 4 katika Mkunga-chui Mkubwa Mwembamba. Waliokomaa wana uzito kutoka g 30 hadi zaidi ya kg 25.

neg:
Ndovu
Ndovu au tembo ni aina za wanyama wenye umbo kubwa kupita wanyamapori wote. Watoto wake wakizaliwa hufikia kg 100 na ndovu mzima huwa na uzito wa tani 2 hadi 5; kimo ni hadi m 4.

neg:
Sokwe Mtu
Masokwe mtu ni wanyama wakubwa wa jenasi "Pan" katika familia Hominidae (masokwe wakubwa). Masokwe hawa wanaishi katika maeneo ya tropiki ya Afrika.

neg:
Nyoka-maji
Spishi moja, nyoka-nyumbani mweusi ("Lycodonomorphus inornatus") ni tofauti na spishi nyingine za jenasi hii. Haiishi majini na inaweza kuingia nyumba. Hula mijusi, nyoka wengine na wagugunaji wadogo. Nyoka huyu ni mrefu kuliko wenzake, hadi sm 130.

neg:
Nyamera (jenasi)
Nyamera ni wanyamapori wakubwa wa jenasi "Beatragus" na "Damaliscus" katika familia Bovidae. Kwa asili jina hili lilitumika kwa nususpishi "D. korrigum topi", lakini siku hizi spishi na nususpishi zote huitwa nyamera mara nyingi. Majina mengine ni hirola, jimela, sasabi na tiang. Wanatokea savana za Afrika tu. Rangi yao ni ya mchanga inayoelekea nyekundu au kijivu mara nyingi. Wana mabaka meusi mwilini, miguuni na kichwani, isipokuwa hirola, na nyamera baka-nyeupe ana baka nyeupe kwa pua na paji. Kichwa chao ni kirefu kama kile cha kongoni lakini pembe zao hazina umbo wa zeze. Wanyama hawa hula manyasi.

neg:
Ndovu
Tembo mkubwa kupata kuishi alikuwa huko Angola na kupigwa risasi mnamo mwaka 1956. Tembo dume huyu alikuwa na uzito wa kg. 12,000, akiwa na kimo mpaka mabegani cha mita 4.2, mita moja zaidi kuliko tembo wa sasa wa Africa. Tembo wadogo, kama saizi ya ndama, au nguruwe mkubwa, waliishi zamani sana, huko visiwa vya Crete.

neg:
Hifadhi ya kisiwa cha Rubondo
Kisiwa cha Rubondo ni makazi na mazingira muafaka ya kuzaliana samaki wakiwemo sato na sangara. Sangara huweza kuwa na ukubwa wa hadi kilo 100.

neg:
Ndovu
Kama ilivyo kwa binadamu, wanapokuwa wanazoea kutumia sana mkono wa kulia ama kwa wengine wa kushoto, vivyo hivyo tembo nao huwa na ubobezi katika kutumia aidha pembe ya kushoto au kulia. Pembe inayotumika sana, huitwa penge kuu, kuwa fupi kidogo, na iliyolika kidogo kwenye ncha yake kutokana na matumizi. Tembo wote wa Afrika, dume na jike, huwa na pembe kubwa zinazoweza kufikia mita 3 kwa urefu na uzito wa kilo tisini. Tembo wa Asia huwa na pembe kwa dume pekee, lakini pembe zao huwa nyembamba na nyepesi, huku nzito kuliko zote kwao ilikuwa na uzito wa kg 39 Pembe kwa spishi zote huundwa kwa kalsiamu fosfeti, huku sehemu ya tishu hai ikiwa ni ndogo mno. Watu hutaka kupata pembe za tembo kwa wingi nao kumepelekea sana kuadimika kwa tembo hao kutokana na uwindaji wa tembo.

neg:
Kaa (mnyama)
Kaa wanapatikana katika bahari zote duniani, lakini kaa wengi wanaishi kwenye maji baridi na nchi kavu, hata kwenye sehemu za kitropiki. Kaa wana ukubwa mbalimbali kwa mfano kuanzia pea crab mwenye urefu wa milimita kadhaa, mpaka kwa kaa wa Kijapani (Japanese spider crab wenye mpaka jumla ya urefu (pamoja na miguu yake) wa mita 4.

neg:
Papa (samaki)
Papa ni kundi la spishi 500 za samaki wenye kiunzi cha gegedu badala ya mifupa. Gegedu ni dutu ya kunyambuliwa kama mpira mgumu lakini laini kuliko mifupa kamili. Karibu spishi zote za papa wanaishi katika maji ya chumvi baharini.

neg:
Panya (Rattus)
Panya wa kweli hutofautishwa na panya pori kwa ukubwa, huku panya wakiwa wakubwa kidogo kuliko panya pori. Familia ya muroid ni kubwa na tata. Na jina panya (kwa kimombo ‘rat’) na panya pori (kwa kimombo ‘mouse’) yakiwa si maalumu sana katika uainishaji wa wanyama.

neg:
Mnyamapochi
Spishi zilizo nyingi ziko Australia na visiwa vya karibu kama Nyugini. Nyingine zinatokea Amerika ya Kusini. Wanyamapochi wanaojulikana zaidi ni kangaruu.

neg:
Ngiri
Ngiri, gwasi au mbango (ing. "warthog") ni wanyama wa jenasi "Phacochoerus" katika familia Suidae. Hawa ni aina za nguruwe-mwitu wenye sugu kubwa kichwani, madume hasa (sababu ya jina kwa Kiingereza: warthog). Wana pamba ndefu, zile za dume ndefu kuliko zile za jike. Hula manyasi, mizizi, beri na matunda mengine, gamba la miti, nyoga na hata mayai, mizoga na pengine wadudu na wanyama wadogo. Wakila hupiga magoti ya mbele na wakitoroka kitisho huweka mkia juu wima.

neg:
Wolverini
Wolverini mzima ana ukubwa wa mbwa wa kawaida, urefu kwa kawaida kuanzia 65 hadi 107cm, mkia wa 17-26cm, na uzito wa 9-25kg, ingawa madume wakubwa waweza kuwa na uzito hadi 32kg. Madume wana ukubwa ulio wa 30% kubwa zaidi kuliko wa wajike. Wao ni mustelidi wakubwa zaidi wa kiardhi kati ya wote; ota-bahari na ota mkubwa wa Amazoni wazidi ukubwa wa wolverini.

neg:
Mdudu-gamba
Wadudu-gamba ni wadogo. Kwa kawaida kiwiliwili chao kina urefu wa mm 1-5, lakini spishi za familia kadhaa ni kubwa zaidi, hata mpaka mm 35. Majike huchoza kifuniko cha nta ambacho kinaweza kikubwa kuliko mdudu mwenyewe. Kifuniko hiki kinafanana mara nyingi na gamba la samaki au reptilia (asili ya jina lao), lakini nta inaweza kutoka kama nyuzi nyeupe nyembamba, kama kwa Pseudococcidae (vidukari-sufu). Majike hawana mabawa wala miguu lakini madume wana miguu angalau, na pengine mabawa pia, kwa sababu wanaihitaji ili kutafuta majike. Kwa kweli majike huhifadhi umbo wa lava ambayo huitwa neotenia (neoteny). Kama madume wakiwa na mabawa yale ya nyuma yamepungua, mara nyingi mpaka alama tu.

neg:
Cheche (samaki)
Spishi mbili za cheche ni "Megalops atlanticus" (cheche wa Atlantiki) na "Megalops cyprinoides" (cheche wa Indo-Pasifiki). Cheche wa Atlantiki hupatikana pwani ya Atlantiki ya Magharibi kutoka Virginia mpaka Brazili, kupitia pwani ya Ghuba ya Mexico, na katika Bahari ya Karibi. Cheche pia hupatikana pwani ya Atlantiki ya Mashariki kutoka Senegali hadi kusini mwa Angola. Cheche wa Indo-Pasifiki hupatikana pwani ya Afrika ya Mashariki, kusini-mashariki kote mwa Asia, Japani, Tahiti na Australia.

neg:
Bocho
Kama wengi wa samaki-chambo wengine wana kichwa kipana sana na kinywa kikubwa kinachobeba meno marefu na makali yaliyopindika nyuma. Pia kama vile samaki-chambo wengine mwiba wa kwanza wa pezimgongo umebadilishwa katika kifaa cha uvuvi kwa mshipi (illicium) kinachobeba chambo cha umbo wa kibonge chenye nyama (esca). Kifaa cha uvuvi kiko kwenye ncha ya pua juu ya kinywa na hutumika ili kuvutia mawindo. Mabocho pia wana miiba miwili au mitatu ya pezimgongo iliyopo nyuma zaidi kichwani na pezimgongo tofauti lenye miiba mmoja hadi mitatu lililopo nyuma zaidi kwenye mwili mbele ya pezi-shahabu. Katika jenasi za asili za mabocho ("Sladenia" na "Lophiodes"), miingilio ya matamvua huendelea hadi mbele ya misingi iliyorefuka ya mapeziubavu. Katika jenasi zilizogeuka ("Lophiomus" na "Lophius"), na katika samaki-chambo wengine wote, miingilio ya matamvua haiendelei hadi mbele ya misingi ya mapeziubavu. Mabocho wakubwa kabisa huweza kuzidi urefu wa m 1.5.

neg:
Primates
AIna ndogo ya primates ni Lemuri-panya ya Berthe yenye urefu wa sentimita 10 pekee na uzito wa gramu 38. Aina kubwa ni ngagi (gorilla) yenye kilogramu hadi 275,

neg:
Kiboko (mnyama)
Kimo cha mbegani kinafikia mita 1.5 na urefu wake hadi mita 4.5. Uzito wake ni kati ya kilogramu 2700 na 4500 kg. Hivyo kiboko inashindana na kifaru juu ya cheo cha kuwa mnyama mzito wa pili kwenye nchi kavu baada ya tembo. Akikimbia hufikia mwendo wa kilomita 48 kwa saa ingawa kwa muda mdogo tu. Viboko huishi majini na nchi kavu, hasa kwenye maziwa na mito ambako viboko dume huishi kwenye sehemu kubwa ya mto na jike na watoto 5 mpaka 30. Wakati wa mchana hubaki wametulia kwa kukaa ndani ya maji au matope; kuzaliana na kuzaa watoto vyote hutokea ndani ya maji. Hujitokeza nyakati za giza kula nyasi. Wakati viboko hupumzika pamoja ndani ya maji, wakati wa kula nyasi hutawanyika na hakuna mipaka.
Licha ya kufanana kimaumbile na nguruwe na wanyama wengine wenye kwato nne, wanyama ambao wanachimbuko moja la karibu la uhai ni "sesataseani", (nyangumi, porpoises nk.) ambako walitoka zaidi ya miaka milioni 55 iliyopita. Mnyama wa kale asili ya nyangumi na kiboko aligawanyika kutoka jamii nyingine za wanyama wenye kwato nne mnamo miaka milioni 60 iliyopita. Mabaki ya kale zaidi ya kiboko ni ya jenasi Kenyapotamus katika Afrika, wa tangu miaka milioni 16 iliyopita.

neg:
Panzi-bahari
Viumbehai vidogo kama vile panzi-bahari ni malengo kwa viumbe vikubwa zaidi. Huwa na wakati mgumu hasa wa kutorokea mbuai na kuishi mpaka waweze kuzaa, inayosababisha kuwa na ukakamavu wa chini. Pamoja na shida za uhusiano, visababishi vya mazingira yasiyo hai pia vinachangia. Mikondo ya bahari yenye nguvu huwafanyia samaki wadogo vigumu sana kuishi katika makazi haya. Utafiti unadokeza kwamba visababishi vigumu vya mazingira katika makazi ya panzi-bahari yamesababisha mageuko ya mapezi yaliyobadilika. Kwa matokeo ya haya, panzi-bahari wamepata uteuzi wa asili ambapo spishi hupata sifa za kipekee ili kukabiliana na mazingira yao. Wakiruka angani, panzi-bahari huwaepuka mbuai wao. Ongezeko hili la kasi na uwezo wa kugeuka haraka ni faida ya kuokoka kwa panzi-bahari ikilinganishwa na spishi nyingine katika mazingira yao. Pia imependekezwa kwamba kuruka angani siyo tu maarifa ya kuepuka mbuai, kwa sababu panzi-bahari wameonwa wakiruka kutoka kwa maji bila kuwepo kwa mbuai. Nadharia nyingine pia zimependekezwa zinazojumuisha kuokoa nishati na kuingia kwenye mazingira tajiri kwa chakula .

neg:
Chui
Chui ni mnyama mwindaji anayewinda kimyakimya sana. Ingawa ni mdogo kuliko wanyama wote wa jenasi ya Panthera, chui bado anaweza kuwinda mnyama mkubwa kwasababu ya fuvu lake kubwa lenye taya zenye nguvu. Ukilinganisha na paka mwili wake ni mrefu zaidi na miguu yake ni mirefu. Urefu wa kichwa na mwili wake ni kati ya sm 125 na 165 na mkia wake unakaribia sm 60 mpaka 110. Urefu wa mabega ni sm 45 mpaka 80. Chui dume ni wakubwa 30% zaidi ukilinganisha na jike, kufikia uzito wa kg 37 mpaka 91 ukilinganisha na jike wenye kg 28 mpaka 60. Chui wenye miili mikubwa hupatikana kwenye maeneo yaliyojitenga na wanyama wengine wala nyama hasa toka kwa wale jamii ya paka wakubwa waliozoeleka kama vile simba na chui wakubwa wenye milia,"tigers".

neg:
Nyegere
NYEGERE (Honey burger)
a.k.a "The fearless animal"
TABIA NA MAMBO YAKE MENGINE
Nyegere ni mnyama mwenye wivu na
mapenzi makubwa sana kwa jike
lake, hutembea nyuma ya jike huku
akiwa ameziba sehemu za siri za jike,
hata jani tu likiigusa sehemu ya siri
ya jike litararuliwa na kupokea
kichapo cha hatari,maana wivu wake
ni kuwa jani laitakuwa "limefaidi
utamu" wa jike
Nyegere anaweza kununua ugomvi
mpaka kijiji cha sita, walina asali
ndio waathirika wakubwa wa hasira
za Nyegere,anaweza kuujambia
mzinga akala kidogo asali na
kupeleka kwa mke,mlina asali akifika
na kupakua, nyegere ana uwezo ya
kufuatilia harufu ya aliyeiba asali
yake mpaka nyumbani, na akifika
anavunja mlango na kuingia ndani
na kumvamia mwizi wa asali yake
(ukizingatia milango ya vijijini si
imara). Watu wengi vijini
wameuwawa kwa namna hii.
Huko Singida aliwahi kusafiri zaidi ya
kilomita saba usiku kwa usiku
anafuata harufu ya mtu aliyelina
mzinga wa asali aliyoijambia,
alipofika akavunja mlango na kukuta
wamelala watu wanne kwenye mkeka
mmoja,akabagua yule mwizi wake,
akagawa kichapo halafu akarudi
porini kimya kimya
Ni mnyama mdogo anayekula nyoka,
kenge, majani, matunda, kenge,
mizoga ya binadamu, chui, simba,
duma, ndege n.k...kwa kifupi anakula
kila kitu na ngozi yake ni ngumu
sana kiasi kwamba mishale na mikuki
au risasi ni ngumu kupenya..ukitaka
kumuua ni kumpiga katika fuvu la
kichwa chake na kitu kizito au risasi
kichwani,katika guines world book of
records yeye ndio the most fearless
creature on the planet mwili wake
haudhuriki na sumu ya nyoka wa
kawaida na ikitokea ameumwa na
nyoka mwenye sumu kali na sumu
ikapenya kwenye damu yake
itamfanya alale kwa masaa kadhaa tu
kisha ataendelea na mambo yake.
Ana meno makali/magumu sana
yenye uwezo wa kupasua hata jumba
la kobe. .Ashawahi kukutwa
akipigana na simba na hata tembo
na vifaru katika nyakati tofauti.
Ni mvivu katika maswala ya nyumba
yake hivyo basi anapojisikia uvivu
hujilaza sehemu yoyote
inayomfaa..ishaonekana akiwa
kajiliza katika pango la mbwa mwitu
kama kwake.
Wanapatikana India,Kusini
magharibi barani Asia na Afrika.

neg:
Bata bukini
Mabata bukini ni ndege wakubwa wa maji wa familia ya Anatidae. Wanaainishwa katika nusufamilia Anserinae pamoja na mabata-maji. Mabata bukini ni ndege wakubwa sana lakini wadogo kuliko mabata-maji. Wana domo pana pia lakini shingo yao ni fupi zaidi. Wana rangi mbalimbali kama kahawia, nyeupe na nyeusi kadiri ya spishi. Hula mimea na pengine wadudu na nyungunyungu. Wanaweza kuwa wasumbufu wakiingia mashamba. Tago lao limejengwa kwa vijiti, manyasi n.k. karibu na maji na limetandikika na manyoya mororo.

neg:
Pweza mwigaji
Pweza mwigaji ni pweza mdogo, anayekua kufikia [urefu]] wa karibu sentimita 60 (futi 2), ikiwa ni pamoja na mikono, yenye kipenyo kinachokaribia penseli katika upana. Rangi ya asili ya pweza ni kahawia ang’avu/rangi ya mchanga, lakini kawaida huonekana na rangi liko zaidi ya mistari myeupe na kahawia kuwaogofya mahasimu kwa kuiga spishi zenye sumu na viumbe wa baharini wa matata wenye mipaka kwa maeneo yao. Uwezo wake wa kubadili umbo ndio sababu ya kupewa jina pweza "mwigaji", na ndio ulinzi wake mkuu licha ya kamafleji.

neg:
Chuchunge
Chuchunge wa baharini kwa kawaida ni samaki wa makundi wanaojilisha karibu na uso wa maji. Kwa mfano chuchunge wa bahari ya kusini "Hyporhamphus melanochir" hupatikana katika ghuba tulivu, bahari za kipwani na milango ya mito yaliyozunguka Australia ya kusini katika maji hadi kina cha m 20. Spishi hii huunda makundi karibu na uso wa maji usiku lakini kuogelea karibu zaidi na sakafu ya bahari wakati wa mchana, hasa kati ya nyanja za nyasi-bahari.

neg:
Nyangumi
Nyangumi ni jina la jumla la mamalia wa majini wa oda ya Cetacea. Neno nyangumi wakati fulani humaanisha wanyama wote wa oda ya Cetacea, lakini katika lugha ya kawaida huwaacha wanyama wa familia ya Delphinoidea, kama vile pomboo.

neg:
Mkunga Mfyonzaji
Mikunga wafyonzaji huishi zaidi katika maji ya pwani, ingawa spishi kadhaa (k.m. "Geotria australis", "Petromyzon marinus" na "Entosphenus tridentatus") husafiri umbali mkubwa kiasi katika bahari wazi kama inavyothibitishwa na ukosefu wao wa kutengwa kwa uzazi kati ya idadi. Spishi kadhaa hupatikana katika maziwa yaliyozungukwa kwa ardhi. Hupatikana katika maeneo mengi ya wastani lakini hawatokei katika Afrika. Lava zao (amoseti) zina uvumilivu mdogo kwa maji ya joto kiasi, ambalo linaweza kueleza kwa nini hawasambawi katika kanda za tropiki.

neg:
Hifadhi ya Serengeti
Kuna idadi kubwa ya wanyamapori. Serengeti pamoja na Masai Mara inajulikana hasa kwa uhamisho wa kila mwaka wa zaidi ya milioni moja ya nyumbu wanaovuka mto Mara. Ndiyo gura ya wanyama kwenye ardhi iliyo kubwa na ndefu zaidi duniani, ambao huwa tukio la nusu mwaka. Uhamiaji huo ni moja ya maajabu kumi ya asili ya ulimwengu ya kusafiri.

neg:
Mkunga-ute
Mikunga-ute ni wanyama wa baharini wa oda Myxiniformes katika ngeli Myxini wanaofanana na mikunga wa kawaida lakini ni wanyama tofauti sana. Wao ni ukoo wa kale wa samaki bila mataya. Ndio wanyama pekee wanaojulikana walio na fuvu lakini wasio na uti wa mgongo, ingawa wana vetebra zilizonywea. Pamoja na mikunga wafyonzaji (ngeli Hyperoartia) wanaunda ngeli ya juu Cyclostomata (maana: wenye kinywa cha mviringo).

neg:
Papa (samaki)
Papa wengi ni wavindaji wanaokula samaki na wanyama wengine wa baharini. Spishi kadhaa wanahofiwa kwa sababu kushika wanadamu. Lakini papa wakubwa sana hula planktoni kama nyangumi wakubwa.

neg:
Nyangumi
Nyangumi huonwa kama ni wawindaji mara zote, lakini chakula chao ni kuanzia plankitoni mpaka samaki wakubwa kabisa, na wakati mwingine wanyama wengine wa baharini, hata nyangumi wengine. Nyangumi hasa wale wenye nundu mgongoni na wale wa bluu wanakula tu kwenye maji ya aktiki, ambapo humeza vitoweo vyao pamoja na maji mengi, na baadae kutoa maji kupitia baleen huku wakibakiza vitoweo vyao kinywani.

neg:
Ubongo
Bongo za binadamu na jamaa wengine wa nyani huwa na miundo sawa na bongo za mamalia wengine, lakini ni kubwa ikilinganishwa na ukubwa wa mwili. Wingi wa ukubwa huu hutokana na upaukaji mkubwa wa gamba, ukilenga hasa katika maeneo yanayohudumia kuona na mawazo ya awali. Mtandao wa mchakato wa kuona katika jamaa ya nyani ni chanagamano sana, ikijumuisha angalau maeneo 30 yanayoweza kutofautika, ikiwa na miunganiko ya mitandao ya kuajabia. Haya yote yakichukuliwa pamoja, uchakataji wa hisi za kuona hutumia zaidi ya nusu ya gamba-jipya ya wanyama jamaa ya nyani. Sehemu nyingine ya ubongo ambayo imekuwa kubwa zaidi ni gamba-mbele ya ubongombele, ambayo kazi ni vigumu kueleza kwa maneno machache, lakini inayohusika na upangaji, kumbukumbu inayotumika, motisha, tahadhari, na udhibiti utendaji.

neg:
Nyati wa Afrika
Nyati au mbogo (jina la kisayansi: "Syncerus caffer") ni mnyama wa Afrika. Hana uhusiano wa karibu na nyati-maji wa Asia aliye mkubwa zaidi kidogo, lakini asili yake haieleweki. Kutokana na tabia yake isiyotabirika na inayomsabibisha kuwa hatari sana kwa binadamu, nyati wa Afrika hafugwi, kinyume na mwenzake wa Asia.

neg:
Nungunungu
Nungu ni miongoni mwa spishi 29 za wanyama wagugunaji (rodent) wa familia ya Erethizontidae au Hystricidae. Nungu wanatofautiana kwa ukubwa. Nungu aitwaye Rothschild's Porcupine wa Amerika ya Kusini ana uzito pungufu ya kilo moja; wa Afrika anaweza kukua mpaka kufikia kilo 10. Familia mbili hizi za nungu ni tofauti kabisa na ingawa wote wapo kwenye tawi la Hystricognathi wa oda ya Rodentia, hawahusiani sana. Nungu kumi na moja wa Dunia ya kale, wengi walikuwa ni wa nchi kavu huku wakiwa wakubwa kidogo na wana miiba iliyojikusanya kwa makundi. Inaaminika kuwa wametokana na hystricognaths wengine takribani miaka milioni 30 mapema zaidi kuliko nungu wa dunia ya leo.
Nungu wa dunia ya leo wana umbo ndogo kwa kawaida (japokuwa nungu wa Amerika ya Kaskazini wanafikia kama sm 85 kwa urefu na uzito wa kilogramu 18), huku miiba yao ikiwa imejishikiza mmoja mmoja badala ya kwa makundi na ni wakweaji wazuri, na hutumia muda wao mwingi juu ya miti. Nungu wa dunia ya leo miiba yao ilijitokeza na kukua kwa kujitegemea na wanahusiana zaidi na familia nyingine za wanyama wagugunaji kuliko namna wanavyofahamiana na nungu wa dunia ya kale. Nungu kwa wastani wana uwezo wa kuishi muda mrefu na wanashikilia rekodi miongoni mwa familia yao ya rodent kwa kuishi kwa kiasi cha muda mrefu zaidi, ambayo imevunjwa hivi karibuni na panya aina ya Naked Mole Rat (Heterocephalus glaber).

neg:
Ubongo
Gamba la ubongondio ni sehemu ya ubongo inayotofautisha tofauti kati ya mamalia na wauti wengine, jamii ya nyani kutoka kwa wanyama wengine, na binadamu na wanyama wengine wa jamii ya nyani. Ubongonyuma na ubongokati wa mamalia kijumla huwa sawa na yale ya wauti wengine, lakini tofauti kubwa hutokea katika ubongombele, ambao haujakuwa kwa ukubwa tu, bali pia umebadilika katika umbo. Miongoni mwa wauti wasio mamalia , sehemu ya juu ya ubongonyuma imefunikwa kwa safu zisizo tete kwa ulinganisho ziitwazo paliamu. Katika mamalia, paliamu hugeuka na kuwa katika muundo moja changamani wa safu 6 iitwaye gamba-jipya au "gamba-sawa." Katika jamii ya nyani, gamba-jipya imekuwa kubwa sana, hasa sehemu iitwayo ndewe ya mbele. Kwa binadamu, upanukaji huu wa ndewe ya mbele hukithiri, na sehemu nyingine za gamba pia huwa kubwa kabisa na changamani. Haipokampasi ya mamalia pia ina muundo tofauti.

neg:
Kuzi (samaki)
Kuzi ni wadogo, spishi kubwa kabisa, kuzi wa Kalifornia ("Atherinopsis californiensis"), anafikia urefu wa sm 44 lakini wengi zaidi ni chini ya sm 20 na kadhaa hazikuandikwa kwa zaidi ya sm 5. Kwa kawaida mwili umerefuka. Hulka bainifu zinajumuiya mapezimgongo mawili yaliyojitokeza sana, lile la kwanza likiwa limeundwa kwa miiba kinamo na lile la pili likiwa na mwiba mmoja unaofuatiwa na tindi laini. Pezimkungu pia lina mwiba mmoja unaofuatiwa na tindi laini. Mapeziubavu huwa juu na hakuna mrabafahamu. Kuna mlia mpana wa rangi ya fedha mbavuni. Magamba ni makubwa kiasi.

neg:
Mnyama Ngozi-miiba
Wanyama ngozi-miiba (kutoka Kiholanzi ) ni wanyama wa bahari ambao wana ngozi yenye miiba na ulinganifu wa pembetano ingawa wahenga wao walikuwa na uwenzipacha. Hata lava wao wana uwenzipacha lakini hukuza pande tano wakiwa wazima. Mifano ya wanyama ngozi-miiba ni viti vya pweza, changa-maji, shashile, chani na kojojo.

neg:
Mkunga (samaki)
Mikunga wengi sana huishi katika maji kame ya bahari na huingia kwenye mchanga, matope au katikati ya miamba. Takriban spishi zote za mikunga hukiakia usiku na kwa hivyo huonekana kwa nadra. Wakati mwingine huonekana wakiishi pamoja katika mashimo yaitwayo "mashimo ya mikunga". Spishi fulani za mikunga huishi katika maji ya kina kirefu zaidi ya matako ya mabara na ya miteremko yao yenye kina cha hadi m 4,000. Wanajenasi wa "Anguilla" hukaa maji baridi kwa muda mrefu, lakini hata hawa wanarudi baharini ili kuzaliana.

neg:
Nyangumi
Mwili wa nyangumi umeungana. Miguu ya mbele, imekaa muundo wa kasia. Mwishoni mwa mkia kuna tiara, au pezi la mkia, ambalo lina saidia kwenye mwendo hasa wima tofauti na kwa mwendo mlalo wa samaki. Japokuwa nyangumi hawana miguu ya nyuma, lakini baadhi yao wanamiguu isiyokamilika; iliyojificha ndani ya miili yao. Spishi nyingi za nyangumi wana pezi migongoni mwao inayojulikana kama pezi la mgongoni.

neg:
Wapiti (mnyama)
Wapiti (kutoka Kiing.: wapiti, Kisayansi: "Cervus canadensis") ni kulungu mkubwa wa Amerika ya Kaskazini na madume wa spishi wana pembe kichwani.

neg:
Ngole
Nyoka huyu ni mrefu kiasi, kwa wastani sentimeta 100-160 lakini anaweza kufika zaidi ya sm 180. Kichwa chake kina umbo wa yai na macho makubwa. Magamba ya mgongo ni membamba na yana miinuko mikubwa kiasi. Rangi ya madume ni kijani na kingo za magamba ni nyeusi au buluu, lakini majike wanaweza kuwa kahawia. Kuna namna nyeusi pia.

neg:
Mkunga (samaki)
Mikunga ni samaki wa baharini na/au maji baridi katika oda Anguilliformes walio na umbo la nyoka.

neg:
Nyangumi
Nyangumi kwa wastani wanaishi miaka 40 mpaka 90, kulingana na aina zao na mara chache hufanikiwa kiushi zaidi ya karne moja. Hivi karibuni kipande cha kamba kilichokuwa kinatumiwa na wavuvi wa nyangumi wa karne ya 19, kilipatikana kwa nyangumi huko Alaska, na kuonesha kuwa nyangumi yule alikuwa na umri kati ya miaka 115 na 130.  kwa kutumia mbinu ya kupima umri kwa kuangalia kiwango cha aspatiki asidi kwenye macho ya nyangumi, pamoja na kipande cha chusa, vilionesha umri wa miaka 211 kwa nyangumi mmoja, na kuwafanya nyangumi pia kuwa wanyama wanaoishi kwa muda mrefu zaidi. . Mkia wa nyangumi unaweza kuwa pia kama alama ya kuwatambua, kama ilivyo kwa nyangumi wenye nundu mgongoni.

neg:
Kongoni
Kongoni ni wanyamapori wakubwa wa jenasi "Alcelaphus" katika familia Bovidae. Kwa asili jina hili lilitumika kwa nususpishi "A. buselaphus cokii" lakini siku hizi nususpishi zote huitwa kongoni. Wanatokea savana za Afrika tu. Rangi yao ni ya mchanga lakini tumbo na matako ni nyeupe. Wana kichwa kirefu na pembe zao zimepindika na zina umbo wa zeze zikionwa kutoka mbele. Wanyama hawa hula manyasi.

neg:
Mbuni
Mbuni huwa na uzito wa kilogramu 63-130, luku mbuni dume wakifika mpaka uzito wa kg 155. Manyoya ya mbuni dumu wakubwa huwa kwa kiasi kikubwa meusi huku mkia ukiwa wakubwa huwa na rangi ya kahawia na nyeupe. Vichwa vya mbuni wote huwa havina manyoya. Ngozi za mbuni jike huwa na rangi ya pinki – kijini, huku dume wakiwa na ngozi ya bluu au kijini kutegemeana na nususpishi.

neg:
Membe
Membe ni ndege wa jenasi "Numenius" katika familia ya Scolopacidae. "Bartramia longicauda" ana mnasaba sana na membe. Ndege hawa ni wakubwa kabisa katika familia hii. Wana miguu mirefu na mdomo mrefu unaopingwa chini (isipokuwa "Bartramia"). Wana rangi kahawia na madoa na michirizi nyeupe mwaka mzima. Hutafuta chakula kwa matope wakiingiza mdomo mrefu wao, na hula nyungunyungu, daa, wadudu na gegereka. Hutaga mayai 3-6 ardhini kwa manyasi.

neg:
Albatrosi
Albatrosi (kutoka Kiing.: albatross) ni ndege wakubwa wa bahari katika familia Diomedeidae. Baina ya spishi hizi yuko ndege wenye mabawa marefu kabisa kuliko ndege wote duniani. Albatrosi Mlizi ana mabawa ambayo mawili pamoja yana urefu wa sm 310 kwa wastani na urefu mkubwa kabisa uliopimwa ulikuwa sm 370. Rangi zao zinatofautiana kutoka nyeupe na mabawa kijivu hafifu hadi mwili wote kijivucheusi. Wana domo kubwa sana lenye ncha kwa umbo la kulabu. Mirija miwili ya pua inapitia pande zote mbili za domo.

neg:
Isopodi mkubwa
Isopodi mkubwa mmoja alipigwa pichamwendo akimshambulia papa dogfish mkubwa katika mtego wa maji ya kina kirefu kwa kujikia na kula uso wa mnyama. Kama chakula ni haba katika biome ya kina kirefu cha bahari, isopodi mkubwa huishi kwa kukabiliana na chochote kinachokuja mbele yake; wamezoea vipindi virefu vya njaa na wamejulikana kuishi miaka mitano bila chakula wakiwa mateka.

neg:
Kifaru
Faru weusi wana mdomo uliochongoka. Wanafanana kwa rangi na faru weupe. Hii inachanganya sana, sababu majina yao ni tofauti lakini rangi zao ni sawa kabisa. Spishi hii ina spishi nyingine nne ndani yake. Faru mkubwa mweusi huwa na urefu wa sentimeta 132 – 180 mabegani mwake na urefu wa mita 2.8 – 3.8 kuanzia kichwani mwake. Huwa na uzito wa kilogramu 850 mpaka 1600, na wachache mpaka kg 1800, huku faru jike wakiwa na umbo dogo kiasi kuliko wanaume. Pembe kubwa mbili zimetengenezwa kwa keratini huku ile kubwa ya mbele ikiwa ina urefu wa mpaka sentimeta 50, na mmoja aliwahi hata kufikia sentimeta 140. Wakati fulani hata pembe la tatu hujitokeza. Faru weusi ni wadogo kiasi kuliko faru weupe, na wana mdomo uliochongoka kwa ajili ya kukusanya majani kabla ya kula.

neg:
Madhara ya ongezeko la joto duniani
Spishi wengi wa maji yasiyokuwa na chumvi na mimea na wanyama wa maji yenye chumvi wanategemea maji yanayotiokana na theluji ili kuhakikisha makao baridi ambao wameyazoea. Baadhi ya spishi za samaki ambao si wa maji yasiyokuwa na chumvi wanahitaji maji baridi ili kuishi na kuzaana, na hili ni kweli hasa kwa Salmoni na aina ya samaki wa [Cutthroat trout. Kupungua kwa maji kutoka theluji kunasababisha maji kidogo katika vijito yanaoweza kuruhusu spishi hizi kustawi. Spishi mmoja muhimu aitwaye Krilli wa Baharini, anapendelea maji baridi na ndiye chanzo msingi cha chakula kwa viumbe mamalia kama vile nyangumi wa Bluu. Mabadiliko kwa mawimbi ya bahari, kwa sababu ya ongezeko la maji yasiyokuwa na chumvi kutoka theluji inayoyeyuka, na mabadiliko yanayowezekana kutokana na mzunguko wa thermohaline wa bahari za Dunia, huenda kukaathiri maeneo ya kushikia samaki ya sasa ambayo binadamu wanategemea pia.

neg:
Hifadhi ya Taifa ya Tsavo Mashariki
Mbuga ya Kitaifa ya Tsavo Mashariki ni mojawapo wa hifadhi za wanyama kubwa zaidi duniani, kwani hutoa makazi ya jangwani ambayo hayajaendelea kwa idadi kubwa ya wanyama. Orodha pana ya aina za wanyama ambao hupatikana katika Mguga hii ya Tsavo Mashariki inajumuisha fisi mdogo, nyani mashariki, popo, mbogo, komba, pongo, simbamangu, kimburu, duma, ngawa, digidigi, mbwa-mwitu wa Afrika, panya-miti, chesi, nsya, funo, pofu, tembo wa Afrika, mbweha, komba mkubwa, kinokera au swala, kanu madoa-makubwa kusi, kanu madoa-madogo, swala twiga, twiga, sungura wa Afrika, kamendegere, kongoni, hirola, kalunguyeye tumbo-jeupe, fisi madoa, fisi milia, perere kusi, pimbi mkubwa, swala pala, mbweha mweusi, mbweha milia, ngurunguru, tandala mdogo, chui, simba, nguchiro miraba, nguchiro mdogo, karasa, nguchiro-bwawa, nguchiro mkia-mweupe, tumbili, fisi-maji, kakakuona, nyegere, nungu wa Afrika, ndezi, buku, kifaru mweusi, kidiri, suni, gwasi, ndogoro na punda milia.

neg:
Isopodi mkubwa
Bathynomus giganteus mara nyingi huchukuliwa kama isopodi mkubwa kabisa duniani, lakini inawezekana kuna spishi nyingine kubwa vile ambazo hazikufanyiwa utafiti bado.(kwa mfano, Bathynomus kensleyi).

neg:
Isopodi mkubwa
Isopodi wakubwa wamerekodiwa katika Atlantiki ya Magharibi kutoka Georgia (USA) hadi Brazili, ikiwa ni pamoja na Ghuba ya Meksiko na Karibi. Spishi tatu zijulikanazo za Atlantiki ni Bathynomus obtusus, Bathynomus miyarei na Bathynomus giganteus, na wa mwisho wa hawa alirekodiwa kutoka Marekani tu. Spishi nyingine zote zilizobakia zimezuiwa katika Indo-Pasifiki. Isopodi mkubwa hajulikani kutoka Atlantiki Mashariki au Pasifiki ya Mashariki. Spishi kubwa kabisa (spishi tano) ni utajiri upatikanao Mashariki mwa Australia.

neg:
Nyati-maji wa mwitu
Akiwa na uzito zaidi ya tani moja, nyati-maji wa mwitu ni mnyama mkubwa mwenye nguvu sana aliye na pembe pana kuliko wanyama wengine wote katika familia ya Bovidea. Pembe hizo zina umbo wa hilali na ni nzito kwenye tako na nyembamba karibu na ncha, na madume wana pembe pana kuliko majike. Mara nyingi hizo pembe zina upana zaidi ya mita
mbili. Kwato kubwa zinazotanuka pia ni faida kwa kutembea katika matope na vinamasi pale wanapokula nyati hao. Mnyama huyo ana manyoya marefu ya kutawanyika, yenye rangi ya kijivu hadi nyeusi, na ana miguu meupe-michafu chini ya magoti. Mkia wake ni mrefu kiasi mwenye manyoya zaidi kwenye ncha yake, naye ana alama ya 'V' nyeupe katika chini ya shingo yake.

neg:
Kulungu Mwekundu wa Atlas
Kulungu mwekundu wa Atlas ni mnyama mkubwa wa jenasi "Cervus" katika familia Cervidae anayetokea Afrika ya kaskazini magharibi na visiwa vya Korsika na Sardinia. Zamani alifikiriwa kuwa nususpishi ya kulungu mwekundu wa Ulaya ("Cervus elaphus barbarus"), lakini wanyama wa Afrika wana mnasaba karibu na wale wa Korsika na Sardinia. Uchunguzi wa ADN unapendekeza kwamba wanyama hawa ni spishi tofauti.

neg:
Mende
Mende ni wadudu wakubwa spishi nyingi wana ukubwa wa dole gumba na baadhi huwa wakubwa zaidi mende mkubwa zaidi ni yule wa Australia, ambae alifikia urefu wa sentimita 9 na uzito wa gramu 30.

neg:
Ngogo
Spishi za "Synodontis" hazikutopea na kula vyakula vingi mbalimbali. Wadudu, gegereka, moluska, anelidi, mbegu na miani imepatikana ndani ya tumbo ya spishi mbalimbali za ngogo. Wanajilisha kwa sakafu ya maji na huweza kuwa walatakataka, na spishi kadhaa zinaweza pia kujitohoa kwa kujilisha zikichuja maji. Hii inawawezesha kukabiliana na mabadiliko ya misimu na makazi na kuwapatia uwezo bora wa kuenea katika makazi tofauti. Spishi tofauti za ngogo zina kiwango cha ukuaji tofauti lakini wengi wao ni sawa. Majike ya spishi ni wakubwa kuliko madume kwa kawaida. Dume na jike wote wawili hukua haraka sana mwaka wa kwanza na kisha ukuaji hupungua huku wakizeeka. Umbo na muundo wa samaki hawa ni tofauti sana wakilinganishwa na samaki wengine. Ukubwa na umbo la kinywa ni tofauti kwa sababu kipo chini ya kichwa na kwa kawaida samaki hawa wana umbo la pembetatu au mcheduara wakiangaliwa kutoka upande. Hakuna vitu vingi vinavyojulikana kuhusu uzazi katika samaki hawa. Imegunduliwa kuwa Julai hadi Oktoba ni wakati wanapotaga na kwamba wanaogelea kwa jozi wakati huu. Wameonwa kutaga kwa kipindi cha mafuriko cha majira ya mvua.

neg:
Ninga-bahari
Kwa kawaida ninga-bahari huzaa kwa visiwa vya mbali visipokaa watu wala mamalia wengine. Huyatembelea makoloni yao usiku kuzuia ndege au wanyama mbua. Jike hulitaga yai moja tu kwa kawaida ndani ya kishimo au mwanya wa mwamba.

neg:
Kiboko (mnyama)
Kiboko anatambulika kwa kinywa na meno yake makubwa, mwili usio na nywele, miguu mifupi na umbo kubwa. Ni mnyama wa ardhi wa tatu kwa ukubwa akiwa na uzito (kati ya tani 1.5 na 3.5), nyuma ya faru mweupe (tani 1.5 mpaka 4 ) na tembo (tani 3 mpaka 7 ). Licha ya umbo lake la kujaa na miguu mifupi, kiboko huweza kumshinda mbio binadamu kwa urahisi. Kiboko pia katika mbio fupi wanafikia mpaka kasi ya km 29/saa. Kiboko ni miongoni mwa viumbe ambao ni wakorofi kuliko wote an husemekana kama ni mnyama kali kuliko wote Afrika. Kuna kadiri ya viboko 125,000 mpaka 150,000 katika nchi za kusini mwa Jangwa la Sahara; Zambia 40,000 na Tanzania 20,000 mpaka 30,000. Viboko bado wapo kwenye tishio la kutoweka kutokana na kutoweka kwa uoto na ujangili kuwinda nyama yao na meno yao chonge ya vipusa.

neg:
Ngarara
Ngarara ni wembamba na huwa na urefu wa sm 3 hadi 95. Wana pezimgongo moja lililopo nyuma sana kwenye mwili, takriban mkabala na pezimkundu. Sifa yao bainifu zaidi ni domo lao refu na jembamba, ambalo huwa na meno mengi makali. Katika spishi nyingi taya la juu linafikia urefu wake kamili wakikomaa, hivyo wana wanaonekana kama chuchunge wenye taya la chini lililorefuka lakini lile la juu dogo zaidi sana. Wakati wa hatua hii ya maisha yao, hula planktoni na kubadilisha mpaka samaki baada ya kukomaa kikamilifu kwa domo. Ngarara huzaana kwa kujamiiana na kutaga mayai. Kwa kawaida dume hupanda jike juu ya mawimbi wakati wakijamiiana.

neg:
Walarasi
Walarasi (kutoka Kiing.: "walrus", pia huitwa nguva aktiki au sili-pembe; Kisayansi: "Odobenus rosmarus") ni mnyama mkubwa wa Bahari ya Aktiki anayefanana na nguva wa kawaida mwenye meno mawili marefu, yanayoitwa pembe pia, kama tembo.

neg:
Kiboko (mnyama)
Kiboko huishi kwa miaka 40 mpaka 50. Kiboko aitwaye Donna, anayeishi akiwa na umri mkubwa kuliko wote sasa 57, huko Mesker Park Zoo katika Evansville, Indiana. Kiboko aliyewahi kuripotiwa kuwa na umri mkubwa zaidi aliitwa Tanga, aliishi huko Munich, Ujerumani na alifariki mnamo 1995 akiwa na umri wa miaka 61. Macho, masikio na pua za kiboko yapo juu ya fuvu la kichwa. Hii huwaruhusu kuzamisha sehemu kubwa ya mwili wao kwenye maji au matope na kupata ubaridi kujizuia na mwanga mkali wa jua. Mifupa yao imejengwa kuweza kubeba uzito wa mnyama wote. Kama mamalia wengine waishio majini, kiboko pia wana nywele chache za mwilini.

neg:
Bata
Bata hula aina mbalimbali ya chakula kama vile kama vile nyasi, mimea ya majini, samaki, wadudu, amfibia wadogo , minyoo na moluski.
Bata wanaoogelea na bata wa baharini wanakula wanyama chini kabisa ya kina cha maji. Ili kuweza kuzama kwa urahisi, bata wanaoogelea ni wazito kuliko bata aina ya dabbling, hivyo inakuwa vigumu kwa wao kuruka.
Bata hawa wa dabbling hula kwenye uso wa maji au ardhini, au chini ya ardhi kwa kadiri ya uwezo atakaoweza kufikia bila ya kuzama kabisa.[4] Kuzunguka mdomo wa bata kuna umbo mithili ya kitana, iitwayo "pecten". Hii huchuja majimaji kwa kuyapitisha kwenye pande za mdomo na kubakiza chakula chochote ndani. "Pecten" pia hutumika kupuna manyoya.
Baadhi ya spishi kama vile "smew", "goosander" na "mergansers" wanauwezo wa kumeza samaki wakubwa.
Bata wengine wana midomo bapa mahsusi kwa kazi za kuzoa na kuvuta kama vile kuvuta magugumaji, kuvuta minyoo na moluski nje ya matope, kutafuta lava wa wadudu, na kazi kubwa.

neg:
Madhara ya ongezeko la joto duniani
Spishi wengi ambao wamo hatarini ni wanyama wa eneo la Aktiki na Antaktiki kama vile dubu wa kipola na Penguini wa Kaisari. Katika eneo la Aktiki, maji ya Bandari la Hudson hayana barafu kwa wiki tatu au zaidi kuliko miaka thelathini iliyopita, hivyo kuathiri dubu wa kipola wanaokaa pale, ambao hupendelea kuwinda katika barafu ya bahari. Spishi ambao wanategemea hali baridi za hewa kama vile gyrfalcon, na ndege wa theluji ambao huwinda Lemmings ambao hutumia maji baridi wakati wa majira ya baridi kwa faida yao huenda wakaathirika vikali. Wanyama wa majini bila uti wa mgongo hufurahia ukuaji wa kilele katika vipimo vywa joto ambavyo wamevizoea, bila kujali kiasi cha baridi, na wanyama wenye damu baridi wanaopatikana katika maeneo ya latitiudi za juu na urefu wa juu kwa jumla hukuwa kwa kasi kwa sababu ya msimu wa kipindi kifupi cha ukuaji. Hali inayokuwa na joto jingi kuliko kawaida inasababisha viango vikubwa zaidi vywa kimetaboliki na baada ya hapo kupungua kwa ukubwa wa kimwili licha ya kuongezeka kwa utafutaji wa chakula, jambo amablo linaongeza hatari ya ya kuwindwa. Hakika , hata ongezeko ndogo la la kipimo cha joto wakati wa maendeleo ya ukuaji wa mnyama unasababisha hitilafu katika ufanisi wa ukuaji na viwango bvya kuishi katika samaki wa aina ya Rainbow trout.


query: Je, mji mkuu wa Uturuki unaitwaje?

pos:
Uturuki
Mji mkuu ni Ankara ulioko katika kitovu cha Anatolia.

neg:
Batman
Batman (ni kifupi cha Milima ya Batı Raman) ni jina la mji mkuu wa Mkoa wa Batman, katika Uturuki. Mji huu pia unajulikana kwa jina la Êlih au Iluh kwa Kikurdi. Ni mji ulioko katika Mto Batman ambao unajulikana sana kwa jina la Kikurdi mjini kusini-mashariki mwa nchi ya Uturuki.
Meya wa mji wa Batman ni Mh. Hüseyin Kalkan, ambaye ni mwanachama wa chama cha Democratic Society Party (DSP).
Mkoa wa Batman ni eneo muhimu kabisa la uzalishaji wa mafuta, na mji wa Batman una maeneo ya kale ya vifaa vya kale vya kuchimbia mfuta, ambavyo vilianzishwa tangu mwaka wa 1955.

neg:
Düzce
Düzce ni mji mkubwa wa Jimbo la Düzce katika nchi ya Uturuki. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2000, mji una wakazi wapatao 156,326 waishio katika mji huo. Düzce ni mji wa themanini na moja ni ndiyo jimbo la mwisho la Uturuki ambalo lipo karibu na Mji mkuu kati ya Ankara na Istanbul. Mji uliathiriwa vibaya sana na tetemeko la ardhi lililotokea mnamo tar. 17 Agosti na 12 Novemba katika mwaka wa 1999.

neg:
Nevşehir
Nevşehir (zamani waliuita Muşkara au Nyssa) ni jina la kuita mji mkuu wa Jimbo la Nevşehir huko nchini Uturuki. Mji huu upo katika Mkoa wa Anatolia ya Kati katika Uturuki. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mnamo mwaka wa 2000, mji una wakazi takriban 105,078 ambao wengine 67,864 wanaishi katikati ya mji wa Nevşehir. Mji unachukua eneo la kilomita za mraba zipatazo 535, na mji umelala m 1224 kutoka juu ya usawa wa bahari.

neg:
Yalova
Yalova ni mji uliopo kaskazini-magharibi mwa nchi ya Uturuki. Mji upo katika pwani ua Bahari ya Marmara. Huu ndiyo mji mkuu wa Mkoa wa Yalova. Mji huu wa Yalova una wakazi takriban 70,858, wakati idadi ya wakazi wa Mkoa wa Yalova imekadiriwa kuwa ni 188,440.

neg:
Şırnak
Mji huu umezungukwa na na milima mirefu sana, na ndiyo mji mkuu na mkoa mdogo kabisa katika Kanda ya Anatolia ya Mashariki, Uturuki. Mji huu mwanzoni ulikuwa wa Mkoa wa Hakkari. Geti kubwa la bandari ya kuelekea Iraq lipo hapa ambapo pia kuna barabara na ni kiungo kikubwa cha kuelekea nchi za Mashariki ya Kati.

neg:
Milki ya Osmani
Mji wake mkuu ulikuwa Konstantinopoli (leo: Istanbul) na mtawala wake mkuu alikuwa Sultani wa Waosmani. Imani rasmi ya milki ilikuwa Uislamu hata kama katika maeneo mengi idadi kubwa ya wakazi walikuwa Wakristo.

neg:
Istanbul
Istanbul (kwa Kituruki unatajwa İstanbul) ni mji mkubwa zaidi katika nchi ya Uturuki, ukiwa na wakazi wanaokadiriwa kuwa kati ya milioni 11 na milioni 15, ambao wanaufanya kuwa miongoni mwa miji mikubwa ya dunia. Huu ndio mji mkuu wa Mkoa wa İstanbul.

neg:
Gümüşhacıköy
Gümüşhacıköy ni mji na wilaya iliopo mjini magharibi mwa Mkoa wa Amasya huko nchini Uturuki. Takriban 20 km kutoka kwenye mji wake ulio mkubwa kabisa mjini hapa wa Merzifon. Mji unachukua eneo la 653 km² na jumla la wakazi takriban 29,795 na wengine 14,057 wanaishi mahali pa mjini mwa Gümüşhacıköy.
Akpınar • Alören • Bacakoğlu • Bademli • Balıklı • Beden • Çalköy • Çavuşköy • Çetmi • Çiftçioğlu • Çitli • Derbentobruğu • Doluca • Dumanlı • Eslemez • Güplüce • Güllüce • Güvemözü • İmirler • Kağnıcı • Karaali • Karacaören • Karakaya • Keçiköy • Kılıçaslan • Kırca • Kızık • Kızılca • Kiziroğlu • Koltuk • Konuktepe • Korkut • Köseler • Kutluca • Kuzalan • Ovabaşı • Pusacak • Sallar • Saraycık • Sarayözü • Sekü • Yazıyeri

neg:
Mkoa wa Afyonkarahisar
Afyonkarahisar (pia unaitwa kwa kifupi Afyon) ni jina la mkoa wa mjini magharibi mwa nchi ya Uturuki.

neg:
Makumbusho ya kutokutambua uovu
Katika fasihi ya Kituruki, waandishi wa mashairi mbalimbali wametumia muda wao kutaja sifa na uzuri wa jiji la Istanbul. Kuna waaandishi wengi wa vitabu vya historia, mapenzi na hadithi mbalimbal ambao pia hawakusita kuusifia mji huu wa kimataifa. Lakini uzuri wa mji huu si tu kwa muonekano bali hata vitabu na mashairi yameshindwa kusifia kiwango ambacho kinatakiwa.
Istanbul ni mji wa upendo, na mashairi mengi yanaelezea mapenzi ya watu maarufu ambao waliishi Istanbul katika kipindi cha nyuma.
Leo hii tutakuhadithia simulizi ya mtu ambaye alitengeneza sehemu ya makumbusho ya upendo. Upendo huu umeelezewa ndani ya riwaya. Lakini kujua kwamba riwaya hii imeandika historia ya kweli au ya kufikirika, tutajua mwishoni mwa kipindi chetu na wewe msikilizaji ndiye utakayetoa maamuzi.
Riwaya hii iliandikwa na mwandishi wa Kituruki, Orhan Pamuk ambaye ni mshindi wa tuzo ya Nobel. Riwaya hii ni maarufu kama ulivyo maarufu mji wa Istanbul wenyewe na ni riwaya ambayo haitokuja kusahaulika. Riwaya hii ni moja ya vitu vilivyomletea Pamuk tuzo hii ya Nobel. Riwaya yake iliyopewa jina la Istanbul, imeelezea maisha halisi ndani ya jiji hili. Riwaya hii ilipelekea kupatikana kwa tuzo ya Nobel Prize ambayo Pamuk aliitwaa.
Sasa tuanze kukupa historia yenyewe. Kama tulivyosema hapo awali leo hii riwaya yetu inazungumzia jumba la makumbusho ya upendo. kijana mwenye umri wa miaka 30, Kemal ambaye anatokea katika familia tajiri ya Basmaci ambayo inamiliki viwanda vya nguo anampenda Fusun, binti mwenye umri wa miaka 18 ambaye anatokea katika familia ya kimaskini.
Mwandishi wa riwaya hii ya kuvutia ya mapenzi anagusia maisha halisi katka mitaa ya Istanbul na majarida ya udaku ambayo ni mashuhuri ndani ya mji huu. Historia hii ya mapenzi ambayo yameanza tangu mwaka 1975 baina ya Kemal na Fusun na kudumu mpaka sasa, inaelezewa ndani ya riwaya hii ya “museum of innocence”.
Kwa wale ambao hawakubahatika kuisoma riwaya hii. Jina hili la “museum of innocence” sio tu ni jina la riwaya, bali ni jina la jumba la makumbusho ambalo kwa muda mrefu, Orhan Pamuk alilifikiria. Uziinduzi wa jumba hili la makumbusho ni sehemu ya riwaya hii. Kabla ya kuanza kuandika riwaya hii katika miaka ya 70 na 80, Pamuk alifanya kazi ya ununuzi wa vitu ambavyo vilitumiwa na waandishi mashuhuri wa riwaya wa kipindi hicho.
Alikusanya pia vitu vyote ambavyo aliviandika ndani ya riwaya hii. Pamuk alikua akifanya vitu viwilii kwa wakati mmoja, yaani huku anaandika riwaya na kwa upande mwingine anaandaa jumba hili la makumbusho.
Jumba hili lilitarajiwa kuwekwa vitu ambavyo mhusika mkuu wa riwaya hii, Kemal na mpenzi wake Fusun watavtumia. Kwasababu riwaya hii inamuelezea shujaa wa mapenzi , Kemal kuwa alikusanya vitu vyote ambavyo mpenzi wake Fusun alivitumia na kuvihifadhi sehemu moja. Jumba hili lina viatu vya rangi ya njano pamoja na heleni ambazo Fusun alizitumia kuanzia mwanzo hadi mwisho wa riwaya hii.

neg:
Şanlıurfa
Şanlıurfa (mara nyingi hujulikana kwa jina lake la kifupi kama Urfa katika lugha za kila siku), zamani ulikuwa ukitajwa kama Edessa au kwa Kiaramaiki]]; Riha au Urhāy, au kwa Kiarmenia Urhai, Kiarabu الرها al-Raha) ni mji wenye wakazi takriban 462,923 (makadirio ya mwaka wa 2006) wa mjini kusini-mashariki mwa nchi ya Uturuki, na ndiyo mji mkuu wa Mkoa wa Şanlıurfa. Mji upo kilomita themanini kutoka upande wa mashariki mwa Mto Euphrates. Hali ya hewa ya mjini hapa ni ya joto mno, kiangazi kikavu na baridi kiasi. Idadi kubwa ya wakazi wa mjini hapa ni wa Wakurdi wakati maeneo mengine ya kanda kuna mchanganyiko wa Waarabu na Waturuki na idadi ndogo kabisa ya Wazaza, Yezid, Warmenia na Wayahudi.

neg:
Mkoa wa Bitlis
Bitlis ni mkoa uliopo mjini mashariki mwa nchi ya Uturuki. Upo kwenye eneo la magharibi mwa Ziwa Van. Idadi kubwa ya wakazi ni kundi la Wakurdi wanaoishi mkoa hapa. Mji mkuu wake ni Bitlis.

neg:
Kahramanmaraş
Kahramanmaraş ni mji uliopo mjini mashariki mwa nchi ya Uturuki. Huu ni mji mkuu wa Jimbo la Kahramanmaraş.
Mji una wakazi takriban 326,198, kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2000.

neg:
Mardin
Mardin (Kisyriaki:ܡܶܪܕܺܝܢ; inamaana ya "maboma") ni mji uliopo mjini kusini-mashariki mwa nchi ya Uturuki. Huu ni mji mkuu wa Jimbo la Mardin, unajulikana sana kwa ujenzi wake wa staili ya Kiarabu, na maeneo yake ya milima ya mawe inayoitazama Syria kwa upande wa kaskazini. Mji wa Mardin una wakazi mchanganyiko, Waturuki, Wasyria, Waarabu na Wakurdi ambao wote wanawakilisha idadi kubwa ya watu. Pia kuna idadi kiasi ya Waarmenia katika mji huu. Takriban watu 705,098 wanaoishi mjini hapa.

neg:
Zonguldak
Zonguldak ni mji na ndiyo mji mkuu wa Mkoa wa Zonguldak katika kanda ya Bahari Nyeusi nchini Uturuki. Idadi ya wakazi wanaoishi mjini hapa ni 104,276 ambayo ilihesabiwa mnamo mwaka wa 2000. bandari muhimu ya Bahari Nyeusi, na ni maarufu kwa ajili ya migodi ya koli.

neg:
Mkoa wa Balıkesir
Balıkesir ni jina la mkoa uliopo nchini Uturuki. Mkoa una mistari ya pwani mbili, ambao ni Bahari ya Marmara na Aegean. Mikoa inayopakana na mkoa huuu ni pamoja na Çanakkale kwa upande wa magharibi, İzmir kusini-magharibi, Manisa kwa upande a kusini, Kütahya kwa upande wa kusini-mashariki, na Bursa kwa upande wa mashariki. Mji mkuu wake ni Balıkesir.

neg:
Mkoa wa Osmaniye
Osmaniye ni jinala mkoa uliopo mjini kusini mwa nchi ya Uturuki. Umekuja kuwa mkoa mnamo mwaka wa 1996. Kasehemu kadogo ka mkoa kalikuwa shemu ya Mkoa wa Adana, na kulikobakia huwa mjini mashariki mwa Adana. Mkoa unachukua eneo la kilomita za mraba zipatazo 3,767 na jumla ya wakazi takriban 497,907 (makisio ya 2006). Awali idadi ya wakazi wa hapa ilikuwa 458,782 kunako mwaka wa 2000.
Mkoa wa Osmaniye umegawanyika katika wilaya 7 (mji mkuu umekoozeshwa):

neg:
Mkoa wa Isparta
Isparta ni jina la mkoa uliopo mjini kusini-magharibi mwa nchi ya Uturuki. Mikoa ya karibu na mkoa huu ni pamoja na Afyon kwa upande wa kaskazini-magharibi, Burdur kwa upande wa kusini-magharibi, Antalya kwa upande wa kusini, na Konya kwa upande wa mashariki. Mkoa unachukua eneo la kilomita za mraba zipatazo 8,993 na jumla ya wakazi takriban 547,525 up kutoka 434,771 (1990). Mji mkuu wake ni Isparta.
Mkoa wa Isparta umegawanyika katika wilaya 13 (mji mkuu umekoozeshwa):

neg:
Mkoa wa Kırklareli
Kırklareli ni jina la mkoa uliopo mjini kaskaini-magharibi mwa nchi ya Uturuki. Mkoa upo kwenye pwani ya Bahari Nyeusi. Mkoa umepakana vilivyo na mapaka wa nchi ya Bulgaria kiasi cha kilomita 180 kutoka mkoani hapa. Unapaka na mkoa wa Edirne kwa upande wa magahribi na Tekirdağ kwa upande wa kusini na Istanbul kwa upande wa kusini-mashariki ya nchi. Kırklareli ndiyo mji wake mkuu wa mkoa huu.
Mkoa wa Kırklareli umegawanyika katika wilaya 8 (mji mkuu umekoozeshwa):

neg:
Isparta
Isparta ni jina la mji uliopo magharibi mwa nchi ya Uturuki na ndiyo mji mkuu wa Mkaoa wa Isparta. Takriban watu 250,000 wanaishi mjini hapa. Mji upo mita 1035 kutoka juu ya usawa wa bahari. Jina lingine la mji ni "Mji wa Miuaridi". Katika majina ya Kituruki cha kale, hayakuanza na SP, hivyo yalianza na "I" kama jinsi ilivyowekwa kwa mbele wakati wa kutamka "Sparta", na sasa inaandikwa na kutamkwa kama "Isparta".

neg:
Historia ya Uturuki
Mwaka 1453 Waosmani walitwaa mji wa Konstantinopoli na kumaliza Milki ya Bizanti wakifanya mji kuwa mji mkuu wao.

neg:
Mkoa wa Elazığ
Elâzığ ni mkoa uliopo nchini Uturuki ambao pia mji mkuu wake ni Elâzığ. Idadi ya wakazi ni 595,307 kama jinsi ilivyohesabiwa hapo 2006. Idadi ya wakazi hapo awali ilikuwa 569,616 kwa mwaka wa 2000 na 498,225 kwa mwaka wa 1990.
Mkoa unachukua eneo la kilomita za mraba zipatazo 9,153, na 826 km² ambalo ni eneo la hifadhi na maziwa asilia.
Mkoa wa Elâzığ umegawanyika katika wilya 11 (mji mkuu umekoozeshwa):

neg:
Ankara
Tangu mwaka 1071 makabila ya Waturuki walianza kuvamia Anatolia na Sultani Alparslan alitwaa mji mwaka 1073 ukawa sehemu ya falme mbalimbali ya kituruki hadi kuja kwa Dola la Uturuki wa Waosmani.

neg:
Adalar
Adalar ni sehemu ya jiji la Istanbul kwenye kanda ya Marmara huko nchini Uturuki.

neg:
Mkoa wa Tekirdağ
Mkoa wa Tekirdağ ni jina la mkoa uliopo mjini kaskazini-magharibi mwa nchi ya Uturuki. Mji wake kuu wake ni Tekirdağ.
Mkoa wa Tekirdağ umegawanyika katika wilaya 9 (mji mkuu umukoozeshwa):

neg:
Orodha ya miji ya Uturuki
Orodha hii imejumlisha miji ambayo pia ni miji mikuu ya jimbo au ile yenye angalau idadi ya wakazi 7,000.

neg:
Mkoa wa Trabzon
Trabzon ni jina la mkoa uliopo katika pwani ya Bahari Nyeusi huko nchini Uturuki. Upo kwenye kanda muhimu kabisa, Trabzon ni moja kati ya bandari ya kibiashara ya zamani zamani sana katika miji ya Anatolia. Idadi ya wakazi wa hapa ni 1,061,055 (makadirio ya 2006). Mikoa ya jirani pamoja na Giresun kwa upande wa magharibi, Gümüşhane kwa upande kusini-magharibi, Bayburt kwa upande wa kusini-mashariki na Rize kwa upande mashariki mwa nchi. Mji mkuu wake ni Trabzon. Mkoa huu ndiyo nyumbani kwa jumuiya ndogo ya Wagiriki Wakiislamu wanaongea lugha ya Kipontiki .

neg:
Tut, Turkey
Tut, Turkey ni mji na wilaya iliopo katika Mkoa wa Adıyaman kwenye kanda ya Kusinimashariki mwa Anatolia huko nchini Uturuki.

neg:
Etimesgut
Etimesgut ni mji na wilaya iliopo Mkoani Ankara kwenye kanda ya Anatolia ya Kati huko nchini Uturuki.

neg:
Gaziantep
Huu ni mji wa sita kwa ukubwa nchini Uturuki na ndiyo mji mkubwa katika Anatolia ya Kusini-Mashariki - Uturuki.

neg:
Burdur
Burdur (zamani ulikuwa ukiitwa Buldur), ni mji ulipo mjini kusini-magharibi mwa nchi ya Uturuki na ndiyo mjii mkuu wa Mkoa wa Burdur katika Uturuki. Mji upo katika pwani ya Ziwa Burdur. Mji unakadiriwa kuwa na wakazi wapatao 67,097 kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2007.

neg:
Adapazarı
Adapazarı ni mji uliopo mjini kaskazini-magharibi mwa nchi ya Uturuki na ndiyo mji mkuu wa Jimbo la Sakarya. Jimbo lenyewe kiasili lilijipa jina la Adapazarı vilevile. Hesabu iliofanyika mnamo mwaka wa 2008 ilionyesha idadi ya wakazi wanaoishi hapa kuwa takriban 391,102. Mjini hapa pia kuna kiwanda kikubwa cha magari kinachomilikiwa na Toyota Motor Corporation.

neg:
Hakkâri
Hakkâri ni jina la mji wa mbali huko kusini-mashariki mwa nchini Uturuki. Huu ni mji mkuu wa Jimbo la Hakkâri. Hadi leo hii mji una wakazi takriban 58,145 (sensa ya mwaka wa 2000).

neg:
İzmir
İzmir, kwa jina la kihistoria Smyrna, ni mji wa tatu kwa ukubwa katika Uturuki, na ndiyo mji wenye bandari kubwa baada ya Istanbul. Upo katika eneo la maji yatokayo Ghuba ya İzmir, katika Bahari ya Aegean.

neg:
Ankara
Ankara ni mji mkubwa wa pili nchini baada ya Istanbul. Kuna wakazi 4,319,167 (2005).

neg:
Mkoa wa Düzce
Düzce ni mkoa uliopo mjini kaskazini-magharibi mwa nchi ya Uturuki. Upo kwenye pwani ya Bahari Nyeusi na unakwenda moja kwa moja hadi kuja kukutana na mji wa Istanbul na Ankara. Mji mkuu wake ni Düzce. Kuna baadhi ya sehemu zilizoharibiwa na Wagiriki wa Kale.
Mkoa wa Düzce umegawanyika katika wilaya 8 (mji mkuu umekoozeshwa):

neg:
Mkoa wa Ordu
Ordu ni jina la kutaja mkoa uliopo nchini Uturuki. Upo kwenye pwani ya Bahari Nyeusi. Mkoa unaopakana karibu na hapa ni pamoja na Samsun upande wa kaskazini-maghribi, Tokat upande wa kusini-magharibi, Sivas upande wa kusini, na Giresun upande wa mashariki. Mji mkuu wake ni Ordu.
Mkoa wa Ordu umegawanyika katika wilaya 19 (mji mkuu umekoozeshwa):

neg:
Iğdır
Iğdır (Kiarmenia: Իգդիր) ni jina la mji mkuu wa Jimbo la Iğdır lililopo mjini Mashariki mwa Mkoa wa Anatolia, Uturuki. Mji umepakana na Armenia, Nakhchevan na Iran. Mpaka wa Armenia una sababishwa na Mto Aras. Mlima mrefu wa Uturuki ni Ağrı Dağı, upo ndani ya jimbo la Iğdır, lakini sehemu kubwa ya ardhi ni tupu ambo iko mbali na eneo la mlima. Mji una wakazi wapatao 119,432 na wengine 75,927 wapo mijini. Mji una eneo la kilomita za mraba zipatazo 1,479.

neg:
Kırşehir
Kırşehir, zamani uliitwa Macissus (pia iliandikwa Mocissus na Mokissus) na Justinianopolis, ni mji uliopo nchini Uturuki. Huu ni mji mkuu wa Jimbo la Kırşehir. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mnamo mwaka wa 2000, mji umekadiriwa kuwa na wakazi wapatao 115,078 ambao wengine 88,105 wanaishi katikati ya mji wa Kırşehir. Mji upo mita 1,027 kutoka juu ya usawa wa bahari.

neg:
Uturuki
Mji mkubwa ni Istanbul ulioitwa zamani Konstantinopoli na zamani zaidi Bizanti: ulikuwa mji mkuu wa Dola la Uturuki hadi mwaka 1923.

neg:
Tunceli
Tunceli (Kizazaki na Kikurdi: "Dersim") ni jina la kutaja mji mkuu wa Mkoa wa Tunceli huko nchini Uturuki. Mji wa Tunceli una wakazi takriban 25,041 (sensa ya mwaka 2000) na idadi kubwa ya wakazi wa mjini hapa san-sana ni Wazaza na Wakurdi].

neg:
Konya
Konya (Kiosmani Kituruki: قونیه; pia Koniah, Konieh, Konia, na Qunia; kihistoria pia unajulikana kama Iconium (Kilatini), Kigiriki: Ἰκόνιον "Ikónion") ni mji uliopo nchini Uturuki. Mji huu upo katikati ya mkoa wa Anatolia. Mji una wakazi wapatao 1,412,343 (kwa hesabu ya mwaka wa 2007). Mji upo mita 1,200 kutoka juu ya usawa wa bahari. Huu ni mji mkuu wa Jimbo la Konya.

neg:
Ordu
Ordu ni jina la kutaja mji na bandari uliopo katika pwani ya Bahari Nyeusi huko nchini Uturuki. Huu ndiyo mji mkuu wa Jimbo la Ordu. Kiasili jina linamaa ya "jeshi" kwa Kituruki (lakini limetokana na Kiingereza cha kisasa yaani "horde"). Mji una wakazi takriban 136,000, kwa mujibu wa sensa walioifanya katika mwaka wa 2008. Mji upo m 5 kutoka juu ya usawa wa bahari.

neg:
Mkoa wa Bursa
Bursa ni jina la mkoa uliopo mjini magharibi mwa nchi ya Uturuki. Mkoa upo kwenye kanda ya Bahari ya Marmara. Mikoa inayopakana na hapa ni pamoja na Balıkesir kwa upande wa magharibi, Kütahya kwa kupande wa kusini, Bilecik na Sakarya kwa upande wa mashariki, Kocaeli kwa upande wa kaskazini-mashariki na Yalova kwa upande wa kaskazini. Mkoa una eneo la kilomita za mraba zipatazo 11,043 na jumla ya wakazi wapatao 2,413,971 wanaoishi mkoani hapa (makadirio ya 2006).
Mkoa wa Bursa umegawanyika katika wilaya 17 (mji mkuu umekoozeshwa):

neg:
Erzurum
Mji wa Erzurum, una wakazi wapatao 361,235 (kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mnamo mwaka wa 2000). Huu ni mji mkuu wa Jimbo la Erzurum, ambao ni jiji kubwa katika Mkoa Mashariki wa Uturuki ya Anatolia. Mji upo katika mita 1757 (futi 5766) kutoka juu ya usawa wa bahari na mji wenye hali ya baridi sana.

neg:
Uturuki
Uturuki una wakazi zaidi ya milioni 76. Wengi wao (70-75%) ni Waturuki.

neg:
Malatya
Malatya (Kihittite: "Melid"; Kigiriki: Μαλάτεια, "Malateia"; Kiarmenia: Մալաթիա, "Malatia"; Kikurdi: Meletî , Kilatini: Melitene) ni jina la kuita mji mkuu wa Jimbo la Malatya huko mkoa Mashariki mwa Anatolia nchini Uturuki. Takriban watu 381,081 wanaoshi mji hapa (sensa ya 2000). Mji upo mita 954 kutoka juu ya usawa wa bahari.

neg:
Historia ya Uturuki
Kilele cha enzi yake ilikuwa katika karne ya 16 hadi 17. Mwaka 1683 Waosmani walijaribu mara ya pili kuvamia Austria na kuteka Vienna lakini walishindwa. Kuanzia tukio hilo athira yao katika Ulaya ilianza kupungua.

neg:
Mkoa wa Aksaray
Aksaray ni mkoa wa kati nchini Uturuki. Mkoa huu unapakana na mikoa mingine kama vile Konya kwa upande wa magharibi na kusini yake, Niğde kwa upande wa kusini-mashariki, Nevşehir kwa upande mashariki, na Kırşehir kwa upande wa kaskazini. Mkoa unachukua eneo la kilomita za mraba zipatazo 7,626. Mji mkuu wa mkoa huu ni Aksaray.
Mkoa wa Aksaray umegawanyika katika wilaya 7 (wilaya kuu imekoozeshwa):

neg:
Bingöl
Bingöl (Kizazaki: Çolig) (Kiswahili: maziwa elfu) ni mji uliopo mjini Mashariki mwa nchi ya Uturuki. Hadi kufikia 1950, mji ulikuwa ukifahamika kwa jina la Çabakcur, ikiwa na maana ya maji madhalimu kwa Kiarmenia. Huu ni mji mkuu wa Mkoa wa Bingöl.

neg:
Aydın
Aidın (Kigiriki: Αϊδίνιο) ni mji mkuu wa Mkoa wa Aydın wa nchini Uturuki.

neg:
Mkoa wa Çanakkale
Çanakkale ni jina la mkoa uliopo katika kanda ya Marmara huko nchini Uturuki. Mkoa upo mjini kaskazini-magharibi mwa nchi. Mkoa umechukua jina la mji wake mkuu wa Çanakkale.

neg:
Kırıkkale
Kırıkkale ni jina la mji mkuu wa Jimbo la Kırıkkale huko chini Uturuki. Upo kilomita 80 kutoka mashariki mwa mji wa Ankara. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mnamo mwaka wa 2000, idadi ya wakazi wanaoishi katika mji huu ilikadiriwa kuwa takriban ni 225,005 ambao wengine 205,078 wanaishi katikati ya mji wa Kırıkkale. Jina la mji huu linamaana ya "ngome iliyovunjikwa". Mji upo mita 713 kutoka juu ya usawa wa bahari.

neg:
Van
Van (Kiarmenia: Վան, Kikurdi: Wan; kutoka Kiarmenia "van" - kijiji, makazi) ni mji ulipo mjini mashariki mwa nchi ya Uturuki. Huu ndiyo mji mkuu wa Mkoa wa Van, na upo upande wa mashariki mwa pwani ya Ziwa Van. Mji una idadi ya wakazi wapatao 284,464 (ilikuwa hiyo kwa mwaka wa 2005).

neg:
Mkoa wa Bayburt
Bayburt ni jina la kutaja mkoa uliopo mjini kaskazini-mashariki mwa nchi ya Uturuki. Mji mkuu wake ni Bayburt. Idadi ya wakazi ni 85,455 na jumla ya eneo la kilomita za mraba ni 3,652.
Mkoa wa Bayburt umegawanyika katika wilaya 3 (mji mkuu umekoozeshwa):

neg:
Ardahan
Ardahan (Kirmenia: Արդահան; Kirusi: Ардаган; Kigeorgia: არტაანი) ni mji uliopo mjini kaskizini-mashariki ya nchi ya Uturuki, ambao umepakana na mpaka wa nchi ya Georgia. Huu ni mji mkuu wa Mkoa wa Ardahan.
Ardahan ni mji mkuu mdogo kuliko yote katika Uturuki, hadi kufikia 1993, ulikuwa mji mdogo wa mkoa jirani wa Kars. Tangu kugawiwa kwa kata za mkoa kumekuwa na uwekezaji mwingi na kumekuwa na majengo mengi ya serikali, lakini maisha ya huko na ya kuishi juu ya milima na kuna kuwa na saluji kwa muda wa nusu mwaka lakini bado watu wangaliishi huko. Kuna mahoteli mengi tu, ambayo mara nyingi hutumika kwa madereva wa magari makubwa na wale wsafiri waelekeao Georgia.

neg:
Mkoa wa Ankara
Mkoa wa Ankara (Kituruki: Ankara ili) ni mkoa uliopo katikati mwa nchi ya Uturuki, ambao pia ni mji mkuu wa nchi (Ankara).Ankara travel & tourism information

neg:
Mkoa wa Istanbul
Mkoa wa Istanbul ni moja kati ya Mikoa ya Uturuki. Upo mjini kaskazini-mashariki mwa nchi. Mkoa umechukua eneo la kilomita za mraba zipatazo 5,196 na jumla ya wakazi takriban 12,573,836 (makadiro ya 2007). Awali idadi ya wakazi kuwa 10,018,735 kunako mwaka wa 2000. Mkoa huu umezungukwa na mikoa mingine kama vile Tekirdağ kwa upande wa magharibi, Mkoa wa Kocaeli kwa upande wa mashariki, Bahari Nyeusi kwa upande wa kaskazini na Bahari ya Marmara kwa upande wa kusini mwa nchi. Mkoa huu una sehemu mbili: una upande wa Ulaya na upande ni Asia. Mji mkuu wake ni jiji la Istanbul ambalo linajulikana sana kuliko hata mkoa wenyewe.

neg:
Mkoa wa Konya
Konya ni mkoa uliopo katikati mwa nchi ya Uturuki. Mji mkuu wa mkoa huu ni Konya. Huu ni mkoa mkubwa kabisa katika Uturuki kieneo.

neg:
Ankara
Baada ya vita ya uhuru wa Uturuki mwaka 1923 nchi ilitangazwa kuwa jamhuri na Ankara mji wake mkuu badala ya Istanbul iliyowahi kuwa mji wa masultani.

neg:
Mkoa wa Muş
Muş (Kiarmenia: Մուշ "Mush") ni jina la mkoa uliopo mjini mashariki mwa nchi ya Uturuki. Mkoa unachukua eneo la kilomita za mraba zipatazo 8,196, na wakazi takriban 488,997 (makisio ya 2006). Awali wakazi walikuwa 453,654 mnamo 2000. Aina kubwa ya wakazi wa hapa ni Wakurdi. Mji mkuu wakeni ni Muş.

neg:
Muş
Muş (Kiarmenia: Մուշ, "Muš," "Mush" au "Moush") ni jina la kuita mji mkuu wa Jimbo la Muş huko nchini Uturuki. Idadi ya wakazi kimanispaa ya mjini hapa inataja kuwa ni 64,088 (kwa sensa walioifanya kunako mwaka wa 1997).

neg:
Mkoa wa Aydın
Aydın ni mkoa uliopo mjini kusini-magharibi mwa nchi ya Uturuki. Mkoa upo kwenye Kanda ya Aegean . Mji mkuu wa mkoani hapa ni Aydın ambao una makadirio ya wakazi wapatao 150,000 (2000).

neg:
Afyuni
Nchini Uturuki kuna mji wa Afyonkarahisar lililopata jina lake kutokana na kilimo cha mipopi na utengenezaji wa afyuni.

neg:
Galatia
Galatia ni jina la mkoa wa zamani katikati ya nchi inayoitwa leo Uturuki.

neg:
Mkoa wa Burdur
Burdur ni jina la mkoa uliopo mjini kusini-magharibi ma nchi ya Uturuki. Mikoa inayopakana na mkoa huu ni pamoja na Muğla na Antalya kwa upande wa kusini, Denizli kwa upande wa magharibi, Afyon kwa upande wa kaskazini, na Isparta kwa upande wa mashariki mwa nchi. Mkoa unachukua eneo la kilomita za mraba zipatazo 6,887 na jumala ya wakazi takriban 246,134. Mji mkuu wake ni jiji la Burdur.

neg:
Mkoa wa Bartın
Bartın ni mji uliopo nchini Uturuki. Kihistoria pia unajulikana kama Parthenios. Bartın ni mji wa Mkoa wa Bahari Nyeusi ya Uturuki. Mji una wakazi wapatao 182,131 (kwa hesabu ya sensa ya mwaka wa 2008). Wilaya za mjini hapa ni pamoja na Amasra, Ulus, Kurucaşile, na Bartın Merkez ambazo kila moja ni tofauti sana na nyingine.

neg:
Mkoa wa Yozgat
Yozgat ni mkoa uliopo katikati mwa nchi ya Uturuki. Mikoa inayopakana karibu na mkoa huu ni pamoja na Çorum kwa upande wa kaskazini-magharibi, Kırıkkale kwa upande wa magharibi, Kırşehir kwa upande wa kusini-magharibi, Nevşehir kwa upande kusini, Kayseri kwa upande wa kusini-mashariki, Sivas kwa upande wa mashariki, Tokat kwa upande wa kaskazini-mashariki, na Amasya kwa upande wa kaskazini. Mji mkuu wake ni Yozgat.
Mkoa wa Yozgat umegawanyika katika wilaya 14 (mji mkuu umekoozeshwa):

neg:
Mkoa wa Çankırı
Çankırı ni jina la kutaja mkoa uliopo nchini Uturuki, ambao umelalia karibu kabisa na mji mkuu wa nchi, Ankara. Mji mkuu wake ni Çankırı.

neg:
Mkoa wa Batman
Batman (kifupi cha milima ya "Bati Raman") ni jina la mkoa uliopo nchini Uturuki, ambao unajulikana sana kwa kuwa na Wakurdi wengi sana. Upo mjini kusini-mashariki mwa Anatolia. Mkoa una idadi ya wakazi wapatao 500,000.

neg:
Mkoa wa Iğdır
Mkoa wa Iğdır ni jina la mkoa uliopo mjini Mashariki mwa kanda ya Anatolia huko nchini Uturuki. Mji mkuu wake ni Iğdır..

neg:
Hagia Sophia
Mwaka 1453 Waturuki Waislamu waliteka mji wa Konstantinopoli na kuifanya mji mkuu wa Dola la Osmani. Hapo Hagia Sofia likabadilishwa kuwa msikiti na Waturuki wakatamka jina la kigiriki kama "Ayasofya". Jengo la kanisa likaongezekwa minara minne ya mtindo wa Kiislamu.

neg:
Talas, Turkey
Talas, Turkey ni mji na wilaya iliopo Mkoani Kayseri kwenye kanda ya Anatolia ya Kati huko nchini Uturuki.

neg:
Sivas
Sivas (Kigiriki:Σεβάστεια, Kiarmenia: Սեբաստիա, Kiajemi: Sebhasd) enzi ya Klasiko na Medieval au enzi ya kati waliita "Sebastia", pia huitwa "Sebastea" au "Sebasteia") ni jina la mji uliopo nchini Uturuki na ndiyo mji mkuu wa Mkoa wa Sivas. Kwa mujibu wa sensa za Kituruki zilizofanyika mnamo mwaka wa 2007, idadi ya wakazi ilikadiriwa kufikia kiasi cha watu 296,402. Mji upo m 1,285 kutoka juu ya usawa wa bahari.

neg:
Mkoa wa Bilecik
Bilecik ni jina la mkoa uliopo mjini magharibi mwa nchi ya Uturuki. Mkoa umepakana na baadhi ya mikoa mingine kama vile Bursa kwa upande wa upande wa mashariki, Kocaeli na Sakarya kwa upande wa kaskazini, Bolu kwa upande wa magharibi, Eskişehir kwa upande wa kusini-mashariki na Kütahya kwa upande wa kusini. Mkoa umechukua eneo la kilomita za mraba zipatazo 4,307 na jumla ya wakazi takriban 198,809.
Mkoa wa Bilecik umegawanyika katika wilaya 8 (mji mkuu umekoozeshwa):

neg:
Yüreğir
Yüreğir ni mji na wilaya iliopo katika Mkoa wa Adana kwenye kanda ya Mediteranea huko nchini Uturuki.

neg:
Yozgat
Yozgat (pia Yuzgat au Yuzgad, Kiarmenia: Յոզգաթ), zamani uliitwa Bozok ni mji uliopo nchini Uturuki. Pia, huu ndiyo mji mkuu wa Mkoa wa Yozgat katika Kanda ya Anatolia ya Kati nchini Uturuki. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mnamo mwaka wa 2000, mji una wakazi wapatao 113,614 of ambao wengine 73,930 wanaishi kati-kati ya mji wa Yozgat.

neg:
Msikiti wa Sultan Ahmed
Msikiti wa Sultan Ahmed ni msikiti mashuhuri mjini Istanbul katika nchi ya Uturuki. Inajulikana pia kwa jina la "msikiti buluu" kutokana na rangi ya vigae vinavyopamba undani wake.

neg:
Historia ya Uturuki
Waturuki waliwahi kuwa kiini cha Milki ya Osmani (pia: Ottomani) iliyounganisha mataifa mengi chini ya Sultani wa Konstantinopoli.

neg:
Antalya
Antalya (zamani ulikuwa unajulikana kama Adalia; kutoka Kigiriki: Αττάλεια Attália) ni mji uliopo katika pwani ya Mediterranea ya kusini-magharibi mwa Uturuki. Huu ni mji mkuu wa Mkoa wa Antalya. Idadi ya wakazi waishio huku ni 775,157 (sensa ya mwaka 2007). Na kwa mujibu wa sensa ya mwaka wa 2008, idadi ya wakazi wa Antalya ni 798,507 (makisio). Mji wa Antalya umezungukwa na milima. Maendeleo katika nyanja za utalii, zimeanza tangu miaka hiyo ya 1970, na kuwekwa katika viwango vya kimataifa.

neg:
Mkoa wa Karaman
Karaman ni jina la mkoa uliopo katikati mwa nchi ya Uturuki. Mkoa unachukua eneo la kilomita za mraba zipatazo 9,163. Mji una wakazi wapatao 252,377 (makisio 2006). Kwa mujibu wa sensa ya mwaka wa 2000, wakazi wa hapa walikuwa kiasi cha 243,210. Mji mkuu wa mkoa huu ni Karaman.
Mkoa wa Karaman umegawanyika katika wilaya 7 (mji mkuu umekoozeshwa):

neg:
Waturuki
Kwa maana nyingine ni jina la raia wote wa nchi ya Uturuki. Wakazi wa Uturuki ni milioni 78 hivi, lakini si wote Waturuki kiutamaduni: wengine (20-30%) ni Wakurdi, halafu Waarabu, Waarmenia n.k.

neg:
Orodha ya miji ya Uturuki
Hii ni orodha ya miji ya nchi ya Uturuki kwa mtililiko wa idadi ya wakazi.

neg:
Adıyaman
Adıyaman (Kizazaki: Semsur) (Perre ya kale au Pordonnium) ni mji uliopo kusini-mashariki mwa nchi ya Uturuki, na pia ni mji mkuu wa Mkoa wa Adıyaman. Ni mmoja kati ya miji inayokuwa haraka zaidi katika nchi ya Uturuki. Idadi ya wakazi wa huko inaanzia 100,045 (1990) hadi 178,538 (2000) (kwa mjibu wa sensa zao).

neg:
Chuo Kikuu cha Ufundi cha Yildiz
Yıldız Teknik Üniversitesi (YTÜ, au YTU kwa lugha ya Kiingereza "Chuo Kikuu cha ufundi cha Yildiz") ni chuo kikuu cha ufundi, wakfu ya sayansi na uhandisi na ni moja ya taasisi za elimu maarufu zaidi katika mji wa Istanbul, Uturuki. Chuo hicho kipo ndani ya wilaya Beşiktaş.

neg:
Tekirdağ
Tekirdağ ni mji uliopo Thrace ya Mashariki, katika sehemu ya Kiulaya, Uturuki. Huu ni mji mkuu wa Jimbo la Tekirdağ na unaonekana na wengi kama mji ni mdogo sana, mji mtulivu sana kuliko kituo chake cha kibaishara cha Çorlu, ambapo ndipo kuna makao makuu ya serikali. Idadi ya wakazi kwa mujibu wa sensa ya mwaka wa 2008 ilikuwa 137,962.

neg:
Mkoa wa Bingöl
Mkoa wa Bingöl ni mkoa uliopo mjini Mashariki mwa kanda ya Anatolia huko nchini Uturuki. Mkoa ulianzishwa mnamo mwaka wa 1946 ukiwa nje ya sehemu ya Elazığ na Erzincan. Mikoa ya jirani na mkoa huu ni pamoja na Tunceli (Dersim), Erzurum, Muş, Diyarbakır, Erzincan na Elazığ. Mkoa umechukua eneo la kilomita za mraba zipatazo 8,125 na una wakazi wapatao 245,243. Idadi kubwa ya wakazi wa hapa ni Wakurdi. Lugha kuu za mkoani hapa ni Kituruki na Kikurdi. Mji mkuu wake ni Bingöl.
Mkoawa Bingöl umegawanyika katika wilaya 8 (mji mkuu umekoozeshwa):

neg:
Gaziantep
Gaziantep (Kiosmani Kituruki; "Ayintap"), jina la zamani na hadi leo linatumika kufupisha kama; Antep) ni jina la kutaja mji mkuu wa Jimbo la Gaziantep nchini Uturuki. Mji huu unatazamika kama moja kati ya miji ya kale duniani ambayo hadi leo bado inakaliwa.

neg:
Edirne
Edirne (anc. "Hadrianopolis"; Kigiriki "Adrianòpolis", Αδριανουπολις; Kibulgaria "Одрин" ni mji katika sehemu ya magharibi mwa nchi ya Uturuki, katika sehemu yake iliyopo kwenye bara la Ulaya, karibu kabisa na mipaka ya Ugiriki na Bulgaria. Huu ni mji mkuu wa Jimbo la Edirne una wakazi wapatao 128,400, kwa mwaka wa 2002 kutoka lundiko la watu kiasi cha 119,298 cha mwaka wa 2000.

neg:
Karabük
Karabük ni mji uliopo katika eneo la Bahari Nyeusi nchini Uturuki. Huu ni mji mkuu wa Jimbo la Karabük. Kwa mujibu sensa ilifanyika mnamo mwaka wa 2000, idadi ya wakazi wanaoishi katika jiji hili ni 116,804 ambao wengine 100,749 wanaishi katikati ya mji huu wa Karabük. Mji unachukua kilomita za mraba zipatazo 760.

neg:
İzmit
İzmit ni mji wa Uturuki. Upo katikati ya Mkoa wa Kocaeli na vilevile ni Manispaa ya Kocaeli. Uko katika Ghuba ya İzmit (zamani walii Ghuba ya Astacus) kwenye Bahari ya Marmara, kiasi cha 100 km (62 mi) kutoka mjnii mashariki mwa mji wa Istanbul, juu ya Kaskazini-magharibi mwa sehemu ya Anatolia. Kiasi cha watu 248,424 wanaishi mjini hapa.

neg:
Nikosia
Mji umegawiwa tangu vita ya 1974 kuna sehemu ya kigiriki upande wa kusini yenye wakazi 270,000 na sehemu ya kituruki upande wa kaskazini yenye wakazi 80,000. Mpaka hulindwa na wanajeshi wa UM. Kusini ni mji mkuu wa Jamhuri ya Kupro inayotawaliwa na Wakupro Wagiriki na kutambuliwa kimataifa; upande wa kaskazini ni mji mkuu wa Jamhuri ya Kituruki ya Kupro ya Kaskazini nchi isiyotambuliwa kimataifa.

neg:
Historia ya Uturuki
Mji wake mkuu ulikuwa Konstantinopoli (leo: Istanbul) na mtawala wake mkuu alikuwa Sultani wa Waosmani. Imani rasmi ya milki ilikuwa Uislamu hata kama katika maeneo mengi idadi kubwa ya wakazi walikuwa Wakristo.

neg:
Manisa
Manisa (Kiosmani Kituruki: ماغنيسا "Manisa"; Kigiriki: Μαγνησία, Kilatini: "Magnesia") ni jiji kubwa la Uturuki katika Kanda ya Aegean na ndiyo mji mkuu wa Mkoa wa Manisa. Kihistoria, mji mpi ulikuwa ukiitwa Magnesia, na zaidi uliitwa Magnesia ad Sipylum, kwa kufuatia jina la Mlima Sipylus (Mount Spil) ambao unaangaza juu ya mji. Takriban watu 1,319,920 wanaishi mjini hapa.

neg:
Mkoa wa Adıyaman
Adıyaman ni jina la mkoa huko mjini kusini-katikati mwa nchi ya Uturuki. Mkoa huu ulianzishwa mnamo mwaka wa 1954 nje ya sehemu ya Mkoa wa Malatya. Mkoa una eneo la kilomita za mraba zipatazo 7,614. Takriban watu 677,518 (makadirio ya sensa ya mwaka wa 2006, 623,811 (sensa ya 2000)) imezidi kutoka 513,131 kunako mwaka wa 1990. Mji mkuu wa mkoa huu ni Adıyaman. Wakazi waliowengi katika mkoa uu ni Wakurdi.

neg:
Rize
Rize ni jina la kutaja mji mkuu wa Mkoa wa Rize huko nchini Uturuki. Mji upo mjini kaskazini-mashariki mwa pwani ya Bahari Nyeusi. Mji una wakazi takriban 78,144 wanaoishi mjini hapa. Mji upo 6 kutoka juu ya usawa wa bahari.

neg:
Giresun
Giresun (Kigiriki: Κερασούντα, "Pharnacia", "Choerades") ni jina la mji mkuu wa Mkoa wa Giresun katika kaskazini-mashariki ya Ukanda wa Bahari Nyeusi huko nchini Uturuki. Takriban 175 km kutoka magharibi mwa jiji la Trabzon. Mji una wakazi wapatao 90,000.

neg:
Denizli
Mji huu umekuwa kituo kikubwa cha uzalishaji wa bidhaa zinazotazamiwa kupelekwa nchi za nje, Denizli hutajwa mara kwa mara, ukiwa sambamba na miji mingine ya Uturuki, ikiwa kama miji yenye kupiga hatu kubwa sana kimaendeleo.
Jina la Denizli linamaana ya "maeneo yenye bahari au ziwa" kwa Kituruki, lakini mji wenyewe haupo katika pwani. Jina linatokana na tahajia kadha wa kadha ambazo zina vyanzo vya maji yanayopita chini kwa chini na kuelekea katika eneo la mkoa wa karibu ya ziwa lililopo karibu na mji huko Uturuki.

neg:
Mkoa wa İzmir
İzmir ni jina la kutaja moja kati ya Mikoa ya Uturuki uliopo mjini magharibi mwa Anatolia kwenye pwani ya Bahari ya Aegean. Mji mkuu wa mkoani hapa ni Izmir. Mji huu ulianzishwa na Wagiriki Smyrna (Kigiriki: Σμύρνη) kunako karne ya 11 KK. Kwa upande magharibi umezungukwa na Bahari ya Aegean, na imefungamana kabisa na Ghuba ya İzmir. Mkoa umechukua eneo la kilomita za mraba zipatazo 11,973. Takriban watu 3,769,000 wanaishi mjini hapa (makisio ya 2007). Idadi ya wakazi wa hapa ilikuwa 3,370,866 kunako mwaka wa 2000. Mikoa ya jirani na mkoa ni pamoja na Balıkesir katika upande wa kaskazini, Manisa kwa upande wa mashariki, na Aydın kwa upande wa kusini.
Mkoa wa İzmir umeganyika katika wilaya zipatazo 30 (mji mkuu umekoozeshwa):

neg:
Ibn Battuta
Aliamua kujaribu njia kupita Uturuki kwa sababu alisikia ya kwamba palikuwa na misafara kati ya Waturuki Waseldjuki na Uhindi. Baada ya kuvuka Bahari Nyeusi alifika katika milki ya Kundi la Dhahabu akaendelea katika msafara wa Khan wa nchi. Alipofikia mji mkuu Astrakhan aliombwa na Khan wa Kundi la Dhahabu mwenyewe kumsindikiza mke wake aliyetaka kutembelea ndugu nyumbani kwake Konstantinopoli. Hivyo Ibn Battuta alifika kwa mara ya kwanza katika nchi nje ya zile za Kiislamu.