query: Kilimo cha nyanya kilianza lini?

pos:
Mnyanya
Kulingana na Andrew Smith, aliyeandika kitabu cha ‘The Tomato in America’, nyanya zilianza sehemu za miinuko ya magharibi ya kusini mwa Amerika. Hata hivyo anasema hakuna ushahidi wa kuonesha kuwa nyanya zilikuwepo na hata kuliwa huko Peru kabla ya Wahispania hawajavamia.
Nyanya huko Hispania, baada ya utawala wa wahispania huko Amerika, wahispania walisambaza nyanya kwenye makoloni yake yote mpaka Kusini mwa Asia na baadaye Asia yote. Wahispania walipeleka nyanya Ulaya pia. Nyanya zilikuwa nzuri sana huko Mbarka wa Mediteranean na kilimo chake kilianza rasmi mnamo 1540. Nyanya zilianza kuliwa rasmi na huko Hispania mnamo 1600. Mwaka 1692, kilipatikana kitabu kinachoaminika kuwa kilichapishwa huko Naples, kilichokuwa kikielezea mapishi yaliyohusika nyanya kama kiungo.

neg:
Limau
Limau ni tunda, mti mdogo ambao daima kijani, cirtrus limon, asili yake asia na pia ni jina la mmea wake. Tunda la limao hutumiwa kwa makusudi ya mapishi na mengine ysiyo ya mapishi hasa kwa majimaji yaje, japo nyama zake na pia maganda yake hutumika hasa wakati wa kupika na kuoka. Majimaji ya limao ni asilimia 5 asidi sitriki aside ya matunda jamii ya machungwa) ambayo hulipa limao radha ya uchachu, na ph ya 2 mpaka 3, hii hufanya kujipatia aside ya gharama nafuu kwa ajili ya mafunzo ya kielimu. Kutokana na radha yake ya uchachu, vinywaji vingi na peremende vilivyokolezwa na radha ya limao vinapatikana.Asili kabisa ya limao bado haijulikani, japo inaaminika kuwa mimea ya kwanza ilipatikana huko India, Kaskazini mwa Bama na China . Huko Kusini na kusini Mwashariki mwa asia yalifahamika kwa uwezo wake wa matibabu na ukatumika sana kama dawa kwa sumu mbalimbali. Baadae ukafahamika huko Persie na kasha Misri na Iraki mnamo 700bk. Mlimao ulisambaa sana miongoni mwa jamii ya Uarabu na Ukanda wa Mediteraniani kati ya 1000 na 1150 BK. Malimao yaliingia ulaya baada ya karne ya kwanza BK, wakati wa utawala wa Roma.

neg:
Zana za kilimo
Nguvu kwa ajili ya mashine ya kilimo ilikuwa awali ile inayotolewa na ng'ombe au wanyama wengine wa ndani. Kwa uvumbuzi wa nguvu za mvuke ulikuja injini inayoweza kuambukizwa, na baadaye injini ya traction, chanzo cha nishati ya simu, ambacho kilikuwa kinachocheka chini ya ardhi kwa locomotive ya mvuke. Vipuri vya mvuke za kilimo vilichukua kazi kubwa ya kuunganisha ng'ombe, na pia walikuwa na vifaa vya pulley ambazo zinaweza kuimarisha mashine za umeme kupitia matumizi ya ukanda mrefu. Mashine yenye nguvu ya mvuke yalikuwa chini ya nguvu za viwango vya leo lakini, kwa sababu ya ukubwa wao na ratiba zao za chini za gear, zinaweza kutoa vuta kubwa ya kuteka. Mwendo wao wa polepole uliwawezesha wakulima kutoa maoni kwamba matrekta yalikuwa na kasi mbili: polepole, na kuacha polepole.

neg:
Uvuvi nchini Angola
Kufuatia uhuru mnamo 1980, uvuvi wa Angola uliianza kuporomoka kufuatia kutoroka kwa Wavuvi wa Kirenowaliokuwa na uchuzi. Baada ya Mapinduzi ya Kijeshi ya Lisbon mnamo Aprili 1974, Angola kama mkoa mmoja wapo wa nje wa Ureno ilianza kudidimia kiutawala na uhuru ulibidi. Mashua nyingi za uvuvi ziliondoka kwenda Ureno pamoja na wavuvi na familia zao.kufikia 1986, ni 70 juu ya mashua za kuvua 143 zilikuwa zikindelea nchini Namibe, bandari iliyokuwa ikitoa karibu thuluti mbili za samaki. Isitoshe viwanda vingi vya samaki vilikuwa vikiitaji kufanyiwa marekebisho.
Angola mbayo ilikuwa mwuuzaji wa nje wa samaki sasa haingeweza kujitosheleza

neg:
Nyanya chungu
Ina ladha chunguchungu na huliwa kwa ugali, lakini ngogwe Habeshi inaweza kuliwa mbichi pia.

neg:
Panya (Rattus)
Kwa kawaida panya huishi kwa muda wa miaka mitatu, lakini wengi huishi kwa mwaka mmoja tu kutokana na kuwindwa na wanyama wengine.
Panya walianza kufugwa nyumbani tangu karne ya 19. Wengi wao ni panya wa kahawia lakini weusi na ‘Giant pouched rats’ nao pia hufugwa. Panya wafugwao huwa na tabia tofauti ukilinganisha na panya wa mwituni kulingana na vizazi vingapi vimewekwa kama mifugo. Pia panya wafugwao, hawaleti hatari tena ya magonjwa kama mifugo mingine, yaani paka na mbwa. Panya wa kufugwa huwa marafiki na wanaweza kuzoeshwa kufanya kazi mbalimbali.
Aina moja ya panya wa maabara inajulikana kama panya Zucker. Panya hawa wanazalishwa wakiwa na uwezo wa kupata kifua kikuu na magonjwa mengine ya binadamu.

neg:
Kilimo
Inaaminiwa ya kwamba kilimo kilianza katika sehemu tatu za dunia ambako watu walitambua mimea yenye lishe kubwa na kupanda mbegu zake. Maeneo haya ambako kilimo kilianza ni China, Amerika ya Kaskazini na Mashariki ya Kati.

neg:
Vita ya Abushiri
Uasi ulianza Pangani tarehe 3 Septemba 1888 ambako mwakilishi wa Kampuni ya Kijerumani Emil von Zelewski (aliitwa "Bwana Nyundo") alikataza kuonyeshwa kwa bendera ya Sultani na kudai kodi kubwa kwa bidhaa zilizofika bandarini. Zelewski aliumiza hisia ya wenyeji alipoingia msikitini pamoja na mbwa wake wakati wa ibada ya Idd el Hajji (mnamo tarehe 18 Agosti 1888). Tarehe 3 Septemba alikataza kutolewa kwa mzigo wa baruti kutoka kwenye jahazi bandarini. Hapo alishambuliwa na kundi la wananchi waliomkamata na kumfunga ndani, lakini aliokolewa na wanajeshi wa Sultani waliofaulu kumpeleka hadi jahazi alipoweza kuondoka Pangani na kufikia manowari ya Kijerumani.

neg:
Historia ya Ufini
Labda kilimo kilianza miaka 3000 KK - 2500 KK.

neg:
Punda
Punda ni wanyama wakubwa kiasi wa nusujenasi "Asinus" ya jenasi "Equus" katika familia "Equidae" wafananao na farasi mdogo. Spishi moja ("Equus kiang"), ambayo inatokea Asia, huitwa kiang'. Punda anayejulikana sana ni yule anayefugwa (Punda-kaya), lakini kuna punda porini pia. Watu huwatumia punda wafugwao kwa kubeba mizigo, kuvuta magari au kuwarakibu. Punda wanaweza kuzaliana na farasi lakini watoto wao (baghala au nyumbu) hawazai tena kwa kawaida.

neg:
Shayiri
Shayiri ililimwa kwenye peninsula ya Korea tangu 1500-850 KK pamoja na mazao mengine kama mtama, ngano na jamii ya mkunde.

neg:
Anthropolojia ya Kimarekani
Isitoshe, kuna sifa moja ambayo inadhihirka kwa jamii maarufu za binadamu zinazotafuta chakula (binadamu wote kabla ya ya miaka elfu kumi na elfu kumi na tano) na ambazo huwa tofauti na nyani: “matumizi ya nyama. . . . kuonekana kwa vifaa vya kwanza vya mawe vipatavyo miaka milioni 2.5 iliyopita karibu inahusiana na kubadilika kwa ghafla katika tabia ya kutafuta chakula ili kupata nyama." Deacon haamini kuwa fikira ya kiishara ilikuwa muhimu kwa kuwinda au kwa kutengeneza vifaa (ingawa utengenezaji wa vifaa unaweza kuwa kipimo cha kutegemewa fikira kiishara), ilikuwa muhimu kwa ufanisi wa mahusiano bainifu ya kijamii.

neg:
Maya
Hao Waindio walikuwa wakulima hodari sana na mazao mbalimbali ambayo leo ni msingi wa chakula kote duniani yalianzishwa na kupandishwa nao, yakiwa pamoja na mahindi, mboga na nyanya. Kilimo cha mahindi hukadiriwa kilianzishwa takriban mnamo mwaka 9000 KK.

neg:
Mpunga wa kiasia
Aina nyingine ya "Oryza" (k.m. "O. glaberrima" na "O. barthii") zilikuzwa katika Afrika ya Magharibi. Baadaye Waarabu walileta aina ya kiasia iliyopandwa zaidi kutokana na mavuno makubwa. Hata sasa mpunga wa kiafrika ("O. glaberrima") hupandwa kidogo kidogo. Tangu miaka ya 1990 haibridi za "O. sativa" na "O. glaberrima" zinakuzwa zinazoitwa "Nerica" (New Rice for Africa).

neg:
Mtama
Kwa jumla kuna aina zaidi ya 30 za mtama zinazolimwa kama chakula. Mtama hustawi vizuri kwenye joto ikivumilia pia ukame. Hivyo ni nafaka muhimi kwenye maeneo yabisi za Afrika. Katika miaka ya nyuma kilimo chake kiliachwa mara nyingi kwa ajili ya mahindi kwa sababu mahindi huleta mazao makubwa zaidi kwa ekari. Lakini wakati wa ukame mahindi ni hasara na watu hurudi-rudi kwenye kilimo cha mtama.

neg:
Umwagiliaji wa matone
Vyanzo vya mfumo huu vinajulikana kutoka China ya Kale ambako wakulima walizika sufuria za kauri katika ardhi karibu na miti na kuizijaza maji, Maji yalipita kwenye kuta za vyombo na kuingia udongo karibu na mizizi polepole. Wajerumani walitumia mabomba ya udongo wa ufinyanzi uliochumwa ndani ya ardhi kwa umwagiliaji kuanzia karne ya 19. Baada vita kuu ya pili ya dunia mtu wa Australia alianza kutumia mabomba ya plastiki yenye matundu.

neg:
Angola
Dola la Kasanje lilikuwa ufalme wa Kibantu katika miaka 1620 hadi 1910 hivi kandoni kwa mto Kwango, upande wa kaskazini wa nchi ya kisasa ya Angola. Lilianzishwa na viongozi kutoka Dola la Lunda.

neg:
Mpunga wa kiasia
Mpunga
Kutoka Wikipedia, ensaikopidia huru.
mpunga mrefu wa Amerika.
aina ya mpunga, Oryza sativa.
Mpunga ni mbegu ya mmea wa jamii ya monokotiledoni ya mmea wa Oryza sativa. Ukiwa ni miongoni mwa nafaka, ni chakula kikuu kwa sehemu kubwa duniani, hasa Mashariki, Kusini na Kusini Mashariki mwa Asia, Kati na Masharik mwa Amerika ya Kusini na India Mashariki. Ni nafaka inayolimwa kwa wingi zaidi duniani baada ya mahindi.

neg:
Zana za kilimo
Mapinduzi ya Viwanda na maendeleo ya mashine ngumu zaidi yalifanya mbinu za kilimo kuchukua hatua kubwa za mbele. Badala ya kuvuna nafaka kwa mkono na mundu mkali, mashine za magurudumu hupunguza swati inayoendelea. Badala ya kupunja nafaka kwa kumpiga kwa vijiti, mashine za kupunja zilitenganisha mbegu kutoka kwa vichwa na mabua. Matrekta ya kwanza yalionekana mwishoni mwa karne ya 19.

neg:
Raisin Bran
"Skinner's Raisin Bran" ni aina ya kwanza ya bidhaa hii iliyofika kwenye soko, ilianza kuuzwa katika soko la Marekani katika mwaka wa 1926 na kampuni ya US Mills,inayojulikana zaidi kama nafaka ya Uncle Sam. Jina hilo la "Raisin Bran" lilikuwa ,wakati mmoja,lilikuwa karibu kushikiliwa kisheria na kampuni moja lakini kesi hii ilizua mgogoro kuhusu bidhaa za aina zozote zilizotayarishwa kwa kutumia nafaka,bran na zabibu zilizokaushwa zilizotaka kutumia jina hilo. Hatimaye, ilionekana kuwa bran na zabibu zilizokaushwa hutumika sana katika utayarishaji wa nafaka na jina hilo lilitumika sana.Hivyo basi likawa huru kutoka sheria zozote za kullifunga kwa kampuni yoyote.

neg:
Historia ya Kenya
Hii ilifuatwa na ufunguzi wa nyanda kwa Wazungu walowezi mwaka wa 1902. Ujenzi wa reli ulianza mwaka wa 1895 kutoka Mombasa hadi Kisumu katika ziwa Viktoria na ulimalizika mwaka wa 1901. Ujenzi huo uliwezesha wakoloni hao kuingia ndani kabisa mwa Kenya. Hii ilikuwa sehemu ya kwanza ya reli ya Uganda.

neg:
Ng'ombe
Wataalamu huamini ya kwamba aina zote za ng'ombe zina asili katika Mashariki ya Kati mnamo milenia ya 9 KK ambako watu waliwahi kuwafuga na kutoka hapa ufugaji ng'ombe ulisambaa kote duniani.

neg:
Ndutu
Ndutu ni eneo zuri la kutembelea hasa kati ya mwezi Desemba na mwanzoni mwa mwezi Aprili ambapo makundi mengi ya wanyama wanaokula nyasi pamoja na pundamilia wanajazana katika eneo hili kwa ajili ya kuzaliana (kuzaa). Maficho ya wanyama hawa katika eneo hili imerekodiwa kuanza Januari hadi katikati ya mwezi Machi ambapo zaidi ya asilimia 80 ya wanyama wanaanza kuzaa wiki chache baadaye.

neg:
Kalenda
Inaaminika ya kwamba tangu kuanza kilimo watu wameanza pia kushika kumbukumbu ya wakati. Katika nchi nyingi kupanda na kuvuna kunategemea mwendo wa majira yanayorudia. Kazi ya pamoja inahitaji mpangilio na lugha ya pamoja. Hapa ni mwanzo wa kalenda.

neg:
Muhindi
Mhindi ni kati ya nafaka ya kwanza kulimwa kama chakula cha binadamu. Asili yake ni Amerika ya Kati ulipogundiliwa na Maindio. Wahispania walipeleka nafaka hii Ulaya; taarifa za kwanza za mashamba ya muhindi katika Hispania zilipatikana mwaka 1525 yaani miaka michache tu baada ya safari ya Kolumbus.

neg:
Nyati wa Afrika
Uhusiano wa mama na ndama hudumu muda mrefu zaidi kuliko wanyama wengi walao majani. Hata hivyo wakati ndama mpya anapozaliwa, ule uhusiano unaisha na mama yake huwaweka mbali watoto wengine kwa kutumia pembe.

neg:
Panya (Rattus)
Mfano 1895, chuo kikuu cha Clark, Worcester, Massachusetts (Marekani) kilianzisha kundi kubwa la panya weupe kwa ajili ya kujifunza madhara ya chakula na mapungufu mengine ya mwili. Kwa miaka mingi panya wametumika kama viungo vya tafiti za magonjwa mbalimbali na kuongeza ufahamu wetu kuhusu viasilia, magonjwa na madhara ya madawa, na mada nyingine ambazo zimechangia mambo makubwa ya afya ya mwili wa binadamu. Uchunguzi wa mwaka 2007 umebaini kuwa panya wana uwezo na akili ambapo hapo awali ulionekana upo kwa binadamu pekee na baadhi ya wanyama wa kale babu wa binadamu.

neg:
Mnyanya
Mnyanya ("Solanum lycopersicum") ni mmea wa familia Solanaceae, ambao daima hutambaa na ambao hukuzwa kwa makusudi ya kutumiwa na watu. Matunda yake yanaitwa nyanya. Kwa aina nyingi sana nyanya huwa na rangi nyekundu pindi inapoiva, nyingine zina rangi ya manjano au machungwa. Mnyanya huwa na urefu wa mita 1-3 na huwa na shina laini ambalo mara nyingi hujibebelesha kwenye mmea mwingine. Majani huwa na urefu wa sentimeta 1-25, na petali 5-9 Majani ya shina la nyanya huwa na vinyweleo. Maua huwa na upana was m 1-2, rangi ya manjano na majani matano na huvunwa kwa mwaka mmoja.

neg:
Maya
Kilimo kiliweka msingi kwa vijiji na jamii zilizoshirikiana katika maeneo makubwa. Miji ya kwanza inajulikana kuanzia takriban mwaka 1500 KK.

neg:
Mkoa wa Pangani
Katika kilimo watu wengi walilima kwa ajili ya mahitaji yao lakini Wazungu kadhaa walianzisha mashamba makubwa baada ya Waarabu waliowahi kuwa na mashamba yaliyolimwa na watumwa karibu na miji ya Pwani.

neg:
Uwindaji
Kabla ya kuanza uzalishaji, kwa karne nyingi binadamu wote walitegemea hasa uchumaji wa matunda na uwindaji.

neg:
Nyuki-asali
Nyuki-asali hufugwa sana kila mahali duniani lakini wengine wanaishi porini na asali yao hukusanywa kwa kuvunja mizinga yao. Katika Afrika kwa jumla sehemu ya asali bado inatokana na nyuki asali wa porini lakini ufugaji nyuki unaendelea kupanuka.

neg:
Sukari
Watu wa Ulaya walipaswa kununua sukari kutoka kwa Waarabu hadi manmo mwaka 1500 kwa sababu hali ya hewa ya Ualya hairuhusu kilimo cha miwa. Uenezaji wa milki za Ulaya katika nchi tropiki za Amerika ya Kati tangu Kolumbus uliwapa nafasi ya kuanzisha kilimo cha miwa. Wahispania walianzisha mashamba ya miwa huko Kuba mwaka 1523, Wareno walifuata Brazil mwaka 1532.

neg:
Onyi Papa Jey
Onyi Papa Jey alianza kucheza orutu akiwa katika shule ya msingi. Alilazamika kukatiza masomo yake katika shule ya sekondari ya Tonga kwa kukosa karo. Alijunga na bendi ya Tony Nyadundo mwaka wa 1999 na kutumbuiza naye mwaka wa 2002. Baadaye,alijiumga na kundi la wachezaji wa kitamaduni wa Nyamolo kwa muda. Pia,aliongoza bendi ya Langasta Stars mjini Eldoret kwa kipindi cha mwaka mmoja. Baadaye,alizuru pamoja na Jack Nyadundo (kakake mkubwa Tony Nyadundo) nchini Kenya na Tanzania. Akiwa Tanzania ,aliunda bendi za Super Suba na Koleko Newface. Aliondoka Tanzania baada ya miaka mitatu na kujiunga tena na kundi la wachezaji wa kitamaduni la Nyamolo kabla ya kujitenga kivyake.

neg:
Mkoa wa Pangani (DOA)
Badala yao mashamba makubwa ya makampuni na walowezi Wazungu yalianza kuenea (mwaka 1913 makampuni 7 na walowezi 13). Kikogwe-Mwera (leo: kata ya Mwera (Pangani) ilikuwa shamba la Kampuni ya Kijerumani kwa Afrika ya Mashariki na sehemu ya kwanza ambako mikonge ililimwa katika Afrika ya Mashariki. Mashamba yaliyotumiwa na Wazungu yalikuwa na kilomita za mraba 436, ilhali kiasi kikubwa ilikodishwa na serikali ya kikoloni kwa walowezi na sehemu ndogo tu kuuzwa. Pamoja na mikonge mashamba haya yalikuwa pia na kahawa na minazi.

neg:
Misri (1805-1881)
Muhammad Ali pia aliugeuza uchumi wa kilimo wa Misri kutoka ngazi ya kijungujiko na kuwa uchumi wa mazao ya biashara kwa kuhimiza ulimaji wa pamba sambamba na kilimo cha nafaka. Zaidi ya mifereji thelathini ilichimbwa kwa ajili ya kumwagilia mashamba ya taifa.

neg:
Zabibu
Kilimo cha zabibu kilianza mahali kunapofahamika sasa kama Uturuki. Hamira, moja ya viumbe wadogo waliofahamika mapema zaidi, hupatikana kiasili kwenye ngozi ya zabibu, na kupelekea kugunduliwa kwa vileo kama vile mvinyo. Kumbukumbu za kihistoria za huko Misri zinaonesha kilimo cha zabibu, na hata zamani ya Ugiriki, Foenesia na Roma pia walilima zabibu kwaajili ya kula na kutengeneza mvinyo. Baadae, kilimo cha zabibu kilisambaa mpaka Ulaya, kaskazini mwa Afrika, na hatimaye mpaka Amerika ya kaskazini.

neg:
Somo la Uchumi
"Sayansi duni” ni jina badala lililo la kudharau litumikalo kwa uchumi na lililobuniwa na mwanahistoria wa enzi ya Victoria Thomas Carlyle katika karne ya 19. Mara nyingi, husemekana kuwa Carlyle aliupatia uchumi jina la utani la “sayansi duni” kama jibu kwa maandishi karne ya 18 ya Reverend Thomas Robert Malthus, ambaye alitabiri kwa hofu kuwa njaa ingetokea, vile matarajio ya ukuaji wa idadi ya watu yangezidi ongezeko la usambazaji wa chakula. Mafundisho ya Malthus hatimaye yalijulikana chini ya mwavuli wa maneno “Dhana Duni ya Malthus". Utabiri wake ulisitishwa na uboreshaji mkubwa ambao haukuwa umetarajiwa katika ufanisi wa uzalishaji wa vyakula katika karne ya 20; ilhali mwisho wa hatari ambao aliutabiri unabaki kuwa uwezekano ambao haukubaliki na wengine, ikiwa uzuli wa binadamu utashindwa kumudu ongezeko la idadi ya watu.

neg:
Homa ya manjano
Ugonjwa ulianzia barani Afrika, ambapo ulisambaa Amerika Kusini kupitia biashara ya utumwa katika karne ya 17. Tangu karne ya 17 milipuko ya ugonjwa umetokea Marekani, Afrika na Uropa. Katika karne za 18 na 19, homa ya manjano ilionekana kama ugonjwa wa kuambukiza hatari sana. Virusi vya homa ya manjano vilikuwa virusi vya kwanza vya binadamu kugunduliwa.

neg:
Biashara ya masafa marefu ya Afrika Mashariki
Biashara hii inasemekana ilianzia karne ya 18 na 19, ikachukua zaidi ya miaka 30-50 hadi ilipokuja kuingiliwa na wakoloni mwishoni kabisa mwa karne ya 19.
Wafanyabiashara wakuu waliohusishwa na biashara hiyo walikuwa Waarabu na Waswahili kutoka Pwani na Wayao kutoka kusini mwa Tanganyika, Wakamba kutoka kusini mwa Kenya na vilevile Wanyamwezi kutoka Tabora. Makabila mengi yalishiriki katika biashara hiyo, lakini vingunge wenyewe ni Wayao, Wakamba na Wanyamwezi.

neg:
Malenga Makali
Ni eneo maarufu kwa kilimo hasa cha mahindi, ingawa ardhi imechoka kutokana na matumizi makubwa, hasa katika miaka ya 1950 na 1960, Ismani peke yake ilipokuwa inaweza kuzalisha kuliko Tanzania nzima.

neg:
Historia ya Kenya
Uvumbuzi wa majuzi karibu na Ziwa Turkana unaonyesha kwamba kiumbe kama Australopithecus anamensis aliishi katika eneo ambalo sasa ni Kenya kuanzia miaka milioni 4.1 iliyopita.

neg:
Mbuga wa safari
Mbuga za aina hii zilianzishwa huko Marekani mnamo mwaka 1953 katika jimbo la Florida ambako simba 12 waliwekwa ndani ya fensi katika eneo la hektari 1 na watalii waliweza kupita kwa gari.

neg:
Amarna
Mwaka 1887, mwanamke wa kijijini alikua akilima na kugundua kugae chenye umri wa zaidi ya miaka 300

neg:
Tanganyika (ziwa)
Samaki wa ziwani wanauzwa kote Afrika ya Mashariki. Katika miaka ya 1950 uvuvi wa kibiashara ulianzishwa ziwani ukasabisha kupotea kwa samaki: kufikia mwaka 1995 mavuno ya samaki yalipungua hadi tani 180,000. Kampuni nyingi za uvuvi zilizostawi katika miaka ya 1980 ziliporomoka.

neg:
Pwani na Bara ya Afrika Mashariki 1800-1845
Walikuwepo wafanyabiashara ya masafa marefu wengine kwenye eneo la kaskazini mwa ziwa Nyasa; waliokuwa mashuhuri zaidi ni Wanyamwezi, Wakamba na Wamijikenda. Hao walianzisha mahusiano na pwani kwa mara ya kwanza kunako takribani mwaka 1800, na baada ya muda mfupi wakaimarisha mitandao ya kibiashara kati ya eneo hilo la bara na pwani.

neg:
Mapinduzi ya Ufaransa
Mwaka 1788 ulikuwa na mavuno mabaya na wakulima wengi hawakujua jinsi ya kulipa kodi zao. Ghala za waungwana na za makanisa zilijaa kutokana na mavuno ya miaka ya nyuma, lakini kwa jumla bei ya nafaka ilipanda pamoja na bei ya mkate uliokuwa chakula kikuu cha Wafaransa.

neg:
Mnana
Minana ni ndege wadogo wa jenasi "Ploceus" katika familia Ploceidae ambao wanatokea Afrika. Wanafanana na kwera lakini hawana nyeusi kichwani. Ndege hawa hula mbegu hasa lakini wadudu pia, hususa makinda. Hulifuma tago lao kwa majani ya manyasi na hulining'inizia kitawi. Matago yao hupatikana katika makundi makubwa. Jike huyataga mayai 2-4.

neg:
Tauni
Ni maarufu juhudi za Wajerumani kukomesha tauni katika koloni lao la Afrika Mashariki ya Kijerumani mwishoni mwa karne ya 19 kwa kulipa kiasi kadhaa kwa kila mzoga wa panya, mnyama anayesambaza bakteria hizo.

neg:
Panya (Rattus)
Neno “panya" hutumika hata kwa mamalia wadogo ambao si panya wa kweli. Mfano ni panya wa Amerika ya Kusini, spishi kadhaa wanaitwa panya kangaroo, na wengine. Panya kama vile 'Bandicoot rat' ("Bandicota bengalensis") ni wanyama wagugumaji (rodents) wanaohusiana na panya lakini si panya wa kweli. Katika nchi za mashariki watu wengi wanatumia panya kama panya wa kufugwa. Hawa ni wale wa spishi "R. norvegicus", ambao asili yao ni nyika za China na wakasambaa huko Ulaya, mnamo mwa 1775, kwenye Dunia Mpya. Panya wa kahawia mara nyingi hutumika kwa tafiti. Panya wafugwao huwa watiifu na wasikivu kuliko panya wa kale, pia hupata magonjwa mara kwa mara kotokana na kuzaliana na jamii tofauti.

neg:
Mpunga wa kiasia
Kilimo cha mpunga kinafanikiwa sana kwenye maeneo yenye ufanyaji kazi rahisi na kiwango kikubwa cha mvua, sababu ulimaji wake ni kazi kubwa na huhitaji mvua ya kutosha. Mpunga kwa kawaida unaweza kulimwa popote, hata kwenye kilima kikali au hata milimani haswa. Japokuwa mimea yake ya asili imetokea huko Kusini mwa Asiana sehemu Fulani za Afrika, biashara na safari za kale zimeufanya utawanyike mahali pengi duniani.

neg:
Mahindi
Tamaduni za Mississippi, jimbo ambalo mji wake mkuu na nyumbani mwa utawala wa Cahikia ambako sasa ilipo Illinois ya sasa, ulifikia kilele chake mwaka 1250, na kuwa na watu wengi na kukua kibiashara kutokana na kilimo cha mahindi.

neg:
Carl Linnaeus
Hadi leo aina za mimea au wanyama zilizoainishwa na Linnaeus inatajwa kwa herufi "L." baada ya jina la kisayansi, kwa mfano mpunga ni mmea wa jenasi inayotajwa kwa jina la kisayansi kama Oryza (L.) na "L." katika mabano inaonyesha jenasi hii ilielezwa mara ya kwanza na Linnaeus. Jina la kisayansi ya simba Panthera leo L. kwa sababu pia mnyama huyu aliwekwa na Linnaeus katika utaratibu wa uainishaji wa kisayansi.

neg:
Historia ya Angola
Dola la Kasanje lilikuwa ufalme wa Kibantu katika miaka 1620 hadi 1910 hivi kandoni kwa mto Kwango, upande wa kaskazini wa nchi ya kisasa ya Angola. Lilianzishwa na viongozi kutoka Dola la Lunda.

neg:
Mkoa wa Rufiji (DOA)
Kabla ya 1914 yalikuwepo makampuni 3 ya kizungu na walowezi 5 walioanzisha mashamba ya kibiashara ya pamba na miti ya mpira. Maduka 60 yaliendeshwa na Wahindi. Huko Mpaganya kulikuwa na shule ya mafunzo ya kilimo cha pamba.
Wakati wa Wajerumani hapakuwa na barabara nzuri kwa hiyo usafiri ulitegemea hasa njia ya maji kwenye mto Rufiji. Wakati wa mvua merikebu ndogo ya moshi iliweza kusafirisha mizigo ya takriban tani 30 hadi kilomita 200 juu ya mdomo wa mto, wakati wowote hadi kilomita 160.

neg:
Hifadhi ya Taifa ya Tsavo Magharibi
Wafanyabiashara waswahili walifanya biashara na wenyeji wa Tsavo kwa kuhuza na kununua pembe za ndovu,ngozi za wanyamapori, na pengine watumwa mnamo miaka 700 baada ya kifo cha kristo (na pengine mapema). Hakuna ushahidi wa moja kwa moja ya kuonyesha kwamba waswahili walikuwa wakoloni wa eneo la Tsavo. Badala yake, biashara iliimarishwa kwa kupelekwa kwa bidhaa kwenda na kutoka Pwani ya Swahili kupitia mtandao wa jamii. Biashara ya bidhaa kama vile gamba za kaa na mbanyoa zimepatikana katika maeneo ya akiolojia na zinasemekana kuwa zimekuwa tangu mapema kipindi cha uswahili.

neg:
Malaria
Tiba ya kwanza madhubuti dhidi ya malaria ilitoka katika gome ya [[mti]] wa [[mkwinini]] ambayo ina [[kwinini.]] Mti huu hukua kwenye miteremko ya [[Andes,]] hasa [[Peru.]] Dawa iliyoundwa kutokana na bidhaa hii asili ilitumiwa na wenyeji wa [[Peru]] kudhibiti malaria, [[Wajesuti]] walieneza matumizi haya hadi Ulaya katika miaka ya 1640, ambapo ilikubalika kwa haraka. Hata hivyo, ilikuwa hadi 1820 ambapo kiambato tendi, kwinini, ilipofyonzwa kutoka gome ya mti, kuchujwa na kupewa jina na wanakemia wa Kifaransa [[Pierre Joseph Pelletier]] na [[Joseph Bienaimé Caventou.]]

neg:
Mwanyanya
Mwanyanya ni kata ya Wilaya ya Magharibi Unguja katika Mkoa wa Mjini Magharibi Unguja, Tanzania. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2002, kata ina wakazi wapatao 8.674 waishio humo.

neg:
Kilimo
Wakulima wanatakiwa kupewa mikopo ya pesa, na pia kujishughulisha na kilimo cha umwagiliaji, si tu kutegemea mvua.
Watu walianza kulima takriban miaka 10,000 iliyopita na kabla ya hapo watu waliwinda tu na kukusanya matunda. Kuna vikundi vidogo ambavyo vinaendelea na maisha haya hadi leo, lakini siku hizi zaidi ya asilimia 99 za binadamu hupata chakula kutokana na kilimo.

neg:
Farasi
Kilimo cha Ulaya kilitegemea hasa farasi tangu zama za kati na kugunduliwa kwa mbinu za kufunga plau kwenye mabega ya mnyama bila ya kukaza shingo lake. Kugunduliwa kwa teknolojia hii kulisababisha kupanda kwa mazao Ulaya na kuongezeka kwa watu.

neg:
Mapinduzi ya Viwandani
Samuel Slater (1768–1835) ni maarufu kama mwanzilishi wa sekta ya pamba nchini Marekani. Kama kijana mwanafunzi katika mji wa Derbyshire, Uingereza, alijifunza mbinu mpya za kiwanda cha nguo na alizipuuza sheria dhidi ya uhamiaji wa wafanyikazi wenye ujuzi kwa kuelekea mji wa New York mnamo mwaka wa 1789, akitumaini kupata pesa na maarifa yake. Slater, alijiunga na Mandugu wa Cabot na wawekezaji, ma kuanzisha Kiwanda cha Utengenezaji Pamba cha Beverly mjini Beverly, Massachusetts. Hiki kilikuwa kiwanda cha kinu cha kwanza cha pamba nchini Marekani. Kiwanda hichi cha kinu kiliundwa kutumia nguvu za farasi. Wafanyikzai wa kinu walijifunza haraka kuwa utulivu wa kiuchumi wa kifaa chao kilichovutwa na farasi haukuwa dhabiti, na walikuwa na maswala ya kifedha miaka mingi baada ya ujenzi. Ijapokuwa ya hasara, kiwanda hicho kilikuwa kama eneo la kukuza ubunifu, kwa kutengeneza idadi kubwa ya pamba na pia kwa kutengeneza muundo wa kinu wa kutengeneza pamba uliotumika katika kinu cha pili cha Slater, Kinu cha Slater katika eneo la Pawtucket, Kisiwa cha Rhode, mnamo mwaka wa 1793. Alizidi na kuendelea ambapo alikuwa na vinu kumi na vitatu vya nguo. Daniel Day alianzisha kinu cha kukadi katika Bonde la Blackstone mjini Uxbridge, Massachusetts mnamo mwaka wa 1810, kinu cha sufi cha tatu kilichoanzishwa nchini Marekani (Cha kwanza kilikuwa katika mji wa Hartford, Connecticut, na cha pili katika mji wa Watertown, Massachusetts.) makavazi ya John H. Chafee ya Bonde la Mto Blackstone la Kitamaduni inafuata historia ya "Mto wa Marekani uliofanya Kazi Nyingi Zaidi', Mto Blackstone. Mto Blackstone na vijito vyake, vinavyopita katika eneo la zaidi ya maili 45 (kilomita 72) kutoka Worcester hadi Providence, ilikuwa eneo ambapo Mapinduzi ya Viwandani ya Amerika yalifanyika. Katika kilele chake cha vuwanda vya vinu 1100 vilivyofanya kazi katika bonde hilo, ikiwemo kiwanda cha kinu cha Slater, na pamoja nayo mwanzo wa mapema kabisa wa Maendeleo ya Kiteknolojia na Viwanda ya Amerika.

neg:
Kima (mnyama)
Ubongo wa kima unaliwa kama chakula kitamu huko Asia ya Kusini, China na Afrika. Kwa taratibu ya dini ya kiislamu kula nyani ni marufuku kabisa. Hata hivyo kima huliwa sehemu nyingine za Afrika, ambako nyama yake huuzwa kama nyama ya msituni.

neg:
Mamba (mnyama)
Inaaminika spishi za mamba zilianza katika ukoo wa wanyama waliokuwa karibu na dinosauri lakini hazikuangamizwa katika tukio lililosababisha kutoweka kwa masauri miaka milioni 65 iliyopita. Mamba wamepona na kuepuka matukio mengi sana ya kutoweka.

neg:
Kenya
Mwanzoni mwa karne ya 20, wakulima Waingereza na Wazungu wengine walituama katika nyanda za juu katika eneo la kati walikoondokea kuwa matajiri kwa kulima kahawa na chai. Kufikia mwaka 1930, takribani walowezi 30,000 waliishi katika maeneo hayo na walikuwa na ushawishi mkubwa wa kisiasa kwa sababu ya uwezo wao wa kiuchumi.

neg:
Historia ya Kenya
Wakushi kutoka Afrika kaskazini waliingia eneo linaloitwa Kenya miaka ya 2000 KK.
Katika milenia ya 1, wazungumzaji wa lugha za Kinilo-Sahara na lugha za Kibantu waliingia katika eneo hili, na sasa Waniloti ni 30% ya Wakenya wote. Pwani ya Kenya ikawa makao ya jamii ya wahunzi na jamii ya wakulima wadogo wadogo, wawindaji na wavuvi ambao walikuwa mhimili wa uchumi kwa kushirika katika kulimo, uvuvi, utengenezaji chuma, na kufanya biashara na nchi za kigeni.
Kuanzia karne ya 6 au karne ya 9, Kenya ilijihusisha na shughuli za ubaharia kukuza uchumi ikaanza kutengeneza meli za kuabiria kusini hadi miji mingine yenye bandari kama Kilwa na Shanga iliyo katika pwani ya Afrika Mashariki.

neg:
Bia
Viwanda vya bia vilianza kufanya biashara katika mji wa Dar es Salaam mwaka 1906 wakati wa ukoloni wa Afrika ya Mashariki ya Kijerumani. Bwana Wilhelm Schultz alikuwa mmilikaji wa biashara hii. Biashara hii iliharibiwa na Waingereza katika mwaka 1916, lakini biashara ingine ilianza kuuza bia katika mwaka wa elfu moja mia tisa ishirini na mbili nchini Kenya na Tanzania. Biashara hii mpya iliitwa “Kenya Breweries Limited.”

neg:
Mshumaa
Mishumaa ya zamani zaidi kati ya ile iliyopo hadi leo ilitengenezwa huko China miaka 200 KK hivi, na ilifanywa kwa mafuta ya nyangumi.

neg:
Nyangumi
Kwa karne nyingi nyangumi wamekuwa wakiwindwa kwa ajili ya nyama na malighafi. Kati ya karne ya 20, hata hivyo, viwanda vingi vya nyangumi vilisababisha kuwa hatarini kwa spishi nyingi za nyangumi, na uwindaji wa nyangumi ukakomeshwa mara moja katika nchi nyingi isipokuwa chache.

neg:
Mnyanya
Neno la Kiingereza ‘tomato’, lenye maana ya nyanya, limetoka ana Nsha ya Manati ‘lomatl’. Mtaalamu wa mmea wa kifaransa, Joseph Pitton de Tournefort, alitoa jina la kisayansi ’Lycopersion esculum’ kwa nyanya, na wakati huo nyanya ilifikiriwa kuwa ina sumu ndiyo maana ilipewa jina la mito lenye maana ya tunda la mbwa mwitu.
Watu wa Acret na wengine wanaanza kutumia nyanya kwenye mapishi yao, wakti huo ikilimwa huko Peru, mnamo mwaka 500KK. Baadaye nyanya zilizobadilika na kuwa laini, kubwa kutoka kwenye mboga laini, na kuanza kushamiri huko Amerika ya Mwanzo. Huaminika hii ndiyo asili ya nyanya tunazotumia sasa.

neg:
Historia ya Kenya
Uhasimu wa umilki ulianza kuonekana wakati Ujerumani ulipatiana sehemu yake ya pwani kwa milki ya Uingereza mwaka wa 1890, ili uweze kuidhibiti pwani ya Tanganyika.

neg:
Biashara ya utumwa kupitia Bahari ya Hindi
Uasi wa Zanj, uliofuatwa na mfululizo wa matukio ya namna hiyo series kati ya miaka 869 na 883 karibu na Basra (Iraq), unasadikiwa kuhusisha watumwa kutoka [[[[Maziwa makubwa ya Afrika|Maziwa makuu ya Afrika]] na hata kusini zaidi. Uasi ulifikia kuhusisha watu zaidi ya 500,000 na kusababisha vifo makumi elfu [[kusini]] mwa Iraq.

neg:
Wasangu (Tanzania)
Jamii hii imekaa katika mbuga za Usangu tangu karne ya 19 na tangu wakati huo jamii hii imejishughulisha sana na kilimo cha mpunga na pia mazao mengine. Walikuwa watu wa kwanza katika bonde ia Usangu Kutumia kilimo cha kumwagilia maji katika mashamba kwa njia ya mifereji iliyochimbwatoka mto Mbarali. Angalia habari zao hapa chini.

neg:
Historia ya Tanzania
Sayyid Said aliona nafasi kubwa ya biashara ya karafuu kwa ajili ya soko la Uhindi na kwingineko. Mwaka 1829 akaanzisha mashamba ya mikarafuu kwa kutumia kazi ya watumwa kutoka bara.

neg:
Kampuni ya G.R. Kinney
Kampuni ya GR Kinney ilikuwa kampuni ya uzalishaji na uuzaji wa viatu kutoka mwaka wa 1984 hadi mwezi wa 16 Septemba,1998. Alama yake ya KNN katika orodha ya kampuni katika Soko la Hisa la New York ilianza kutumika Machi 1923.
Wazo la kutengeneza viatu lilianzishwa na George Romanta Kinney ambaye baba yake aliendesha duka la kuuza vitu vyovyote kwa jumla katika eneo la Candor, New York. Baba yake akapatwa na mzigo mkubwa wa madeni na George aliapa kulipa madeni hayo yote katika siku zake za baadaye. Katika mwaka wa 1894, akiwa umri wa miaka 28, kiwango cha pesa alizokuwa akiweka kando kilitosha kununua duka la Lester huko Waverly,New York. Mafanikio ya Kinney yaliletwa na kuuza viatu kwa bei nafuu kwa raia wafanyikazi wa Marekani.

neg:
Mnyanya
Utambuzi wa kwanza wa nyanya huko Amerika uliripotiwa na William Salmon, mnamo 1710, aliyesoma nyanya zilikuwa huko ambako leo kunajulikana kama South Carolina, Inawezekana zikawa zimeletwa kutoka Karibea, na mpaka sasa watu kadhaa kuona nyanya kama kuwa zina sumu, na ni hatari kula, na hutumika sana kama mmea na mapamo zaidi.

neg:
Zanj
Katika karne ya 9 BK watumwa wengi Waafrika walipatikana katika mazingira ya mji wa Basra. Waarabu walianza kubadilisha maeneo ya kinamasi katika kusini kuwa mashamba makubwa ya miwa. Maeneo haya yalifunikwa na ganda la chumvi. Chumvi hii ilipaswa kundolewa hadi ardhi yenyewe ilipatikana. Kazi ilifanywa na watumwa weusi waliopaswa pia kuchimba mifereji ya kuondoa maji na kulima.

neg:
Mpunga wa kiasia
Mnamo karne ya 3 KK mpunga ulipelekwa Japani kutoka China na kuwa chakula kikuu.

neg:
Hifadhi ya Taifa ya Tsavo Mashariki
Wafanyabiashara waswahili walifanya biashara na wenyeji wa Tsavo kwa kuuza na kununua pembe za ndovu, ngozi za wanyamapori na pengine watumwa mnamo miaka 700 Baada ya Kifo cha Kristo (na pengine mapema). Hakuna ushahidi wa moja kwa moja kwamba waswahili walikuwa wakoloni wa Tsavo. Badala yake, biashara iliimarishwa kupitia kupelekwa kwa bidhaa kutoka swahili ya pwani na pia kuondolewa kwa bidha kutoka Swahili ya pwani kupitia kupanuliwa kwa jamii. Biashara ya bidhaa kama vile gamba za kaa na mbanyoa zimekuwa zikipatikana kutoka maeneo ya akiolojia yaliyoanza mapema wakati wa kipindi hicho cha uswahili.

neg:
Nguruwe Mweusi
Nadharia iliyokubalika zaidi ni kwamba nguruwe wa kwanza waliletwa kwenye Peninsula ya Iberia na Wafoinike kutoka pwani ya Mashariki ya Mediterania, ambao waliingia na nguruwe mwitu. Ni mfano wa nadra katika uzalishaji wa nguruwe ulimwenguni. Uzazi wa Iberia kwa sasa ni moja ya mifano michache ya uzazi wa ndani ambao umebadilishwa na mazingira ya wachungaji ambao ni matajiri wa ardhi hasa katika rasilimali za asili.

neg:
Panya (Rattus)
Panya pia huliwa na nyoka, na wanyama wengine walao nyama. Jamii mbili za chatu hula panya pekee. Wakati mwingine panya hupatikana sana kwa watu wanaomiliki/wanaofuga wanyama wengine ambapo hutumia panya kama chakula cha wanyama wao.

neg:
Wanyambo
Kuhusu Wanyambo wanasema walitokana na kizazi cha Kanyambo mtoto wa Ruhanga ambaye alitumwa kuanzisha nchi ya Karagwe toka Bunyoro, lakini watu husema kuwa nchini Uganda kuna mababu zao waliozaliwa kutoka Karagwe na zipo aina ya ndizi asilia inaitwa enyambo, na wapo ng'ombe asilia wenye pembe fupi waitwaye Ente ye Nyambo.

neg:
Uvuvi nchini Angola
Miaka ya kati ya 1980, serikali ilianza kuifufua sekta ya uvuvi hasa katika maeneo ya Mkoa wa Namibe na a wa Benguela. Jukumu lililopewa kipaumbele ni urekebishaji wa mashine zilizozeeka za kuvua.Ili kufikia lengo hili, seikali ilipokea usaidizi kwa nchi za nje. Mnamo 1987 EEC ilitangaza mipango yake ya kutoa pesa kusaidia katika kujenga tena maeneo ya kuegeza meli ya Dack Doy na viwanda viwili vya kupika samaki mjini Tombua. ispania iliiuzia Angola mashua za kuvua 27 za chuma za thamani ya US$ miliono 70, na mashua 14 za kisasaziliahidiwa kutoka italy

neg:
Ngamia
Ngamia wamefugwa na binadamu tangu miaka 5,000–6,000 iliyopita. Leo hii mifugo hao ni takriban milioni 19 na idadi kubwa, yaani milioni 14, wako Afrika, milioni 7 pekee nchini Somalia na milioni 3.3 nchini Sudan.

neg:
Panya (Rattus)
Spishi zinazofahamika za panya ni panya mweusi ("Rattus rattus") na panya kahawia ("Rattus norvegicus"). Kundi hili huitwa kama panya wa Dunia ya Kale ama panya wa kweli na limeanzia huko Asia, panya ni wakubwa kuliko panya pori wa Dunia ya Kale, ambao ni ndugu zao na huwa na uzito zaidi ya gramu 500 mwituni.

neg:
Mahindi
Mhindi (jina la kisayansi: "Zea mays"), ni unyasi ulioanza kulimwa na watu wa Amerika tangu nyakati za kale. Watu wa Amerika walilima mahindi ya aina mbalimbali.

neg:
Nyasi
Aina kadhaa za nyasi hutoa mbegu zinazoliwa na watu kama nafaka; nyasi hizo za nafaka kama vile mahindi, mpunga au ngano ni kati ya vyakula vya msingi vya binadamu duniani kote. Asilimia 70 ya mimea yote inayopandwa ni nyasi.. Aina nyingine za nyasi hutumika pia kama dawa za aina mbalimbali kwa binadamu na viungo vya chakula au vinywaji kama chai.

neg:
Surinam
Historia yao ilianza baada ya Waingereza kuanzisha mashamba ya kwanza walipotumia kazi ya watumwa. Kuna taarifa ya 1690 ya kuwa kikosi cha Weusi wa porini walishambulia shamba la Imanuel Machato kwenye mto Cassewijne, kumwua na kuondoka na watumwa wake. Waholanzi na pia Waingereza walijaribu mbinu mbalimbali kuwashinda wale Weusi wa porini walioonekana kuwa tishio kwa utaratibu wa utumwa na uchumi wa kikoloni.

neg:
Mkoa wa Pangani (DOA)
Kabla ya ukoloni wafanyabiashara Waarabu na Waswahili walianzisha mashamba ya sukari katika mazingira ya Pangani yaliyolimwa na watumwa wao. Abushiri bin Salim aliyeanzisha vita dhidi ya Wajerumani mwaka 1889 alikuwa mmoja ya wajasiriamali Waarabu wa eneo la Pangani. Lakini baada ya miaka ya kwanza ya ukoloni utumwa ulikomeshwa na mashamba ya sukari yaliporomoka.

neg:
Utamaduni
Hata hivyo linatumika kimsingi katika njia tatu zifuatazo:Dhana hii ilipoibuka kwanza katika karne ya 18 na 19 barani Ulaya, ilimaanisha mchakato wa kulima au kuboresha kilimo au kilimo cha mboga. Katika karne ya 19 dhana hii ilimaanisha kuboreshwa kwa mja kupitia elimu na hali kadhalika ilimaanisha kutekelezwa kwa maazimio au maadili ya kitaifa.

neg:
Milenia ya 6 KK
Makala hii inahusu milenia ya 6 KK (miaka 5999 KK - 5000 KK). Katika sehemu nyingi za dunia tunaona mwanzo wa kilimo.

neg:
Paka-kaya
Asili ya paka ni paka za porini (kwa hakika paka-jangwa, "F. s. lybica") walioanza kutafuta chakula karibu na makazi ya watu wa kale na kuwazoea. Watu walipenda paka kwa sababu paka hushika panya na wanyama wengine wadogo wanaoonekana ni waharibifu katika makazi ya watu. Kwa hiyo paka waliendelea kwa muda mrefu katika mazingira ya kibinadamu kama wawindaji wa panya waliolishwa na watu wakipewa mabaki ya chakula pia. Katika mazingira ya mjini paka hufugwa mara nyingi kama mnyama kipenzi hapati tena nafasi ya kuwinda.

neg:
Nyanya chungu
Nyanya chungu (pia ngogwe au nyanyamshumaa) ni tunda la mngogwe, jamii ya mbiringani, ambalo linatumika kama mboga.

neg:
Historia ya teknolojia
Hatua nyingine iliyotokea tangu milenia ya mwisho wa Zama za Mawe ilikuwa ufinyanzi. Mfano wa kale wa udongo uliofinyagwa na watu na kuchomwa motoni ni sanamu ndogo za wanawake wanaoamiiwa kuwa ushahidi wa dini za kale. Mfano wa kale kanisa limepatikana nchini Ucheki na kukadiriwa ulitengenezwa miaka 30,000 iliyopita ingawa mifano ya vyombo vya ufinyanti kama bakuli au chupa inapatikana tangu mwaka 1200 pekee.

neg:
Nyanya chungu
Ina wingi wa vitamini (A, B, C, K) na madini, hivyo inasaidia sana afya.

neg:
Biashara ya utumwa kupitia Atlantiki
Biashara hii inaaminika ilianza mwishoni mwa karne ya 15 na kukua hadi mwishoni mwa karne ya 18 ambapo ilikomeshwa mazima.
Washiriki wakuu wa biashara hii walikuwa wanatoka Ulaya ambao hao ndio waliokuwa wanashikilia biashara hii. Wengine walikuwa wenyeji wa Kiafrika (Watemi) ambao walikuwa wanatoa watumwa kwa wafanyabishara Wazungu kwa kubadilishana nao bidhaa za viwandani. Kituo kikuu cha kuanzia shughuli hizi za Biashara ya Utumwa ya Pembetatu ilikuwa Ulaya na biashara pia ilimalizikia hukohuko Ulaya (kifupi: Biashara inaanza barani Ulaya na kumalizikia barani Ulaya).
Kutoka Ulaya, wafanyabishara walileta Afrika bidhaa za viwandani kama vile nguo, vinywaji, sigara, bunduki na unga wake, mapambo, vyombo vya kupikia na vinginevyo ambavyo vilibadilishana kwa watumwa na mali njema nyinginezo za Kiafrika.
Kutoka Afrika, wafanyabiashara wa Kizungu walibadilishana biashara zao na kuchukua watumwa na bidhaa nyingine za thamani kama vile dhahabu, pembe za ndovu, fedha, na ngozi za wanyama. Watumwa walichukuliwa hadi Amerika na India-za-Magharibi (Visiwa vya Karibi) ili kufanya kazi katika mashamba makubwa na migodi iliyoanzishwa na Wazungu.
Kutoka Amerika, Wazungu walichukua malighafi za kilimo kwa mfano pamba, mkonge, majani ya chai na tumbaku na madini kisha kwenda nayo Ulaya kwa ajili ya kuzalisha viwandani.
Kuna sababu mbalimbali zilizochangia kuibuka na kukua kwa Biashara ya Utumwa ya Pembetatu - nazo ni kama ifuatavyo:
Kuibuka kwa wafanyabiashara barani Ulaya kwenye karne ya 15 kulipelekea hitaji la mtaji mkubwa kwa ajili ya ukuzaji wa viwanda. Hili nalo lilipelekea kukua kwa biashara hii.
Kugunduliwa kwa Amerika na Christopher Columbus mnamo 1492 kuliandaa kukua kwa Biashara ya Utumwa ya Pembetatu.
Baada ya kugunduliwa Amerika, Wazungu walianzisha mashamba makubwa ya mazao aina mbalimbali kama vile pamba na tumbaku huko Magharibi mwa Indi. Hili lilihitaji wafanyakazi, hivyo basi lilipelekea kukua kwa biashara.
Awali, Wazungu waliwatumia wenyeji wa Amerika (Wahindi Wekundu) katika mashamba yao kama wafanyakazi. Lakini watu hawa walishindwa kufanya kazi kikamilifu jinsi Wazungu walivyotarajia. Hilo liliwafanya Wazungu waje Afrika kutafuta wafanyajikazi na hivyo basi biashara ikakua.
Kukua kwa teknolojia ya meli (utengenezaji wa meli na mwongozo wa kidira) ulirahisisha usafirishaji baina ya Afrika, Amerika, na Ulaya. Kwa mfumo huu, ukuaji wa biashara ukawa hauepukiki tena.
Amerika, Afrika na Ulaya zimekaribiana mno. Hili nalo lilirahisisha ukuaji wa biashara.
Watumwa na vitu vingine vya thamani kama vile pembe za ndovu, dhahabu na almasi vilipatikana kwa wingi Afrika Magharibi. Hili lilipelekea ukuaji wa biashara kuwa hauepukiki.
Huko Afrika Magharibi, baadhi ya viongozi walishirikiana na Wazungu kinaganaga katika kuratibu Biashara ya Pembetatu hasa kwa kukusanya watumwa na kuwasaidia wafanyabiashara wa Kizungu kupanga mikakati ya kibiashara na utelekezaji wake huko Afrika Magharibi. Kati ya hao viongozi alikuwemo Mfalme Agaja, Alfin Abipa, Alfin Ojago, na Alafin Ojig. Hili nalo lilichangia ukuaji wa biashara ya Pembetatu.
Baadhi ya matokeo ya biashara ya Pembetatu hasa huko Afrika Magharibi yalikuwa kama hivi:
Waafrika wengi walichukuliwa kama watumwa na kupelekwa Amerika ili wakafanyaje kazi katika mashamba na migodi ya Wazungu. Hili lilipunguza idadi ya Waafrika hasa Afrika Magharibi.
Biashara ilipelekea kuleta ukame na njaa kwa sababu uzalishaji ulisimama hasa kwa kupoteza nguvukazi ya Afrika. Waliokuwa wanachukuliwa utumwa ni wale wenye miili yenye uwezo tu na si watoto wala watu wazima.
Biashara ya Pembetatu ilichochea mno utenganisho wa familia hasa kwa kufuatia kuchukua Waafrika kama watumwa na kuwapeleka Amerika na Indi-za-Magharibi.
Biashara ilichangia mazima kuanguka kwa Biashara ya Ng'ambo ya Sahara. Mwishoni mwa karne ya 15, Biashara ya Ng'ambo ya Sahara ilishindwa kabisa kuendelea hasa kwa kuibuka kwa Biashara ya Pembetatu.
Biashara pia ilichochea (kufanya watu wapende biashara ya kuuza wenzao) vilivyo huko Afrika hasa katika upande wa Afrika Magharibi. Viongozi wengi wa Kiafrika walijihusisha vilivyo katika kununua na kuuza watumwa katika kanda hiyo.
Biashara ya Pembetatu ilipelekea kuanguka kwa baadhi ya falme/dola huko Afrika Magharibi hasa zile ambazo zilitegemea kuuza bidhaa na si watumwa kwa Wazungu. Baadhi ya hizo dola ni pamoja na [[Dola la Ghana], [[Dola la Mali]] na [[Dola la Songhai]] na mengine mengi.
Biashara ilipelekea kukua kwa baadhi ya madola hasa yale yaliyokuwa yanategemea kuuza na kununua watumwa kama vile [[Tokolar]], [[Ife]], [[Dahomey]] na kadhalika.
Kiujumla biashara ilichochea kufifisha [[maendeleo]] ya Afrika katika nyanya zote ikiwa ki[[jamii]], ki[[siasa]] na kiuchumi.
Watumwa waliopelekwa Amerika na sehemu nyingine walizaliana wenyewe kwa wenyewe au wanawake wao walipata mimba kwa Wazungu au wengineo. Ndiyo asili ya makundi makubwa ya watu wenye asili ya Afrika katika nchi kama [[Brazil]], [[Marekani]] n.k. Hasa katika visiwa vingi vya Karibi, wakazi wengi leo wana asili hiyo.
[[Jamii:Historia ya Afrika]]
[[Jamii:Historia ya Amerika]]
[[Jamii:Biashara]]
[[Jamii:Utumwa]]

neg:
Historia ya Rwanda
Rwanda ilikuwa eneo penye utawala wa kifalme tangu karne nyingi kabla ya kufika kwa ukoloni. Mwanzo wake ni katika eneo la Ziwa la Muhazi. Watawala wenye cheo cha ""mwami"" kutoka kikundi cha wafugaji (Watutsi) walisambaza eneo lao tangu miaka ya karne ya 16 BK hadi kufika eneo la leo. Wafugaji wa ng'ombe Watutsi walikalia nchi pamoja na wakulima wa Kihutu na wavindaji Watwaa.

neg:
Wawanji
Pia Wawanji wanasadikika kuwa washirikina toka enzi; ushirikina wao ni wa pekee, unatofautiana na makabila yote Tanzania, na unajulikana kama Wanyambuda. Ushirikina huo umesambaa na unakua na kuenea kwa kasi zaidi miaka ya 2010. Zamani walikuwa ni wazee lakini miaka hii mpaka vijana wanaomaliza elimu za sekondari wanapewa aina hii ya ushirikina. Kazi yao kubwa ni kula watu, yaani wanaamini kuwa wanaweza wakakuua kiuchawi na ukaendelea kuishi hata zaidi ya wiki, huku wakiwa tayari wameshakula vitu vya ndani kama ulimi, utumbo na ini. Hivyo mgonjwa anaweza akalazwa hospitali, kumbe ameshaliwa viungo vyake vya ndani.

neg:
Nanyuki
Hakuna viwanda vikubwa katika Nanyuki. Zamani kiwanda cha nguo kilikuwako huko, "Nanyuki Textile Mills". Uongozi wa Kiingereza umepunguka polepole na kiwanda kimefilisika mwaka 1978. Baada ya miaka kiwanda, ambacho kimebaki kizima kwa kadiri, kimenunuliwa na mkazi Mhindi wa Nanyuki. Nguo kiasi inatengenezwa sasa. Pia vilikuwako viwanda vya kupasulia mbao katika Nanyuki. Lakini vimefungika sasa au vinapata riziki kwa shida sana, kwa sababu kukata miti Mlimani Kenya kumepigiwa marufuku takriban kabisa.

neg:
Wanyambo
Watawala wa Karagwe walikuwa na cheo cha "Umugabe". Nasaba ilianzishwa mnamo mwaka 1450 na mtemi Ruhinda I aliyeitwa pia Bunyambo.

neg:
Tandala
Tandala ni wanyama wa jenasi "Tragelaphus" katika familia Bovidae. Spishi nyingine huitwa bongo, kulungu, malu, nyala au nzohe. Wanatokea Afrika katika maeneo yenye miti kutoka nyika hadi msitu. Wana milia na madoa nyeupe juu ya rangi ya kahawa au kijivu. Dume ni kubwa kuliko jike na ana pembe ndefu zilizopotolewa. Jike hana pembe. Wanyama hawa hula majani, manyasi, matunda na viazi vya gugu.

neg:
Historia ya Afrika Kusini
Mnamo mwaka 1800 falme na milki zilianza kutokea hapa. Mwanzo wa karne ya 19 ni hasa Wazulu chini ya Shaka Zulu walioanza kuenea na kuwashambulia majirani katika vita vya Mfecane. Vita hivyo vilileta uharibifu mkubwa lakini vilisababisha pia kutokea kwa milki za Wasotho na Watswana na wengine walioiga mitindo ya Wazulu na kujenga madola yenye uwezo wa kijeshi.


query: Je,nani mwanzilishi wa Shirika la Kimataifa la Nishati ya Nyuklia?

pos:
Shirika la Kimataifa la Nishati ya Nyuklia
Shirika la Kimataifa la Nishati ya Nyuklia (International Atomic Energy Agency (IAEA)) ni mamlaka ya kujitawala ya kimataifa inayoshirikiana na Umoja wa Mataifa (UM). Ilianzishwa tar. 29 Julai 1957 na nchi 81 wanachama wa UM.

neg:
Henry Kendall
Henry Way Kendall (9 Desemba 1926 – 15 Februari 1999) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza atomu na mfumo wake. Mwaka wa 1990, pamoja na Jerome Friedman na Richard Taylor alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

neg:
Tsung-Dao Lee
Tsung-Dao Lee (amezaliwa 25 Novemba 1926) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya China; baadaye alihamia Marekani. Hasa alichunguza vipande vya atomu na nadharia yake. Mwaka wa 1957, pamoja na Chen Ning Yang alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

neg:
James Rainwater
Leo James Rainwater (9 Desemba 1917 – 31 Mei 1986) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza nadharia ya atomu na kugundua mfumo isopacha wa kiini cha atomu. Mwaka wa 1975, pamoja na Aage Bohr na Ben Mottelson alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

neg:
Eujeni Mazenod
Eujeni Mazenod (kwa Kifaransa Eugène de Mazenod au kirefu Charles-Joseph-Eugène de Mazenod) (Aix-en-Provence, 1 Agosti 1782 - 21 Mei 1861) alikuwa askofu wa Kanisa Katoliki kutoka Ufaransa aliyeanzisha shirika la kimisionari maarufu kwa ufupisho O.M.I..

neg:
Nishati ya nyuklia
Frédéric Joliot-Curie na Irène Joliot-Curie waliweza kuonyesha ya kwamba pia mmenyuko mfulizo unawezekana na hivi kudokeza nafasi nyingi za matumuzi ya mwatuko nyuklia.

neg:
Wolfgang Ketterle
Wolfgang Ketterle (amezaliwa 21 Oktoba, 1957) ni mwanafizikia kutoka nchi ya Ujerumani. Hasa anachunguza chembe za atomu. Mwaka wa 2001, pamoja na Carl Wieman na Eric Cornell, alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

neg:
Ally Sykes
Ally Kleist Sykes (Gerezani, Dar es Salaam, 10 Oktoba 1926 - Nairobi, Kenya, 19 Mei 2013) alikuwa mzalendo muasisi wa TANU na moja kati ya wapigania uhuru wakubwa wa Tanganyika katika miaka ya 1950. Ally Sykes ndiye aliyemwandikia na Kumkabidhi Mwalimu Julius Nyerere kadi ya TANU Na. 1. Historia ina kawaida ya kujirudia. Ally Sykes mmoja wa waasisi wa TANU, mmoja wa wale watu wasiozidi takriban saba walikuwa katika kamati ya ndani ya TAA iliyounda TANU, mmoja wa wafadhili wakuu wa TANU, mmoja wa askari kwa maana yake halisi kwa kuwa ni Ally Syke ndiye TAA hadi TANU ikimtegemea kwa kutekeleza mambo ya hatari dhidi ya Waingereza.

neg:
Jack Steinberger
Jack Steinberger (amezaliwa 15 Mei 1921) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Alizaliwa Ujerumani lakini akapahama wakati wa utoto wake kwa sababu ya utawala wa Wanazi. Hasa alichunguza sehemu za atomu na kujulikana kwa kugundua neutrino ya muon. Mwaka wa 1988, pamoja na Melvin Schwartz na Leon Lederman alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

neg:
Hans Georg Dehmelt
Hans Georg Dehmelt (amezaliwa 9 Septemba 1922) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Ujerumani. Mwaka wa 1952 alihamia na kukata uraia wa Marekani. Hasa alichunguza sehemu za atomu. Mwaka wa 1989, pamoja na Wolfgang Paul na Norman Ramsey alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

neg:
Francois Englert
Francois Baron Englert (amezaliwa 6 Novemba, 1932) ni mwanafizikia kutoka nchi ya Ubelgiji. Hasa amechunguza chembe za atomu. Mwaka wa 2013, pamoja na Peter Higgs, alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

neg:
Johannes Hans Daniel Jensen
Johannes Hans Daniel Jensen (25 Juni 1907 – 11 Februari 1973) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Ujerumani. Hasa alichunguza nadharia ya atomu. Mwaka wa 1963, pamoja na Maria Goeppert-Mayer na Eugene Wigner alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

neg:
Nevill Mott
Nevill Francis Mott (30 Septemba 1905 – 8 Agosti 1996) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Uingereza. Hasa alichunguza upitishaji wa umeme, na usumaku. Mwaka wa 1962 alipewa cheo cha "Sir" cha Uingereza. Mwaka wa 1977, pamoja na Philip Anderson na John Van Vleck alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

neg:
Ernest Walton
Ernest Walton (6 Oktoba 1903 – 25 Juni 1995) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Ireland. Hasa alichunguza mwendo wa vijipande vya atomu. Mwaka wa 1951, pamoja na John Douglas Cockcroft alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

neg:
Carl David Anderson
Carl David Anderson (3 Septemba 1905 – 11 Januari 1991) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza sehemu za atomu. Mwaka wa 1936, pamoja na Victor Hess alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

neg:
Shirika la Kimataifa la Nishati ya Nyuklia
Shabaha ya IAEA imekuwa tangu mwanzo matumizi ya nishati ya nyuklia yanayolingana na amani. Hapa imepewa madaraka ya kuangalia vituo vya kinyuklia katika nchi zote, kusaidia upanuzi wa teknolojia ya kinyuklia isiyo ya kijeshi na usalama wa matumizi ya nishati ya nyuklia. Shabaha muhimu ni pamoja na kuzuia uenezaji wa silaha za nyuklia.

neg:
Nishati ya nyuklia
Mwezi wa Julai 1945 mlipuko wa kwanza wa nyuklia ulifaulu. Wakati ule vita kuu katika Ulaya ilikuwa imekwisha tayari. Kwa hiyo mabomu mawili yaliyoweza kutengenezwa yaliangushwa kwa ndege huko Japani kwenye miji ya Hiroshima na Nagasaki.

neg:
Megatani
Mara nyingi hutumiwa kwa kutaja nguvu ya mlipuko wa bomu la nyuklia. Mlipuko mkubwa kabisa wa bomu la nyuklia katika historia ilitokea mwaka 1961 kwenye kisiwa cha Novaya Zemlya nchini Urusi na nguvu ilikuwa megatani 50, yaani sawa na nguvu ya tani milioni 50 za kilipukaji aina ya TNT.

neg:
Nikolai Basov
Nikolai Gennadiyevich Basov (14 Desemba 1922 – 1 Julai 2001) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Urusi. Hasa alichunguza mionzi ya aina mbalimbali na kuvumbua leza. Mwaka wa 1964, pamoja na Aleksander Prokhorov na Charles Townes alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

neg:
Simon van der Meer
Simon van der Meer (amezaliwa 24 Novemba 1925) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Uholanzi. Baadhi ya utafiti mwingine alichunguza usumaku wa sehemu za atomu. Mwaka wa 1984, pamoja na Carlo Rubbia alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

neg:
Irving Langmuir
Irving Langmuir (31 Januari 1881 – 18 Agosti 1957) alikuwa mwanafizikia na mwanakemia kutoka nchi ya Marekani. Alifanya utafiti kuhusu taa za gesi, neli za elektroni na vivuta hewa. Mwaka wa 1932 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Kemia.

neg:
Cecil Frank Powell
Cecil Frank Powell (5 Desemba 1903 – 9 Agosti 1969) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Uingereza. Hasa alichunguza vijipande vya atomu. Mwaka wa 1950 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

neg:
Shinichiro Tomonaga
Shinichiro Tomonaga (31 Machi 1906 – 8 Julai 1979) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Japani. Hasa alichunguza nguvu za umeme na nadharia ya kwanta. Mwaka wa 1965, pamoja na Richard Feynman na Julian Schwinger alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

neg:
William Fowler
William Alfred Fowler (9 Agosti 1911 – 14 Machi 1995) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Baadhi ya utafiti mwingine alichunguza uenezaji wa elementi za kikemia ndani ya nyota. Mwaka wa 1983, pamoja na Subrahmanyan Chandrasekhar alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

neg:
Tuzo ya Nobel ya Fizikia
1944 Isidor Rabi

neg:
Enrico Fermi
Enrico Fermi (29 Septemba 1901 – 28 Novemba 1954) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Italia. Baadaye alihamia Marekani. Hasa anajulikana kwa uchunguzi wake wa atomu na mambo ya kinyukia kwa jumla. Mwaka wa 1938 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

neg:
Eugene Wigner
Eugene Paul Wigner (17 Novemba 1902 – 1 Januari 1995) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Alizaliwa nchi wa Hungaria na jina "Jenó Pál Wigner". Hasa alichunguza nadharia ya atomu. Mwaka wa 1963, pamoja na Johannes Hans Daniel Jensen na Maria Goeppert-Mayer alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

neg:
Myeyungano wa kinyuklia
Masi ya kiini cha atomu kinachotokea ni ndogo kuliko jumla ya viini viwili vilivyoshiriki mle. Tofauti ya masi inabadilishwa kuwa nishati. Einstein alionyesha nishati inayotokana na badiliko hili katika fomula yake ya "E=mc2|E=mc". Hivyo myeyungano wa kinyuklia inazalisha kiasi kikubwa cha nishati..

neg:
TaTEDO
TaTEDO ilianzishwa tarehe 20 mwezi wa tano mwaka 1990.
Makao yake makuu yako Dar es salaam, Tanzania.
Mwanzo wa TaTEDO unaweza kwenda hadi miaka ya 1980 wakati mmoja wa waanzilishi wake (Nd. Estomih Sawe) alipopata nafasi ya kwenda nje ya nchi kwa masomo zaidi katika masuala ya nishati. Baada ya kurudi masomoni alifanya kazi katika Wizara ya Nishati, Madini na Maji ambapo alishiriki katika kuunda na kuendeleza kitengo cha nishati mbadala (au nishati za kujadidika).
Katika miaka ya 1985 hadi 1989, alishiriki katika utekelezaji wa miradi mbalimbali kama mradi wa nishati wa GTZ katika mikoa ya Dar es salaam, Mafia na Kondoa. Mradi mwingine ulikuwa wa majiko na uchomaji mkaa uliofadhiliwa na Benki ya Dunia ambao ulipitishwa mwaka 1988. Katika utekelezaji wa mradi huu, wataalamu kadhaa kutoka nje ya nchi waliajiriwa akiwemo Dk. Maxwell Kinyanjui kutoka Kenya (Mtaalam wa Majiko), Ibrahim Ndiaye kutoka Senegali (mtaalam wa uchomaji mkaa) na Rainer German (Mtaalam wa Tanuru la Nusu Chungwa). Kulikuwa na majadiliano ya mara kwa mara kati ya Nd. Sawe na Dk Kinyanjui ambayo yalikuwa yakiendelea hata baada ya saa za kazi .
Kati ya changamoto ambazo walikutana nazo wataalamu hawa ilikuwa namna ya kuweza kukifanya haya yaliyoletwa na mradi mradi kuwa endelevu. Mawazo mbalimbali yalipendekezwa ikiwa ni pamoja na kuanzisha kiwanda cha uzalishaji wa majiko sanifu. Hata hivyo mawazo haya yalishindikana kutokana na kukosekana kwa wajasiriamali waliokuwa tayari kuwekeza katika biahara ya majiko sanifu
Mwaka 1989, lilijitokeza wazo la kuanzishwa kwa taasisi isiyo ya kiserikali ya nishati katika majadiliano baina ya Mr Sawe na Dk Kinyanjui. Wazo hili lilikubaliwa na wataalam hawa wawili kwa kuzingatia mafanikio ya asasi nyingine kama KENGO ya Kenya.
Majadiliano yaliendelea ili kupata jina la asasi. Dk Kinyanjui alipendekeza jina la Tanzania Wood Energy Non-Governmental Organization (KWENGO). Jina hilo lilikubaliwa na katiba ya mwanzo iliandaliwa kwa kutumia jina hili.
Baada ya muda Nd. Sawe aliona ni vizuri ikaanzishwa asasi ambayo itajumuisha teknolojia nyingine za kujadidika za nishatu na jina la asasi likabadilika kuwa “Tanzania Traditional Energy Organization”(TaTEDO)
Mwaka 1989 Nd Sawe alimtambulisha Dk Kinyanjui kwa Mzee Daniel Yona na Mwalimu Joshua Meena ambaye kwa wakati huo alikuwa mwalimu Mstaafu na Mzee Yona alikuwa mfanyabiashara. Wote walikubaliana na wazo hilo na wakaanza mikutano ya pamoja ya kuanzisha TaTEDO.
Mkutano wa kwanza ulifanyika nyumbani kwa Mzee Yona mwaka 1990 ambao uliongelea katiba ya kwanza walioudhuria walikuwa waanzilishi wa TaTEDO Mzee Daniel Yona, Mwalimu Joshua Meena , Nd. Estomih Sawe na Dk Maxwell Kinyanjui
Katika kikao hiki katiba ya kwanza ya TaTEDO iliyoandaliwa na Bwana Sawe na Dakta Maxwell ilijadiliwa na kuamuliwa kusajili Asasi hii baada ya katiba kupitiwa na mwanasheria Bwana Temu. Iliamuliwa pia kuongeza watu wengine ili kufikia idadi ya watu kumi na mbili waliotakiwa kwa ajili ya usajili.
Kikao cha kwanza cha taasisi kilimteua Mzee Yona Kuwa Mwenyekiti wa kwanza wa TaTEDO, Mr. Estomih Sawe kuwa makamu wa mwenyekiti, Mwalim Meena katibu wa kwanza na Dr Maxwell alipendekezwa kuwa mshauri
Waanzilishi hawa wane walichangia jumala ya Shilingi 52,000 kuwezesha usajili wa TaTEDO. mwenyekiti na katibu walipewa jukumu la kusajili taasisi KWA SABABU Bwana Sawe na Dakta Maxwell walikuwa bado wafanyakazi wa serikali.
Mwenyekiti na katibu walifuatilia usajili ambao ulitolewa tarehe 29/5/1990 na hii ndio siku rasmi ya kuzaliwa TaTEDO.
Awamu ya kwanza ya TaTEDO ilikumbwa na changamoto nyingi kutokana na uzoefu mdogo wa taasisi zisizo za kiserkiali wa wanzilishi wa taasisi. Awamu hii TaTEDO iliongozwa na Mwalimu Joshua Meena . Hata hivyo kwa ushiriakino na wadau mbalilmbali TaTEDO iliweza kusimama. Wanachama wa kwanza wa TaTEDO walikuwa ni mafundi wa majiko sanifu pamoja na wakulima.
Katika kipindi hiki tatedo ilifanya kazi Dar es Salaam peke yake. Katika kipindi hiki TaTEDO ilipata Ufadhili Kutoka HIVOS mwaka 1992, NORAD mwaka 1993, FINNIDA, pamoja na CIDA.
Mabadiliko ya uongozi mwaka 1997
Mwaka 1996 mwalimu Meena aliomba kupumzika na hivyo kufikia mwisho wa awamu ya kwanza. TaTEDO iliamua kutafuta mtu mwenye utaalam wa Nishati Jadidifu ili kuongeza kasi ya maendeleo ya Tassisi . Uongozi mpya chini ya Mkurugenzi wa sasa Bwana Sawe uliingia ukiwa na mikakati mipya ya kuendeleza huduma za nishati endelevu . katika kipindi hiki dhamira na maono ya Tasisi yalibadilika ambapo
Taasisi ilianza mikakati ya kuboresha uwezo wa rasilimali watu kwa kuajiri wasomi na kuendeleza waliopo. Katika kipindi hiki taasisi imeongeza uwezo wa rasilimali watu. Na kuongeza eneo la utendaji kazi kutoka mkoa mmoja wa Dar es Salaam hadi mikoa mitano ya Arusha, Pwani, Kilimanjaro, Mwanza na Shinyanga.
Pia katika kipindi hiki idadi ya wafanyakazi imeongezeka kutoka 15 mwaka 1996 hadi 56 mwaka 2010.
Katika kipindi cha miaka ishirini ya TaTEDO kiasi cha fedha kinachotumika kwa mwaka kimeogezeka kutoka shilingi 54,000 mwaka 1990 hadi shilingi billion 2.9 mwaka 2009.

neg:
Makoto Kobayashi
Makoto Kobayashi (amezaliwa 7 Aprili, 1944) ni mwanafizikia kutoka nchi ya Japani. Hasa amechunguza chembe za atomu. Mwaka wa 2008, pamoja na Toshihide Maskawa na Yoichiro Nambu, alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

neg:
Shirika la Kimataifa la Nishati ya Nyuklia
IAEA ni shirika la kimataifa linalopaswa kuangalia masharti ya mkataba wa kuzuia usambazaji wa silaha za nyuklia wa 1968.

neg:
Clifford Shull
Clifford Shull (23 Septemba 1915 - 31 Machi 2001) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza sehemu za atomu. Mwaka wa 1994, pamoja na Bertram Brockhouse alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

neg:
John von Neumann
Anahesabiwa kati ya wanahisabati muhimu zaidi ya karne ya 20. Hisabati yake yalisaidia kuelewa fizikia ya kwanta na kwa hiyo alishiriki katika kazi za kuanzisha bomu ya nyuklia wakati wa vita kuu ya pili ya dunia.

neg:
Henri Dunant
Henri Dunant (8 Mei 1828 - 30 Oktoba 1910) alikuwa mwandishi na mfadhili wa nchi ya Uswisi. Mwaka wa 1859 alianzisha Chama cha Kimataifa cha Msalaba Mwekundu. Pia alisababisha Mapatano ya Geneva. Mwaka wa 1901, pamoja na Frederic Passy, alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel kwa Amani.

neg:
Murray Gell-Mann
Murray Gell-Mann (amezaliwa 15 Septemba 1929) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Alikuwa wa kwanza kutumia jina la "quark" kwa sehemu za atomu. Mwaka wa 1969 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

neg:
Cordell Hull
Cordell Hull (2 Oktoba 1871 – 23 Julai 1955) alikuwa mwanasheria na mwanasiasa kutoka nchi ya Marekani. Kuanzia 1933 hadi 1944 alikuwa Waziri wa Mambo ya Nje. Mwaka wa 1945 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel kwa Amani kwa ajili ya kazi yake ya kuanzisha Umoja wa Mataifa.

neg:
Nyuklia
Asili yake ni Kilatini "nucleus" inayomaanisha "kiini". Inatumiwa hasa kama tafsiri ya Kiingereza "nuclear". Kwa Kiswahili neno hili linatumiwa hasa katika fani za fizikia kwa kutaja mambo yanayohusu kiini cha atomu, na pia biolojia kwa mambo yanayohusu kiini cha seli.

neg:
Melvin Schwartz
1991 akawa mkurugenzi msaidizi wa idara ya fizikia ya kinyuklia kwenye taasisi ya "Brookhaven National Laboratory" (yaani Maabara ya Kitaifa kule Brookhaven, Marekani) alipowahi kutekeleza majaribio yake yaliyompatia tuzo ya Nobel baadaye. Wakati ule akawa pia profesa kamili huko Columbia.

neg:
Guglielmo Marconi
Guglielmo Marconi (25 Aprili 1874 – 20 Julai 1937) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Italia. Baadhi ya uchunguzi mwingi, alivumbua njia ya mawasiliano bila waya. Mwaka wa 1909, pamoja na Ferdinand Braun alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia. Marconi ametajwa mara nyingi kama mvumbuzi wa redio pamoja na Nikola Tesla na Alexander Popov.

neg:
Ally Sykes
Kleist alikuwa ndiye katibu muasisi wa African Association mwaka 1929 chama kilichokuja baadae kujibadili na kuwa TANU Ally Sykes akiwa mmoja wa hao waasisi. Baba yake Kleist aliasisi Al Jamiatul Islamiyya Fi Tanganyika (Umoja wa Waislam wa Tanganyika) na kupitia jumuia hii akajenga shule ya kwanza ya Kiiislam Dar es Salaam, shule ambayo ilisomesha Qur’an pamoja na masomo ya kisekula. Hii Al Jamiatul Islamiyya ndiyo iliyotoa viongozi wa kwanza kuiendesha TAA na baadaye TANU katika harakati za kudai uhuru.

neg:
Nishati ya nyuklia
Hadi mwaka 2014 ajali kadhaa zilitokea na kuathiri maoni ya watu duniani kuhusu nishati hii. Ajali zilizojulikana sana zilikuwa pamoja na:

neg:
Robert Hofstadter
Robert Hofstadter (15 Februari 1915 – 17 Novemba 1990) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza sehemu za atomu. Mwaka wa 1961, pamoja na Rudolf Mössbauer alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

neg:
Shirika la Msalaba Mwekundu
Mwaka mmoja kabla mwisho vita, ICRC ilipokea Tuzo ya Amani ya 1917 kazi yake maridhawa wakati wa vita. Ilikuwa tuzo ya kipekee ya Amani ya Nobel iliyopeanwa katika kipindi cha 1914-1918. Mwaka wa 1923, Kamati ilifanya mabadiliko katika sera yake kuhusu uteuzi wa wanachama wapya. Hadi wakati huo, wananchi kutoka mji wa Geneva tu ndio walioweza kujiunga na Kamati. Kizuizi hiki kililegezwa na kujumuisha raia wa Uswizi. Kama matokeo ya moja kwa moja ya Vita vya kwanza vya Dunia, itifaki moja ilionngezwa katika Mkataba wa Geneva na kupitishwa mwaka wa 1925 ambayo ilipiga marufuku matumizi ya gesi zenye sumu na silaha za baiolojia kama silaha. Miaka minne baadaye, Mkataba wa awali ulihaririwa upya na Mkataba wa pili wa Geneva "uliohusiana na ule wa Namna ya kuwashughulikia Wafungwa wa Vita" ilianzishwa. Matukio ya Vita vya kwanza vya Dunia pamoja na shughuli za ICRC vilichangia pakubwa kuongezeka kwa sifa na mamlaka ya Kamati katika jumuiya kimataifa na kupelekea kuongezeka kwa uhodari wake.

neg:
John Bardeen
John Bardeen (23 Mei 1908 – 30 Januari 1991) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza uhandisi wa umeme na kuvumbua transista. Mwaka wa 1956, pamoja na William Shockley na Walter Brattain, na tena mwaka wa 1972, pamoja na Leon Cooper na John Schrieffer alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

neg:
Nishati ya nyuklia
Tanuri nyuklia ya kwanza kwa ajili ya uzalishaji wa umeme ulianza kazi mwaka 1951 nchini Marekani.

neg:
Nishati ya nyuklia
Lakini hasara za njia nyingine za kuzalisha nishati hutokea kwa njia ya ajali ndogo zinazoathiri watu wachache na eneo dogo zaidi katika mazingira ya vituo vya umeme au pale makaa yanapochimbwa au mafuta kusafirishwa. Kinyume chake ajali za nyuklia zina uwezo wa kuathiri watu wengi na maeneo makubwa jinsi ilivyoonekana katika ajali za Chernobyl na Fukushima. Gharama za kuhamisha maelfu ya watu, kuwajengea nyumba mpya, kujenga upya viwanda na kadhalika ni kubwa sana na hadi sasa hakuna kampuni iliyokuwa tayari kutoa bima kwa ajili ya ajali za nyuklia.

neg:
Nikolay Semyonov
Nikolay Nikolayevich Semyonov (15 Aprili 1896 – 25 Septemba 1986) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Urusi. Hasa alichunguza nishati mwendo. Mwaka wa 1956, pamoja na Cyril Hinshelwood alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Kemia.

neg:
Iydu
Mzazi shirika wa IYDU, ambaye ni International Democrat Union (IDU) anafanya kazi pamoja nakushirikiana na zaidi ya chama 80.Kilianzishwa mwaka wa 1983, wanachama walioanzisha ni pamoja na makamu wa Rais wa Uingereza Margaret Thatcher; kisha baadaye makamu wa Rais wa Merikani George Bush Sr; Meya wa Paris,kisha baadaye Rais wa ufaransa, Jacques Chirac; na baadaye kansela wa ujerumani Helmut Kohl.

neg:
Tanuri la nyuklia
Tanuri la kwanza la kuzalisha umeme lilijengwa Idaho, Marekani mwaka 1951. Liliweza kung'arisha balbu 1 tu..

neg:
Shirikisho la Mataifa
Wazo la kuwa na shirikisho la mataifa lilitolewa mara ya kwanza na mwanafalsafa Mjerumani Immanuel Kant mnamo mwaka 1795. Wazo la Kant lilirudiwa na wanafalsafa mbalimbali. Wakati wa vita kuu ya kwanza rais wa Marekani Woodrow Wilson alipendekeza hatua za kuanzisha shirikisho hili kwa kusudi la kuzuia vita za wakati ujao baada ya mwisho wa vita ile.

neg:
Nishati ya nyuklia
Tanuri nyuklia la kwanza lililotengeneza umeme kwa ajili ya nyumba za watu na viwanda lilikuwa mwaka 1954 kituo cha Obninsk karibu na mji wa Moscow nchini Urusi, kikifuatwa na kituo cha Calder Hall, Sellafield huko Uingereza.

neg:
Kiini cha atomu
Muundo wa atomu wa J. J. Thomson haukuwa na nyukliasi. Mwaka 1909 H. Geiger na E. Marsden walichapisha matokeo ya mlolongo wa majaribio waliyofanya katika chuo kikuu cha Manchester chini ya uongozi wa Ernest Rutherford. Rutherford alikuwa na mvuto mkubwa juu ya sayansi ya mionzi ya radioaktiviti ambayo ilianzishwa na Becquerel na Curies.

neg:
Cyril Hinshelwood
Cyril Norman Hinshelwood (19 Juni 1897 – 9 Oktoba 1967) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Uingereza. Hasa alichunguza mwendo wa athari za kikemia. Mwaka wa 1948 alipewa cheo cha "Sir". Mwaka wa 1956, pamoja na Nikolay Semyonov alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Kemia.

neg:
Maria Goeppert-Mayer
Maria Goeppert-Mayer (28 Juni 1906 – 20 Februari 1972) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Alizaliwa Ujerumani na kuhamia Marekani mwaka wa 1930 baada ya kuolewa na Mmarekani Joseph Mayer. Hasa alichunguza nadharia ya atomu. Mwaka wa 1963, pamoja na J. Hans D. Jensen na Eugene Wigner alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

neg:
Mfumo radidia
Mfumo radidia ilianzishwa na wanakemia wawili mnamo mwaka 1869, ingawa Mrusi Dimitri Mendeleev (1834-1907) na Mjerumani Julius Lothar Meyer (19 Agosti 1830 - 11 Aprili 1895) walifanya kazi kila mmoja peke yake.

neg:
Novaya Zemlya
Hadi leo Novaya Zemlya ni kituo cha kijeshi na wakazi wengi ni wanajeshi na familia zao. Umoja wa Kisovyeti ulitumia visiwa kwa milipuko ya majaribio ya mabomu ya nyuklia; tar. 30 Oktoba 1961 mlipuko mkubwa wa kinyuklia katika historia ulitekelezwa hapa. Nguvu ya bomu ilikadiriwa kuwa na megatoni 50.

neg:
Nishati ya nyuklia
Otto Hahn na Fritz Strassmann waligundua mwaka 1938 mwatuko nyuklia wa urani. Mwaka 1939 Lise Meitner na Otto Frisch walifaulu kutoa maelezo yake katika nadharia ya fizikia.

neg:
Rudolf Mössbauer
Rudolf Ludwig Mössbauer (amezaliwa 31 Januari 1929) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Ujerumani. Hasa alichunguza sehemu za atomu. Mwaka wa 1961, pamoja na Robert Hofstadter alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

neg:
Toshihide Maskawa
Toshihide Maskawa (amezaliwa 7 Februari, 1940) ni mwanafizikia kutoka nchi ya Japani. Hasa amechunguza chembe za atomu. Mwaka wa 2008, pamoja na Makoto Kobayashi na Yoichiro Nambu, alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

neg:
Joseph John Thomson
Joseph John Thomson (18 Desemba 1856 – 30 Agosti 1940) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Uingereza. Hasa anajulikana kwa kugundua elektroni. Mwaka wa 1906 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia. Mwaka wa 1908 alipewa cheo cha "Sir" cha Uingereza.

neg:
Arthur Schawlow
Arthur Leonard Schawlow (5 Mei 1921 – 28 Aprili 1999) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Kama mtoto na kijana aliishi na kusoma nchini Kanada kabla hajarudi Marekani. Hasa alichunguza mnururisho na kubuni leza alipofanya kazi pamoja na Charles Townes. Mwaka wa 1981, pamoja na Nicolaas Bloembergen na Kai Siegbahn alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

neg:
Carlo Rubbia
Carlo Rubbia (amezaliwa 31 Machi 1934) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Italia. Baadhi ya utafiti mwingine alichunguza usumaku wa sehemu za atomu. Mwaka wa 1984, pamoja na Simon van der Meer alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

neg:
Shirika za msalaba mwekundu na hilali nyekundu
1863 aliunda Kamati ya Kimataifa ya shirika za kutunza wajeruhi na kufanya mkutano wa kwanza wa kimataifa. Watu binafsi lakini pia wawakilishi wa serikali kadhaa zilihudhuria. Kamati hili limekuwa chanzo cha Kamati ya Kimataifa ya Msalaba Mwekundu ya Geneva ya leo hii.

neg:
Yoichiro Nambu
Yoichiro Nambu (amezaliwa 18 Januari, 1921) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Japani aliyehamia Marekani baadaye na kukata uraia wa Marekani mwaka wa 1970. Hasa amechunguza chembe za atomu. Mwaka wa 2008, pamoja na Makoto Kobayashi na Toshihide Maskawa, alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

neg:
Roentgeni
Roentgeni ilitambuliwa mara ya kwanza na wanasayansi wa taasisi ya utafiti wa kinyuklia huko Darmstadt. Walifaulu kuitengeneza katika chombo cha nyuklia mara sita pia watafiti Wajapan walifaulu mara chache. Jina limekubaliwa kimataifa kuwa "Roentgeni" kwa heshima ya Konrad Röntgen.

neg:
Peter Higgs
Peter Ware Higgs (amezaliwa 29 Mei, 1929) ni mwanafizikia kutoka nchi ya Uingereza. Hasa amechunguza chembe za atomu. Mwaka wa 2013, pamoja na Francois Englert, alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

neg:
Jerome Friedman
Jerome Isaac Friedman (amezaliwa 28 Machi 1930) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Alipokuwa mwanafunzi katika chuo kikuu cha Chicago, alifanya kazi chini ya Enrico Fermi. Hasa alichunguza atomu na mfumo wake. Mwaka wa 1990, pamoja na Henry Kendall na Richard Taylor alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

neg:
Nishati ya nyuklia
Baada ya vita wataalamu waliendelea kufanya utafiti wa kuunda matanuri ya nyuklia kwa shabaha ya kutumia nishati nyuklia kwa matumizi ya kiraia – lakini pia kwa sababu tanuri nyuklia ilikuwa lazima kwa kutengeneza plutoni kwa ajili ya silaha kali zaidi.

neg:
Nation of Islam
Kina Nation of Islam (, hufupishwa kama NOI) ni shirika la Kiislamu lenye harakati za kidini ambalo lilianzishwa mjini Detroit, Marekani, na Wallace D. Fard Muhammad mnamo tarehe 4 Julai, 1930. Malengo yake hasa ni kuboresha imani za kiroho, mtima, jamii na hali za kiuchumi za Wamarekani Weusi Waislamu wa Marekani na masuala mengine ya kibinadamu. Watahakiki wamelipa jina shirika kama kikundi cha mamlaka ya watu weusi, yaani, kama kikundi cha kuchochea chuki dhidi ya watu wasio weusi na Kikundi kisichowapenda Wayahudi, na NOI hutazamwa kama kikundi cha chuki na kituo cha Southern Poverty Law Center.

neg:
Charles Townes
Charles Hard Townes (amezaliwa 28 Julai 1915) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza mionzi ya aina mbalimbali na kuvumbua leza. Mwaka wa 1964, pamoja na Nikolai Basov na Aleksander Prokhorov alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

neg:
Otto Hahn
Otto Hahn (8 Machi 1879 – 28 Julai 1968) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Ujerumani. Hasa anajulikana kwa kugundua mpasuko wa kinyuklia. Mwaka wa 1944 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Kemia.

neg:
Peace Corps
Kufuatia mwisho wa Vita Kuu ya Pili ya Dunia, wajumbe mbalimbali wa Bunge ya Marekani mapendekezo bili kuanzisha mashirika ya kujitolea katika nchi zinazoendelea. Mwaka 1952 Seneta Brien McMahon (D-Connecticut) alipanga en "jeshi" ya vijana Wamarekani kutenda kama "wamisionari wa demokrasia." Nonreligious inayofadhiliwa na mashirika binafsi alianza kutuma kujitolea ng'ambo wakati wa 1950.
Wakati Rais John F. Kennedy ni credited na uumbaji wa Peace Corps, mpango wa kwanza alifika kutoka Seneta Hubert H. Humphrey, Jr (D-Minnesota), ambaye ilianzisha muswada wa kwanza kujenga Peace Corps katika miaka ya 1957-tatu kabla ya JFK yake na Chuo Kikuu cha Michigan hotuba. Tawasifu yake "ya Elimu ya Umma Man," Hubert Humphrey aliandika: "Kulikuwa na miswada mitatu ya umuhimu mhemko fulani kwangu ya Peace Corps, en nedrustning wakala, na Nuclear Test Ban Mkataba. Rais, kujua jinsi nilihisi, akaniuliza kuanzisha sheria kwa wote watatu. Mimi ilianzisha Peace Corps muswada kwanza mwaka 1957. Halikufanya kukutana na shauku kubwa. Baadhi ya wanadiplomasia jadi quaked katika dhana ya maelfu ya vijana wao Wamarekani waliotawanyika kote duniani. Senators wengi, pamoja na wale huria, walidhani ni unworkable silly na wazo. Sasa, pamoja na rais kijana akiwashawishi kifungu wake, na ikawa inawezekana na sisi ni alisukuma haraka kupitia Seneti. Ni Fashionable sasa zinaonyesha kuwa Peace Corps Volunteers alipata kama mengi au zaidi, kutokana na uzoefu wao kama nchi walifanya kazi. Hiyo inaweza kuwa kweli, lakini hayapaswi demean kazi zao. Maisha ya watu wengi wao kuguswa na tukawafanya wao bora. "
Tu mwaka 1959, hata hivyo, alifanya pendekezo kwa mpango wa kitaifa wa huduma ya kwanza nje ya kupokea usikivu kubwa mjini Washington wakati Congress Henry S. Reuss wa Wisconsin advanced mawazo ya "Vijana wanne Point Corps." Mwaka 1960, yeye na Seneta Richard L. Neuberger wa Oregon ilianzisha hatua identical wito kwa utafiti lisilokuwa la kiserikali ya "intresset na practicability" ya kama venture. Both utrikesministeriet Nyumba Kamati na Kamati ya Seneti ya Mahusiano ya Nje tillstyrkte wazo la utafiti, kuandika Mwisho Reuss pendekezo katika sheria ya Usalama Mutual basi inasubiri kabla yake. Katika fomu hii ikawa sheria mwezi Juni 1960. Agosti Mutual Usalama wa Sheria appropriations ilizinduliwa, maamuzi inapatikana $ 10,000 kwa ajili ya utafiti, na katika ica Novemba iliyofungwa na Maurice Albertson, Andrew E. Rice, na Pauline E. Birkey wa Colorado State University Research Foundation ili kufanya utafiti .
John F. Kennedy alitangaza kwanza wazo yake mwenyewe kwa vile shirika katika kampeni ya urais 1960, saa za usiku kwa kuchelewa hotuba katika Chuo Kikuu cha Michigan Ann Arbor katika 14 Oktoba 1960. Wiki chache baadaye tarehe 1 Novemba katika San Francisco, California, yeye dubbed shirika hili mapendekezo ya "Peace Corps." Wakosoaji wa mpango (pamoja Kennedy's mpinzani, Richard M. Nixon) alidai mpango itakuwa ila ni Haven kwa rasimu dodger s. Wengine waliona shaka kama chuo-umri wa kujitolea alikuwa na ujuzi muhimu. Wazo alikuwa maarufu miongoni mwa wanafunzi wa chuo, hata hivyo, na Kennedy iliendelea kuizingatia, kuuliza kuheshimiwa kama wasomi Max Millikan na Chester Bowles kumsaidia outline shirika na malengo yake. Katika uzinduzi wake anwani, Kennedy tena aliahidi kuunda mpango: "Na hivyo, Wamarekani wenzangu: kuuliza si nchi yako nini wanaweza kufanya kwa ajili yenu-kuomba nini unaweza kufanya kwa nchi yako." Rais Kennedy katika hotuba saa ya White House tarehe 22 Juni 1962 "kwa Student Volunteers Remarks Kushiriki katika operesheni Crossroads Afrika" alikiri kwamba Operations Crossroads kwa Afrika ilikuwa msingi kwa ajili ya maendeleo ya Peace Corps. "Kundi hili na hii kwa kweli juhudi walikuwa progenitors ya Peace Corps na nini shirika hili limekuwa kufanya kwa miaka kadhaa imesababisha uanzishwaji wa kile Mimi kufikiria kuwa wengi kuwahimiza dalili ya hamu ya huduma sio tu katika nchi hii lakini wote ulimwenguni kuwa tumeona katika miaka ya hivi karibuni ".
^ 22 Juni 1962 Remarks kwa Student Volunteers Kushiriki katika operesheni Crossroads Afrika. http://www.presidency.ucsb.edu/ws/index.php?pid=8730 The Peace Corps online tarehe 10/2/2003 kwenye swali "nani WALIONGOZWA Uumbaji wa Peace Corps?, alikubali kuwa Peace Corps walikuwa msingi Oparesheni Crossroads Afrika lililoanzishwa Rev James H. Robinson.
^ (2005). "Nani WALIONGOZWA Uumbaji wa Peace Corps". Peace Corps Online. http://peacecorpsonline.org/messages/messages/2629/2027011.html

neg:
Igor Tamm
Igor Yevgenyevich Tamm (8 Julai 1895 – 12 Aprili 1971) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Urusi. Hasa alichunguza uhusiano kati ya elektroni na nuru. Mwaka wa 1958, pamoja na Pavel Cherenkov na Ilya Frank alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

neg:
Wolfgang Pauli
Wolfgang Pauli (25 Aprili 1900 – 15 Desemba 1958) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Austria. Hasa alichunguza nadharia ya Albert Einstein ("Relativity Theory") na nadharia ya kwanta. Mwaka wa 1925 alitangaza Kanuni ya Pauli. Mwaka wa 1945 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

neg:
Shirika la Kimataifa la Nishati ya Nyuklia
IAEA ina mikono mitatu:Kazi inatekelezwa katika idara sita za utawala, sayansi ya nyuklia na matumizi yake, nishati nyuklia, usalama wa nyuklia, ushirikiano wa kiteknolojia na usimamizi wa vituo vya kinyuklia duniani.

neg:
Ernst Ruska
Ernst August Friedrich Ruska (25 Desemba 1906 – 27 Mei 1988) alikuwa fundisanifu wa umeme kutoka nchi ya Ujerumani. Hasa anajulikana kwa kubuni hadubini ya elektroni. Mwaka wa 1986, pamoja na Gerd Binnig na Heinrich Rohrer alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

neg:
Shirika la Kimataifa la Nishati ya Nyuklia
Udhaifu mmojawapo wa IAEA ni katiba ya kwanza inayodai kibali cha nchi wanachama kwa uchunguzi wa hali ya vituo vya nyuklia katika nchi hizi. Kwa njia hii nchi kadhaa ziliweza kuficha jitihadi zao za kuunda silaha za kinyuklia. Kwa sababu hiyo kuna mapatano mapya inayoruhusu wachunguzi wa IAEA kuingia katika maabara na taasisi ziote zinazoshughulikia mambo ya nyuklia wakati wowote. Ila tu haya mapatano mapya yalikuwbaliwa na nchi 73 pekee hadi 2006.

neg:
Shirika la Msalaba Mwekundu
Mwaka uo huo, Henry Dunant alilazimishwa kujitangaza kuwa muflisi kutokana na kushindwa kwa biashara kunawiri nchini Algeria, hasa kwa sababu alikuwa amesahau kuangalia maslahi ya biashara yake wakati wa shughuli zake nyingi kwa manufaa ya Kamati ya Kimataifa. Utata ulioizunguka biashara ya Dunant na tetesi zilizofuata na kumharibia jina katika umma, pamoja na migogoro yake na Gustave Moynier, vilisababisha Dunant kutibuliwa kutoka nafasi yake kama mwanachama na katibu. Alishtakiwa kuwa Muflisi laghai na kibali cha kukamatwa kwake kikatolewa. Hivyo akalazimishwa kuondoka Geneva na kamwe hakuwahi karudi mji wake wa nyumbani. Katika miaka iliyofuata, Mashirika ya kitaifa yalianzishwa katika takriban kila nchi Ulaya. Mnamo 1876, kamati ilijipa jina la "Kamati ya Kimataifa ya Msalaba Mwekundu" (ICRC) ambalo ndilo jina lake rasmi hadi sasa. Miaka mitano baadaye, Shirika la Msalaba Mwekundu la Marekani lilianzishwa kwa juhudi za Clara Barton. Nchi zaidi zilitia saini Mkataba wa Geneva na kuanza kuuheshimu kwa uhalisi wakati wa vita. Katika muda mfupi tu, Shirika la Msalaba Mwekundu lilipata kasi kubwa kama Shirikisho la kuheshimika kimataifa, na Vyama vya kitaifa vikawa maarufu kupindukia kama namna ya kufanya kazi ya kujitolea.

neg:
Nishati ya nyuklia
Tangu miaka ya 1990 ongezeko la matanuri nyuklia likapungua. Mipango mingi ya ujenzi wa matanuri ilifutwa tena kabla ya ujenzi. Sababu zake zilikuwa mbalimbali, pamoja na kupanda kwa gharama, upinzani wa wananchi dhidi ya teknolojia ya nyuklia, suala la kushughulikia takataka na ajali zilizotokea kwenye matanuri ya nyuklia.

neg:
Ayatollah
Ayatollah aliyejulikana sana duniani alikuwa Ruhollah Khomeini (17 Mei 1900 - 3 Juni 1989) aliyeanzisha mapinduzi ya Kiislamu nchini Uajemi na kuwa kiongozi wa jamhuri ya Kiislamu.

neg:
Bomu la nyuklia
Nchi ya kwanza iliyotengeneza mabomu hayo ilikuwa Marekani. Ilifuatwa baada ya Vita Kuu ya Pili ya Dunia na Umoja wa Kisovyeti, Uingereza na Ufaransa. Baada ya China kuwa na bomu hilo pia tangu mwaka 1964 nchi hizo tano zilijaribu kubana usambazaji wa silaha hizo kwa mkataba wa kimatifa.

neg:
William Shockley
William Bradford Shockley (13 Februari 1910 – 12 Agosti 1989) alikuwa mhandisi na mwalimu kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza mambo ya umeme na kuvumbua transista. Mwaka wa 1956, pamoja na John Bardeen na Walter Brattain alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

neg:
Nyutoni
Nyutoni ni kipimo cha SI. Jina linetokana na mwanafizikia Isaac Newton aliyegundua misingi ya fizikia umekanika.

neg:
Yuan Lee
Yuan Tseh Lee (amezaliwa 19 Novemba 1936) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Taiwan. Hasa alichunguza utaratibu wa athari za kikemia. Mwaka wa 1986, pamoja na Dudley Herschbach na John Polanyi alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Kemia.

neg:
Nicolaas Bloembergen
Nicolaas Bloembergen (amezaliwa 11 Machi 1920) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Uholanzi. Mwaka wa 1958 alikata uraia wa Marekani. Hasa alichunguza mnururisho na usumaku wa kiini cha atomu. Mwaka wa 1981, pamoja na Arthur Schawlow na Kai Siegbahn alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

neg:
Alessandro Volta
Alessandro Giuseppe Antonio Anastasio Volta (kwa Kiitalia: [alessandro vɔlta]; 18 Februari 1745 - 5 Machi 1827) alikuwa mwanafizikia wa Italia, mtaalamu wa dawa, na mwanzilishi wa umeme na kani, mvumbuzi wa betri ya umeme na wa methane. Yeye alinunua rundo la Voltaic mwaka 1799, na aliripoti matokeo ya majaribio yake mwaka wa 1800 katika barua mbili kwenda kwa Rais wa Royal Society.

neg:
Val Fitch
Val Logsdon Fitch (amezaliwa 10 Machi 1923) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza nadharia ya atomu na uhusiano wake na wakati. Mwaka wa 1980, pamoja na James Cronin alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

neg:
Hideki Yukawa
Hideki Yukawa (23 Januari 1907 – 8 Septemba 1981) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Ujapani. Hasa alichunguza vijipande vya atomu. Mwaka wa 1949 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

neg:
Lee Byung-chul
Hatua ya kwanza ya Shirika la Kikorea (FKI) lilianzishwa Agosti 1961. Shirika lilianzishwa na Mwenyekiti wa Kikundi cha Samsung Lee Byung-chul.

neg:
Nishati ya nyuklia
Baada ya ajali mbili za Chernobyl (Ukraine, mwaka 1986) na Fukushima (Japani, mwaka 2011) imeonekana ya kwamba gharama zilikuwa za juu mno.

neg:
Felix Bloch
Felix Bloch (23 Oktoba 1905 – 10 Septemba 1983) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Uswisi. Hasa alichunguza usumaku ndani ya atomu. Mwaka wa 1952, pamoja na Edward Purcell alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

neg:
Giulio Natta
Giulio Natta (26 Februari 1903 – 2 Mei 1979) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Italia. Hasa alichunguza ubunifu wa molekuli ndefu ili kuboresha plastiki. Mwaka wa 1963, pamoja na Karl Ziegler alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Kemia.

neg:
Bomu la nyuklia
Nishati inayopatikana kwa njia ya mmenyuko mfululizo wa kinyuklia ni kubwa sana. Bomu moja la nyuklia yatosha kuharibu kabisa mji jinsi ilivyotokea mnamo Agosti 1945 huko Hiroshima na Nagasaki. Mabomu hayo yalikuwa madogo sana kuliko mabomu yaliyotengenezwa baadaye.
Tangu Nagasaki hakuna bomu lingine lililotumiwa vitani. Milipuko yote iliyofuata ilikuwa ya jaribio tu, ama jangwani au baharini pasipo watu. Nchi zote ziliogopa uharibifu mkubwa kupita kiasi, ingawa hasa nchi kubwa za Marekani na Urusi ziliendelea kutengeneza maelfu ya mabomu.

neg:
Melvin Schwartz
Melvin Schwartz (2 Novemba 1932 - 28 Agosti 2006) alikuwa mwanafizikia Mwamerika. Mwaka 1988 alipokea Tuzo ya Nobel ya Fizikia pamoja na Leon Max Lederman na Jack Steinberger kwa mafanikio yao ya kugundua mbinu za kushughulika maneutrino ambazo ni chembe ndogo sana ya kinyuklia isiyo na chaji na haipasuliki.

neg:
Dwight D. Eisenhower
Dwight David Eisenhower (14 Oktoba 1890 – 28 Machi 1969) alikuwa mwanajeshi na mwanasiasa kutoka nchi ya Marekani. Watu wengi walikuwa humwita Ike (tamka Aik). Wakati wa Vita Kuu ya Pili ya Dunia alikuwa jenerali mkuu aliyeongoza uvamizi wa Normandy tarehe 5 Juni 1944. Kuanzia mwaka wa 1953 hadi 1961 alikuwa Rais wa 34 wa Marekani. Kaimu Rais wake alikuwa Richard Nixon.

neg:
Nishati ya nyuklia
Nishati ya nyuklia inayozalishwa kiteknolojia siku hizi inapatikana kwa njia ya mwatuko nyuklia yaani kwa kupasua atomi katika matanuri ya nyuklia.

neg:
Nishati ya nyuklia
Matatizo ya matumizi ya nishati nyuklia ni hasa pamoja na ajali nyuklia, kuathiriwa kwa watu na mnururisho kutoka ajali, fueli au takataka, utunzaji wa takataka nururifu, na mashaka juu ya gharama kwa jumla.

neg:
Ilya Prigogine
Ilya Prigogine (25 Januari 1917 – 28 Mei 2003) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Ubelgiji, ila alizaliwa nchini Urusi. Hasa alichunguza jinsi mfumo wa ulimwengu ukwepavyo hali ya kupoteza nishati. Mwaka wa 1977 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Kemia.

neg:
Shirika la Kimataifa la Nishati ya Nyuklia
Makao makuu yapo kwenye Jiji la UM huko Vienna (Austria). Ofisi za kanda zipo Toronto and Tokyo, halafu kuna ofisi ndogo kwenye makao ya UM huko New York na Geneva. IAEA ina pia maabara ya uchunguzi katika Seibersdorf (Austria) na Monako.