query: Mapinduzi ya Kifaransa yalifanyika mwaka gani?

pos:
Mapinduzi ya Viwandani
Matumizi ya kwanza kabisa ya maneno "Mapinduzi ya Viwandani", ambayo ushahidi wake bado hujapatikana, kulingana na mwanahistoria David Landes, yalikuwa katika barua ya mnamo tarehe 6 Julai mwaka wa 1799 iliyoandikwa na mjumbe wa Kifaransa Louis-Guillaume Otto . Maneno "Mapinduzi ya Viwandani" yalitumika kumaanisha mabadiliko ya kiteknolojia yalikuwa yanazidi kuwa ya kawaida katika miaka ya mwisho ya 1830, kama katika maelezo ya Louis-Auguste Blanqui ya 1837 ya "la révolution industrielle". Friedrich Engels katika "Hali ya Daraja la Watu Linalofanya Kazi nchini Uingereza mnamo mwaka wa 1844" alizungumzia "mapinduzi ya viwandani, mapinduzi ambayo katika wakati mmoja yalibadilisha jamii nzima ya kiraia." Katika kitabu chake "", Raymond Williams anataja katika sehemu ya Viwanda: "Wazo la utaratibu mpya wa kijamii wenye msingi katika mabadiliko makubwa ya viwandani yalikuwa wazi katika Southey na Owen, kati ya mwaka wa 1811 na mwaka wa 1818, na ulikuwa wazi pia wakati wa mapema wa malenga Blake katika miaka ya mapema ya 1790 na katika mashairi ya Wordsworth kufikia mwisho wa karne."

pos:
Mapinduzi ya Ufaransa
Mapinduzi ya Ufaransa (kwa Kifaransa: Révolution française) ni jina linalojumlisha matukio muhimu ya siasa kwa kipindi cha miaka 10, tangu 1789 hadi 1799, yaliyobadilisha uso wa Ufaransa na utamaduni wa Ulaya kwa jumla, kiasi cha kuhesabiwa kati ya matukio makuu ya historia yote.

neg:
Ufaransa
Baadaye ufalme ulirudishwa kwa msaada wa nchi zilizoshauriana pamoja kwenye [[mkutano wa Vienna]] [[1815]], lakini ulipinduliwa tena.

neg:
Karolo Mkuu
Karolo Mkuu (kwa Kilatini: Carolus Magnus; kwa Kijerumani: Karl der Große; kwa Kifaransa: Charlemagne) alizaliwa tarehe 2 Aprili mwaka 742 na kufariki tarehe 28 Januari, 814; alikuwa kwanza mfalme wa Wafranki halafu Kaizari wa Dola takatifu la Roma aliloanzisha.

neg:
Wikipedia ya Kifaransa
Wikipedia ya Kifaransa ("Kifaransa:Wikipédia francophone, Wikipédia en français") ni toleo la kamusi elezo ya Wikipedia kwa lugha ya Kifaransa, inaandikwa "Wikipédia". Wikipedia ya Kifaransa ilianzishwa mnamo mwezi Machi, 2001. Toleo hili lina makala zaidi ya lakhi 750,000 kwa mwezi wa Januari, 2009, na kuifanya iwe toleo la Wikipedia ya tatu kwa ukubwa baada ya Wikipedia ya Kiingereza na Wikipedia ya Kijerumani. Hata hivyo, ni Wikipedia ya kwanza kwa ukubwa katika orodha ya Lugha za Kirumi.

neg:
Bendera ya Ufaransa
Imeanzishwa wakati wa mapinduzi ya Ufaransa kabla ya mwaka 1794. Rangi nyeupe ilikuwa rangi ya kifalme. Rangi za nyekundu na buluu zilikuwa rangi za mji wa Paris. Zote pamoja ziliahi kutumika hata kabla ya mapinduzi lakini bila utaratibu maalumu.

neg:
Jean-Jacques Rousseau
Athira yake ilikuwa muhimu kwa maandalizi ya mapinduzi ya Kifaransa iliyoanza baada ya kifo chake na pia kwa nadharia za kisiasa za karne za 19 na 20.

neg:
Vietnam
Katika karne ya 18 nchi iliunganishwa chini ya makaisari wa Hue.
Athira ya Ufaransa ilikua na kati ya miaka 1858 na 1883 utawala wa nchi ulichukuliwa na Ufaransa. Kusini mwa nchi kulikuwa koloni la Ufaransa kwa jina la Cochinchina. Annan (eneo la Vietnam ya Kati) na Tongking (kaskazini) zilikuwa nchi lindwa chini ya utawala wa kaisari wa Hue lakini hali halisi mamlaka ilikuwa mikononi mwa Ufaransa.

neg:
Vietnam Kusini
Koloni ya kifaransa ya Vietnam iligawiwa mwaka 1954 wakati wa kuondoka kwa Wafaransa. Katika kaskazini ya nchi wanamigambo Wakomunisti chini ya Ho Chi Minh waliwahi kuwafukuza Wafaransa katika vita ya Indochina. Wakimbizi wengi waliohofia Wakomunisti walikimbilia kusini.

neg:
Mapinduzi ya Viwandani
Maarifa kuhusu undelezaji wa uvumbuzi ulienezwa kwa kutumia mbinu mbalimbali. Wafanyikazi ambao walipewa mafunzo katika mbinu fulani huenda walisonga kwenda kwa mwajiri mwingine au wakachukuliwa na mwajiri fulani kumfanyia kazi. Mbinu ya kawaida ilikuwa mtu kutembea na kujifunza, huku akikusanya taarifa kila mahali lipoweza. Wakati wa Mapinduzi yote ya Viwanda na kwa karne ya awali, nchi zote za Ulaya na Marekani zilitumia mbinu ya masomo ya kutembea; nchi fulani, kama Uswidi na Ufaransa, ziliweza hata kuwapa watumishi wa umma au mafundi kufanya masomo hayo kama sera ya kiserikali. Katika nchi zingine, hasa Uingereza na Marekani, mwenendo huu ulifanywa na watengenezaji bidhaa wa kibinafsi waliokuwa na wasiwasi na kwa hivyo waliotaka kuboresha mbinu zao. Kusafiri ili kuyapata masomo kulikuwa maarufu wakati huo, kama ilivyo maarufu siku za leo kwa watu kuandika kumbukumbu za safari zao mbalimbali. Kumbukumbu zilizoandikwa na waanzishaji viwanda na mafundi wa wakati huo ni chanzo kisichoweza kulinganishwa na chochote kingine kuhusu mbinu zao.

neg:
Historia ya Ufaransa
[[File:Anonymous - Prise de la Bastille.jpg|thumb|280px|[[Gereza la Bastille]] likitekwa na [[umati]] wa wananchi wenye [[hasira]], [[14 Julai]] [[1789]].]]
Matatizo makali ya ki[[uchumi]] pamoja na mawazo mapya ya [[Zama za Mwangaza]] yalisababisha [[mapinduzi ya Kifaransa]] ya mwaka [[1789]].

neg:
Fasihi ya Kiafrika
Fasihi ya Afrika mwishoni mwa kipindi cha ukoloni (kati ya mwisho wa Vita Vikuu vya Kwanza Vya Dunia na uhuru) iliendelea kuonesha mandhari ya ukombozi, uhuru, na (walau kati ya Waafrika kwenye maeneo yaliyotawaliwa na Ufaransa) kutambua weusi wa Waafrika. Mmoja wa viongozi wa harakati za kutambua weusi, mshairi na hatimaye Rais wa Senegal, Sédar Léopold Senghor, alichapisha mkusanyo wa kwanza wa mashairi ya lugha ya Kifaransa yaliyoandikwa na Waafrika mwaka 1948, "Anthologie de la Nouvelle poésie nègre et malgache de langue Française", akishirikisha utangulizi kutoka kwa mwandishi wa Kifaransa Jean-Paul Sartre.

neg:
Historia ya Ufaransa
Baada ya [[vita vikuu vya pili]] ambako nchi ilitekwa na Ujerumani kwa kiasi kikubwa, Ufaransa ulipata [[katiba mpya]] na kujiunga na [[NATO]] ([[1949]]) na mwanzo wa [[Umoja wa Ulaya]] (tangu [[1951]]). Ilihesabiwa kati ya washindi wa vita na kupata [[kiti cha kudumu]] kwenye [[Baraza la Usalama la UM]].

neg:
Serikali ya Víchy
Petain alikubali kuunda serikali hii baada ya Ufaransa ilishindwa na Ujerumani mwaka 1940. Kati ya Julai 1940 hadi Novemba 1942 serikali ya Vichy ilikuwa na mamlaka juu ya kusini ya Ufaransa ambako wanajeshi wa Ujerumani hawakuingia kufuatana na mapatano ya kusimamisha vita. Kaskazini ya Ufaransa ilikuwa chini ya amri ya kijeshi ya Kijerumani lakini hata hapa serikali ya Vichy ilikuwa na mamlaka ya kusimamia uatawala wa miji na polisi ya Kifaransa.

neg:
Historia ya Uholanzi
Baada ya mapinduzi ya Kifaransa (1789) nchi ilitekwa na Wafaransa hadi Amani ya Vienna (1814-1815) iliyopanua Uholanzi huru tena, lakini kwa mfumo wa ufalme.

neg:
Moshweshwe I
Kwa msaada wa washauri wake Wafaransa mfalme alifaulu kutetea uhuru wa eneo lake. Vita mbalimbali zilifuata dhidi ya Waingereza na Makaburu. 1867 Moshweshwe alielewa ya kwamba nchi yake itaharibika na Makaburu waliokuwa waliunda Dola Huru la Mto Orange na kumshambulia vikali. Akaomba ulinzi wa malkia Viktoria I wa Uingereza na nchi yake ikawekwa chini ya ulinzi wa serikali ya Kiingereza iliyozuia mashambulio ya Makaburu.

neg:
Historia ya Ufaransa
Baada ya kifo cha Karolo na mwanawe, milki iligawiwa kati ya warithi kwenye mkataba wa Verdun mwaka 843.

neg:
Mapinduzi ya Viwandani
Hadi miaka ya 1980, iliaminika Ulimwenguni kote na wasomi wa kihistoria kuwa uvumbuzi wa kiteknolojia ulikuwa chanzo muhimu cha Mapinduzi ya Viwanda ni kuwa teknolojia msingi iliyowezesha haya ilikuwa uundaji na uboreshaji wa injini ya mvuke. Hata hivyo, utafiti wa hivi karibuni kuhusu zama ya Masoko imeibua changamoto dhidi ya tafsiri ya jadi ya Mapinduzi ya Viwanda inayotegemea usambazaji.

neg:
Ufaransa
Makoloni yake mengi katika Afrika yalipata [[uhuru]] bila vita mnamo [[1960]]. Ila Aljeria, iliyowahi kutangazwa kuwa sehemu ya Ufaranya yenyewe, ilipata uhuru wake baada ya vita vikali vya kupigania uhuru vya miaka 1954 - [[1962]].

neg:
Mapinduzi ya Viwandani
Kituo cha kwanza salama ambacho kilizalisha nguvu kutokana na mvuke kilianzishwa na Thomas Newcomen kabla ya mwaka wa 1712. Newcomen inaonekana aliunda Injini ya mvuke ya Newcomen bila kumtegemea Savery, lakini kwa sababu Savery alikuwa na patenti pana sana, ilimbidi Newcomen na na washirika wake kufanya mpango naye, wakiitafutia soko injini hiyo pamoja hadi mwaka wa 1733 chini ya patenti moja. Injini ya Newcomen inaonekana ni kana kwamba iliundwa kwa kuyafuata majaribio ya Papin yaliyokuwa yamefanywa miaka 30 hapo awali, na ilitumia pistoni na mtungi, sehemu moja ya mwisho ikiwa imewachwa wazi na anga juu ya pistoni. Mvuke ambao ulikuwa juu ya shinikizo la anga (ambalo ndilo kiasi pekee ambacho mtungi wa kuchemshia maji ungeweza kuhimili) uliingizwa chini nusu ndani ya mtungi ikilaliwa na pistoni wakati wa kusonga kwenda juu kuliowezeshwa na mvuto; mvuke hapo ulikuwa baridi na maji baridi yaliyoingizwa katika nafasi ya mvuke ili kutengeneza nafasi tupi; tofauti ya shinikizo kati ya anga na nafasi tupu katika pande mbili za pistoni ziliifanya pistoni kusonga chini na kuingia katika mtungi, hivyo basi kuinua sehemu ya mwisho ya kifaa kilichokuwa kikisonga juu na chini ambacho kilikuwa kimeunganishwa na pampu nyingi za nguvu zilizotumia mvuto zilizokuwa ndani ya kifaa maalum. Kusonga chini kwa kifaa fulani cha nguvu ndani ya injini, kuliilanisha na kuitayarisha kwa hatua ya kutengeneza shinikizo. Mwanzoni hatua hizo zilifanywa kwa kutumia mkono, lakini baada ya miaka mikumi eneo la kutorosha lilikuwa limetengezwa na lilitumia "mti wa kuziba" uliosimama wima ukishikiliwa kichuma fulani ambacho kilifanya injini kufanya kazi peke yake.

neg:
Mapinduzi ya Ufaransa
Tangu Louis XIV (1643–1715) wafalme walitawala Ufaransa bila bunge, lakini kisheria mfalme hakuwa na madaraka ya kuongeza kodi bila idhini ya bunge, na Louis XVII hakuwa tena na nguvu ya kutosha kupuuzia utaratibu huo.

neg:
Historia ya Mali
Mali ikawa koloni la Ufaransa kuanzia mwaka 1895. Ilikuwa sehemu ya Afrika ya Magharibi ya Kifaransa, na kuanzia 1920 ya Sudan ya Kifaransa.
Mwaka 1960 Mali pamoja na Senegal zilipata uhuru kama "Shirikisho la Mali". Baada ya Senegal kuacha umoja huo, Jamhuri ya Mali chini ya rais wa kwanza Modibo Keïta ikawa nchi ya kujitegemea.

neg:
Mapinduzi ya Viwandani
Mnamo mwaka wa 1871 kikundi cha wanasiasa wa Kijapani waliojulikana kama Mishoni ya Iwakura walitembelea nchi ya Ulaya na Marelani kujifunza mbinu za magharibi. Chanzo kilikuwa sera uundaji wa viwanda za kimakusudi zilizoanzishwa na serikali zilizonuiwa kuzuia Ujapani isachwe nyuma. Benki ya Ujapani, iliyoanzishwa mnamo mwaka wa 1877, ilitumia kodi kulipia mifano ya viwanda vya utengenezaji wa stili na nguo. Elimu ilipanuliwa na wanafunzi wa Kijapani walitumwa magharibi kusoma.

neg:
Réunion
Ufaransa ulitia sahihi maazimio ya Mkutano wa Vienna mwaka 1815 pamoja na kumaliza biashara ya watumwa lakini biashara hii iliendelea kwa siri na kupanuka hasa kwa wafungwa kutoka Afrika. Idadi ya watumwa iliendela kuongezeka hadi kuondolewa hali ya utumwa tarehe 20 Desemba 1848.

neg:
Ndugu Wadogo
Serikali zilianza kuchukua hatua kali, zikidai haki ya kujihusisha na maisha yote ya Kanisa. Kisha kuwafukuza Wajesuiti kutoka nchi mbalimbali (1759-1768) zilimlazimisha Papa Klementi XIV (1769-1774) kulifuta kabisa shirika lao (1773) lililokuwa kizuio kikubwa kwa serikali kutawala Kanisa mahalia (Maaskofu walikuwa wakiridhika au kunyamaza badala ya kutetea mamlaka ya Papa juu ya majimbo yote duniani). Kuhusu mashirika mengine serikali (kuanzia Ufaransa, 1765) zilitumia mbinu ya kuanzisha “kamati ya urekebisho” chini ya Maaskofu, zikificha hivyo malengo halisi. Hizo kamati zilitunga sheria za kunyongea mashirika: kupunguza au kufunga konventi zote za sehemu fulani au za aina fulani, kukataza kuombaomba, kupandisha umri wa kuingia unovisi, kupanga idadi yao, na hasa kuzuia mahudhurio katika mikutano mikuu kwa kudai mikutano ya kitaifa tu, vilevile katiba ya kitaifa badala ya ile ya shirika lote, uongozi wa kitaifa usio chini ya ule wa shirika lote, kukataza kukata rufaa kwa Papa n.k. Tukiondoa Dola la Kipapa, nchi zote za Ulaya zilipanga kunyonga mashirika. Kwa miaka 13 Ndugu Wadogo wa Ufaransa walipungua 3,756; kwa miaka 9 Hispania walipungua 5,582; kwa miaka 28 Polandi watawa walipungua asilimia 67! Chini ya siasa hiyo mashirika yalielekea kwisha bila ya sifa.

neg:
Mapinduzi ya Viwandani
Kuwepo kwa soko kubwa la ndani pia unapaswa kutiliwa maanani kama chanzo muhimu cha Mapinduzi ya Viwandani , hasa katika kuelezea mbona yakafanyika nchini Uingereza. Katika mataifa mengine, kama vile Ufaransa, masoko yalipasuliwa na kimkoa, mikoa ambayo mara nyingi ilituza ushuru na kodi kwa bidhaa zilizouzwa miongoni mwao.

neg:
Ufaransa
Mwaka [[1814]] alipaswa [[kusalimu amri]], akapelekwa kwenye [[kisiwa]] cha [[Elba]] (Italia); aliporudi barani na kujaribu kuwa mkuu wa Ufaransa tena, jeshi lake lilishindwa katika [[mapigano ya Waterloo]] mwaka [[1815]] na Napoleon akawa [[mfungwa]] kwenye kisiwa cha [[St Helena]] hadi [[kifo]] chake.

neg:
Anwar Sadat
Sadat alikuwa mwanachama mwandamizi wa Harakati ya Maafisa Huru iliyompindua Mfalme Farouk wa Misri katika mapinduzi ya mwaka 1952. Baadaye alikuwa mshauri wa karibu wa rais Gamal Abdel Nasser akihudumia mara mbili kama makamu wake, halafu baada ya kifo cha Nasser alichukua nafasi yake mwaka 1970.

neg:
Mapinduzi ya Viwandani
Kutengenezwa kwa poda ya kufanya vifaa view vieupe zaidi (kalsiamu haipoklorati) na mwanakemia wa Kiskoti Charles Tennant karibu mwaka wa 1800, ulikuwa na msingi katika uvumbuzi wa mwanakemia wa Kifaransa Claude Louis Berthollet, na ulisababisha mapinduzi katika mchakato wa kufanya vifaa kuwa viupe zaidi kwa kuupunguza muda uliohitajika (kutoka miezi hadi masiku) ikilinganishwa na mbinu ya kijadi iliyokuwa ikitumika wakati huo, iliyohitaji mfiduo unaorudiwa kwa jua katika mashamba maalum baada ya kulowesha nguo na alkali pamoja na maziwa yaliyoganda. Kiwanda cha Tennant kilichokuwa katika mji wa St Rollox, Glasgow ya kaskazini, kikawa kiwanda kikubwa zaidi cha kemikali duniani kote.

neg:
Bendera ya Ufaransa
Mwaka 1794 Buge ilitangaza bendera hii kuwa bendera rasmi ya taifa.

neg:
Mapinduzi ya Ufaransa
Mwaka 1789 utawala huo ulishikwa na mchafuko. Wafalme waliwahi kutumia pesa vibaya na nchi ilikuwa na madeni makubwa. Madeni hayo yalisababishwa na vita, matumizi makubwa kwa maafisa wa serikali na gharama za familia ya kifalme, kwa mfano ujenzi wa majumba ya kifalme na sherehe za mfalme.

neg:
Maximilien Robespierre
Siku hiyo hiyo, tarehe 28 Julai 1794, mchana, Robespierre alikuwa amefungwa bila majaribio katika Mahali ya La Révolution. Ndugu Augustin, Couthon, Saint-Just, Hanriot, na wafuasi wengine kumi na wawili, kati yao, mkufunzi Antoine Simon, wa jela la Louis-Charles, Dauphin wa Ufaransa, pia waliuawa.

neg:
Mapinduzi ya utamaduni
Mapinduzi hayo yaliathiri Ulaya pia na kuchangia fujo za vijana mwaka 1968 n.k.

neg:
Ufaransa
Matatizo makali ya ki[[uchumi]] pamoja na mawazo mapya ya [[Zama za Mwangaza]] yalisababisha [[mapinduzi ya Kifaransa]] ya mwaka [[1789]].

neg:
Mapinduzi ya Viwandani
Mapinduzi ya Viwandani katika maeneo yanayopatikana katika Bara la Ulaya yalifanyika muda mchache baada ya kufanyika nchini Uingereza. Katika viwanda vingi, jambo hili lilihusisha matumizi ya teknolojia iliyokuwa na asili yake nchini Uingereza ambapo iliendelezwa katika maeneo mapya. Mara nyingi teknoljia hiyo ilinunuliwa kutoka nchini Uingereza au wahandisi wa Uingereza na wajasiriamali walihamia nchi za ng’ambo wakitafuta fursa mpya. Kufikia mwaka wa 1809 sehemu ya Bonde la Ruhr katika jimbo la Westphalia liliitwa 'Uingereza Ndogo' kwa sababu ya kufanana na maeneo ya viwanda nchini Uingereza. Serikali za Kijerumani, Kirusi na Kibegiji zote zilitoa fedha ili kukuza viwanda vipya. Kwa baadhi ya bidhaa (kama vile chuma), upatikanaji tofauti wa rasilimali nchini kulimaanisha kuwa nit u baadhi ya vipengele vya teknolojia ya Uingereza vilivyotumika.

neg:
Mapinduzi ya Ufaransa
Viongozi wa serikali chini ya mfalme waliona haja ya mabadiliko lakini matabaka tawala ya waungwana na viongozi wa Kanisa hawakuwa tayari kukubali mabadiliko yoyote.

neg:
Historia ya Ufaransa
Katika [[uchaguzi]] wa rais wa mwaka [[2017]] ilitokea kwa mara ya kwanza ya kwamba wagombea wa vyama vikubwa walishindwa kupata kura nyingi na awamu ya mwisho ya uchaguzi ilikuwa kati ya mgombea wa kujitegemea [[Emmanuel Macron]] (aliyepata urais) na [[Marie Le Pen]] wa Front National.[[Jamii:Historia ya Ufaransa]]
[[Jamii:Historia ya Ulaya|Ufaransa]]

neg:
Mapinduzi ya Viwandani
Jaribio halisi la kwanza la kutumia nguvu za mvuke lilifanywa na Thomas Savery mnamo mwaka wa 1698. Alijenga na kupatenti mjini London pampu ya kuinua maji kwa kiwango kidogo iliyojumuisha utupu na shinikizo, na iliyoweza kutoa karibu nguvu za farasi (HP kwa Kiingereza) moja na iliyotumika katika kazi nyingi zilizohusisha maji na katika migodi michache (ambapo ilipata "jina la kimaarufu", "Rafiki wa mchimba mgodi"), lakini haikufanikiwa kwa sababu haikuweza kuyapeleka maji juu zaidi ya urefu fulani na sehemu yake ya kuchemshia maji ililipuka kwa urahisi.

neg:
Cluny
Mwaka 1790, wakati wa Mapinduzi ya Kifaransa, abasia aliporwa na kubomolewa kwa kiasi kikubwa.

neg:
Historia ya Ufaransa
Katika vita hivyo [[afisa]] [[kijana]], kwa jina [[Napoleon Bonaparte]], alipanda vyeo haraka hadi kuingia katika siasa; mwaka [[1799]] alichukua mamlaka yote kwa kutumia cheo cha "[[konsuli]] wa kwanza" na tangu [[1804]] alijiita "[[Kaisari]] wa Wafaransa".

neg:
Ndugu Wadogo
Wafaransa waliposhindwa, mkutano wa amani wa Vienna (1815) uliamua kurudisha iwezekanavyo hali iliyokuwepo Ulaya kabla ya mapinduzi. Hata mashirika wakajaribu kufanya hivyo, lakini haikuwa rahisi. Mawazo ya mapinduzi yalikuwa yameenea, yakidai uhuru na maendeleo. Watawa waliozoea kwa miaka kadhaa kuishi mmojammoja ulimwenguni, walipolazimishwa na Kanisa kurudi konventini hawakukubali tena nidhamu ya nadhiri. Pia ilikuwa vigumu kwao kuishi pamoja kutokana na misimamo yao tofauti kuhusu mapinduzi. Wasiwasi kuhusu kesho ukaendelea pia kwa sababu serikali mpya zilikuwa na siasa ileile ya kabla ya mapinduzi, hivyo mashirika yakaanza tena kufutwa: Urusi, ukiwa na Polandi chini yake (1831 hadi 1864), Ureno (1832-1890), Hispania (1836-1880), Italia Kaskazini Magharibi (kuanzia 1855), Italia nzima (kuanzia 1866), Ujerumani (1871-1875), Ufaransa (1880 kwa muda mfupi, tena kuanzia 1903). Wakati huo makoloni ya Amerika ya Kilatini yalijipatia uhuru (1820-1824): watawa wananchi walisimama wote upande wa mapinduzi, kumbe wamisionari (hasa Wahispania) waliyapinga wakateswa hadi kuuawa. Baada ya ushindi jamhuri mpya pia zilianza kudhulumu mashirika hata karibu kuyakomesha (k.mf. Brazili konventi zote ziliagizwa kufungwa mwaka 1822, Mexico mashirika yote yalifutwa mwaka 1855). Hivyo kila yalipotaka kuinuka, mashirika yalikumbwa na matatizo mapya. Hatimaye yalijikuta mali zake zimepungua sana, na wanashirika vilevile, lakini waliobaki wametakaswa kiasi kikubwa.

neg:
Historia ya Kanisa
Mambo yalizidi kuwa magumu Mapinduzi ya Ufaransa yalipopiga vita dini, kuanzia Ukatoliki. Akili ilisimikwa kama mungu mpya. Kalenda mpya ilitengenezwa ili kufuta wiki na Jumapili pamoja na sikukuu za Kikristo. Monasteri zote zilibomolewa, wengi waliuawa au kufukuzwa nchini kwa sababu ya imani yao. Mali za Kanisa zilitaifishwa na mapadri walidaiwa kula kiapo cha kufuata serikali badala ya Papa. Mnamo 1799 Papa Pius VI alitekwa hadi Ufaransa na hatimaye kufa kifungoni.

neg:
Mapinduzi ya Viwandani
Mapinduzi ya Viwanda ya Kwanza, ambayo yalianza katika karne ya 18, yaliingia katika Mapinduzi ya Pili ya Viwanda mnamo mwaka wa 1850, ambapo maendeleo ya kiteknolojia na kiuchumi yalizidi kuendelea huku meli zinazotumia mvuke, reli, na baadaye katika karne ya 19 injini ya mwako ya ndani na uzalishaji wa nguvu za umeme. Urefu wa Mapinduzi ya Viwanda unatofautiana na wanahistoria mbalimbali. Eric Hobsbawm anasisitiza kwamba 'yalianza' nchini Uingereza katika miaka ya 1780 na hayakuonekana kikamilifu hadi miaka ya 1830 au 1840, ilhali T. S. Ashton anaamini kwamba ilifanyika, kwa kukadiria, kati ya mwaka wa 1760 na 1830.

neg:
Mapinduzi ya Urusi ya 1917
Mapinduzi ya Urusi ya 1917 ni namna ya kutaja mfuatano wa mapinduzi mawili katika mwendo wa mwaka 1917 yaliyomaliza ufalme wa miaka 1,000 nchini Urusi na kuanzisha utawala wa ukomunisti kwa miaka 70 iliyofuata.

neg:
Mapinduzi ya Viwandani
Mahitaji makubwa ya barabara za reli ya reli ambayo ingeweza kudumu zaidi ilisababisha kuvumbuliwa kwa mbinu za kuzalisha kwa bei nafuu idadi kubwa ya stili. Stili mara nyingi hutajwa kama eneo ya kwanza kati ya maeneo mengi ya uzalishaji wa kiasi kikubwa viwandani, ambazo zinasemekana kuwa sifa ya "Mapinduzi ya Viwandani ya Pili ", kuanzia mwaka wa 1850, ingawa mbinu ya kutengeneza stili kwa kiwango kikubwa haikuvumbuliwa hadi mnamo miaka ya 1860, wakati ambapo Henry Bessemer aliundwa tanuri mpya ambayo ingeweza kutengeneza chuma nzito na stili kwa kiwango kikubwa. Hata hivyo, iliweza tu kupatikana kwa wingi katika miaka ya 1870. Mapinduzi haya ya pili ya Viwandani yalikua ya polepole na ya kujumuisha viwanda vywa kemikali, usafishaji na usambazaji wa mafuta, viwanda vya umeme, na, katika karne ya ishirini, viwanda vya magari, na ilikuwa na mpito ya uongozi wa kiteknolojia kutoka nchi ya Uingereza hadi nchi Mrekani na Ujerumani.

neg:
Madrid
Madrid ilikuwa kitovu cha mapinduzi ya Hispania kama vile kupinduliwa kwa utawala wa kifalme na tangazo la jamhuru mwaka 1873, kuanzishwa kwa udikteta wa jenerali Miguel Primo de Rivera 1923, kutnagzawa kwa jamhuri ya pili 1931. Katika vita ya wenyewe kwa wenyewe ya Hispania kati ya 1936 hadi 1939 mji uliharibiwa vibaya.

neg:
Timu ya Taifa ya Kandanda ya Ufaransa
Ufaransa ilikuwa moja ya timu nne za Ulaya ambazo zilishiriki katika Kombe la Dunia la Uzinduzi mwaka wa 1930 na, ingawa zimeondolewa katika hatua ya kufuzu mara sita, ni moja tu ya timu tatu zilizoingia kila mzunguko wa kufuzu Kombe la Dunia.Mnamo 1958, timu hiyo, iliyoongozwa na Raymond Kopa na Just Fontaine, imekamilisha nafasi ya tatu kwenye Kombe la Dunia la FIFA.

neg:
Mapinduzi ya Viwandani
Kulikuwa na vitabu walivyovichapisha vilivyoelezea kuhusu teknolojia. Kamusi elezo kama vile "Lexicon Technicum" (1704) ya Harris na "Cyclopaedia" ya Daktari Abraham Rees (1802-1819) zina vitu vingi vya maana. "Cyclopaedia" inayo idadi kubwa ya taarifa kuhusu sayansi na teknolojia ya nusu ya kwanza ya Mapinduzi ya Viwandani, zinazoambatana na picha nzuri za kuchongwa. Vyanzo toka nchi geni kama vile "Descriptions des Arts et Métiers" na "Encyclopédie" ya Diderot zilielezea mbinu za kigeni zikitumia picha kwenye vijisahani vya kuchongwa.

neg:
Zama za Mwangaza
Zama za Mwangaza (au Falsafa ya mwangaza au Mwangaza au Wakati wa akili) ni jina la vuguvugu la kiutamaduni hasa katika karne ya 18 barani Ulaya.
Kituo chake kikuu kilikuwa nchini Ufaransa kikiongozwa na wanafalsafa wawili ambao ni Voltaire na Denis Diderot. Huyo alieneza azimio la mwangaza kwa kutumia mfululizo wa Encyclopédie, kitabu kikubwa cha kwanza cha kumbukumbu.

neg:
Mapigano ya Tours na Poitiers
Waarabu walikuwa wamevuka mlango wa Gibraltar na kuvamia Hispania kuanzia mwaka 711. Mwaka 719 walivuka milima ya Pirenei na kuingia katika Gallia (leo: Ufaransa) ya kusini walipounda jimbo chini ya utawala wao. Wakati ule watawala wa sehemu za kusini wa Gallia-Ufaransa bado walikuwa Wagermanik Wavisigothi waliogawiwa kwa madola madogo ilhali kutoka kaskazini utawala wa Wafranki ulienea. Kutoka hapo waliendelea na vita za kuteka nyara katika maeneo ya Wakristo. Mwaka 732 jeshi kubwa linalokadiriwa kuwa na wanajeshi kati ya 30,000 na 80,000 likiongozwa na jemadari Abdul Rahman Al Ghafiqi likaelekea kaskazini kwa nia ya kupora mji tajiri wa Tours, kitovu cha kidini na cha kiutamaduni cha Gallia-Ufaransa.

neg:
Misri (1805-1881)
Yote haya yaliungana na mambo mengine na kuzaa vuguvugu la kitaifa la Misri lililokuwa na athari kubwa iliyoenea kote. Uhamishwaji wa jeshi la wavamizi wa Kifaransa mwaka 1801 ulitoa nafasi kwa vuguvugu la kitaifa la Misri kujiimarisha na kutaka kujitawala ndani ya himaya ya Kituruki. Hata hivyo, hadhi ya Misri kunako 1805 bado ilikuwa ile ya jimbo la himaya ya Kituruki.

neg:
Mapinduzi ya Ufaransa
Wawakilishi wa bunge la taifa waliamua kukutana mahali penginepo wakaahidiana kutoachana hadi katiba ya taifa itakapokuwa tayari. Mfalme aliamuru waondoke lakini mwenyekiti wao alikataa. Mfalme aliandaa vikosi vya jeshi lakini sehemu za waungwana walimwomba asitumie silaha. Mwishowe mfalme alikata tamaa akaamuru matabaka yote yakae pamoja katika bunge la taifa.

neg:
Mapinduzi ya Viwandani
Swali moja linalowasumbua sana wanahistoria ni mbona mapinduzi ya viwanda yakafanyika Barani Ulaya lakini si sehemu zingine za Dunia katika karne ya 18, hasa Uchina, Uhindi, na Mashariki ya Kati, au katika zama zingine kama zama za Kale za Kihistoria au Zama za Kati. Sababu nyingi zimependekezwa, ikiwemo elimu na mabadiliko ya kiteknolojia (angalia Mapinduzi ya Kisayanis barani Ulaya), serikali ya "kisasa", mitazamo ya "kisasa" ya kikazi, kiikolojia, na utamaduni. Zama za Kutaalamika hazikumaanisha tu idadi kubwa zaidi ya watu walioelimika lakini pia mitazamo ya kisasa kuhusu kazi. Hata hivyo, wanahistoria wengi wanakataa madai kuwa Ulaya na Uchina zilikuwa karibu sawa kwa sababu makadirio ya kisasa ya mapato ya wastani ya kila mtu katika Ulaya ya magharibi katika miaka ya mwisho ya karne ya 18 ni takriban dola 1,500 za nguvu sawa za ununuzi (na Uingereza ilikuwa na mapato ya wastani ya kila raia ya takriban dola 2,000) huku Uchina, kwa kulinganisha, ikiwa na dola 450 pekee. Pia, kiwango cha riba cha wastani kilikuwa karibu 5% nchini Uingereza na zaidi ya 30% nchini Uchina, jambo linaloonyesha jinsi mtaji ulivyokuwa mwingi zaidi nchini Uingereza.

neg:
Ufaransa
Katika vita hivyo [[afisa]] [[kijana]], kwa jina [[Napoleon Bonaparte]], alipanda vyeo haraka hadi kuingia katika siasa; mwaka [[1799]] alichukua mamlaka yote kwa kutumia cheo cha "[[konsuli]] wa kwanza" na tangu [[1804]] alijiita "[[Kaisari]] wa Wafaransa".

neg:
Mapinduzi ya Ufaransa
Wawakilishi wengi wa tabaka la tatu walidai kupewa nafasi kubwa zaidi kuliko matabaka mengine. Baada ya matatizo ya kutoelewana, wawakilishi wa tabaka la tatu walijitangaza kuwa bunge la taifa hata bila ya wawakilishi wa waungwana waliotetea haki zao za kale.

neg:
Mapinduzi ya Urusi ya 1917
Mwaka 1917 uliona mapinduzi mawili katika Urusi:
na
Urusi ilikuwa nchi kubwa kuliko zote duniani (hata leo ni hivyo, ila ilipitiwa kwa muda na milki ya Britania au Uingereza iliyotawala eneo kubwa zaidi kwa karne moja hadi mwisho wa ukoloni). Mwaka 1917 Urusi ilikuwa nchi shiriki katika Vita Kuu ya Dunia ya Kwanza pamoja na Uingereza na Ufaransa dhidi ya Ujerumani na Austria-Hungaria.

neg:
Ukomeshaji wa Biashara ya Watumwa
Nchi nyingine zilizokuwa na nguvu zaidi kisiasa kwa upande mwingine, zilitumia njia nyingine kujibu mapigo ya shinikizo la Waingereza ambalo waliliona kama uvamizi wa mamlaka yao. Ufaransa na Marekani ziliendelea na biashara hiyo kwa miaka kadhaa kabla ya kuikomesha kabisa. Ufaransa ilikubali kuikomesha biashara hiyo katika miaka ya 1830, wakati Marekani haikuikomesha hadi ilipofika nusu ya pili ya karne ya 19.

neg:
Charles de Gaulle
Charles-André-Joseph-Marie de Gaulle (22 Novemba 1890 - 9 Novemba 1970) alikuwa mwanajeshi, mwanasiasa na Rais wa Ufaransa.

neg:
Napoleon Bonaparte
Napoléon Bonaparte ("Napoleone di Buonaparte", 15 Agosti 1769 – 5 Mei 1821) alikuwa kiongozi wa kijeshi na wa kisiasa nchini Ufaransa baada ya mapinduzi ya Kifaransa.

neg:
Mapinduzi ya Viwandani
Njia kuu iliyotumika na vyama vya wafanyikazi kufanya mabadiliko zilikuwa hatua za migomo. Migomo mingi ilikuwa chanzo cha uchungu mwingi kwa pande zote mbili, vyama vywa wafanyikazi na wasimamizi. Nchini Uingereza, Sheria ya Pamoja iliwazuia wafanyikazi wasitengeneza aina yoyote ile ya chama cha wafanyikazi kuanzia mwaka wa 1799 hadi ilipofutiliwa mbali mnamo mwaka wa 1824. Hata baada ya hili, vyama vya wafanyikazi bado viliwekewa vikwazo vingi.

neg:
Mapinduzi ya Ufaransa
Mwelekeo mkali kati ya wabunge ulipata ushindi na mwaka 1792 Ufaransa ulitangazwa kuwa jamhuri. Mfalme alishtakiwa kuwa msaliti wa taifa akapewa hukumu ya kifo na kukatwa kichwa pamoja na mke wake tarehe 21 Januari 1793.

neg:
Mapinduzi ya Viwandani
Katika miaka ya 1830 na 1840 harakati ya Kimkataba ilikuwa mkutano wa kwanza mkubwa wa kupangwa wa wafanyikazi wa kisiasa uliofanya kampeni za kutetea usawa wa kisiasa na haki ya kijamii. Mkataba wake wa mageuzi ulipokea zaidi ya saini milioni tatu lakini ilikatiliwa na Bunge bila kuzingatiwa.

neg:
Algiers
Wakati wa Vita Kuu ya Pili ya Dunia Algeria ilikuwa chini ya serikali ya Kifaransa katika maeneo yasiyovamiwa na Ujerumani hadi kuingiliwa na wanajeshi Wamarekani na Waingereza mwaka 1942. Baadaye ikawa mji mkuu wa "Ufaransa Huru" hadi mwisho wa vita.

neg:
Historia ya Ufaransa
Katika [[vita vikuu vya kwanza]], ulivamiwa na Wajerumani, lakini mwisho uliibuka na [[ushindi]] na kurudishiwa mikoa ya [[Alsace]] na [[Lorraine]] iliyotekwa na Ujerumani katika vita vya mwaka [[1870]].

neg:
Mapinduzi ya Viwandani
Mapinduzi ya Viwandani yalibadilisha jamii iliyokuwa ya mashambani kuwa jamii ya mjini, lakini kukiwa na tofauti kubwa kati ya Ubelgiji ya kaskazini nay a kusini. Wakati wa Zama za Kati na Kipindi cha Mapema cha Kisasa, eneo la Flanders lilikuwa na sifa ya kuwa na vituo vikubwa vya mji (...) katika kipindi cha mwanzo cha karne ya kumi na tisa eneo hili (Flanders), likiwa na kiwango cha muwa mji cha asilimia 30, kilibaki kuwa mojawapo ya maeneo yenye miji mikubwa zaidi duniani. Kwa kulinganisha, uwiano huu ulifikia asilimia 17 katika eneo la Wallonia, na chini ya asilimia 10 katika maeneo mengi ya Ulaya ya Magharibi, 16 nchini Ufaransa na asilimia 25 nchini Uingereza. Kuenea kwa viwanda katika karne miundomsingi ya kijadi ya miji, isipokuwa katika mji wa Ghent (...) Pia, katika mji wa Wallonia mtandao wa mji wa kijadi haukuathiriwa pakubwa na mchakato wa upanuzi wa viwanda, hata ingawa uwiano wa wakazi wa miji ulipanda kutoka asilimia 17 hadi asilimia 45 kati ya mwaka wa 1831 na mwaka wa 1910. Hasa katika maeneo ya Haine, Sambre na mabonde ya Meuse, kati ya Borinage na Liège, ambapo palikuwa na maendleo mengi ya viwandani yaliyotegemea uchimbuzi wa migodi ya makaa na uundaji wa chuma, kuenea kwa miji kulikuwa haraka. Katika miaka hii themanini idadi ya manisipaa zenye zaidi ya wakazi 5,000 ilipanda kutoka 21 tu hadi zaidi ya mia, huku zikijaza zaidi ya nusu ya idadi ya watu wa Kiwaluni katika eneo hili. Hata hivyo, kuenea kwa viwanda ulibaki kuwa wa aina ya kijadi hakukusababisha kukuwa kwa miji mikubwa ya kisasa, lakini kuishi kwa watu wengi katika vijiji vyenye viwanda na miji kulifanyika karibu na mgodi wa makaa ya mawe au kiwanda cha utengenezaji wa bidhaa. Njia za mawasiliano kati ya vito hivi vidogo zilikuja tu kuwa na watu wengi baadaye na ziliunda umbo dogo zaidi la mji, kwa mfano, eneo linalozingira Liège ambapo mji mzee ulikuwa kuelekeza mitiririko ya wahamiaji.

neg:
Napoleon Bonaparte
Napoleon alijiuzulu tar. 11 Aprili 1814. Washindi hawakumfunga ndani lakini kwa heshima walimpa kisiwa cha Elba (Italia) kama himaya yake ndogo alipotakiwa kukaa bila kuondoka na kuitawala kama mtemi. Mdogo wake wa mfalme wa mwisho wa Ufaransa aliyeuawa katika mapinduzi alipewa taji la Mfalme wa Ufaransa kwa jina la Louis XVI.

neg:
Historia ya Komori
Baada ya kutawaliwa na Wafaransa kuanzia mwaka 1841 hadi 6 Julai 1975, Komori ilipata uhuru, lakini wakazi wa kisiwa cha Mayotte kwa wingi wa kura waliamua kubaki chini ya Ufaransa, uamuzi uliothibitishwa mwaka 2009.

neg:
Mapinduzi ya Ufaransa
Mwaka 1788 ulikuwa na mavuno mabaya na wakulima wengi hawakujua jinsi ya kulipa kodi zao. Ghala za waungwana na za makanisa zilijaa kutokana na mavuno ya miaka ya nyuma, lakini kwa jumla bei ya nafaka ilipanda pamoja na bei ya mkate uliokuwa chakula kikuu cha Wafaransa.

neg:
Ufaransa
Baada ya [[Mapinduzi ya Ufaransa|mapinduzi]] ya mwaka [[1789]] Ufaransa yote iligawiwa katika wilaya (kwa Kifaransa "département") zilizoongozwa na mkuu (prefect) aliyekuwa mwakilishi wa [[serikali kuu]].

neg:
Charles de Gaulle
Baada ya uvamizi wa Marekani katika Afrika ya Kaskazini De Gaulle alihamia Algiers na kuunda Kamati ya Ukombozi wa Ufaransa iliyojiita serikali ya muda ya Ufaransa. De Gaulle aliingia 1944 akaamuru kikosi cha Jeshi Huru ya Kifaransa kuingia Paris ili mji ukombolewe na Wafaransa wenyewe.

neg:
Historia ya Ufaransa
[[Chama cha kisiasa|Vyama]] mbalimbali vilivyoendelea kutetea [[itikadi]] ya de Gaulle hata baada ya [[kifo]] chake vinaendelea kuwa mkondo muhimu katika siasa ya Ufaransa na marais walichaguliwa ama kutoka mkondo huo ([[Jaques Chirac]], [[Nicolas Sarkozy]]) au kutoka Chama cha Kisoshalisti ([[Francois Mitterand]], [[Francois Hollande]]).

neg:
Mapinduzi ya Ufaransa
Bunge lilikaa wiki kadhaa bila ya makubaliano juu ya namna ya kupiga kura. Baada ya mwezi mmoja sehemu ya mapadri walijiunga na wawakilishi wa tabaka la tatu kutetea azimio lililopelekwa na kasisi Abbe Siyes: tabaka la tatu likajitangaza kuwa linawakilisha asilimia 96 za wananchi likajiita "bunge la taifa". Wawakilishi wa waungwana na makasisi wengine walialikwa kujiunga nao kwenye msingi wa kura moja kwa kila mbunge.

neg:
Mapinduzi ya Viwandani
Mapinduzi ya viwandani nchini Ufaransa ulikuwa mchakato fulani kwani haukufuata mtindo mkuu uliofuatwa na nchi nchi zingine.Haswa, wahistoria wengi wa Kifaransa huwa na mtazamo kuwa Ufaransa haikupitia enzi "ya kupanda".Badala yake, kukuwa kwa uchumi wa Ufaransa na mchakato wa upanuzi wa viwanda ulikuwa polepole na wa makini katika karne za kumi na nane na kumi na tisa. Hata hivvyo, hatua fulani zilitambuliwa na Maurice Lévy-Leboyer :Awali, Marekani ilitumia mashine zilizotumia farasi kwa mahitaji ya nguvu katika viwanda vyake, lakini mwishowe ilianza kutumia nguvu za maji, na matokeo yakasababisha upanuzi wa viwandani kimsingi ulibaki katika eneo la Uingereza Mpya na upande uliosalia wa Kaskazini-mashariki mwa Marekani, ambapo mito yenye maji yaliyosonga kwa kasi yanapatikana. Uzalishaji unaotegemea farasi kuvuta vitu ilionekana kuwa yenye changamoto nyingi na mbinu ya mbadala iliyokuwa gumu zaidi kuliko mbinu mpya ya kuunda bidhaa viwandani iliyotumia maji. Hata hivyo, malighafi (pamba) ilitoka eneo la Marekani Kusini. Haikuwa hadi baada ya Vita vya Wenyewe kwa Wenyewe katika miaka ya 1860 ambapo utengenezaji bidhaa uliotumia mvuke ulipita utengenezaji bidhaa uliotumia maji, hivyo basi kuruhusu kiwanda kuenea nchini kote.

neg:
Ndugu Wadogo
Vita vikuu vya kwanza (1914-1918) na Mkusanyo wa Sheria za Kanisa (1917) havikuleta mabadiliko makubwa utawani. Jubilei ya kifo cha mwanzilishi (1926) ilichochea Wafransisko wote; hali ilikuwa tofauti na karne iliyopita, kwa sababu ya kujitolea sana hata kijamii, jambo lililowafanya waheshimiwe upya na Waprotestanti na waasi wa dini pia. Hata hivyo katika nchi chache dhuluma zikawajia tena: kwanza Mexico (1926-1932), halafu Hispania (1936-1939), walipouawa Ndugu Wadogo 320 na Wafransisko wengine 88. Baadaye vikazuka vita vikuu vya pili (1939-1945) vilivyoharibu sana hasa Ulaya ya Kati na kanda zake.

neg:
Usoshalisti
Chanzo cha nadharia hiyo ni karne ya 18 kutokana na Vita vya uhuru wa Marekani na hasa Mapinduzi ya Kifaransa.

neg:
Ukomunisti
Hili ni wazo la kizamani, lakini limeanza kuwa maarufu baada ya Mapinduzi ya Ufaransa na harakati nyingine maarufu za huko Ulaya mwanzoni mwa miaka ya 1800.

neg:
Historia ya Ufaransa
Wakati huohuo utawala wake juu ya makoloni ulianza kuporomoka. Baada ya kushindwa katika [[Vita vya kwanza vya Indochina]] mwaka [[1954]] Ufaransa ulipaswa kukubali [[uhuru]] wa [[Vietnam Kaskazini]], [[Vietnam Kusini]], [[Laos]] na [[Kambodia]].

neg:
Historia ya Ufaransa
Kabila la Kigermanik la Wafaranki lilitawala sehemu kubwa ya Ufaransa pamoja na Ujerumani ya magharibi mnamo mwaka 500.

neg:
O.M.I.
Lengo la awali la shirika lilikuwa kuleta uamsho katika Kanisa Katoliki la Ufaransa baada ya Mapinduzi ya Kifaransa.

neg:
Waklara
Tangu miaka ya kwanza ya karne XIX monasteri zikaundwa tena Ufaransa na Ubelgiji, pamoja na kuanzishwa mashirika mengi ya Kifransisko. Mojawapo ni tunda la [[Maria Klara Bouillevaux]] (+1871) aliyelianzisha [[Paris]] (1854), likifuata kanuni ya Utawa Hasa III na katiba maalumu, yenye jambo la pekee la kuabudu [[ekaristi]] saa zote. Mwaka 1912 monasteri zake zote zikapokea kanuni ya Urbani IV na kujiita [[Waklara Fukara wa Kuabudu Mfululizo]], halafu [[Wafransisko wa Sakramenti Kuu]]. Walienea sana na kudumisha uhusiano na Wakapuchini. Hata katika nchi nyingine monasteri mpya ziliundwa na nyingine zilifunguliwa tena. Baadhi ziligeuka kuwa mashirika ya kitume, bila ya kuacha kanuni ya Kiklara.

neg:
Historia ya Ubelgiji
Hata hivyo mikoa ya kaskazini ilifaulu kwa njia ya vita kujipatia uhuru na kuanzisha Jamhuri ya Nchi za Chini (Uholanzi) tangu mwaka 1648. Mikoa iliyoendelea kuwa Ubelgiji ya baadaye ilibaki chini ya Habsburg hadi Mapinduzi ya Kifaransa na utawala wa Napoleon aliyeiingiza katika Ufaransa.

neg:
Mapinduzi ya Ufaransa
Ufaransa haukuwa na bunge la kudumu; palikuwa na mabunge ya kimkoa ambako wawakilishi wa waungwana na makasisi wakuu wa Kanisa Katoliki (iliyokuwa dini pekee halali kisheria) walikutana, wakati mwingine pamoja na wawakilishi kadhaa wa tabaka la tatu lililojumlisha watu wengine wote wenye mali. Bunge la taifa lililokuwa na madaraka ya kuamua juu ya sheria za kodi hasa liliwahi kualikwa mara kadhaa na wafalme lakini tangu Louis XIV halikukutana tena.

neg:
Charles de Gaulle
1958 alirudi katika siasa wakati wa vita ya kikoloni huko Algeria iliyoangusha serikali. Rais wa taifa alimpa nafasi ya waziri mkuu na bunge lilikubali kumpa madaraka ya dharura. De Gaulle aliandaa katiba mpya iliyoongeza madaraka ya rais ikakubaliwa katika kura ya wananchi hivyo kuunda Jamhuri ya Tano ya Ufaransa.

neg:
Mapinduzi ya Viwandani
Mabadiliko makuu katika viwanda vya chuma wakati wa zama za Mapinduzi ya Viwanda yalikuwa kukoma kutumia kuni ya vitu vilivyokuwa hai hapo awali kama vile mbao na badala yake kutumia kuni za kifosili zilizopatikana kutoka makaa ya mawe. Mengi kati ya haya yalifanyika kabla ya Mapinduzi ya Viwandani, yakitumia maendeleo ya kiuvumbuzi ya Clement Clerke na wengine tangu mwaka wa 1678, kwa kutumia tanuri za kireveberatori za makaa ya mawe zilizojulikana kama kupola. Hizi ziliendeshwa kwa kutumia mioto, ambayo ilikuwa na kaboni monoksaidi, ikiingia ndani ya mawe ya madini na kupunguza oksaidi ili iwe chuma. Hii ina faida ya kutohamisha uchafu (kama vile madini ya kiberiti) yanayopatikana ndani ya makaa ya mawe hadi yaiingie ndani ya chuma. Teknolojia hii ilitumika na risasi kuanzia mwaka wa 1678 na shaba kuanzia mwaka wa 1687. Pia ilitumika katika kazi ya kuunganisha vifaa vya chuma katika miaka ya 1690, lakini tanuri ya kireveberatori ilijulikana kama tanuri ya hewa. Kupola la kuunganisha chuma ni maendeleo ya uvumbuzi (ya baadaye) na tofauti.

neg:
Felix Eboue
Baada ya miaka miwili,migogoro ilipoanza kumtatiza, alihamishiwa kuenda Chad, aliwasili katika Fort Lamy tarehe 4 Januari 1939. Yeye alikuwa muhimu sana katika kuendeleza msaada wa Chad kwa Wafaransa Huru katika mwaka wa 1940, ni hatua ambayo hatimaye ilimpa kikundi cha Charles de Gaulle nguvu za kuendesha biashara zake kwa makoloni yote mengine ya Ufaransa katika sehemu za Afrika zilizokuwa karibu na ikweta. Akiwa gavana wa eneo hilo zima katika miaka ya 1940-1944, Eboué alitenda ili kuboresha hadhi ya Waafrika,kwa mfano aliwatenga Waafrika 200 waliosoma kama wenye "thamani"na kupunguza kodi zao.Vilevile,aliwaajiri watumishi waliotoka Gabon(waliofanya kazi katika sekta za kiraia) katika nyadhifa za mamlaka. Yeye pia alichukua hatua ya kujihusisha katika kazi ya watu ambao baadaye wangekuwa muhimu katika njia zao tofauti, mifano ni Jean-Hilaire Aubame na Jean Remy Ayouné.

neg:
Haiti
Lakini mmnamo mwaka 1802 siasa ya Paris ilibadilika na mtawala Napoleon Bonaparte aliamua kurudisha Hispaniola kwa hali ya awali akatuma jeshi kubwa la askari 40,000. L'Ouverture alikamatwa alipokubali kushauriana na jenerali Mfaransa akapelekwa kama mfungwa Ulaya. Lakini makamu wake Jean-Jacques Dessalines aliposikia khusu mipango ya Ufaransa ya kurudisha utumwa alianza vita upya. Katika vita vikali Wafaransa walishindwa na Dessalines alitangaza uhuru wa koloni tarehe 1 Januari 1804 kwa jina la "Haiti" kama "Jamhuri ya watu weusi".

neg:
Mapinduzi ya Viwandani
Wakati wa Mapinduzi ya Viwandanu uadui dhidi wa kitaaluma na kisanii dhidi ya kuenea kwa viwanda kulitokea. Jambo hili lilijulikana kama harakati ya Kiromantiki. Baadhi ya Wafuasi wake nchini Uingereza walikuwa msanii na malenga William Blake na malenga William Wordsworth, Samuel Taylor Coleridge, John Keats, Byron na Percy Bysshe Shelley. Harakati ilizisitiza umuhimu wa "maumbile" katika sanaa na lugha, ikitofautishwa na mashine na viwanda vya "kizimwi"; "Viwanda vyenye giza" katika shairi la Blake "Na hiyo miguu ilifanya katika muda wa kale". Riwaya ya Mary Shelley ya "Frankenstein" iliangazia wasiwasi kuwa maendeleo ya kisayansi yanaweza kuwa mwenye pande mbili za kukata.

neg:
Orodha ya departements za Ufaransa
Baada ya mapinduzi ya mwaka 1789 Ufaransa yote iligawiwa katika wilaya (kwa Kifaransa "département") zilizoongozwa na mkuu (prefect) aliyekuwa mwakilishi wa serikali kuu.

neg:
Ufaransa
Baada ya mapinduzi, Ufaransa uliingia katika vita na falme nyingine za Ulaya zilizoona [[mapinduzi]] ni hatari kwao. Wapinzani walikuwa hasa [[Uingereza]], [[Austria]] na pia [[Prussia]]. Kwa jumla jeshi la kimapinduzi lilifaulu kutetea eneo la Ufaransa na kuingia katika sehemu za Ujerumani, [[Uholanzi]] na Italia.

neg:
Historia ya Moroko
Vita Kuu ya Pili ya Dunia ilidhoofisha Ufaransa pamoja na kuingia kwa wanajeshi Waamerika na Waingereza na ahadi zao za kuleta uhuru tokeo lililohamasisha wazalendo wa Maroko kupigania upya uhuru wa nchi.

neg:
Mapinduzi ya Viwandani
Wallonia ilikuwa nchi ya mgomo wa kijumla. Mgomo wwa kijumla ni wakati ambapo wafanyikzi wengi wanawacha kufanya kazi katika viwanda vyote katika eneo fulani au nchi fulani. Kuwacha kufanya kazi kwa namna hii ni wa kiuchumi ikiwa lengo lake ni kurekebisha shida fulani au kumsukuma mwajiri mfululizo wa madai ya kiuchumi. Ni wa kisiasa ikiwa umeitwa kwa lengo kuilazimisha serikali kufanya jambo fulani au ikiwa lengo ni kuipindua serikali iliyopo. Mgomo wa aina ya kisiasa umeungwa mkono na wasindiketi na kwa kiwango fulani na harakati za kianakisti". Migomo ya kijumla ilifanyika katika eneo la Wallonia mnamo mwaka wa 1885 (mgomo huu ulianza kusherehekea Commune de Paris), 1902, 1913 (ili kuweza kupata haki ya kupiga kura kwa wote), 1932, 1936 (ili kupata likizo ambapo wafanyikazi wanalipwa), 1950 (dhidi ya Leopold III), katika majira ya baridi ya 1960-1961 ili kupata uhuru wa eneo la Wallonia, wakati kushuka kwa uchumi wa Walloon ulipokuwa wazi na wkati ilipokuwa (au wakati ilipoonekana) wazi kwa baadhi ya viongozi wa vyama vya wafanyikazi, kuwa serikali uya Ubelgiji haingeweza kufanya chochote kusaidia uchumi wa Wallonia usaidike.

neg:
Zama za Mwangaza
Baada ya mwaka 1800 watu wengi walianza kushtukia matokeo yake (hasa Mapinduzi ya Kifaransa) na kuelekea upande mwingine, ule wa hisia.

neg:
Eujeni Mazenod
Eujeni alianza masomo yake kwenye Chuo Bourbon, lakini hayo yalikatishwa na Mapinduzi ya Kifaransa ambayo yalifilisi familia yake na kuilazimisha kukimbilia Venice, Italia.

neg:
Louis XIV wa Ufaransa
Katika siasa ya ndani alimaliza Sheria ya Nantes ulioruhusu uhuru wa kidini akapiga Uprotestanti marufuku na kudai watu wote wasali katika kanisa katoliki. Waprotestanti Wafaransa 200,000 waliondoka katika nchi wakikimbia Ujerumani hasa Prussia na Uingereza.

neg:
Mapinduzi ya Ufaransa
Hivyo serikali ilimshauri mfalme kualika bunge la kitaifa la matabaka yote matatu kwa mara ya kwanza tangu mwaka 1614. Zamani bunge hilo lilikuwa na idadi sawa ya wawakilishi kwa kila tabaka yaani 300-300-300 kwa waungwana, makasisi na tabaka la tatu. Tena kila tabaka lilikuwa na kura moja tu, kwa hiyo kila azimio lilihitaji kura zote tatu au kura mbili dhidi ya moja.

neg:
Mapinduzi ya Viwandani
Kukuwa kwa haraka kwa uchumi wa Uingereza kuliwagharimu wafanyikazi wengi wa rejareja kazi zao. Harakati ilianza kwanza na wafanyikazi wa lesi and kofia karibu na mji wa Nottingham na kuenea hadi pande zingine za viwanda vya nguo kwa sababu ya kuibuka kwa viwanda mapema. Washonaji wengi pia walijipata kighafla bila ajira kwa sababu hawangeweza kushindana na mashine ambazo zilihitaji tu kuhudumiwa kidogo ( na bila kuhitaji uzoefu) ili kuzalisha nguo zaidi kuliko mshonaji mmoja. Wafanyikazi wengi wa aina hiyo waliokuwa wamepoteza kazi zao, waligeuza hasira yao kwa mashine ambazo zilikuwa zimnyakua kazi zao na wakaanza viwanda vywa utengenezaji bidhaa na mitambo. Washambuliaji hawa walijulikana kama Waludaiti, wafuasi wa aliyesemekana kuitwa Ned Ludd, ambaye alikuwa mtu wa kihadithi tu. Mshambulizi ya kwanza ya harakati ya Waludaiti yalianza mnamo mwaka wa 1811. Waludaiti walipata umaarufu haraka, na serikali ya Uingereza ilichukua hatua kubwa kwa kutumia wanamigambo au majeshi kuvilinda viwanda. Waandamanaji waliokamatwa walifikishwa kotini na kuyongwa, au kusafirishwa kwa maisha.

neg:
Historia ya Moroko
Baada ya vita Wafaransa walijaribu kukandamiza mwendo huo wakamwondoa Sultani Mohammed V nchini 1953. Ghasia zikaongezeka, Sultani akarudi na nchi ikapewa uhuru mwaka 1956.

neg:
Kanada
Makoloni ya Waingereza na Wafaransa yalikua polepole. Katika Vita ya Miaka Saba Ufaransa ulipotea maeneo yake yote yaliyotwaliwa na Uingereza. Visiwa vya St. Pierre na Miquelon pekee vilibaki upande wa Ufaransa. Uingereza uliamua kukubali utamaduni wa pekee wa wakazi Wafaransa katika jimbo la Quebec. Hadi leo wanaendelea kutumia Kifaransa na kufuata hasa Ukatoliki, tofauti na Wakanada wenye asili ya Kiingereza walio zaidi Waprotestanti.

neg:
Antoine Lavoisier
Aliuawa, kama ilivyokuwa kwa mamia ya wakuu wengine, wakati wa Mapinduzi ya Ufaransa.


query: Atomu ni nini?

pos:
Kiini cha atomu
Ugunduzi wa nadharia ya atomu na wa kuwa ndani yake kuna elektroni ulileta maswali mengi ambayo hayakupatiwa majibu. Atomu ilijulikana kiumeme kuwa haikuwa na chaji ya aina yoyote, lakini chembe cha elektroni zilizomo ndani ya atomu zilijulikana kuwa na chaji hasi za umeme. Hivyo lazima ndani ya atomu (ambayo haina chaji) kutakuwa na chaji aina nyingine (ambayo ni lazima iwe chaji chanya) ambayo inaletwa uwiano sawa wa kuifanya atomu kutokuwa na chaji. Fumbo gumu zaidi lilikuwa ni kwa namna gani hizo aina mbili za chaji zinaweza kuwa zimejipanga ndani ya atomu.

pos:
Kiini cha atomu
Njia iliyotumika katika kuthibitisha uwepo wa protoni ni kifaa kilichoitwa mass spectrograph. Muundaji wa kifaa hiki alikuwa F. W. Aston. Katika kifaa chake, atomu zilizochajiwa chanya zilipitishwa katika eneo la usumaku. Eneo hili liliundwa ili kuleta atomu zenye tungamo tofautitofauti kwenye filamu. Wakati filamu ilipoboreshwa, mistari ingeweza kuonekana kulingana na ayoni zilivyoifikia. Kwa jinsi Aston alivyounda kifaa chake ilimaanisha mistari ingekuwa katika umbo la parabola.

pos:
Kiini cha atomu
Ugunduzi wa nadharia ya atomu na wa kuwa ndani yake kuna elektroni ulileta maswali mengi ambayo awali hayakupatiwa majibu. Atomu ilijulikana kiumeme kuwa haikuwa na chaji ya aina yoyote, lakini chembe cha elektroni zilizomo ndani ya atomu zilijulikana kuwa na chaji hasi za umeme. Hivyo lazima ndani ya atomu (ambayo haina chaji) kutakuwa na chaji aina nyingine (ambayo ni lazima iwe chaji chanya) ambayo inaletwa uwiano sawa wa kuifanya atomu kwa jumla kutokuwa na chaji. Fumbo gumu zaidi lilikuwa ni kwa namna gani hizo aina mbili za chaji zinaweza kuwa zimejipanga ndani ya atomu.
Mawazo ya kwanza kabisa kuhusu muundo wa atomu yalitoka kwa J.J. Thomson. Mwanasayansi huyu alipendekeza kuwa atomu ni kama mpira ambao katika kuta zake una chaji chanya zenye ukubwa sawa na zile za hasi ambazo zinaelea ndani ya mpira. Hii ina maana kama utaweza kufikiria kuweza kuingiza mkono katika atomu na kama una bahati unaweza kutoa elektroni ndani ya atomu.

pos:
Kiini cha atomu
Atomu ni chembe ndogondogo zinazounda na kutofautisha elementi mbalimbali kama vile oksijeni, chuma au kaboni. Kila kitu, kama ni gimba mango, gesi au kiowevu, kinaundwa na chembechembe ndogo. Kama kina elementi moja tu, kuna atomu za aina moja tu ndani yake. Vitu vingi vinaundwa na muungano wa elementi tofauti kwa mfano maji kwa oksijeni na hidrojeni. Hapo atomu tofauti zinaunganishwa kuwa molekyuli. Hizi molekyuli ni muungano wa elementi za aina tofauti ("kampaundi": kutoka Kiingereza "compounds"). Chembe ndogo ya kila elementi huitwa atomu. Kila elementi ina atomu za aina yake kulingana na asili yake.

neg:
John Dalton
Japokuwa anahusishwa katika nadharia za siku hizi, lakini alikuwa akifanya makosa katika sehemu mbalimbali kwenye nadharia yake. Sasa tunafahamu kwamba atomu inaweza kuundwa au kuharibiwa kwa kazi za nyuklia. Pia tunatambua kuwa atomu inaweza kuwa na uzito tofauti wa kiatomiki, lakini kwa vyovyote ameleta mchango katika ugunduzi wa vitu vingi kuhusu atomu katika sayansi, hasa kemia.

neg:
Asidi amino
Asidi amino ni viungo msingi vya kutengeneza protini. Hujiunga pamoja na kuunda minyororo mifupi ya polima ziitwazo peptidi au minyororo mirefu iitwayo aidha polipeptidi au protini. Polima hizi ni zenye matawi na za mistari, na kila asidi amino ndani ya mnyororo imeshikana na asidi amino mbili jirani. Mchakato wa kutengeneza protini huitwa "tafsiri" na unahusu kuongezwa hatua kwa hatua kwa aidha asidi amino kwa mnyororo unaokuwa wa protini na ribozaimu iitwayo ribosomu. Utaratibu ambao asidi amino zinaongezwa nao unasomwa kutoka kwa programu ya maumbile kutoka kwa programu ya jeni ya mRNA, ambayo ni nakala ya RNA ya jeni ya moja ya kiumbe.

neg:
Dhahabu
Ni kati ya metali za kwanza zilizotumiwa na wanadamu. Sababu yake ni kwamba dhahabu hupatikana kama metali tupu. Atomi zake haziungani na elementi nyingi kuwa molekyuli ya dutu mpya, hivyo dhahabu haiozi kwa kushikwa na kutu. Ni elementi chache zinazoweza kuathiri dhahabu hasa halojeni kadhaa. Rangi yake ni ya kuvutia na tabia yake ya kuchongeka baridi kwa kuponda tu kuwa bati au waya iliwezesha watu mapema sana kuipa maumbo tofauti. Ni metali laini, haifai kwa silaha au vifaa vya kazi lakini ilitumiwa tangu zamani kwa mapambo au kwa vyombo vya thamani katika utumishi wa kidini au wa kifalme.

neg:
Nikotini
Nikotini ni dutu ya alkaloidi katika mimea mbalimbali (hasa mtumbaku) ambayo ni dawa linaloathiri neva za mwanadamu. Matumizi yake ni hasa katika sigara, lakini pia katika kemikali na madawa.

neg:
Isotopi
Atomi ya elementi ya kikemia inaweza kupatikana kwa hali tofauti. Hali hizi tofauti huitwa isotopi.

neg:
Mwatuko wa nyuklia
Mwatuko nyuklia (pia mgawanyo nyuklia) kwa (Kiingereza ) ni mchakato ndani ya atomu ambapo kiini cha atomu kinagawiwa kuwa vipande vidogo zaidi. Mchakato huo unaachisha nishati nyingi ukitumiwa katika tanuri nyuklia na pia katika mlipuko wa silaha ya nyuklia.

neg:
Methani
Methani ni kampaundi ya kikemia katika kundi la hidrokaboni yenye fomula CH maanake molekuli yake ina atomi 1 ya kaboni na atomi 4 za hidrojeni. Huhesabiwa kati ya alkani ikiwa ni sehemu kubwa ya mchanganyiko wa kawaida ya gesi asilia. Kwa halijoto ya kawaida duniani inatokea kwa umbo la gesi isiyo na herufi wala rangi. Ina nishati nyingi ndani yake inayotumiwa kwa njia ya mitambo. Asili yake iko katika mchakato wa kuoza kwa mimea na dutu ogania kwa hiyo ni fueli kisukuu.

neg:
Atomi
Protoni zina chaji ya chanya, neutroni hazina chaji na elektroni zina chaji ya hasi. Kiini inafanywa na protoni zenye chaji chanya pamoja na neutroni zisizo na chaji hivyo kiini cha kila atomi kina chaji chanya. Elektroni zenye chaji hasi zinazunguka kiini.

neg:
Kiini cha atomu
Ndani ya kila atomu kuna tena chembechembe ndogo zaidi za aina tofauti, ambazo zinatajwa kama nyutroni, protoni na elektroni. Muundo wa atomu ni kiini cha atomu, ambamo sehemu kubwa ya masi yake inapatikana, kikizungukwa na elektroni kadhaa zinazotembea kwa njia zake nje ya kiini.

neg:
Myeyungano wa kinyuklia
Myeyungano wa kinyuklia (ing. , pia Uyeyunganishaji wa kinuklia) ni mchakato ambamo viini 2 au zaidi vya atomu vyepesi zaidi vinaungana kuwa kiini kimoja kizito.

neg:
Kalamu
Kalamu ni kifaa cha risasi (kaboni) au kiwekwacho wino na kutumiwa kuandikia.

neg:
Zebaki
""
Zebaki (jina la kisayansi: hidragiri) ni elementi na metali duniani. Kikemia ni elementi ya mpito yenye kifupi cha Hg na namba atomia 80 katika mfumo radidia.
Jina la kawaida "zebaki" lina asili ya Kiarabu زئبق "(tamka "zibaq")".

neg:
Almasi
Kikemia almasi ni umbo moja la kaboni (C) tupu katika hali ya fuwele ni dutu ileile kama makaa. Ila tu kaboni huwa almasi katika mazingira ya joto kali na shindikizo kubwa. Badiliko hili latokea kwa kawaida katika ganda la dunia kwenye kina cha kilomita 150 karibu na volkeno.

neg:
James Rainwater
Leo James Rainwater (9 Desemba 1917 – 31 Mei 1986) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza nadharia ya atomu na kugundua mfumo isopacha wa kiini cha atomu. Mwaka wa 1975, pamoja na Aage Bohr na Ben Mottelson alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

neg:
Protoni
Protoni ni chembe ndani ya atomi. Ni sehemu ya kiini cha atomi yenye chaji ya chanja pamoja na neutroni zisizo na chaji.

neg:
Chaji ya umeme
Pale ambako elektroni imetoka kuna protoni zaidi kuliko elektroni na hapa tunasema atomi hii ina chaji chanya. Kinyume katika atomi iliyopokea elektroni kutoka nje kuna ziada ya elektroni juu ya idadi ya protoni na hapa tunasema atomi imekuwa na chaji hasi.

neg:
Paladi
Paladi ni dutu sahili ya metali na elementi. Namba atomia yake ni 46 katika mfumo radidia, uzani atomia ni 106.42. Katika mazingira ya kawaida ni metali laini yenye rangi fedha-nyeupe inayohesabiwa kati ya metali za mpito. Alama yake ni Pd. Huhesabiwa kati ya elementi ya kundi la 10 (kundi la Platini).

neg:
Molekuli
Fomula ya molekuli inaeleza idadi na aina ya atomi ndani ya molekuli. Kwa mfano sukari ina formula ya CHO. Maana yake ni kwamba molekuli moja ya sukari huwa na atomi 6 za kaboni, 12 za hidrojeni na 6 za oksijeni.

neg:
Eta
Katika fizikia eta ni alama kwa mesoni ambayo ni kipande kidogo cha atomi.

neg:
Kiini cha atomu
Tungamo la protoni lilikuwa kwa kiasi fulani rahisi kupima kwa kutumia mass spectrograph. Hata hivyo njia hiyo haiwezi kutumika kupima tungamo la neutroni. Badala yake, neutroni ziligongeshwa na chembe nyingine za atomu. Mwendokasi na tungamo za chembe zilizotolewa (emitted) zilipimwa. Kwa kutumia kanuni ya utunzaji wa momentamu (The Law of Conservation Momentum), iliwezekana kukokotoa tungamo la neutroni. Tungamo la neutroni lilibainika kuwa karibu sawa na lile la protoni. Angalia jedwali hapa chini.
Ni muhimu kufahamu kuwa ingawa atomu imeundwa na chembechembe tofauti, yenyewe kwa jumla haina chaji ya aina yoyote. Hii ni kwa sababu atomu zina idadi sawa ya protoni (chaji chanya) na elektroni (chaji hasi). Idadi ya neutroni (haina chaji) katika nyukliasi ya atomu si lazima iwe sawa na idadi ya protoni au elektroni. Tofauti hiyo ya neutroni katika nyukliasi za atomu ya elementi moja hupeleka kuwa na isotopes za elementi.
Elektroni hutembea kuzunguka nyukliasi ya atomu. Ikiwa atomu ina chaji, hii ni kwa sababu imepata (na kuwa na chaji hasi) au imepoteza (na kuwa chaji chanya) elekroni; lakini si kwa sababu idadi yake ya protoni imebadilika.Atkins, P. W. (1990). Physical Chemistry, Oxford University Press, Oxford.Matthews, P. S.C. (1986). Quantum Chemistry of Atoms and Molecules, Cambridge Unversity Press, Cambridge.Matthews, P. (2003). Advanced Chemistry, Cambridge Unversity Press, Cambridge.

neg:
Bomu la nyuklia
Mabomu atomia hutengenezwa kwa kutumia urani au plutoni. Isotopi za elementi hizo zafaa kupasuliwa na kuingia katika hali ya mmenyuko mfululizo.

neg:
Shabu
Shabu (kwa Kiingereza "") ni kampaundi ya kikemia inayounganisha alumini, kali, sulfuri na oksijeni na fomula yake ni KAl(SO). Inatokea kiasili kama madini ambayo yanachimbwa ardhini, yana rangi nyeupe kama chumvi au chokaa.

neg:
Bomu
Bomu (wingi: mabomu; kutoka Kiingereza "bomb") ni silaha inayoundwa kwa kilipukaji kama baruti, dainamiti au kemikali nyingine zinazoingia katika mchakato unaoachisha nishati nyingi haraka. Bomu ni silaha unayolenga kuleta uharibifu kwa njia ya mshtuko mkali. Mshtuko huu huleta wimbi kali ya hewa inayoweza kuua au kuumiza watu na kuvunja vitu. Mara nyingi uharibifu wa mlipuko wa bomu unakuja pamoja na vitu vinavyorushwa hewani kama risasi.

neg:
Bombomu
Bombomu (au: bunduki ya mtombo; bunduki ya rashasha; kwa Kiingereza "Machine gun") ni silaha ya moto kubwa kiasi inayofyatulia haraka risasi nyingi za mfululizo kutoka kwenye mkanda wa risasi muda wote kiwashio cha silaha inashikwa hadi akiba ya ramia imekwisha, kwa kawaida kwa kiwango cha raundi 300 kwa dakika au zaidi.

neg:
Gesi
Atomi na molekuli za gesi huelekea kusambaa na kukalia nafasi yote ambamo imewekwa. Gesi haina umbo wala mjao kamili. Inawezekana pia kukaza gesi kwa mfano ndani ya chombo na kupunguza mjao kwa njia hii.

neg:
Elementi za kikemia
Inawezekana kupasua hata atomi lakini hii si kazi ya kemia bali ni fizikia.

neg:
Telegramu
Telegramu (kutoka Kigiriki "tele": mbali na "gramma": andiko, herufi) ni ujumbe wa kuandikwa unaopitishwa na huduma ya posta au kampuni ya telegrafu kwa njia ya umeme na waya. Upande wa kupokea telegramu unaandikwa kwenye karatasi na kutumwa kwa mpokeaji.

neg:
Asidi amino
Asidi amino ni muhimu kwa uhai, na huwa na majukumu mengi katika umetaboli. Kazi muhimu hasa ni kutumika kama miundo msingi ya ujenzi wa protini, ambayo ni minyororo tu ya asidi amino. Kila protini hufafanuliwa kikemikali kwa mpangilio wa mabaki ya asidi amino, muundo msingi na hii, kwa upande wake, huamua muundo wao wa sekondari (kwa mfano sifa zilizoelezewa vizuri kama vile helisi alfa au karatasi beta za mkunjo), mfumo wa tatu (umbo la protini binafsi, kwa mfano umbo la tufe kama katika kimeng'enya au kama safu katika kolajeni) au muundo wa nne (sura jumla ya changamano ya protini iwapo monoma zimepangwa kwa pamoja, kama katika mchangamo wahimoglobini, ambayo inajumuisha monoma nne ambazo zimeshikiliwa pamoja na vifungo vya hidrojeni ambavyo vina uwezo wa kuja pamoja wakati moja au zaidi yazo inapoifunga molekuli nyingine kwa mfano oksijeni ). Kama vile herufi za alfabeti zinaweza kuwekwa pamoja na kuunda orodha isyo na mwisho ya maneno, asidi amino inaweza kuunganishwa pamoja kwa utaratibu tofauti na kuunda aina nyingi ya protini. Asidi amino ni muhimu pia katika molekuli nyingine nyingi za bayolojia , kwa mfano huwa na majukumu muhimu katika vimeng'enya mwenza kama vile S adenosilmethionini. Kutokana na majukumu yao muhimu katika biokemi, asidi amino ni muhimu sana katika lishe na ni kawaida kutumiwa katika teknolojia ya chakula na viwanda. Kwa mfano, monosodiamu glutamati ni kiimarisha ladha cha kawaida ambacho hupatia vyakula ladha iitwayo "umami." Pia hutumika katika sekta ya viwanda ambapo matumizi ni pamoja na uzalishaji wa plastiki bayochungulika, madawa ya kulevya na vichocheo vya chirali.

neg:
Radi (elementi)
Radi (kilatini "radius") ni elementi katika mfumo radidia yenye alama Ra. Namba atomia ni 88 na uzani atomia ni 226.0254. Jina limechaguliwa kutokana na tabia yake ya ununurifu, kilatini "radius" yamaanisha "mwale" au "mwonzi". Kikemia radi ni metali ya udongo alikalini yenye rangi nyeupe. Lakini inaoksidisha haraka kushika rangi nyeusi.

neg:
Anime
Anime ni istilahi ya kutaja "Animation" au katuni kwa lugha ya Kijapani. Asili yake hasa ni Kiingereza, lakini katika baadhi ya sehemu, istilahi hii humaanisha "Japanese Animation", yaani, Katuni za Kijapani. Lakini nchini Japani, anime huwa wanalitumia pia kwa katuni yoyote ile bila kutazama maana halisi kwa lugha yao. Makala hii inahusu katuni za Japani.

neg:
Fizikia ya atomu
Fizikia ya atomiki ni tawi la fizikia ambayo linasoma atomi kama mfumo wa pekee wa elektroni na kiini cha atomu. Inashughulika hasa na mpangilio wa elektroni karibu na kiini na taratibu ambazo mipango hii hubadilika. Hii inajumuisha ioni, atomi zisizo na upande na, isipokuwa kama ilivyoelezwa vinginevyo, inaweza kudhani kuwa atomu ya muda ni pamoja na ioni.

neg:
Alkoholi
Alkoholi (pia: alikoholi) ni jina kwa kundi la viowevu visivyo na rangi. Neno latumiwa mara nyingi kutaja aina yoyote ya pombe; hali halisi hii ni aina moja kati ya alkoholi mbalimbali ambayo ni alkoholi ethili iliyopo ndani ya aina zote za pombe na kusababisha ulevi.
Katika elimu ya kemia alkoholi ni kampaundi ogania yoyote yenye kundi hidroksidi (–O–H) iliyounganishwa na atomi ya kaboni.

neg:
Bomu la nyuklia
Nishati ya mlipuko huo inaweza kutokea kwa njia mbiliKatika mmenyuko nyuklia sehemu ya mada ya atomu hugeuzwa kuwa nishati.

neg:
Kiini cha atomu
Kipenyo cha kiini kipo kati ya femtomita 1.75 kwa hidrojeni (sawa na kipenyo cha nyutroni moja) hadi fentomita 15 kwa atomu nzito kama vile urani. atomu yenyewe, yaani kiini pamoja na mizingo elektroni, ni kubwa zaidi mara 23,000 (urani) hadi 145,000 (hidrojeni).

neg:
Kiini cha atomu
Ilhali karibu masi yote imo ndani ya kiini, nafasi yake ni ndogo na sehemu kubwa ya nafasi ya atomu huchukuliwa na mzingo elektroni.

neg:
Upepo jua
Upepo wa jua (kwa Kiingereza "") ni jina la mkondo mfululizo wa vyembe vya nyuklia unaotoka kwenye Jua. Vyembe vya nyuklia ni vipande vidogo vinavyopatikana ndani ya atomi. Upepo wa jua ni hasa mkondo wa protoni, elektroni na viini vya heliamu wenye kasi kubwa ya kutosha kutoka kwenye graviti ya Jua. Mchanganyiko huo vya vyembe huitwa plasma (utegili): ni kama gesi inayofanywa kwa ioni. Hii ni sababu ya kwamba upepo wa jua ni mkusanyiko wa vyembe vyenye chaji ya umeme.

neg:
Atomi
Ukubwa wa atomi yote hutegemeana na umbali wa mzingo elektroni wa nje. Ieleweke ya kwamba mizingo hii yote si dutu au mada lakini nafasi ambako elektroni zinazunguka kiini kwa mkasi mkubwa.

neg:
Kiini cha atomu
Muundo wa atomu wa J. J. Thomson haukuwa na nyukliasi. Mwaka 1909 H. Geiger na E. Marsden walichapisha matokeo ya mlolongo wa majaribio waliyofanya katika chuo kikuu cha Manchester chini ya uongozi wa Ernest Rutherford. Rutherford alikuwa na mvuto mkubwa juu ya sayansi ya mionzi ya radioaktiviti ambayo ilianzishwa na Becquerel na Curies.

neg:
Fizikia
Kemia, kwa mfano, ni sayansi ya dutu iliyofanyika na atomu na molekuli kwa wingi mmoja, lakini tabia za kampaundi za kikemia zinatathminiwa kwa tabia za kimaumbile za molekuli zinazochipukia kwayo.

neg:
Kiini cha atomu
Kutokana na matokeo aliunda “kanuni ya namba ya jumla“. Kutokana na kanuni hii uwiano wa chaji na tungamo wa kila ayoni ulikuwa mara kadhaa ya ule wa ayoni za Hydrojeni. Ilionyesha Hydrojeni kuwa ni ayoni iliyojenga ayoni (na atomu) nyingine. Hivyo jina protoni, kutoka neno la Kigiriki ‘protos’ ikimaanisha ‘ya kwanza’, ilipewa ayoni ya hydrojeni.

neg:
Alumini
Alumini ni elementi. Namba atomia yake ni 13 kwenye mfumo radidia na uzani atomia ni 26.9815. Katika mazingira ya kawaida ni metali nyepesi yenye rangi nyeupe ya kifedha. Alama yake ni Al.

neg:
Urani
Urani ni metali nyeupe nururifu katika mfululizo wa aktinidi. Isotopi yake U ni dutu asilia pekee inayoweza kuwa na mmenyuko mfululizo wa kinyuklia.

neg:
Kitu
Kitu (kwa lugha ya Kiingereza "thing") ni neno linaloelezea dutu, jambo, kifaa au chombo cha aina yoyote. Linatumika hasa kuhusu chochote kinachoundwa na mata.

neg:
DNA
DNA ni kifupisho cha DeoxyriboNucleic Acid ambayo ni jina la Kiingereza la molekuli kubwa ndani ya seli za viumbehai wote. Kwa Kiswahili huitwa Asidi DeoksiriboNukleini (ADN kwa kifupi) au Asidi Kiinideoksiribo.

neg:
Urani
Urani (kwa Kiingereza "uranium") ni elementi katika mfumo radidia yenye alama U. Namba atomia ni 92 na uzani atomia ni 238. Atomi yake ina protoni 92 na elektroni 92.

neg:
Arigoni
Arigoni (pia: argoni, ing. , kut. kigiriki ἀργό(ν) „mvivu“ kwa sababu haipende kumenyuka kikemia) ni elementi yenye namba atomia 18 na uzani wa atomi 39.948. Alama yake ni Ar.

neg:
Kemia
Wanasayansi ambao wanadumisha sayansi hii waitwa wanakemia. Kulingana nao radhi zote zina viungo vya atomi ama radhi ndogo zaidi zinazounda atomi. Atomi zaweza kuungana na kutoa radhi kubwa kama ioni, molekyuli ama bilauli.

neg:
Kiini cha atomu
Suala msingi kuhusu kifaa hicho (mass spectrograph) ni kuwa njia inayopitiwa na ayoni inapinda wakati ikisafiri katika eneo la usumaku. Kupinda huku kunategemea vitu wiwili: chaji ya ayoni, q, na tungamo lake, m. Ayoni iliyokuwa na uwiano sawa wa chaji kwa tungamo, q/m zitawasili katika sehemu kwenye filamu. Kwa kufanya jaribio hili kwa uangalifu na hisabati, Aston aliweza kupima uwiano wa chaji kwa tungamo wa idadi kubwa ya ayoni.

neg:
Kiini cha atomu
Utata huo uliondolewa na James Chadwick mwaka 1932 kwa ugunduzi wa neutroni.
Ilichukua muda mrefu tangu majaribio ya Aston (1919) hadi ugunduzi wa neutron (1932). Sababu iliyopelekea kuwa hivi ni kutokuwepo kwa chaji katika neutroni, hivyo kufanya kuwa vigumu kugundulika kwa kutumia usumaku au umeme.

neg:
Kiini cha atomu
Ukubwa wa kiini cha atomu ni takriban femtomita 1.6 (10-15 m) (hidrojeni) hadi femtomita 15 (urani).

neg:
Atomi
Lakini atomi yenyewe hufanywa na vyembe vidogo zaidi hasa sehemu 3 ambazo ni: protoni, neutroni na elektroni. Sehemu hizi ndogo zaidi hazina tabia ya elementi fulani ila tu atomi yote ni elementi. Atomi zinatofautiana kutokana na idadi tofauti ya vyembe hivi vidogo ndani yao.

neg:
Kriptoni
Kriptoni (kut. kigiriki κρυπτός "kriptos" kwa sababu haikuwa rahisi kuitambua) ni elementi yenye namba atomia 36 kwenye mfumo radidia na uzani wa atomi 83.79. Alama yake ni Kr.

neg:
Kiini cha atomu
Kiini kinaundwa na protoni na nyutroni na hizi kwa pamoja huitwa "nyukleoni" .

neg:
Astatini
Astatini (kut. Kigiriki "astateo" (ἀστατέω) "kutodumu" kwa sababu ya unururifu na nusumaisha fupi) ni elementi yenye namba atomia 85 katika mfumo radidia maana yake kiini atomia chake kina protoni 85. Uzani atomia ni 209.98 na alama yake ni At. Ni elementi ya tano katika safu ya halojeni.

neg:
Ova
Ova (kutoka neno la Kilatini "ovum" kwa kupitia Kiingereza) au kijiyai ni kiini cha uzazi wa kike (gameti) katika viumbe wanaozaa kwa kujamiiana. Kijiyai ni kikubwa sana (kinaonekana kwa macho) kuliko seli za manii za motile (mara 100,000). Wakati yai na manii hukutana, ndipo mimba huundwa, ambayo hukua haraka kuwa kiumbe kipya.

neg:
Molekuli
Molekuli ni maungano ya kudumu ya angalau atomi mbili au zaidi. Ni pia kitengo kidogo cha kila dutu. Kama molekuli inapasuliwa ni dutu tofauti zinazojitokeza.

neg:
Kemia
Kimsingi kemia ni somo la atomi na mkusanyo wa atomi kwa molekyuli, bilauli ama madini ambazo zajenga mata za kawaida. Kulingana na kemia ya kisasa ni ujenzi wa mata kwa kiwango cha atomi.

neg:
Atomi
Kufuatana na kielezo cha Niels Bohr kiini huzungukwa na mizingo elektroni mbalimbali kama kitunguu. Idadi ya mizingo hutegemeana na idadi ya elektroni au ukubwa wa atomi kwa jumla.

neg:
Heli
Heli (pia heliamu, ing. ; kut. kigiriki ἥλιος "hélios" "jua") ni elementi ya kikemia yenye namba atomia 2 na uzani wa atomi 4.002602. Alama yake ni He. Ni atomi nyepesi ya pili kati ya elementi zote hivyo ina nafasi ya pili katika mfumo radidia wa elementi.

neg:
Kiini cha atomu
Uthibitisho kuwa chaji chanya katika kiini zilikuwa chembe za msingi na muhimu ulitolewa na H. G. J. Moseley. Katika majaribio yake ya mwaka 1913 katika chuo kikuu cha Manchester, Moselay aligongesha elementi kadhaa na mionzi ya cathode (elektroni). Nishati iliyotolewa na mionzi ilisababisha elementi kutoa mionzi X. Moselay alichunguza uhusiano kati ya mizunguko (frequency) ya mionzi X na asili ya elementi iliyokuwa inaitoa. Kwa njia hiyo Moselay aliweza kuonyesha kuwa namba ya atomu, ambayo ilikuwa inafahamika kama idadi ya protoni katika nyukliasi, ilipelekea mpangilio wa elementi katika Jedwali la Elementi (Mfumo radidia).

neg:
Kichapuzi chembe
Kichapuzi chembe au kikamilifu zaidi Kichapuzi cha chembe cha nyuklia (kwa Kiingereza "particle accelerator") ni kifaa cha kuongezea mwendo wa chembe za nyuklia, yaani chembe ndogo sana, kama atomu au sehemu za atomu.

neg:
Almasi
Almasi ni dutu ngumu kabisa inayopatikana duniani kushinda metali au madini yote. Hii ni sababu ya kwamba almasi zinatumiwa katika teknolojia mbalimbali. Vyombo vya kukata aloi ngumu sana za feleji au keekee za kutoboa mwamba wakati wa kutafuta mafuta ya petroli vyote vyatumia vipande vya almasi.

neg:
Nitrojeni
Duniani haipatikani kama atomi za pekee lakini kama molekuli ya N inayounganisha atomi mbili za N. Katika hali hii ni gesi isiyo na ladha au harufu. Gesi hii ni sehemu kubwa ya hewa tunayopumua ambamo kuna asilimia 78 za nitrojeni na 21 % za oksijeni.

neg:
Agenti (fedha)
Fedha (kisayansi pia: ajenti/agenti kutoka Kilatini "argentum") ni elementi na metali yenye kifupi cha Ag na namba atomia 47 katika mfumo radidia. Uzani atomia ni 107.86. Ajenti huyeyuka kwa 1234,93 K (961,78 °C) na kuchemka kwa 2435 K (2162 °C).

neg:
Atomi
Kiini huzungukwa na ganda ambalo ni si dutu imara lakini nafasi ya njia ambako electron huzunguka kiini. Nafasi hizi huitwa duara ya elektroni. Kielezo hiki kimekuwa msingi wa vielelezo vingine kama kile cha Bohr.

neg:
Mfumo wa homoni
Homoni ni kemikali yaani molekuli za pekee zinazowasilisha ujumbe kwa ogani za mwili na kushawishi utekelezaji wa shughuli mbalimbali katika mwili wa binadamu.

neg:
John Dalton
Anafahamika sana kwa sababu ya ugunduzi wake wa nadharia ya atomu. Pia alifanya masomo ya kwanza ya upofu wa rangi.

neg:
Kiini cha atomu
Idadi ya protoni katika kiini inafanya namba atomua. Namba ya nyukleoni (protoni na nyutroni kwa pamoja) hufanya namba ya masi. Masi ya atomu thabiti zinazotokea kiasili ziko kati ya 1 (hidrojeni) na 238 (urani). atomu zenye masi kubwa zaidi hazitokei duniani kiasili maana si thabiti.

neg:
Adamu
Adamu (kwa Kiebrania: אָדָם maana yake "mtu", "mtu wa udongo", "chaudongo", au "wa udongo mwekundu") ni jina analopewa mtu wa kwanza katika Biblia. Anatajwa na Kurani pia.

neg:
Kaboni
Kaboni (kutoka Kilatini "carbo", kwa kupitia Kiingereza "carbon") ni elementi yenye namba atomia 6 na uzani atomia 12 kwenye mfumo radidia. Alama yake ni C.

neg:
Kiini cha atomu
Kiini chenyewe kina masi karibu yote ya atomu ndani yake (mnamo 99.9%, elektroni kwenye mzingo huwa na masi ndogo mno).

neg:
Gesi
Gesi ni moja kati ya hali maada. Katika hali ya gesi atomi hazishikani pamoja kama gimba mango bali zaelea kwa mwendo huria.

neg:
Kiini cha atomu
Kuwepo kwa kiini ndani ya atomu kulitambuliwa mwaka 1911 na Ernest Rutherford aliyefanya majaribio ya kufyatulia mnururisho wa alfa dhidi ya bati nyembamba ya dhahabu. Yeye alionyesha kuwa atomu zenye chaji chanya zilizotawanya katika kuta zake kama vile alivyofikiri J. J.Thompson zisingeweza kubadili njia kwa nyuzi ndogo. Mabadiliko makubwa ya uelekeo ya chembe chanya yangeweza kutokea kama kungekuwa na mkusanyiko mdogo ndani ya atomu. Rutherford alionyesha kwa kutumia dhahabu kuwa ndani ya atomu kulikuwa na mkusanyiko wa chaji uliosababisha yote hayo. Alisema ungekuwa ndani ya tufe au mpira wenye nusu kipenyo kisichozidi mita 3.2 × 10. Kwa atomu nyingine zilizokuwa nyepesi zaidi ya dhahabu, nusu kipenyo ilipungua hadi kufikia mita 3 × 10.

neg:
Elementi za kikemia
Kwa mfano maji ni dutu na ndani yake kuna atomi za haidrojeni na za oksijeni. Atomi hizi zinashikana kama molekyuli. Kwa kuongeza nishati inawezekana kutenganisha haidrojeni na oksijeni kuwa dutu mbili tofauti. Kila moja peke yake haina kitu kingine ndani yake kumbe ni elementi.

neg:
Tumbaku
Tumbaku (pia tumbako) ni majani (minoga) makavu ya mtumbaku ambayo yanatumiwa na binadamu kwa kuvuta kama sigara, kutafuniwa mdomoni au tumbaku ya kunusa. Tumbaku huwa ndani yake kemikali ya nikotini ambayo mwili unazoea haraka sana na kuifanya vigumu kwa wavuta tumbaku kuachana na desturi hii.

neg:
Martinus Veltman
Martinus Justinus Godefriedus Veltman (amezaliwa 27 Juni, 1931) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Uholanzi. Hasa alichunguza nadharia ya chembe za atomu. Mwaka wa 1999, pamoja na mwanafunzi wake Gerardus 't Hooft, alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

neg:
Myeyungano wa kinyuklia
Lakini inawezakana kusababisha myeyungano wa kinyuklia kwa matumizi ya silaha katika bomu la hidrojeni. Katika bomu ya hidrojeni mlipuko wa bomu atomia ndogo (yaani nishati ya mwatuko nyuklia) unatumiwa ili kugonganisha viini vya atomu na kuanzisha myeyungano.

neg:
Owen Chamberlain
Owen Chamberlain (10 Julai 1920 – 28 Februari 2006) ni mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alifanya utafiti wa fizikia ya kiini na kugundua vipande vingi vya atomu.

neg:
Ununbi
Elementi iliwahi kutabiriwa na wanasayansi kuwa inaweza kupatikana. Ilitengenezwa mara ya kwanza 1996 na wanasayansi wa taasisi ya utafiti wa kinyuklia huko Darmstadt kwa kufyatulia viini vya atomi za zinki katika risasi.

neg:
Isotopi
Isotopi (pia: nyukilidi) ni aina tofauti za atomi za elementi za kikemia. Isotopi za elementi fulani zina nambari sawa ya protoni katika viini vyao lakini nambari tofauti za neutroni.

neg:
Ununbi
Ununbi ni elementi sintetiki yenye namba atomia 112 kwenye mfumo radidia, uzani atomia ni takriban 277. Alama yake ni Uub. Si rahisi kutaja tabia zake kwa sababu imetengenezwa mara nne tu katika maabara kama atomi moja-moja.

neg:
Asidi amino
Asidi amino ni molekyuli zilizo na kikundi cha amaini, kikundi cha asidi ya kaboksili na mnyororo wa upande ambao unatofautiana katika asidi amino mbalimbali. Molekyuli hizi zina vipengele muhimu vya kaboni, hidrojeni, oksijeni na nitrojeni. Molekyuli hizi ni muhimu sana hasa katika biokemia, ambapo neno hili kwa kawaida huashiria asidi amino alfa zilizo na fomula ya jumla HNCHRCOOH, ambapo R ni kibadala cha kiogani. Katika asidi amino alfa, kikundi cha amino kimeunganishwa na atomu ya kaboni kinachopakana na kikundi cha kaboksili (kaboni ya α), lakini kumbuka kwamba aina nyingine za asidi amino huwepo wakati kikundi cha amino kimeunganishwa kwa atomu nyingine ya kaboni (kwa mfano, katika asidi za amino za gama kama vile asidi amino butireti ya gama atomu ya kaboni ambapo kikundi cha amino hujiunga hujitenga kutoka kwa kikundi cha kaboksili na atomu zingine mbili). Amino asisi za alfa zinatofautiana katika upande ambao mnyororo (kikundi R) unapounganishwa na kaboni yao ya alfa na hizi zinaweza kutofautiana kwa ukubwa kutoka kwa atomu moja tu hidrojeni katika glaisini au kikundi cha methili katika alanini, hadi kwa kundi kubwa la heterosaikliki katika triptofani.

neg:
Kiini cha atomu
Kutokana na matokeo iliochenya kuwa ni sehemu ndogo sana ya chembe alfa ndizo zilizobadilishwa njia kwa nyuzi nyingi. Lakini la msingi hapa si uchache wake, bali ni nini kilisababisha hii tabia isiyotarajiwa.

neg:
Kiini cha atomu
Msingi wa ugunduzi wa Chadwick ulikuwa kama ifuatavyo. Aliweka chanzo cha chembe za alpha kwenye upande mmoja wa foili ya beryllium. Upande mwingine wa beryllium kulikuwa na kinasa chembe (detector) cha alpha ambacho kiligundua uwepo wa ayoni. Katika mpangilio huu, ayoni hazikuweza kugundulika katika kinasa chembe. Kisha mche wa paraffin uliwekwa katikati ya beryllium na kinasa chembe, hali iliyopelekea kinasa chembe kugundua uwepo wake. Hivyo lazima kutakuwa na chembechembe zilizotoka katika beryllium na kusababisha pambano ambalo lilipelekea ayoni kugundulika katika kinasa chembe za ayoni. Hizi chembechembe zilikuja kugundulika kuwa ni neutroni.

neg:
Kampaundi
Kampaundi ni dutu iliyoundwa kwa kuungana kwa elementi mbili au zaidi za kikemia katika hali thabiti kati ya masi au atomi zao. Atomi zao zashikwa kwa muungo kemia kuwa molekuli za dutu hiyo.

neg:
Kiini cha atomu
Mojawapo ya mafumbuzi ya kwanza yalikuwa kwamba elementi zilitoa chembe za alfa (α-particles). Chembe za alfa ziligundulika kuwa na vitu viwili vilivyokuwa na chaji chanya, na vilibainika kuwa ni atomu za Helium zilizopoteza elektroni mbili. Hivyo chembe alfa zilikuwa ni ayoni za Helium, He.

neg:
Ioni
Hali ya kawaida ya kila atomi ni uwiano sawa kati ya protoni (chanya) zinazofanya kiini cha atomi na elektroni (hasi) zinazozunguka kiini hiki.

neg:
Virusi
Virusi ("kutoka Kilatini" , yaani "sumu“) ni chembe ndogo sana iliyoundwa na mada jenetiki, kama ADN au ARN, katika bahasha ya proteini.

neg:
Radoni
Radoni (kut. kilatini "radius" (mshale) kwa sababu ya unururifu wake) ni elementi yenye namba atomia 86 na uzani wa atomi 222. Alama yake ni Rn.

neg:
Kemia
Kemia (labda jina limetokana na neno la Kiarabu al-kemia) ni sayansi ya mata kwa kiwango cha atomi.

neg:
Mango
Katika hali mango atomu zinakaa mahali pamoja katika gimba hazichezi wala kutembea ndani yake. Kila atomu ina mahali pake. Gimba mango lina umbo, mjao na uzani maalumu. Umbo mango lina urefu, upana na kimo chake, tofauti na kiowevu kinachobadilisha umbo kufuatana na chombo chake au gesi isiyo na umbo wala mjao maalumu.

neg:
Neoni
Neoni (kut. kigiriki νέος "neos" - "mpya") ni elementi ya kikemia yenye namba atomia 10 na uzani wa atomi 20.1797. Alama yake ni Ne.

neg:
Nyuklia
Asili yake ni Kilatini "nucleus" inayomaanisha "kiini". Inatumiwa hasa kama tafsiri ya Kiingereza "nuclear". Kwa Kiswahili neno hili linatumiwa hasa katika fani za fizikia kwa kutaja mambo yanayohusu kiini cha atomu, na pia biolojia kwa mambo yanayohusu kiini cha seli.

neg:
Alumini
Alumini ni kipitishaji kizuri sana wa umeme na joto. Ni chepesi na imara. Inaweza kugongwa na kuwa kama karatasi (kufinyangika) au vunjwa kwenye waya. Ni chuma thabiti sana, ingawa ni sugu ya kutu.

neg:
Fizikia ya nyuklia
Fizikia ya nyuklia ni sehemu ya fizikia ambayo inahusu kiini cha atomu. Kila kitu duniani kimeundwa na atomu, iliyo sehemu ndogo zaidi ya kipengele cha kemikali ambayo bado ina sifa ya kipengele hicho maalumu. Wakati atomu mbili au zaidi zinapoungana zinaunda molekyuli ambayo ni sehemu ndogo ya kampaundi ya kemikali ambayo bado ina sifa za kampaundi maalum. Kuelewa muundo wa atomu ni ufunguo wa masomo kama fizikia, kemia, biolojia n.k.

neg:
Kiini cha atomu
Ilikuwa imejulika kuwa chaji chanya, zinazoifanya atomu kutokuwa na chaji hata kama kuna chaji za elektroni, zilikuwa zinapatikana ndani ya nyukliasi. Hivyo hizi chaji ndani ya nyukliasi ziliaminika kutoka ndani ya chembechembe zilizokuja kufahamika kama protoni. Kwa kuwa atomu haina chaji, basi chaji ya protoni ni sawa kabisa na ile ya elektroni isipokuwa yenyewe ni chanya na ile ya elektroni ni hasi.

neg:
Atomi
Kuna aina nyingi za atomi na idadi za aina hizi tofauti ni sawa na elementi zilizopo duniani.

neg:
Kiwango cha metaboli msingi
Nini inayowezesha mzunguko Krebs kufanya mabadiliko metaboliki wa mafuta, kabohaidreti, na protini ni nisharti ambayo inaweza kuelezwa kama uwezo au uwezo wa kufanya kazi. Kuvunjika kwa molekuli kubwa ndani ya molekuli ndogo zinazohusishwa na utoaji wa nishati ukataboli. mchakato mda unajulikana kama Uanaboli Kuvunjika kwa protini ndani ya amino asidi ni mfano wa ukataboli wakati wa uundaji wa protini na amino asidi ni mchakato uanaboli.

neg:
Oksijeni
Hutokea ama kama mchanganyiko wa elementi nyingine au pekee yake kama gesi isiyo na rangi wala herufi. Pekee yake hupatikana hasa kama molekuli ya O yaani mchanganyiko wa kikemia wa atomi mbili. Kuna pia oksijeni kama mchanganyiko wa atomi tatu unaoitwa ozoni (O).

neg:
Hali maada
Duniani kwa kawaida kuna hali tatu za maada:Hali za maada hutofautiana jinsi vipande vidogo ndani ya dutu yaani atomu au molekuli zake zahusiana.