query: Ufugaji wa Kuku ulianza mwaka gani?

pos:
Kuku
Kuku ("Gallus gallus domesticus") ni ndege anayefugwa na binadamu nyumbani tangu miaka 8,000 hivi. Kwa sababu hiyo ni miongoni mwa wanyama waliosambaa zaidi duniani na ndio ndege walio wengi zaidi duniani.

neg:
Kuku
Watu hutumia nyama yake na mayai kama chakula. Mwanzoni kuku walifungwa kwa ajili ya mchezo wa mapigano ya kuku na kwenye sherehe maalumu. Katika nchi za baridi malaika yao, ambayo ni manyoya madogo ya chini, yanatumiwa kwa kujaza mashuka au makoti. Samadi ya kuku ni mbolea nzuri lakini inapaswa kukaa kwa muda kabla ya kutumiwa.

neg:
Ujiji
Wapelelezi Wazungu walianza kufika wakati wa Tippu Tip. Ni mahali ambapo Richard Burton na John Hanning Speke walifikia Ziwa Tanganyika mwaka wa 1858, na tena ambapo Henry Morton Stanley alimkuta David Livingstone mwaka wa 1871.

neg:
Mnyanya
Nyanya ziliingia katika kilimo cha Mashariki ya kati kupitia John Barker, mnamo 1799-1825. Mnamo karni ya 19, matumizi yake makubwa yalikuwa bado ni kama kiungo, na ndio iliyokuwa pekee ikitumika katika maeneo yale. Nyanya ziliingia Mashariki ya kati kutumia njia mbili. Njia ya kwanza ni kupitia uturuki na Armenia na njia ya pili ni kupitia familia ya Mfalmw ya Qajar, iliyokuwa mara kadhaa ikisafiri kuelekea ufaransa.

neg:
Mnyanya
Nyanya zilikuwa hazizalishwi huko Uingereza mpaka 1590, kulingana na Smith. Miongoni kati ya wakulima wa mwanzo alikuwa ni John Geral, daktari-Kinyozi. Kitotou Geralds’s Iteneal’, kilichochapishwa mapema 1597, kilizua mjadala wa kwanza kuhusu nyanya huko uingereza. Gereld alijua kuwa nyanya zinaliwa huko Hispania na Italia. Lakini aliamini majani yake yana sumu na tunda lake (nyanya) ni salama. Na hadi kufikia miaka ya 1200, watu wengi walikuwa tayari wanakula sana nyanya.

neg:
Kuku
Kuku wafugwao hawana uwezo mkubwa wa kuruka, japokuwa kuku wepesi wana uwezo wa kuruka juu ya uzio, kuta. Mara kadhaa kuku huruka kuyatizama mazingira yao, lakini mara nyingi huwa juu ya kuwakimbia adui.

neg:
Tumbaku
Asili ya tumbaku ni Amerika ambako Maindio wenyeji waliitumia kama dawa ya kidini pia ya burudani. Tangu Kolumbus Wahispania walipeleka mtumbaku hadi Ulaya ambako uliangaliwa mwanzoni kama mmea wa kiganga. Matumizi hasa kwa njia ya kuvuta na kutafuna yalienea haraka katika Ulaya na kwa njia ya mabaharia Wareno katika pande zote za dunia.

neg:
Magonjwa ya kuku
Kuku anapojiwa na ugonjwa huu kwa nguvu sana upanga na ndevu zake hukunjamana. Kuku hufa ghafla japokuwa huonekana bado ana afya sana. Ikiwa ugonjwa unamjia kwa taratibu hadi ukakomaa, upanga na ndevu hufifia na kunyauka. Kuku huhara kinyesi cha rangi ya manjano. Hamu ya chakula humtoka, isipokuwa hunywa maji mengi, na kuku huyo huonekana ana wasiwasi sana. Kuna dawa nyingi ambazo zinaweza kusaidia kuponya baadhi ya kuku wakati ugonjwa huu unapoingia. Dawa hizi mara nyingi hutengenezwa ili zitumiwe kwenye chakula au maji. Mfugaji amwone bwana mganga wa wanyama aliye karibu naye ili amshauri dawa ya kutumia. Nyumba za kuku ziwekwe kwenye hali ya usafi, na uwanja usafishwe pia. Vyombo vya maji na chakula visafishwe kwa dawa. Kuku wanaougua wote wachomwe moto. Kuku wazima wachanjwe dawa mapema na ikiwezekana wachunguzwe kila mmoja kuona kama wapo wenye ugonjwa huo.

neg:
Ufugaji wa kuku
Kuku wana faida kubwa katika maisha ya mwanadamu yeyote yule: kwanza wao na mayai yao ni chakula kwetu, pia wanaweza kutumika katika shughuli mbalimbali za biashara na kutupatia faida.

neg:
Mifugo
Vilevile asili ya kuku ni kuku mwekundu wa porini wa Indonesia "(red junglefowl)" aliyetafuta takataka kwenye makazi ya watu, akawazoea na kutumiwa nao kama chanzo cha nyama na mayai.

neg:
Kuku Mashuhuri Tanzania
Kuku hawa hufugwa kwa madhumuni ya kupata nyama tu. Kuku hawa wanaweza kutaga mayai iwapo watawekwa mpaka wafike wakati wa kutaga, lakini hutoa wastani wa mayai 170 kwa mwaka, ambayo hayatamletea faida mfugaji akilinganisha na gharama za matunzo ya kuku huyo kufikia muda wa kutaga. Tanzania wapo kuku aina Anak, Cobb na Chunky

neg:
Bees for Development
"Jarida la Bees for Development" linachapishwa kila baada ya miezi mitatu.Linaangazia teknolojia mwafaka za ufugaji nyuki, kubadilishana masomo yaliyosomwa katika nchi mbalimbali, na inajumuisha taarifa ya kisasa kuhusu ufugaji nyuki duniani kote.
Mradi wa Biashara ya Asali wa Uganda pamoja na vyama vya wafuga nyuki wa kiasili pamoja na ApiTrade Afrika, kusaidia kukuza mapato kwa njia ya kuimarisha biashara ya asali. Huko Zanzibar "Bees for Development" inatekeleza mradi wa ushirikiano na shirika lisilo la kiserikali la Denmark, DANTAN, ikiangazia kutia nguvu sekta ya asali huko Unguja, kisiwa kikuu cha Zanzibar na katika kisiwa cha Pemba.
Huko Kirgizia, fedha kutoka Mpango wa Darwin, ambao hupea moyo viumbe hai katika nchi maskini zimepatikana, na "Bees for Development" inafanya kazi na Wakfu wa Maendeleo Vijijini kusaidia wafuga nyuki kufikia haki ya kupata ardhi ya malisho ya ufugaji nyuki. "Bees for Development" pia inasambaza rasilimali za mafunzo duniani kote, inasimamia maktaba maktaba ya mtandao yenye habari kuhusu ufugaji wa nyuki na safari za kwenda kujionea ufugaji wa nyuki huko Trinidad, Tobago,na Uturuki.

neg:
Panya (Rattus)
Kwa kawaida panya huishi kwa muda wa miaka mitatu, lakini wengi huishi kwa mwaka mmoja tu kutokana na kuwindwa na wanyama wengine.
Panya walianza kufugwa nyumbani tangu karne ya 19. Wengi wao ni panya wa kahawia lakini weusi na ‘Giant pouched rats’ nao pia hufugwa. Panya wafugwao huwa na tabia tofauti ukilinganisha na panya wa mwituni kulingana na vizazi vingapi vimewekwa kama mifugo. Pia panya wafugwao, hawaleti hatari tena ya magonjwa kama mifugo mingine, yaani paka na mbwa. Panya wa kufugwa huwa marafiki na wanaweza kuzoeshwa kufanya kazi mbalimbali.
Aina moja ya panya wa maabara inajulikana kama panya Zucker. Panya hawa wanazalishwa wakiwa na uwezo wa kupata kifua kikuu na magonjwa mengine ya binadamu.

neg:
Upandaji miti
Ulaya imekata miti ya misitu katika maeneo mengi ya kihistoria. Umoja wa Ulaya (EU) imekuwa ikiwalipa wakulima kupanda miti tangu mwaka wa 1990, kutoa misaada ya kubadilisha makonde au mashamba ukipenda ziwe misitu tena na malipo kwa ajili ya usimamizi wa misitu. Kati ya miaka ya 1993 na 1997, sera za EU za upandaji miti ziliwezesha upandaji miti katika ardhi yenye mraba wa kilomita 5,000 ambayo misitu yake ilikuwa imekatwa. Mpango wa pili uliyofanyika kati ya miaka ya 2000 na 2006, ulisaidia upandaji miti zaidi katika ardhi yenye mraba wa kilomita 1000 (takwimu sahihi hazipatikani kwa sasa). Mpango wa tatu ulianza mwaka wa 2007.

neg:
Tanganyika (ziwa)
Samaki wa ziwani wanauzwa kote Afrika ya Mashariki. Katika miaka ya 1950 uvuvi wa kibiashara ulianzishwa ziwani ukasabisha kupotea kwa samaki: kufikia mwaka 1995 mavuno ya samaki yalipungua hadi tani 180,000. Kampuni nyingi za uvuvi zilizostawi katika miaka ya 1980 ziliporomoka.

neg:
Kikuku
Kikuku ni jina la kata ya Wilaya ya Muleba katika Mkoa wa Kagera, Tanzania yenye postikodi namba 35535 . Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 9,556 waishio humo.

neg:
Wasangu (Tanzania)
Kati ya mwaka wa 1866 na mwaka wa 1872 Wasangu wakatokea jamii yenye nguvu sana chini ya chifu Merere wa kwanza kuliko hapo awali, na wakawashambulia majirani zao na kuziteka nchi zao zote hasa upande wa Mashariki Kusini na upande wa katikati wa nchi ya Wakimbu. Wakati huu Wasangu walikuwa wamefikia kilele cha nguvu zao na hakuna jamii nyingine yoyote iliyoweza kuikabili jamii ya Kisangu katika pande hizo za Tanzania.

neg:
Karafuu
Katika karne ya 18 Mfaransa Pierre Poivre alifaulu kuiba miche ya mikarafuu na kuipeleka Morisi ambako Wafaransa walianzisha kilimo hicho.

neg:
Maya
Hao Waindio walikuwa wakulima hodari sana na mazao mbalimbali ambayo leo ni msingi wa chakula kote duniani yalianzishwa na kupandishwa nao, yakiwa pamoja na mahindi, mboga na nyanya. Kilimo cha mahindi hukadiriwa kilianzishwa takriban mnamo mwaka 9000 KK.

neg:
Historia ya Wasangu
Kati ya mwaka wa 1866 na mwaka wa 1872 Wasangu wakatokea jamii yenye nguvu sana chini ya chifu Merere wa kwanza kuliko hapo awali, na wakawashambulia majirani zao na kuziteka nchi zao zote hasa upande wa Mashariki Kusini na upande wa katikati wa nchi ya Wakimbu. Wakati huu Wasangu walikuwa wamefikia kilele cha nguvu zao na hakuna jamii nyingine yoyote iliyoweza kuikabili jamii ya Kisangu katika pande hizo za Tanzania.

neg:
Ufalme wa Aksum
Aksumu imetajwa katika karne ya kwanza katika "Periplus of the Erythraean Sea" kama sehemu muhimu ya masoko ya meno ya ndovu, yaliyokuwa yakitumwa katika sehemu mbalimbali duniani, chini ya Mfalme katika karne ya kwanza Zoskales ambaye pamoja na kuongoza Aksum, pia aliweza kuongoza pwani mbili za Bahari Nyekundu na (Assab) iliyopo nchini Eritrea; pia mfalme huyu anafahamika kuwa alikuwa na ujuzi fulani wa maandishi wa Kigiriki.

neg:
Kuku
Siku hizi watu hukuza kuku kwa kutumia kemikali za viwandani, ambazo huleta madhara kwa kuku, hivyo kufanya ukuaji wao kuwa mbovu, mayai yao kuwa mabaya, hata ladha huwa mbaya. Afadhali tuachane na njia hizo, tufuate njia za kawaida za ufugaji wa kuku tutapata faida nzuri sana na manufaa makubwa kiafya.

neg:
Kuku Mashuhuri Tanzania
Kuku hawa ni wadogo kwa umbile na hutaga wastani wa mayai 230 kwa mwaka. Kuku wa mayai wamepoteza uwezo wao wa kulalia mayai na kuangua vifaranga. Kwa sababu hii wanapoanza kutaga huendelea kwa muda wa mwaka na zaidi iwapo watapewa mazingira yanayohitajiwa. Kuku mashuhuri na anayefahamika sana katika kundi hili ni Yule kuku mweupe anayefahamika kwa jina la White Leghorn.

neg:
Amerika ya Kusini
Ufugaji wa Lama na alpaka ulianza mnamo mwaka 3500 KK.

neg:
Mtini
Kilimo matumizi, mtini hulimwa kwa ajili ya matunda yake yanayoliwa kwanzia sehemu za asili za Mediteranea, Irani na kaskazini mwa Uhindi. Pia hupatikana maeneo haya hasa huko Marekani, Mexiko, Chili, Australia na Afrika Kusini. Matini hupatikana pia kwenye maeneo ya joto, kama Hansari, na huchumwa mara mbili au tatu kwa mwaka. Tunda hili limekuwa chakula kwa watu wengi kwa miaka zaidi ya elfu na liliaminika kuwa vina virutubisho. Tini inayoliwa ni miongoni mwa mimea ya mwanzo kabisa na binadamu kwaajili yakula kwa mabaki tisa ya tini yanayoonyesha yalikuwepo 9400-9200 KK. Pengine hata mawazo ya kilimo ndio yalikuwa ndo yanaanza wakati huo na husemwa kwamba mimea mingi kama vile ngano, shairi nk.

neg:
Mapinduzi ya Viwandani
Abraham Darby alifuata na kufanya maendeleo makubwa kwa kutumia koki kama kuni ya tanuri za kulipua katika mji wa Coalbrookdale mnamo mwaka wa 1709. Hata hivyo, chuma ya nguruwe aliyotengeneza na koki ilitumika hasa kwa utengenezaji wa vifaa vigumu vya chuma kama vile masufuria na mabirika. Alikuwa amewashinda washirika wake kwani sufuria zake, zilizoundwa na mchakato wa patenti, zilikuwa konde zaidi na za bei rahisi kuliko zingine. Chuma ya nguruwe ya koki ilitumika nadra sana kutengeneza vipande vya chuma kwa kuchomelea hadi miaka ya kati ya 1750, mwanawe Abraham Darby II alipojenga tanuri za “Horsehay” na Ketley (karibu na Coalbrookdale). Kufikia wakati huo, chuma ya koki ya nguruwe ilikuwa ikiuzwa kwa bei rahisi kuliko chuma ya nguruwe ya makaa.

neg:
Kuku Mashuhuri Tanzania
Mfano wa kuku wa mayai na nyama ni Rhode Island Red ambaye ni kuku mwekundu. Kuku aina ya Light Sussex ambaye ni kuku mweupe na mwenye manyoya meusi shingoni, mkiani na kwenye mabawa, pia hutumika kwa nyama na mayai. Katika kundi hili la kuku wa nyama na mayai kuku aina ya New Hampshire Red na Australop pia huonekana nchini Tanzania. New Hampshire Red ni kuku mwekundu wastani. Australop ni kuku mweusi.

neg:
Mkoa wa Kagera
Mwanzoni mwa mwaka wa 1979 Idd Amin Dada alikimbia na Tanzania kushinda vita hivyo. Mara baada ya vita hivyo Watanzania walichukua mali za Uganda, hasa mifugo, na walipofika nchini Tanzania walifurahia na kusherekea ushindi huo.

neg:
Mexiko
Hao Waindio walikuwa wakulima hodari sana na mazao mbalimbali ambayo leo ni msingi wa chakula kote duniani yalianzishwa na kupandishwa nao, yakiwa pamoja na mahindi, mboga na nyanya. Kilimo cha mahindi hukadiriwa kilianzishwa takriban mnamo mwaka 9000 KK.

neg:
Enugu
Kwa jina ya utani eneo hili linajulikana kama "the Coal City" katika miaka ya 1900, Enugu ilikuwa kituo kuu chamadini ya makaa ya mawe kilichozinduliwa na Albert Ernest Kitson katika Udi Kampuni ya makaa ya Nigeria imekuwa mjini Enugu tangu ianzishwe mwaka wa 1950. Vita ya Biafran vilileta uharibifu ambao ulilazimishwa kupunguka kwa kutengeneza kwa makaa ya mawe kutoka hasara au uharibifu wa vifaa. [1] ingawa makaa ya mawe si tena chanzo kikuu cha mapato, ni kiasi kidogo sana kinachosafirishwa kusini kwa reli hadi Bahari la Harcourt kwa ajili ya kuuza nje.
Uchumi wa mji huu mpana katika miaka ya sasa na unaendeshwa na uuzaji, biashara, na viwanda vidogo vidogo.
Wengi wa watu wa Enugu huuza bidhaa njiani au katika moja la masoko za Enugu. Baadhi ya masoko maarufu zaidi katika Enugu ni soko la Ogbete , Soko la Artisan , na Nsoko lipya. Masoko haya huuza vyakula vya kawaida, mazao, mavazi, na vilevile mapambo.

neg:
Kuku
Kuku huwa na tabia ya kutaga mayai kwenye kiota ambacho kina mayai tayari. Baadhi ya wakulima hutumia mayai ya unsushi ili kuwavutia kuku watage maeneo wanayoyataka wao.

neg:
Wakamba
Katika kilimo Wakamba walianza kilimo cha umwagiliaji.

neg:
Historia ya teknolojia
Tangu takriban mwaka 12,000 KK badiliko kubwa lilitokea katika maisha ya watu walipogundua kilimo.

neg:
Mitaguso ya kiekumene
Mitaguso ya kiekumene ("kutoka Kigiriki oικουμένη "oikumene" yaani dunia inayokaliwa na watu") ni jina la mikutano saba ya maaskofu ya kanisa la karne za kwanza wakati wa Mababu wa Kanisa iliyofanyika kati ya mwaka 325 hadi 787.

neg:
Ufugaji wa kuku
Kuku huhitaji joto la kawaida ili kuweza kukua vizuri, la sivyo ukuaji wao utakuwa mbovu na hata kuja kufa.

neg:
Paka-kaya
Asili ya paka ni paka za porini (kwa hakika paka-jangwa, "F. s. lybica") walioanza kutafuta chakula karibu na makazi ya watu wa kale na kuwazoea. Watu walipenda paka kwa sababu paka hushika panya na wanyama wengine wadogo wanaoonekana ni waharibifu katika makazi ya watu. Kwa hiyo paka waliendelea kwa muda mrefu katika mazingira ya kibinadamu kama wawindaji wa panya waliolishwa na watu wakipewa mabaki ya chakula pia. Katika mazingira ya mjini paka hufugwa mara nyingi kama mnyama kipenzi hapati tena nafasi ya kuwinda.

neg:
Mkuku (kundinyota)
Carina (Mkuku) ilianzishwa kama kundinyota ya pekee katika karne ya 18 kwa hiyo haikujulikana vile kwa mabaharia Waswahili ambayo hata hivyo waliotumia nyota zake kutafuta njia baharini wakati wa usiku.

neg:
Kuku wa Nyama
Kabla ya kuanzisha vizao vya nyama (ng'ombe, kuku, nk) kuku wa nyama walikuwa kuku wa kiume (jogoo) ambao hupunguzwa katika shamba la mifugo. Kuku wa walichinjwa kwa ajili ya nyama na wa kike (mwera) waliadhimishwa kwa uzalishaji wa mayai. Ikilinganishwa na leo, nyama ilikuwa chache na ghali ikilinganishwa na mayai, na ilikuwa nyama ya kifahari. Maendeleo ya uzalishaji wa kukumaalum wa nyama ulitenganisha usambazaji wa mahitaji kuku wa mayai kutoka kwa mayai. Hii, pamoja na mafanikio katika lishe na uzalishaji ambako kuliruhusu kuku wa nyama kuzalishwa kila wakati, kulisababisha gharama ya nyama ya kuku kuwa nafuu.

neg:
Historia ya Afrika Kusini
Mnamo mwaka 1800 falme na milki zilianza kutokea hapa. Mwanzo wa karne ya 19 ni hasa Wazulu chini ya Shaka Zulu walioanza kuenea na kuwashambulia majirani katika vita vya Mfecane. Vita hivyo vilileta uharibifu mkubwa lakini vilisababisha pia kutokea kwa milki za Wasotho na Watswana na wengine walioiga mitindo ya Wazulu na kujenga madola yenye uwezo wa kijeshi.

neg:
Wasangu (Tanzania)
Hasa Merere aliwauza utumwani watoto wa Kisafwa na Kihehe ambao aliwateka wakati wa vita. Uwezo wake Merere katika kupigana na jirani zake ulisaidiwa sana na ushauri aliokuwa anaupata toka kwa wazee wa Kisangu na pia toka Mbaluchi ambaye alikwenda Usangu na kuwa Mshauri Mkuu wa Vita wa Chifu Merere I ambaye yaaminiwaaliingia nchi ya Usangu kati yamwaka1878 na mwaka1880. Mbaluchi (Mburushi) huyu aliitwa Jemadari ambaye kufika kwake Utengule/Usangu kulisababisha Wabaluchi wengine kuja Usangu na kuanza shughuli za kilimo cha mpunga (angalia chini ya kilimo hapa chini). Wasangu wenyewe wanasimulia kuwa Waarabu walianza kuingia nchi ya Usangu wakati wa utawala wa Chifu Njali aliyewazaa akina Merere.

neg:
Mundu
Mundu kama zana ya kilimo inajulikana tangu zama za mawe.

neg:
Mkimbizi
Kufuatia Mauaji ya Kimbari ya Rwanda ya mnamo mwaka wa 1994, zaidi ya watu milioni mbili walikimbilia nchi jirani, hususan Zaire. Makambi ya wakimbizi baada ya hapo yalidhibitiwa na serikali ya awali na Wanamigambo wa Kihutu ambao walitumia makambi kama maeneo misingi ya kufanya mashambulizi dhidi ya serikali mpya nchini Rwanda. Hatua chache zilichukuliwa kuitatua shida hiyo na mgogoro haukuisha hadi wakati ambapo waasi walioungwa mkono na Rwanda walipowalazimisha wakimbizi kuvuka mpaka na kurudi Rwanda ndipo Vita vya Kwanza vya Kongo vilipoanza.

neg:
Kuvuta moshi wa sigara inayotumiwa na mtu mwingine
Kumbukumbu ya kwanza ya majaribio kusababisha uvimbe katika wanyama kwa njia ya kutia bidhaa za tumbaku ilitokea katika 1911. [165] Mfululizo wa 2004 wa monographs uliyotolewa na Shirika la Kimataifa la Utafiti wa Saratani , sehemu ya Shirika la Afya Duniani ,lilitoa muhtasari wa utafiti kutoka miaka ya 1960 na kuendelea juu ya kazi yakasinojeni ya tumbaku katika maabara ya wanyama mbalimbali. [166]

neg:
Hifadhi ya Taifa ya Ziwa Nakuru
Mbuga ilianzishwa mwaka 1961. Sababu ya kuianzisha ilikuwa idadi kubwa ya ndege wa heroe wanaokusanyika hapa. Wakati mwingine huhesabiwa kuwa hadi milioni mbili. Idadi ya heroe hubadilika kimajira kulingana na kiasi cha algae ambazo ni chakula chao hasa.

neg:
Magonjwa ya kuku
Ugonjwa huu hupona haraka kama matibabu yaanza mapema. Mfugaji amwone haraka bwana mganga wa wanyama aliye karibu naye, ili amshauri dawa ambazo zinatumika, kwa sehemu mbalimbali. Uzingatiaji wa masharti ya dawa ni jambo muhimu sana. Kuushinda ugonjwa huu kunategemea usafi wa mfugaji. Mfugaji inampasa ahakikishe kuwa haruhusu unyevunyevu kwenye takataka zinazowekwa ndani ya chumba kwa kulalia kuku, hasa kwenye nyumba ya kulelea vifaranga sehemu ambazo humwagwa sana maji ovyo kuzunguka vyombo vya maji. Sehemu hizi ni lazima zitupiwe macho mara kwa mara. Ikiwezekana vyombo vya maji na chakula viwekwe kwenye chakula au maji.

neg:
Eldoret
Mji wenyewe ulianzishwa wakati wa ukoloni mwakani 1910 kwa ufunguzi wa kituo cha posta mahali ambako reli ya Mombasa-Uganda ilitakiwa kupita baadaye. Wakati ule makaburu kadhaa kutoka Afrika Kusini walihamia Kenya wakitafuta mashamba mapya baada ya kushindwa na Waingereza vitani. Uingereza ilitaka kupatanisha makaburu na hali ya kulazimishwa kuwepo chini yake kwa kuwafungulia milango katika maeneo yake mengine. Mashamba ya walowezi wale katika nyanda za juu za Uasin Gishu yalikuwa msingi wa kiuchumi kwa maendeleo ya mji mchanga ulioitwa Eldoret kuanzia mwaka 1912.

neg:
Uvuvi
Uvuvi ni kati ya shughuli za kale kabisa za binadamu na katika uchumi huhesabiwa katika sekta za msingi pamoja na kilimo na uchimbaji wa madini. Kutokana na takwimu za FAO kuna watu milioni 38 duniani wanaofanya kazi ya kuvua au kufuga samaki na hivyo husaidia kukuza uchumi wa nchi fulani.

neg:
Ufugaji wa kuku
1. Kuku mwenye umbo kubwa

neg:
Manukato
Biashara ya viungo iliendelezwa katika Asia ya Kusini na Mashariki ya Kati kwa mwanzoni mwa mwaka wa 2000 KWK na mdalasini na pilipili nyeusi, na katika Asia ya Mashariki na mimea na pilipili. Wamisri walitumia mimea kwa ajili ya kuzuia uvimbe na mahitaji yao ya viungo vya kigeni na mimea ilisababisha kuchochea biashara ya dunia. Neno la neno linatokana na neno la Kifaransa la kale la Kifaransa, ambalo lilikuwa kipande, na lililokuja kutoka kwa vipimo vya Kilatini spec, jina ambalo linamaanisha "kuonekana, aina, aina": aina ina mizizi sawa. Mnamo mwaka wa 1000 KWK, mifumo ya matibabu ya msingi ya mimea inaweza kupatikana nchini China, Korea na India. Matumizi ya awali yalihusishwa na uchawi, dawa, dini, utamaduni, na uhifadhi.

neg:
Historia ya Wasangu
Hasa Merere aliwauza utumwani watoto wa Kisafwa na Kihehe ambao aliwateka wakati wa vita. Uwezo wake Merere katika kupigana na jirani zake ulisaidiwa sana na ushauri aliokuwa anaupata toka kwa wazee wa Kisangu na pia toka Mbaluchi ambaye alikwenda Usangu na kuwa Mshauri Mkuu wa Vita wa Chifu Merere I ambaye yaaminiwaaliingia nchi ya Usangu kati yamwaka1878 na mwaka1880. Mbaluchi (Mburushi) huyu aliitwa Jemadari ambaye kufika kwake Utengule/Usangu kulisababisha Wabaluchi wengine kuja Usangu na kuanza shughuli za kilimo cha mpunga (angalia chini ya kilimo hapa chini). Wasangu wenyewe wanasimulia kuwa Waarabu walianza kuingia nchi ya Usangu wakati wa utawala wa Chifu Njali aliyewazaa akina Merere.

neg:
Ukame wa Eire
Viazi mbatata ilikuwa chakula kikubwa kwa nchi ya Eire kwa kipindi hicho. Athali za ukame huo zilikuja kwisha mnamo mwaka wa 1851. Mengi yaliyotokea hayakuwahi kujuilikana kwa kipindi hicho.

neg:
Magonjwa ya kuku
Kuku walioshikwa na ugonjwa huu huwa wazembe na hutokwa na hamu ya chakula. Shingo ya kuku hulegea na manyoya hukunjamana. Upanga na ndevu hugeuka na kuwa na rangi ya bluu. Koo la chakula huwa kubwa na hutoa mate yanayotoa harufu mbaya. Kuku huyu hulemewa kuvuta pumzi, na huharisha kinyesi chenye rangi ya kijani. Kichwa cha kuku huinamia nyuma au mbele au pembeni. Kuku wengi, hasa wachanga hufa. Ugonjwa huu haujapata dawa maalum ya kutibu. Mfugaji awatenge kuku haraka na amwarifu mganga wa wanyama aliye karibu naye. Usafi wa nyumba na uwanja wa kuku ni jambo muhimu sana katika uzuiaji wa ugonjwa huu. Kuku wachanjwe dawa mapema. Kuku ambao wamepata ugonjwa huu wachomwe moto au wazikwe kwenye shimo lenye kina kirefu kwenda chini.

neg:
Soya
Mmea huu ulitumika sana huko Asia ya Mashariki kwa zaidi ya miaka 5000. Tangu karne ya kwanza KK ilikuwa zao la chakula muhimu sana katika China.

neg:
Bafu
Katika historia za jamii nyingi, kukoga hakukufanywa na mtu akiwa peke yake. Watu walioga wakiwa pamoja. Hata leo, tendo la kukoga kwa pamoja bado lafanywa katika nchi kama Japani na Uturuki ambako bafu huwa kubwa na watu huingia kukoga wote pamoja. Bafu la kwanzal ilionekana miaka ya 3000 kabla ya ujio wa Yesu Kristo.

neg:
Kuku Mashuhuri Tanzania
Kuku Mashuhuri Tanzania ni aina mbalimbali za kuku ambao wanafugwa kwa kiwango kikubwa nchini Tanzania.

neg:
Mpunga wa kiasia
Mnamo karne ya 3 KK mpunga ulipelekwa Japani kutoka China na kuwa chakula kikuu.

neg:
Magonjwa ya kuku
Kuku hushambuliwa na aina nyingi za minyoo ambayo huishi tumboni na kuwanyonya damu au chakula na kuwadhoofisha, au kuwauwa kabisa. Njia iliyo bora ya kuzuia minyoo hii ni usafi wa nyumba na uwanja wa kuku. Hali ya kuambukiza ya minyoo ikizidi, mfugaji amwarifu bwana mganga wa wanyama aliye karibu naye, ili amshauri dawa za kutumia.

neg:
Hifadhi ya Kitulo
Mwaka 1960 Shirika la Chakula na Kilimo (FAO) lilichukua eneo hili kwa ajili ya ukulima wa ngano na ufugaji wa kondoo.

neg:
Mungiki
Mungiki ni kundi la kisiasa-dini na ni shirika la kihalifu lililopingwa marufuku nchini Kenya. Jina hile linamaana ya "umoja wa watu" au "umati" katika lugha ya Kikuyu. Dini hii, ambayo aghalabu ilianza katika miaka ya 1980, ni ya kisiri na hukuza ulinganishi na dini mafumbo. Haswa asili yao na mafundisho yao haielewiki. kilicho wazi ni kwamba hupendekeza kurudi kwa desturi za Kiafrika kama vile kulazimisha tohara ya wanawake.wao hupinga mila za kizungu na mambo yote ambayo wao wanaamini kuwa mitengo ya ukoloni ikiwemo ukisto. itikadi ya kundi hili inahusisha mapinduzi ya kughulumisha,mila za kikuyu,uvunjifu wa sisasa wa kenya, ambao kuonekana kama wazinzi rushwa.
Mungiki mara nyingi hujulikana kama Kenya's Cosa Nostra, Yakuza, au Mafia Kenya kutokana na ushirika wake.

neg:
Kuku
Asili ya kuku zetu ni kuku-mwitu mwekundu wa Asia ya Kusini-Mashariki. Ilisemekana kuwa, kuku walianza huko India, lakini ushahidi wa sasa unaonyesha kuwa walianza huko Vietnam miaka 10,000 iliyopita. Ufugaji wake ulisambazwa Asia Bara na Polynesia. Mabaki ya mifupa ya kuku yamepatikana China yakiwa na umri wa miaka 8,000. Kutoka Asia ya Kusini-Magharibi kuku walisambazwa pia Uhindi na kupitia Uajemi hadi Ugiriki na sehemu nyingine za Ulaya, Misri n.k. Inaaminiwa ya kwamba kuku waliletwa Amerika Kusini kabla ya kuja kwa Kolumbus kupitia Pasifiki.
Kuku hula majani na nyama. Wakiwa mwituni mara nyingi huonekana wakitumia muda wao mwingi kuparua-parua kutafuta mbegu, wadudu na hata wanyama wakubwa kama vile mijusi na panya pori wadogo.

neg:
Biashara ya utumwa kupitia Atlantiki
Biashara hii inaaminika ilianza mwishoni mwa karne ya 15 na kukua hadi mwishoni mwa karne ya 18 ambapo ilikomeshwa mazima.
Washiriki wakuu wa biashara hii walikuwa wanatoka Ulaya ambao hao ndio waliokuwa wanashikilia biashara hii. Wengine walikuwa wenyeji wa Kiafrika (Watemi) ambao walikuwa wanatoa watumwa kwa wafanyabishara Wazungu kwa kubadilishana nao bidhaa za viwandani. Kituo kikuu cha kuanzia shughuli hizi za Biashara ya Utumwa ya Pembetatu ilikuwa Ulaya na biashara pia ilimalizikia hukohuko Ulaya (kifupi: Biashara inaanza barani Ulaya na kumalizikia barani Ulaya).
Kutoka Ulaya, wafanyabishara walileta Afrika bidhaa za viwandani kama vile nguo, vinywaji, sigara, bunduki na unga wake, mapambo, vyombo vya kupikia na vinginevyo ambavyo vilibadilishana kwa watumwa na mali njema nyinginezo za Kiafrika.
Kutoka Afrika, wafanyabiashara wa Kizungu walibadilishana biashara zao na kuchukua watumwa na bidhaa nyingine za thamani kama vile dhahabu, pembe za ndovu, fedha, na ngozi za wanyama. Watumwa walichukuliwa hadi Amerika na India-za-Magharibi (Visiwa vya Karibi) ili kufanya kazi katika mashamba makubwa na migodi iliyoanzishwa na Wazungu.
Kutoka Amerika, Wazungu walichukua malighafi za kilimo kwa mfano pamba, mkonge, majani ya chai na tumbaku na madini kisha kwenda nayo Ulaya kwa ajili ya kuzalisha viwandani.
Kuna sababu mbalimbali zilizochangia kuibuka na kukua kwa Biashara ya Utumwa ya Pembetatu - nazo ni kama ifuatavyo:
Kuibuka kwa wafanyabiashara barani Ulaya kwenye karne ya 15 kulipelekea hitaji la mtaji mkubwa kwa ajili ya ukuzaji wa viwanda. Hili nalo lilipelekea kukua kwa biashara hii.
Kugunduliwa kwa Amerika na Christopher Columbus mnamo 1492 kuliandaa kukua kwa Biashara ya Utumwa ya Pembetatu.
Baada ya kugunduliwa Amerika, Wazungu walianzisha mashamba makubwa ya mazao aina mbalimbali kama vile pamba na tumbaku huko Magharibi mwa Indi. Hili lilihitaji wafanyakazi, hivyo basi lilipelekea kukua kwa biashara.
Awali, Wazungu waliwatumia wenyeji wa Amerika (Wahindi Wekundu) katika mashamba yao kama wafanyakazi. Lakini watu hawa walishindwa kufanya kazi kikamilifu jinsi Wazungu walivyotarajia. Hilo liliwafanya Wazungu waje Afrika kutafuta wafanyajikazi na hivyo basi biashara ikakua.
Kukua kwa teknolojia ya meli (utengenezaji wa meli na mwongozo wa kidira) ulirahisisha usafirishaji baina ya Afrika, Amerika, na Ulaya. Kwa mfumo huu, ukuaji wa biashara ukawa hauepukiki tena.
Amerika, Afrika na Ulaya zimekaribiana mno. Hili nalo lilirahisisha ukuaji wa biashara.
Watumwa na vitu vingine vya thamani kama vile pembe za ndovu, dhahabu na almasi vilipatikana kwa wingi Afrika Magharibi. Hili lilipelekea ukuaji wa biashara kuwa hauepukiki.
Huko Afrika Magharibi, baadhi ya viongozi walishirikiana na Wazungu kinaganaga katika kuratibu Biashara ya Pembetatu hasa kwa kukusanya watumwa na kuwasaidia wafanyabiashara wa Kizungu kupanga mikakati ya kibiashara na utelekezaji wake huko Afrika Magharibi. Kati ya hao viongozi alikuwemo Mfalme Agaja, Alfin Abipa, Alfin Ojago, na Alafin Ojig. Hili nalo lilichangia ukuaji wa biashara ya Pembetatu.
Baadhi ya matokeo ya biashara ya Pembetatu hasa huko Afrika Magharibi yalikuwa kama hivi:
Waafrika wengi walichukuliwa kama watumwa na kupelekwa Amerika ili wakafanyaje kazi katika mashamba na migodi ya Wazungu. Hili lilipunguza idadi ya Waafrika hasa Afrika Magharibi.
Biashara ilipelekea kuleta ukame na njaa kwa sababu uzalishaji ulisimama hasa kwa kupoteza nguvukazi ya Afrika. Waliokuwa wanachukuliwa utumwa ni wale wenye miili yenye uwezo tu na si watoto wala watu wazima.
Biashara ya Pembetatu ilichochea mno utenganisho wa familia hasa kwa kufuatia kuchukua Waafrika kama watumwa na kuwapeleka Amerika na Indi-za-Magharibi.
Biashara ilichangia mazima kuanguka kwa Biashara ya Ng'ambo ya Sahara. Mwishoni mwa karne ya 15, Biashara ya Ng'ambo ya Sahara ilishindwa kabisa kuendelea hasa kwa kuibuka kwa Biashara ya Pembetatu.
Biashara pia ilichochea (kufanya watu wapende biashara ya kuuza wenzao) vilivyo huko Afrika hasa katika upande wa Afrika Magharibi. Viongozi wengi wa Kiafrika walijihusisha vilivyo katika kununua na kuuza watumwa katika kanda hiyo.
Biashara ya Pembetatu ilipelekea kuanguka kwa baadhi ya falme/dola huko Afrika Magharibi hasa zile ambazo zilitegemea kuuza bidhaa na si watumwa kwa Wazungu. Baadhi ya hizo dola ni pamoja na [[Dola la Ghana], [[Dola la Mali]] na [[Dola la Songhai]] na mengine mengi.
Biashara ilipelekea kukua kwa baadhi ya madola hasa yale yaliyokuwa yanategemea kuuza na kununua watumwa kama vile [[Tokolar]], [[Ife]], [[Dahomey]] na kadhalika.
Kiujumla biashara ilichochea kufifisha [[maendeleo]] ya Afrika katika nyanya zote ikiwa ki[[jamii]], ki[[siasa]] na kiuchumi.
Watumwa waliopelekwa Amerika na sehemu nyingine walizaliana wenyewe kwa wenyewe au wanawake wao walipata mimba kwa Wazungu au wengineo. Ndiyo asili ya makundi makubwa ya watu wenye asili ya Afrika katika nchi kama [[Brazil]], [[Marekani]] n.k. Hasa katika visiwa vingi vya Karibi, wakazi wengi leo wana asili hiyo.
[[Jamii:Historia ya Afrika]]
[[Jamii:Historia ya Amerika]]
[[Jamii:Biashara]]
[[Jamii:Utumwa]]

neg:
Kuku Mashuhuri Tanzania
Kuku maalum wa nyama au mayai kama hawa wasitumike tena kwa kuendelea kuzalisha au kuchanganya na kuku wa kienyeji. Iwapo mfugaji atawatumia kuku hawa maalum kwa kuendelea kuzalishia au kuchanganya na kuku wa kienyeji kwa vizazi vya mbele, vizazi hivyo hudhoofika na kumletea mfugaji matatizo mengi kama magonjwa na mengineo. Kuku ambao wanafaa kuendelea kuzalishia au kuchanganya na kuku wa kienyeji ni wale ambao wenye damu halisi ya aina yake kwa mfano New Hampshire Red, Light Sussex na Rhode Island Red.

neg:
Muhindi
Mhindi ni kati ya nafaka ya kwanza kulimwa kama chakula cha binadamu. Asili yake ni Amerika ya Kati ulipogundiliwa na Maindio. Wahispania walipeleka nafaka hii Ulaya; taarifa za kwanza za mashamba ya muhindi katika Hispania zilipatikana mwaka 1525 yaani miaka michache tu baada ya safari ya Kolumbus.

neg:
Kundi la Ross
Mwanzoni mwa miaka ya 1960,Kundi la Ross lilikuwa na biashra mbalimbali kama kuku na ndege,vyakula vilivyofifadhiwa kwa barafu kama samaki,pamoja na,uvuvi ,uuzaji wa samaki na operesheni nyingine mbalimbali. Ingawaje,operesheni za uvuvi za kampuni \,zilizowakilisha asilimia 5 tu ya mauzo, zilianza kuleta hasra mwaka baada ya mwaka.

neg:
Utalii nchini Kenya
Ilianzishwa rasmi mnamo Mei 1950 kama hifadhi ya misitu ya nchi. Hifadhi ina hewa njema iliyo tulivu na yenye mazingira murua na mvua kubwa inayonyesha mwaka nenda mwaka rudi.

neg:
Ukoloni wa Ujerumani
Jitihada muhimu za ukoloni zilianza tu mwaka 1884 pamoja na juhudi za nchi mbalimbali za Ulaya kugombania Afrika.

neg:
Kenya
Kufikia mwisho wa karne ya 19, biashara ya watumwa katika bahari zote kuu ilikuwa imeharamishwa na Waingereza: Waarabu wa Omani hawakuwa na uwezo wa kupingana na jeshi la wanamaji la Uingereza lililokuwa likitekeleza amri hiyo. Waomani waliendelea kuwepo visiwani Unguja na Pemba hadi mapinduzi ya mwaka wa 1964, lakini kuwepo kwa Waarabu wa Omani nchini Kenya rasmi kulisitishwa wakati Wajerumani na Waingereza walipozidhibiti bandari zote kuu na kuanzisha mahusiano ya kibiashara na viongozi mashuhuri waliokuwa wenyeji miaka ya 1880. Hata hivyo, urithi waliouacha Afrika Mashariki ungali unaonekana kupitia kwa vizazi vyao vipatikanavyo pwani ya Kenya na ambavyo vinaona kuwa asili yao ni Oman. Vizazi hivi hata leo humiliki utajiri mwingi na ndio wenye ushawishi mkubwa wa kisiasa katika jamii za pwani ya Kenya.
Hata hivyo, wanahistoria wengi hushikilia kuwa historia ya ukoloni nchini Kenya ilianza wakati Wajerumani walipoanza kutawala mali ya Sultani wa Unguja iliyo pwani mwaka wa 1885, ikifuatwa na kuja kwa kampuni ya Imperial British East Africa Company mwaka wa 1888.

neg:
Sinki
Sinki la bafuni lilianza nchini Marekani mwishoni mwa karne ya 18. Sinki hili lilijumuisha meza ndogo, bakuli na beseni kufuatia mila ya Uingereza. Wakati mwingine meza ilikuwa na shimo ambapo bakuli kubwa liliwekwa, ambalo lilisababisha kutengenezwa kwa sinki kavu. Kutoka mwaka wa 1820 hadi 1900, sinki kavu lilijumuisha kabati ya mbao pamoja na madini ya zinki au risasi ambapo bakuli ya maji ilihifadhiwa.

neg:
Kua
Kua (kutoka Kimalagasy: ) ni ndege wakubwa kiasi wa jenasi "Coua" katika nusufamilia Phaenicophaeinae ya familia Cuculidae. Pengine wanaainishwa katika nusufamilia yao Couinae pamoja na kekeo-ardhi wa Asia ("Carpococcyx"). Jenasi pekee ya Bara la Afrika inayoainishwa katika Phaenicophaeinae ni "Ceuthmochares" (ukiki). Kua ni ndege wa Madagaska wanaofanana na kekeo. Wana mkia mrefu na miguu mirefu. Kidole cha tatu cha miguu yao kinaweza kukabili mbele au nyuma. Rangi kuu ni kijivu na/au buluu na wana ngozi tupu kuzunguka macho yenye rangi buluu. Kua hula mbegu, matunda madogo, wadudu na wanyama wadogo kama mijusi na vigeugeu. Kinyume na kekeo, kua hulijenga tago lao lenyewe. Jike huyataga mayai meupe 1-3 (2 mara nyingi zaidi).

neg:
Homa ya Bonde la Ufa
mizuko ya ugonjwa huu imetokea barani Afrika na Arabia pekee. Mizuko kwa kawaida hutokea katika misimu ya mvua nyingi inayosababisha ongezeko la idadi ya mbu. Ugonjwa huu uliripotiwa mara ya kwanza katika mifugo katika Bonde la Ufa la Kenya miaka ya kwanza ya 1900, navyo virusi vyake vilitambuliwa kwa mara ya kwanza mwaka wa 1931.

neg:
Sukari
Kwa njia hii hamu ya sukari ilikuwa sababu muhimu ya uenezaji wa ukoloni pamoja na biashara ya watumwa.
Hata kama koloni za Hispania, Ureno, Uingereza, Uholanzi, Ufaransa na Denmark zilitengeneza sukari bado ilikuwa ghali kwa watu wa kawaida katika nchi baridi hasa katika nchi zisizokuwa na koloni.
Katika karne ya 18 wanakemia Wajerumani walianza kugundua sukari ndani ya mimea ya nyumbani. Andreas Sigismund Marggraf alitambua sukrosi sawasawa na sukari ya miwa katika mimea mbalimbali ya kienyeji. Mwanafunzi wake Franz Carl Achard aliendelea kufanya majaribio akagundua nafasi kuwba ya bitiruti iliyolimwa kama chakula cha wanyama. Mwaka 1802 aliuza sukari ya kwanza kutoka bitiruti. Kwa kuteua mimea yenye sukari nyingi zaidi alizalisha aina mpya ya bitiruti ya sukari yenye kiwango cha asilimia 16-18 za sukari katika maji yake. Kiwango hiki ni kidogo kulingana na miwa lakini kimetosha kwa utengezeaji wa sukari kwa wingi.

neg:
Kuku Mashuhuri Tanzania
Tanzania ina aina nyingi za kuku wa kigeni nao wamegawanyika katika mafungu makubwa matatu.

neg:
Kuku
Kuku kwa kawaida, hukaa kwenye kiota kwa siku mbili baada ya kuangua mayai yake. Mayai yote ambayo hayakurutubishwa na jogoo, hayataanguliwa. Kuku kisha kusubiri kwa siku kadhaa, hukiacha kiota chake. Kuku huwa mkali sana nyakati hizi, na kuwafunika vifaranga mara nyingi ili kuwapa joto. Huwaongoza kwenye chakula na maji, kuwaita kwenye chakula na mara kadhaa huwalisha moja kwa moja. Hukaa nao kwa wiki kadhaa mpaka wawe wakubwa, na pindi wanapokuwa, hupoteza hamu nao na kuanza kutaga nao.

neg:
Kuwait
Kabla ya kugunduliwa kwa mafuta palikuwa na kilimo kidogo sana, halafu ufugaji na hasa uvuvi baharini.

neg:
Kuku wa Nyama
Kuku hawa wa nyama wakati mwingine hufugwa katika makao ya nyasi kwa kutmbinu mbalimbali inayoitwa pastured kuku, kama ulioendelezwa na Joel Salatin na kukuzwa kwa wazalishaji wa kuku Pastured American Association.

neg:
Kuvu
Kuvu mbalimbali zimetumiwa kwa kutoa madawa ya kutibu magonjwa. Dawa la penicillin linapatikana kutoka kwa kuvu pamoja madawa mengine ya kiuavija (antibiotic). Zinatoa pia madawa ya kuzuia mbu.
Kuvu zinatokea pia kwenye mwili kama magonjwa. Kuvu inaanza kukua kwenye sehemu za ngozi kama mwili unakosa kinga (tiba). Inatokea hasa mguuni na kujulikana kwa jina la nyungunyungu au mamunyumunyu; kama mguu hausafishwi mara kwa mara inaonekana kama vidonda kati ya vidole.

neg:
Milki ya Wamongolia
Milki hii ilianzishwa na Genghis Khan mnamo 1207 BK pale alipoyaleta pamoja makabila ya Mongolia. Akaja kufa mnamo 1227 BK.
Baadaye Kublai Khan akaendeleza kupanua milki hii akakuta Nasaba ya Yuan iliotawaliwa na Wamongolia huko China. Baadaye ikaja kupagalanyika katika milki tofauti, na zote katika hizo ziliangamizwa.

neg:
Zabibu
Kilimo cha zabibu kilianza mahali kunapofahamika sasa kama Uturuki. Hamira, moja ya viumbe wadogo waliofahamika mapema zaidi, hupatikana kiasili kwenye ngozi ya zabibu, na kupelekea kugunduliwa kwa vileo kama vile mvinyo. Kumbukumbu za kihistoria za huko Misri zinaonesha kilimo cha zabibu, na hata zamani ya Ugiriki, Foenesia na Roma pia walilima zabibu kwaajili ya kula na kutengeneza mvinyo. Baadae, kilimo cha zabibu kilisambaa mpaka Ulaya, kaskazini mwa Afrika, na hatimaye mpaka Amerika ya kaskazini.

neg:
Historia ya Kenya
Hii ilifuatwa na ufunguzi wa nyanda kwa Wazungu walowezi mwaka wa 1902. Ujenzi wa reli ulianza mwaka wa 1895 kutoka Mombasa hadi Kisumu katika ziwa Viktoria na ulimalizika mwaka wa 1901. Ujenzi huo uliwezesha wakoloni hao kuingia ndani kabisa mwa Kenya. Hii ilikuwa sehemu ya kwanza ya reli ya Uganda.

neg:
Nyuki-asali
Nyuki-asali hufugwa sana kila mahali duniani lakini wengine wanaishi porini na asali yao hukusanywa kwa kuvunja mizinga yao. Katika Afrika kwa jumla sehemu ya asali bado inatokana na nyuki asali wa porini lakini ufugaji nyuki unaendelea kupanuka.

neg:
Kupro
Mwaka 1878 Uingereza ulianza kutawala Kupro bila kuitenga rasmi na Dola la Waosmani hadi mwaka 1914.

neg:
Tusker (pombe)
"Tusker" ndiyo bidhaa kuu ya East African Breweries iliyo na zaidi ya asilimia 30% ya soko Kenya ya bia ikiuzwa zaidi ya hektolita 700.000 kwa mwaka. Tusker ndiyo bia kubwa katika kundi la makampuni Diageo .. Iliuzwa mara ya kwanza katika mwaka wa 1923, muda mfupi baada ya mwanzilishi wa Kenya Breweries Ltd, George Hurst, aliuawa na tembo wakati wa ajali uwindaji . Ilikuwa mwaka huu kwamba alama ya tembo , iliwekwa katika chupa ya pombe ya Tusker Lager. Msemo "bia Yangu, Nchi Yangu", maana yake "My Beer, My Country" katika kimombo.

neg:
Kuku
Kuku ni mnyama mwenye faida kubwa sana kwa mwanadamu na viumbe vinginevyo: kuku hutaga mayai ambayo hutumika kama chakula kwa wanadamu na viumbe vingine. Watu wengine hukosa faida za wanyama hao kwa sababu hawajui njia sahihi za ufugaji wa kuku.

neg:
Magonjwa ya kuku
Kuku, kama walivyo viumbehai wengine, hupatwa na magonjwa mbalimbali. Kwa kuwa kuku ni mifugo ya binadamu, hivyo ni jukumu la mfugaji kutatua tatizo linapotokea ambalo hujumuisha afya ya mfugo wake - kuku.

neg:
Kuku
Jogoo anapopata chakula huwaita kuku wengine na kuwapa fursa ya kula kwanza. Hufanya hivi kwa kulia kwa mlio wa juu na kuinua chakula na kukiangusha tena mara kadhaa, jogoo hueleza mbele ya temba wake, kwa kumzunguka huku bawa moja likiwa chini na kucheza huku huamsha ubongo wa temba na jogoo huendelea na kazi ya kumzalisha temba huyo.

neg:
Kuku
Katika mazingira asilia kuku huishi miaka 5-11 lakini wale wanaofugwa kwa wingi wanachinjwa baada ya wiki 6-8 kama ni kuku wa nyama na baada ya mwaka mmoja kama ni kuku wa mayai. Kati ya aina zinazofugwa kwa mayai karibu madume wote, yaani nusu ya vifaranga, wanauawa mara moja kwa sababu hawatagi mayai na aina hii haileti nyama ya kutosha.

neg:
Kuku Mashuhuri Tanzania
Kuku wa kisasa wa mayai ukiwafuga kwa umakini na kufuata ushauri wa wataalamu wenye tija wanaleta matokeo mazuri.

neg:
Nguruwe-kaya
Nguruwe wa nyumbani hutambulika kwa jina la kisayansi 'Sus scrofa'. Walianza kufugwa karibu miaka 5,000 mpaka 7,000 iliyopita. Walizaliwa na rangi ya kahawia na kuendelea kuwa wa kijivu. Meno chonge ya juu huwa kama ndovu za kipekee zilizopinda nje na kuelekea juu. Urefu wa nguruwe huweza kufikia milimita 900 – 1800 na uzito wa kg 50 – 350.

neg:
Wagikuyu
Wanajeshi wakikuyu wa King's African Rifles waliorudi nyumbani kutoka Vita Kuu ya Pili ya Dunia (1939-1945) walikuwa wametiwa motisha kupigania uhuru. Wakati huo, mwaka 1944, Harry Thuku alikuwa ameanzisha chama cha kisiasa cha kitaifa, Kenya Afican Study Union (KASU) ambacho kiliendelea kuwa Kenya African Union (KAU). Eliud Mathu, mwanachama wa KAU, alikuwa Mwafrika wa kwanza katika Baraza la Kutunga Sheria (LegCo). Jomo Kenyatta alifanywa mwenyekiti wa KAU mwaka 1947.
Kufikia mwaka 1952, juhudi za KAU kutaka Waafrika watendewe haki kuhusiana na ardhi, hazikuwa zimefaulu. Kwa hivyo, chini ya uongozi wa Jemedari Dedan Kimathi, waasi wa Mau Mau walianza vita dhidi ya wakoloni Waingereza na wasaidizi wao wenyeji. Dedan Kimathi alikamatwa mwaka 1956, kuashiria kushindwa kwa Mau Mau.

neg:
Hifadhi ya Taifa ya Tsavo Magharibi
Wafanyabiashara waswahili walifanya biashara na wenyeji wa Tsavo kwa kuhuza na kununua pembe za ndovu,ngozi za wanyamapori, na pengine watumwa mnamo miaka 700 baada ya kifo cha kristo (na pengine mapema). Hakuna ushahidi wa moja kwa moja ya kuonyesha kwamba waswahili walikuwa wakoloni wa eneo la Tsavo. Badala yake, biashara iliimarishwa kwa kupelekwa kwa bidhaa kwenda na kutoka Pwani ya Swahili kupitia mtandao wa jamii. Biashara ya bidhaa kama vile gamba za kaa na mbanyoa zimepatikana katika maeneo ya akiolojia na zinasemekana kuwa zimekuwa tangu mapema kipindi cha uswahili.

neg:
Uvuvi nchini Angola
Uvuvi nvhini Angola ulikuwa nyanja kuu ya uchumi na iliyoendelea kukua kabla ya Uhuu kutoka kwa Wareno mnamo 1975. katika miaka ya mwanzo ya 1970s, kulikuwa na mashua takribani 700 ya kuvua samaki.
Pato la kila mwaka la samaki lilikuwa zaidi ya tani 300,000. Ikijumuishwa na uvuvi wa kigeni kutoka eneo lililotawaliwa na Ureno la Angola, pato lote lilikuwa zaidi ya tani miliono moja. Namibe|Moçâmedes]] pamoja na Luanda, Benguela na Lobito zilikuwa bandari kuu za uvuvi.

neg:
Ruaruke
Wakazi wa Ruaruke wanajishughulisha zaidi na kilimo pamoja na ufugaji wa kuku wa kienyeji. Mazao yanayolimwa ni ya biashara na chakula. Mazao ya biashara ni korosho, ufuta na mihogo. Mazao ya chakula ni mpunga na mahindi; mihogo hutumika kama zao la chakula na biashara.

neg:
Mtama
Waakiolojia maalumu waitwao wapalaeoethnobotanisti, hutegemea takwimu kama wingi wa nafaka inayopatikana katika maeneo ya akiolojia, hudokeza kwamba kulima mtama kulikuwa kumeendelezwa kuliko mchele, hasa katika kaskazini mwa China na Korea. Ilikuwa mtama, kuliko mchele, uliochukua sehemu muhimu ya chakula katika historia ya Kichina na jamii za Mumun za Kikorea. Mtama aina ya Ufagio wa Mahindi "(Panicum miliaceum)" na mtama aina ya Mkia wa Mbwehailikuwa mazao muhimu mwanzo katika historia ya ki[[Neolithic]] ya [[Uchina.]] Kwa mfano, baadhi ya ushahidi wa mwanzo kabisa katika Uchina kulima mtama ulikutwa katika Cishan (kaskazini) na Hemudu (kusini). Tarehe za Cishan za maganda ya kawaida ya mtama phytoliths na vipengele vya mtama zimetambuliwa kuwa katika miaka 8300-6700 KK, huku ikihifadhiwa mashimoni pamoja na mabaki ya shimo za nyumba, vyungu, na mawe yaliyohusiana na kilimo wa mtama. Ushahidi katika "Cishan" kwa mtama aina ya mkia wa mbweha unaanza karibu 6500 KK. Bakuli iliyohifadhiwa vizuri kwa miaka 4.000 yenye mbegu zilizotengenezwa kutoka mtama wa aina ya mkia wa mbweha na uwele aina ya ufagio wa mahindi ilipatikana katika tovuti ya kiakiolojia ya Lajia katika Uchina.

neg:
Ufugaji wa kuku
1. Kutunza kuku kitaalam kwa urahisi.

neg:
Zulia
Inaaminiwa kuwa mazulia yalianza kutumika karne ya 3 au 2 KK huko Asia ya Magharibi, labda eneo la Bahari ya Kaspi (Irani ya kaskazini) au Miinuko ya Armenia. Zulia zee kabisa duniani ni zulia la Pazyryk ambalo ni la karne ya 5 KK. Zulia hili lilifukuliwa na Sergei Ivanovich Rudenko mwaka wa 1949 kutoka kwenye milima Altai huko Siberia.

neg:
Kuku wa Nyama
Broilers mara nyingi huitwa "Rock-Cornish," akimaanisha antagandet ya aina ya kuku hybrid zinazozalishwa kutoka msalaba wa kiume wa kawaida breasted Cornish mbili Strain na mwanamke wa tall, boned kubwa Strain wa kizungu Plymouth Rock s. jaribio hili la kwanza la zao la kuchanganywa la kunyama kuletwa katika 1930s na akawa dominerande katika miaka ya 1960. Kuchanganya huku kwa awali uzazi, ukuaji polepole, na ugonjwa susceptibility, na kuwa na taratibu za kisasa broilers kuwa tofauti sana kutoka Cornish x Rock hybrid.

neg:
Sufu
Sufu (pia: sufi, tazama pale; kutoka kar. صوف "suf") ni nywele manyoya laini za wanyama mbalimbali kama vile kondoo, mbuzi, ngamia, lama au sungura zinazofaa kusokotwa kuwa uzi ndefu kwa matumizi ya nguo au matandiko na blanketi.
Sufu ilianza kutumiwa kwa nguo tangu miaka 4000 KK na watu wamechagua wanyama wanaofaa na kuwafuga kwa tabia hii. Leo hii kiasi kikubwa kabisa cha sufu kinapatikana kutokana na kondoo. Nchi ya Australia ina kondoo nyingi duniani inazaa asilimia 30 za mahitaji ya sufu duniani.

neg:
Chungwa
Asili yake ni katika Asia ya Kusini-Mashariki ambako lilioteshwa na wakulima.
Kuna aina mbili yanayotofautiana kwa ladha ama chungu au tamu.

neg:
Kamerun
Katika karne za BK Wabantu wenye ujuzi wa kilimo na uhunzi walianza uenezi wao kutoka huko kwenda kutawala maeneo mengi ya Afrika ya Kati, Kusini mwa Afrika na Afrika Mashariki.

neg:
Magonjwa ya kuku
Ugonjwa huu unapomjia kuku kwa nguvu, hufa ghafla. Unapomjia taratibu kuku husinzia na manyoya yake huvurugika. Shingo huinamia nyuma. Upanga na ndevu hupanuka. Kuku huishiwa hamu ya kula chakula, na kuharisha kinyesi cheupe. Baadhi ya kuku huvuta pumzi kwa shida na kutoa sauti ya mkwaruzo. Mfugaji amwarifu bwana mganga wa wanyama aliye karibu naye, na atamshauri dawa za kutumia. Usafi wa nyumba na uwanya wa kuku ndiyo msingi wa kuzuia ugonjwa huu. Kuku walioshikwa na ugonjwa huu watengwe haraka na baadaye wachomwe moto. Kuku wachanjwe dawa mapema kwenye sehemu ambazo ugonjwa huu hutokea mara kwa mara.