query: Je, ni watu gani wanao ishi katika ncha ya kaskazini?

pos:
Bara la Antaktiki
Kwa sababu ya baridi kali katika bara hilo, ni bara pekee ambako binadamu hawaishi kwa namna ya kudumu, isipokuwa kuna watu 5,000, hasa wanasayansi, wanaokaa kwa muda katika vituo vyao.

neg:
Korea Kaskazini
Wakazi karibu wote ni Wakorea asilia, isipokuwa Wachina na Wajapani wachache.

neg:
Wakisii
Wakisi wanajulikana kama mojawapo ya jamii zinazojishughulisha zaidi kenya, waliobarikiwa na mashamba makubwa ya chai, kahawa na mashamba ya ndizi. Hata hivyo, wilaya ya Kisii ina msongamano mkubwa sana wa watu. Ni moja ya maeneo yaliyo na watu wengi sana nchini Kenya (baada ya miji ya Nairobi na Mombasa), na yenye watu wengi zaidi katika maeneo ya mashambani. Pia ina moja ya idadi kubwa zaidi ya uzalishaji nchini kenya(kama inavyothibitishwa na mfululizo wa demographia na utafiti). Idadi ya uzalizashi katika jamii ya makisii ni mojawapo ya za juu zaidi ulimwenguni, (angalia "Kenya Conundrum: A Regional Analysis of Population Growth and Primary Education (Paperback) by Juha I. Uitto [Mwandishi]). " Mambo haya yamefanya wakisii kuwa miongoni mwa jamii zilizoenea zaidi kijiografia katika Afrika Mashariki. Idadi kubwa ya wakisii pia imeenda ugenini kutafuta masomo ma maisha mazuri zaidi.
Wakisii ni baadhi ya Wakenya wengi zaidi kuwakilishwa katika vyuo vikuu vya kigeni (kawaida India na Marekani).
Majina kama Mogeni, Bogonko, Osebe, Bosire, Moseti, Onkoba, Onchiri, Isaboke, Kiberi, mogaka na wengine ni majina ya familia ya kawaida tu kama Smith na Johnson katika tamaduni za Anglo-Saxon. Majina ya kike kama Moraa, Nyanchama, Nyaboke, Kemunto, Kwamboka, Kerebi na mengine pia ya kawaida yaliyopewa wasichana.

neg:
Wakisankasa
Wakisankasa ni kabila dogo la watu wa mkoa wa Arusha na mkoa wa Mara katika Tanzania Kaskazini.

neg:
Homa ya manjano
Karibu bilioni moja ya watu wanaishi katika eneo la dunia mahali ugonjwa huo ni wa kawaida. Inapatikana sana katika maeneo ya tropiki Amerika Kusini na Afrika, lakini si Asia.

neg:
Wahangaza
Wahangaza ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Kagera, hasa kwenye wilaya za Ngara na Biharamulo. Nje na wilaya hizo wanaishi pia sehemu za Kigoma na Karagwe, na nchini Rwanda na Burundi. Lugha yao ni Kihangaza.

neg:
Afrika ya Mashariki
Wakazi wengi wa Afrika ya Mashariki ni wasemaji wa lugha za Kibantu; sehemu ya kaskazini wasemaji wa lugha za Kihamiti ni wengi (Waoromo, Wasomalia). Katika Ethiopia kuna wasemaji wengi wa lugha za Kisemiti.
Nchi mashuhuri zaidi katika sehemu hii ni Kenya, Uganda, Tanzania, Rwanda na Burundi kwa sababu ya kutumia lugha moja katika mawasiliano baina ya wananchi wa sehemu hii, yaani Kiswahili.

neg:
Mbozi
Wakazi ni hasa Wanyiha na Wanyamwanga. Wanyiha ni takriban nusu ya wakazi wa wilaya wakikalia nyanda za juu. Wanyamwanga ni takriban asilimia 30 za wakazi wakikaa kwenye tambarare za nyanda za chini. MAkabila mengine ni pamoja na Wawanda, Wanyakyusa, Wandali, Walambya, Wamalila na Wasafwa. Katika miaka ya nyuma Wamasai na Wasukuma wamehamia wilayani.

neg:
Nusutufe ya kaskazini
Tofauti na nusutufe ya kusini hii kaskazini ya Dunia ina maeneo makubwa zaidi ya nchi kavu; theluthi mbili za nchi kavu za dunia ziko hapa kaskazini. Kwa hiyo pia sehemu kubwa ya binadamu hukaa kwenye nusutufe hii, ni asilimia 90 ya watu wote wanaoishi duniani.

neg:
Afrika Kusini
Binadamu wameishi huko kwa miaka 170,000 mfululizo. Wakazi wa muda mrefu zaidi ni Wakhoikhoi na Wasani, ambao wazagumzumza lugha ya jamii ya Khoi-San.

neg:
Rasi ya Kaskazini
Hata kama Rasi Kaskazini ni jimbo lenye eneo kubwa katika Afrika Kusini ni vilevile jimbo lenye watu wachache. Wastani ni wakazi wawili kwa kilomita ya mraba tu.

neg:
Wamarekani weusi
Wamarekani Weusi ni watu wanaoishi nchini Marekani wakiwa na mababu waliotoka Afrika.

neg:
Mkoa wa Kaskazini-Mashariki (Kenya)
Wakati wa ukoloni eneo hili liliitwa "Northern Frontier District" (Eneo la mpakani wa kaskazini) likitawaliwa pekee na sehemu kubwa ya Kenya. Wakazi walio wengi ni Wasomalia kilugha na kiutamaduni; kuwepo kwao ndani ya Kenya badala ya Somalia ni urithi wa mipaka ya kikoloni. Wengine ni Waborana, Warendille na Waturkana.
Kuna pia makambi makubwa ya wakimbizi Wasomalia hasa karibu na Daadab.

neg:
Ukristo barani Afrika
Siku hizi Wakristo kote duniani huishi pamoja na watu wa dini nyingine. Barani Afrika ni hasa watu kutoka makundi mawili: Waislamu na wafuasi wa dini asilia.

neg:
Mkoa wa Morogoro
Wakazi walio wengi hukalia wilaya za kaskazini. Robo yao huishi katika miji ya mkoa.

neg:
Aktiki
Vikundi vingine vilivyoingia katika nchi za Aktiki ni pamoja na Wasami wa Skandinavia ya kaskazini na watu mbalimbali wa Siberia ya kaskazini ambao waliishi kama wawindaji au wafugaji wa mbawala aktiki.

neg:
Angakaskazi
Angakaskazi (anga ya kaskazini, kwa Kiingereza "northern sky") ni sehemu za anga zinazoonekana kwa mtazamaji kwenye nusutufe ya kaskazini ya Dunia yetu. Ufafanuzi wake ni "sehemu ya anga upande wa kaskazini wa ikweta ya anga".

neg:
Ncha ya kaskazini
Kuna nyota moja iliyopo moja kwa moja juu ya ncha kwa kurefusha mhimili wa dunia. Nchani huonekana juu kabisa na katikati ya anga. Katika nusu ya kaskazini ya dunia nyota hii ineonekana kote ikionyesha upande wa kaskazini wakati wa usiku. Zamani mabaharia waliweza kutumia nyota hii wakitaka kulenga baharini wakati wa usiku. Kwa lugha ya falaki ni α Ursae Minoris kwa sababu ni nyota ya kwanza katika kundinyota ya Ursus Minor (dubu mdogo). Huitwa pia Stella Polaris (Kilatini kwa nyota ya nchani).

neg:
Masama Mashariki
Masama Mashariki ni kata ya Wilaya ya Hai katika Mkoa wa Kilimanjaro, Tanzania. Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 25,723 walioishi humo. Msimbo wa posta ni 25313.

neg:
Wanyasa
Wanyasa ni kabila la watu wanaoishi hasa upande wa kaskazini mashariki wa ziwa Nyasa, kati ya nchi za Malawi, Tanzania na Msumbiji. Pengine wanaitwa pia Wamanda.

neg:
Watu wa Emirati
Wakazi hao wengine wa UAE (83,5%) wanajumuisha wafkuzwa-nchi, asilimia kubwa ikitoka Asia ya Kusini kutoka nchi kama vile Uhindi (1,75 milioni), Pakistan (1,25 milioni) na Bangladesh (500.000). Watu kutoka Jamii zingine, ikiwa ni pamoja na China, Ufilipino, Thailand, Korea, Afghanistan na Iran ni takriban milioni moja. Wafkuzwa-nchi kutoka Ulaya, Australia, Afrika Kaskazini, Afrika na Amerika ni kama watu 500,000.
Sensa ijayo itafanyika katika mwaka 2010.

neg:
Mali
Katika maeneo makubwa ya kaskazini wanaishi makabila ya Waberberi, hasa Mauri na Watuareg ambao ni wahamaji. Ndio 10% ya wakazi wa nchi wakikalia asilimia kubwa za eneo.

neg:
Washeba
Watu wa kabila la Washeba walikuwa ni Waarabu wa Kusini. Na kila kabila katika eneo hili walikuwa na eneo la ufalme wake katika eneo la Yemen ya kale. Jamii ya watu wa Minaeans wakikaa katika eneo la Kaskazini mwa bahari Ya Shamu, na wakati watu wa kabila la Sabeans wakikaa katika upande wa kusini, huku wakiendelea kutanuka kuelekea katika nyanda za juu za bahari.Watu wa jamii ya Qatabanians wakikaa katika upande wa mashariki yao, na jamii ya Hadramites wakikaa upande wao wa Mashariki.

neg:
Wilaya ya Hai
Katika wilaya hiyo wakazi wengi ni Wachaga ambao huzungumza lahaja tofauti, kama Wamachame na Wamasama.

neg:
Khoikhoi
Khoikhoi (kwa lugha yao maana ni "watu watu", "watu halisi") ni wakazi asili wa Kusini mwa Afrika pamoja na Wasan, ambao kwa jumla wanaitwa Khoisan.

neg:
Madhara ya ongezeko la joto duniani
Katika Ulimwengu wa kaskazini, eneo la kaskazini la kana ya Aktiki ambayo ni nyumbani kwa watu 4,000,000 imekuwa na ongezeko la joto la kati ya 1°C na 3°C (1.8°F na 5.4°F) katika kipindi cha miaka 50 iliyopita. Kanada, Alaska na Urusi hivi sasa zinapitia hatua ya uyeyukaji wa mchanga ambao ni kama barafu. Hili linaweza kuharibu mifumo ya kiikolojia na kwa kuongeza shghuli za bacteria katika udongo zinaweza kusababisha maeneo haya kuwa vyanzo vya kaboni badala ya vitumiaji vya kaboni. Utafiti (ulichapishwa katika jarida la "Sayansi") kuhusu mabadiliko katika udongo uliofanywa kuwa kama barafu wa eneo la magharibi la Siberia unaonyesha kwamba inazidi kupungua katika maeneo ya kusini, hivyo kupelekea kwa hasara ya kupotea kwa kariibu 11% ya takriban mito 11,000 ya Siberia tangu mwaka wa 1971. Wakati uo huo, Siberia ya magharibi ipo katika hatua ya kwanza ambapo udongo ulikuwa kama barafu unaunda maziwa mapya, ambayo mwishow yanaanza kupotea kama katika eneo la mashariki. Isitoshe, kuyeyuka kwa udongo ambao umekuwa kama barafu mwishowe kutasababisha kutolewa kwa gesi ya metheni kutoka kwa maeneo majimaji yaliyofanywa kuwa kama mawe na barafu.

neg:
Wakisii
Kisii (hujulikana pia kama Gusii) ni jamii ya Kibantu ambao hukaa katikaWilaya ya Kisii katika Mkoa wa Nyanza, Magharibi mwa Kenya.

neg:
Kisotho-Kaskazini
Kisotho-Kaskazini (pia Kisepedi) ni lugha ya Kibantu hasa nchini Afrika Kusini inayozungumzwa na Wasepedi. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kisotho-Kaskazini nchini Afrika Kusini imehesabiwa kuwa watu zaidi ya milioni nne. Pia kuna wasemaji 11,000 nchini Botswana. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kisotho-Kaskazini iko katika kundi la S30.

neg:
Kijiji
Kiasili idadi kubwa ya wanavijiji ni wakulima na asilimia ya wakazi wanaofanya kazi tofauti ni ndogo. Kihistoria watu wengu duniani waliishi katika vijiji na kujitegemea humo.

neg:
Dalmatia
Wakazi wengi huishi pwani lakini sehemu za bara kuna watu wachache.

neg:
Kichaa cha mbwa
Kichaa cha mbwa husababisha vifo vya watu wapatao 26,000 hadi 55,000 duniani kote kwa mwaka. Zaidi ya 95% ya vifo hivi hutokea katika Asia na Afrika. Kichaa cha mbwa kipo sasa katika nchi zaidi ya 150 na katika mabara yote ila Antaktika. Zaidi ya watu bilioni 3 huishi katika nchi ambapo kichaa cha mbwa hutokea.

neg:
Mashariki ya Kati
Nchi zinazoitwa kwa Kiingereza "Mashariki ya Kati" ziko kwenye eneo la dunia ambako watu na tamaduni za Asia, Afrika na Ulaya hukutana.

neg:
Wamarekani weusi
Siku hizi Wamarekani weusi wengi huishi mijini lakini bado kuna maeneo yenye Wamarekani weusi wengi mashambani kusini mwa nchi.

neg:
Baluchistan
Idadi ya Wabaluchi inakadiriwa kuwa mnamo milioni 10. Wengine huishi nje ya Baluchistan hasa katika miji mikubwa ya nchi zao. Kuna pia Wabaluchi katika Afrika ya Mashariki na mababu zao walichukuliwa kama askari na Sultani wa Zanzibar wakati wa karne ya 19.

neg:
Kitamang ya Mashariki
Kitamang ya Mashariki ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Nepal na Uhindi inayozungumzwa na Watamang. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kitamang ya Mashariki imehesabiwa kuwa watu 1,180,000 nchini Nepal na 17,500 nchini Uhindi. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kitamang ya Mashariki iko katika kundi la Kibodish.

neg:
Wasukuma
Jina "Wasukuma" lina maana ya watu wa Upande wa "Kaskazini", lakini maana hii haiwakilishi maana halisi ambayo watu wengi huitafsiri kwa mfano Wasukuma hutumia alama ya utambulisho (dira) kwa eneo fulani kwa viashirio vya makabila, kwa mfano wa jina kama hili: "Kiya". Hili lina maana ya mashariki ambako ni maawio ya jua. Huu ni utambulisho ambao haukufananishwa ama kuitwa kwa jina la kabila fulani. Mfano mwingine ni upande wa "Dakama" ambapo yatambulisha kama eneo la Unyamwezi lakini zaidi ya mpanuko wake ni upande wa "kusini". Zaidi ya hapo neno hili hutumiwa sana na kabila la Wanyamwezi ili kutambulisha eneo la Wasukuma ambapo Wasukuma nao husema "dakama". Upande mwingine ambao unapewa alama ya utambulisho ni "Ushashi" maana yake ni upande wa kabila la Washashi na neno hili Washashi ni mkusanyiko wa makabila ya mkoa wa mara, japo pia neno hili "shahi" linamaanisha kabila la Wakurya ambalo pia mpanuko wake unakomea hapo, ambapo zaidi ya hapo eneo zima la upande huo unamaanisha upande wa kaskazini. Upande wa mwisho kutambulishwa ni "Ngw’eli", neno hili halikupewa kabila na badala yake linawakilisha upande wa magharibi (dira), ambako ni machweo ya jua. "Wasukuma wenyewe hulirejea jina hili kama "Basuguma" kwa wingi na "Nsuguma" kwa umoja.

neg:
Waturkana
Kusini kwao wanaishi Wapokot (Wapökoot), Warendille na Wasamburu. Lugha ya Waturkana, lugha yenye asili ya Kiniloti cha Mashariki, hujulikana kama Kiturkana; jina lao kwa lugha hii ni "Ng'aturk(w)ana."

neg:
Afrika
Kusini mwa Afrika, Afrika Mashariki na ya Kati watu wengi ni wasemaji wa lugha za Kibantu (kwa mfano Kiswahili). Asili yao ilikuwa pande za kusini za kanda ya Sahel na kutoka kule walienea katika sehemu nyingi za Afrika upande wa kusini kwa Sahara.

neg:
Wanyakyusa
Wanyakyusa (pia huitwa "Wangonde" au "Wasochile") ni kabila la watu wanaoishi kwenye wilaya ya Rungwe katika sehemu za kusini za Mkoa wa Mbeya (Tanzania), kaskazini kwa Ziwa Nyasa.

neg:
Oti
Kihistoria ilikuwa chakula muhimu cha watu wa nchi za kaskazini kwa sababu inavumilia hali ya hewa baridi kiasi na mvua nyingi tofauti na ngano. Waroma waliona Wagermanik wa Kale walikula hasa oti; kwenye kisiwa cha Britania Waskoti hupenda oti lakini Waingereza hulisha nafaka hii kwa wanyama hasa farasi. Kupunguka kwa farasi kama wanyama wa kazi kwenye kilimo kumemaaanisha pia kurudi nyuma kwa kilimo cha oti.

neg:
Kilimba-Mashariki
Kilimba-Mashariki ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Guinea na Sierra Leone inayozungumzwa na Walimba. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kilimba-Mashariki nchini Guinea imehesabiwa kuwa watu 4000. Pia kuna wasemaji 600 nchini Sierra Leone. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kilimba-Mashariki iko katika kundi la Kiatlantiki.

neg:
Kikisi-Kaskazini
Kikisi-Kaskazini ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Guinea na Sierra Leone inayozungumzwa na Wakissi. Lugha nyingine ya Kikisi ni Kikisi-Kusini nchini Liberia. Lugha hizo mbili zisichanganywe na lugha ya Kikisi nchini Tanzania. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kikisi-Kusini nchini Guinea imehesabiwa kuwa watu 287,000. Pia kuna wasemaji 40,000 nchini Sierra Leone. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikisi-Kaskazini iko katika kundi la Kiatlantiki.

neg:
Kipashai ya Kusini-Mashariki
Kipashai ya Kusini-Mashariki ni lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Afghanistan inayozungumzwa na Wapashai. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kipashai ya Kusini-Mashariki imehesabiwa kuwa watu 180,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kipashai ya Kusini-Mashariki iko katika kundi la Kiaryan.

neg:
Elki
Katika Amerika Kaskazini, elki huishi Kanada (mbali na Aktiki), Alaska, Uingereza Mpya, Milima yenye Miamba, Minesota, Peninsula ya Juu ya Michigan na Kijisiwa cha Kifalme cha Ziwa Kubwa. Katika eneo hili kubwa, kuna nususpishi zingi. Katika magharibi ya bara ya Amerika Kaskazini, idadi za elki zinafikia kaskazini mwa Kanada (Kolumbia ya Kibritania na Alberta) na spishi wengine wamepatikana milimani mwa Utah na Kolorado.

neg:
Bara Arabu
Idadi ya wakazi wa nchi hizi saba kwa ujumla inafikia 50,000,000, wakiwemo asilimia 85 wenyeji na asilimia 15 wageni. Wenyeji au wananchi wa nchi hizi aghlabu yake ni Waarabu, lakini pia kuna Waajemi, Mabulushi, Wahindi, Wabangladeshi, Wazungu, Wapakistani, Waafrika na makabila mengineyo.

neg:
Bolivia
Tofauti na nchi nyingine za bara hilo, wakazi asilia (Waindio) ni sehemu kubwa ya wananchi (55%), wakifuatwa na machotara (30%) na watu wenye asili ya Ulaya (15%).

neg:
Aktiki
Nje ya mamalia kuna wadudu wengi wanaotokea kwenye kipindi cha joto pekee. Hao wanalisha pia ndege zinazokuja hapa wakati wa joto kwa kutaga mayai na kuzaa wadogo wao. Ndege wengine wanaokamata samaki huishi kando ya bahari.
Kuna vikundi vya watu ambao wameishi katika mazingira ya Aktiki tangu karne nyingi. Wenyeji wa nchi za Aktiki ni Waeskimo wanaoishi Greenland, Kanada, Alaska na Siberia (Urusi). Kiasili ni wawindaji na wavuvi; walijenga nyumba za barafu wakati wa baridi na hema kwenye kipindi cha joto, lakini siku hizi huishi katika nyumba za kawaida. Kwa usafiri walitumia sleji zilizovutwa na mbwa.

neg:
Waarabu
Leo duniani kuna watu wengi sana wanaojinasibisha na Waarabu wakiwa wanaishi Bara Arabu au Mashariki ya Kati au kwengineko ulimwenguni. Watu hawa ambao wanatafautiana baina yao kirangi na kimaumbile na kisura wote wanadai kuwa ni Waarabu au asli zao ni za Kiarabu. Walakini, ni nani hasa hawa Waarabu na nini asli yao?

neg:
Kicham-Mashariki
Kicham ya Mashariki ni lugha ya Kiaustronesia nchini Vietnam inayozungumzwa na Wacham. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kicham ya Mashariki imehesabiwa kuwa watu 72,900. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kicham ya Mashariki iko katika kundi la Kichamiki.

neg:
Kijiji
Siku hizi kwenye Dunia kwa jumla wanadamu wanaoishi katika miji mikubwa ni wengi kuliko wale wanaoishi bado vjijini.

neg:
Kithai ya Kaskazini-Mashariki
Kithai ya Kaskazini-Mashariki (pia Kiisan) ni lugha ya Kitai-Kadai nchini Uthai inayozungumzwa na Wathai. Mwaka wa 1983 idadi ya wasemaji wa Kithai ya Kaskazini-Mashariki imehesabiwa kuwa watu milioni 15. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kithai ya Kaskazini-Mashariki iko katika kundi la Kitai ya Kusini-Magharibi.

neg:
Wamakua
Wamakua (jina lao pia huandikwa "Wamakhuwa") ni kabila kubwa lenye milioni kadhaa za watu wanaoishi hasa nchini Msumbiji upande wa Kaskazini. Nchini Tanzania kuna Wamakua wanaoishi katika Mkoa wa Mtwara, Wilaya ya Masasi na Wilaya ya Nanyumbu.

neg:
Wakapuchini
Mnamo tarehe 31 Desemba 2011, Wakapuchini duniani walikuwa 10.364, kati yao mapadri 6.968. Wako katika nchi 106: Afrika 1321; Amerika ya Kilatini 1720; Amerika ya Kaskazini 662; Asia-Oceania 2283; Ulaya 4378.

neg:
Nta ya sikio
Kuna aina mbili tofauti ya kigenetic ambayo huaamua aina ya nta ya sikio, aina ya majimaji ambayo inatawala na aina kavu ambayo imefichwa. . Asia ya Mashariki na Wenyeji Wamarekani wana uwezekano wa kuwa na aina kavu ya nta ya sikio (kijivu na flaky), ambapo Caucasian na {3 waafrika} wanakuwa na aina ya majimaji (asali-kahawia,weusi-kahawia na unyevu). [12] aina ya serumeni imetumiwa na wataalamu wa wadudu kufuatilia njia za wanadamu wanao hamahama,kama zile za waInuit. Kuwepo kwa aina ya majimaji ya nta ya sikio kumesababishwa na kuwepo kwa kiasi kikubwa cha mafuta na chembechembe zenye rangi za kiasili (50% mafuta) katika Dutu kuliko ile aina kavu (30% mafuta).

neg:
Sudan
Majimbo ya Kaskazini hasa ndio makubwa nchini Sudan, na pia miji mikubwa iko katika majimbo haya. Zaidi ya milioni 22 wanaoishi katika majimbo haya ni Waislamu-Waarabu na wanaongea Kiarabu, lakini wengi pia huongea lugha 70 za kikabila hasa Kinubi, Kibeja, Kifur, Kinuban, Kiingessana, kwa kikundi hiki kuna wale wavutia zaidi kama: Wa-Kababish kutoka kaskazini Kordofan, watu hawa wanaofuga ngamia; Ga’alin (الجعلين), Rubatab (الرباطاب), Manasir (المناصير) and Shaiqiyah (الشايقيّة); makabila ambao kikao chao ni karibu na mito ni kama Baggara wa Kurdufan na Darfur; Wakiham Beja eneo ya bahari ya Shamu na Wanubi wa kaskazini Nile, ambao wengine wamehamishwa karibu na mto Atbara. Eneo la Shokrya kwa Wa-butana, Wa-bataheen wamepakana na Waga’alin na Washorya, upande wa kusini-magharibi eneo ya Butana. Pia kuna Warufaa, Wahalaween na makabila mengine mingi eneo la Gazeera na kwa ufuo wa Bluu Nile na eneo ya Dindir. Hata Wanubi kusini mwa eneo la Kurdufan na Wafur upande wa magharibi.

neg:
Waberberi
Waberberi ni wakazi asilia wa Afrika ya Kaskazini kuanzia Moroko hadi Misri na nchi za Sahara. Wenyewe wanajiita Amazigh (au: Imazighen) yaani "watu huru".

neg:
Kijerumani
Vikundi vidogo vya watu waliohamia katika karne za 19 na 20 wanaoendelea kutumia Kijerumani wako katika Amerika ya Kaskazini (Marekani, Kanada), Amerika Kusini (Brazil, Chile) na Afrika (hasa Namibia na Afrika Kusini).

neg:
Jumuiya ya Madola
Leo zipatao asilimia 30 ya watu wote duniani (watu 1,800,000) huishi katika nchi wanachama za Jumuiya ya Madola. Nchi za jumuiya hii wenye wakazi wengi ni hasa Uhindi, Pakistan, Bangladesh na Nigeria. Kuna pia nchi ndogo sana kama Tuvalu yenye wakazi 11,000 pekee.

neg:
Kitujia cha Kaskazini
Kitujia ya Kaskazini ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Watujia. Ingawa kuna Watujia zaidi ya watu milioni nane (sensa ya mwaka wa 2000), mwaka wa 2005 idadi ya wasemaji wa Kitujia ya Kaskazini imehesabiwa kuwa watu 70,000, yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kwa jumla Watujia huongea Kichina ya Mandarin kama lugha yao ya kwanza badala ya Kitujia ya Kaskazini au ya Kusini. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kitujia ya Kaskazini iko katika kundi lake lenyewe la Kitujia.

neg:
Honduras
Wakazi walio wengi kabisa (90%) ni machotara hasa wenye asili ya mchanganyiko wa Waindio na Wazungu. Hao ndio asilimia 90 ya wakazi wote. Katika misitu ya milimani kuna bado vikundi vya wenyeji asilia (Wahindi wekundu, 7%). Wengine ni wa asili ya Afrika (2%) au ya Ulaya (1%) wasiochanganyika sana na wengine. Kwenye pwani ya kaskazini kuna makazi ya Wagarifuna ambao wana utamaduni wa mchanganyiko wa Wahindi wekundu na Waafrika.

neg:
Sklerosisi ya sehemu nyingi
Sklerosisi ya sehemu nyingi hutokea sana kwa watu wanaoishi mbali na ikweta, ingawa si wote. Wasiohusishwa ni jamii zilizo na hatari ya chini zilizo mbali na ikweta kama vile Wasami, Waindio, Wautteriti wa Kanada, Wamaori wa New Zealand, na Wainuti wa Canada,na vile vile jamii zilizo na hatari kubwa karibu na ikweta kama vile Wasadini, Wapalestina na Wapasi.Kisababishi cha mtindo huu wa kijiografia si dhahiri. Ingawa mwinamo wa athari ya ugonjwa huu wa kaskazini-kusini unapungua, bado upo.

neg:
Sokwe (Hominidae)
Masokwe wasiokuwa wanadamu wanaishi katika maeneo ya tropiki ya Afrika (masokwe mtu na ngagi) na Asia (orangutanu). Wote ni wakazi wa misitu ila tu masokwe mtu wanaoingia pia kwenye mbuga au savana. Wanadamu wanaishi duniani kote kwa kubadili mazingira yao, kuvaa nguo na kujenga majumba yanayowalinda kutoka joto kali ama baridi.

neg:
Monsuni
Tangu milenia watu walioishi kando ya Bahari Hindi walitumia upepo wa monsuni kwa safari zao. Monsuni ya kusini -iliyoitwa "kusi" au "upepo wa kusi" na Waswahili- iliwawezesha watu wa pwani kufanya safari ndefu sana za kuvuka bahari kati ya Uhindi, Bara Arabu na Afrika ya Mashariki kwenda upande mmoja hata kwa jahazi nyepesi sana, na badiliko la mwendo wa monsuni liliwawezesha kurudi tena majira yaliyofuata.

neg:
Kaa (mnyama)
Kiasi cha spishi 850  za kaa wanaishi kwe maji baridi, au nchi kavu na majini na wanapatikana maeneo mbalimbali hasa maeneo ya kitropiki na nusu tropiki, walionekana kuwa wanauhusiano na wanaunda familia iliyokubwa na karibu sana, lakini sasa inaaminika wanaunda makundi makubwa tofauti mawili, wale wa Dunia Mpya na Dunia ya Kale.

neg:
Kimiao cha Mashan ya Kaskazini
Kimashan ya Kaskazini ni lugha ya Kihmong-Mien nchini Uchina inayozungumzwa na Wamiao. Mwaka wa 1995 idadi ya wasemaji wa Kimashan ya Kaskazini imehesabiwa kuwa watu 35,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kimashan ya Kaskazini iko katika kundi la Kihmongiki.

neg:
Dola la Rakhaing
Wakazi wa Rakhaing ni kutoka vikndi viwili hasa. Warakhaing wako wengi katika kusini. Katika kaskazini karibu na mpaka wa Bangladesh na kwenye pwani wakazi wengi ni Rohingya. Kuna pia makabila madogomadogo hasa mlimani wa nasaba na lugha tofauti.

neg:
Washirazi
Washirazi (pia "Wambwera") ni kabila la watu wa visiwa vya Bahari Hindi, hasa vile vya Zanzibar na Komoro.

neg:
Burkina Faso
Kabila kubwa nchini ni la Wamossi (karibu nusu ya wananchi wote) wakikaa karibu na Wagadugu. La pili ni la Wabobo hasa katika eneo la Bobo-Dioulasso. Kanda la Sahel katika kaskazini wako Wafula.

neg:
Wamachinga
Wamachinga ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Lindi, wilaya za Kilwa na Lindi.

neg:
Jumuiya ya Afrika Mashariki
Eneo la Afrika Mashariki ni kituo kizuri kiuchumi huku likikadiriwa kuwa na wakazi zaidi ya milioni 150. Inakadiriwa kuwa asilimia 10 ya wakazi wa Afrika Mashariki - milioni 15 - huutumia Mtandao.

neg:
Sokwe Mtu wa Kawaida
Sokwe Mtu wa Kawaida ("Pan troglodytes") ni jina la nyani wakubwa wa familia Hominidae wanaofanana sana na binadamu. Sokwe Mtu wa Kawaida wanaishi katika maeneo ya tropiki ya Afrika.

neg:
Sokwe Mtu
Masokwe mtu ni wanyama wakubwa wa jenasi "Pan" katika familia Hominidae (masokwe wakubwa). Masokwe hawa wanaishi katika maeneo ya tropiki ya Afrika.

neg:
Ncha ya kaskazini
Ncha ya kaskazini ya kijiografia iko katikati ya Bahari ya Aktiki. Ni mahali ambako mhimili wa kuzunguka kwa dunia unagusa uso wa dunia. Mahali hapa papo kwa anwani ya kijiografia ya 90°S na 0°W. Mtu anayesimama hapa anatazama upande wa kusini kwa namna yoyote hata akijizungusha.

neg:
Ncha ya kaskazini
Nchani bahari ina kina cha mita 4,087 m. Uso wa bahari umefunikwa hapa na ganda la barafu lenya unene wa mita 3-4. Sakafu ya bahari nchani ulifikiwa mara ya kwanza mwaka 2007 na msafara wa kisayansi wa Urusi kwa kutumia nyambizi.
Mazingira ya ncha ni baridi sana. Eneo lake lenyewe hakuna wakazi wa kudumu watu wa karibu ni Waeskimo wa Greenland na wakazi wa Siberia ya kaskazini (Urusi) pamoja na wanasayansi kwenye vituo vya utafiti.

neg:
Wasangu (Tanzania)
Jamii zinazoishi katika bonde la Usangu ni Wasangu ambao ni wenyeji wa mbugaza Usangu Wanyakyusa ambao wamehamia mbuga za Usangu toka Rungwe kuja kulima mashamba ya mpunga na mimea mingine; Wabena ambao wamehamia mbuga hizo toka Wilaya ya Njombe na hushughulika zaidi na kilimo cha mpunga na mazao mengineyo. Wakinga toka Wilaya ya Njombe, nao hujishughulisha sana na biashara — hasa biashara ya samaki; Wahehe toka Wilaya ya Iringa — hujishughulisha na kilimo pamoja na ufugaji; Wahehe wanafanana sana na Wasangu katika mila na desturi; Wamasai na Wasukuma, ambao hasa walianza kuhamia katika mbuga za Usangu tangu mwaka1973, mwezi Septemba. Jamii hizi mbili zimehamia mbugaza Usangu juzi juzi tu, lakini jamii zingine zilihamia mbuga za Usangu miaka mingi kidogo iliyokwisha pita. Wamasai hujishughulisha
zaidi na ufugaji na Wasukuma hujishughulisha na mambo yote mawili, ufugaji na ukulima. Jamii nyingine ambayo imekaa sana katika bonde la Usangu ni jamii ya Wabaluchi ambao wanaitwa kama "Maburushi".

neg:
Longyearbyen
Longyearbyen ni kati ya makazi ya kibinadamu ya kaskazini kabisa duniani. Kwa jumla kuna wakazi 1,800 wengi wao Wanorwei na wengine Warusi.

neg:
Panya (Rattus)
Wengi wa panya huishi kwenye jamii ya watu. Huwa husababisha upungufu na chakula kwenye nchi zinazoendelea. Hata hivyo panya wasumbufu katika kundi hili ni wachache sana huku wengi wao wanaishi visiwani na wamekuwa hatarini kutokana na kuharibika kwa makazi yao.

neg:
Kaskazini
Kaskazini kawaida huwa juu zaidi kwenye ramani. Kanada ipo kaskazini mwa nchi ya Marekani, Venezuela ipo kaskazini mwa nchi ya Brazil, na Urusi ipo kaskazini mwa nchi ya India. Ncha ya kaskazini ni kaskazini ya mbali unayoweza kwenda.

neg:
Solistasi
Watu wanaoishi sehemu za jirani na ikweta huwa hawatambui tofauti kati ya muda wa mchana na usiku, ila kadri wanavyoishi mbali zaidi upande wa kusini au kaskazini wa ikweta, tofauti huwa kubwa zaidi.

neg:
Wasamburu
Wanaishi kaskazini ya ikweta katika kaunti ya Samburu, eneo la kilomita za mraba 21,000 (maili za mraba 8,000). Ardhi yao ni ya pekee na ni rembo. Kabla na miaka michache baada ya uhuru wa Kenya eneo hili lilikuwa linajulikana kama Northern Frontier District (NFD). Wilaya ya Samburu wakati moja ilikuwa sehemu kubwa ya NFD. Ni viongozi wa serikali tu ambao waliruhusiwa kuingia na ilikuwa imefungiwa kwa wageni wote wenye ukoo wa Kizungu na ukoo wa Kiafrika. Kibali maalumu kilichotolewa na utawala kilihitajika kuonyeshwa ili kuingia katika sehemu ya NFD. Hata leo sehemu hiyo bado ni eneo la mashambani. Kuna pia Hifadhi ya wanyama katika eneo hilo, Hifadhi ya Taifa ya Samburu.

neg:
Tondi
Tondi wanaoishi baharini wanatokea Bahari ya Hindi kutoka pwani ya Afrika ya Mashariki mpaka Australia, Japani na Fiji katika Bahari ya Pasifiki. Takriban nusu ya spishi zote hutokea maji baridi katika Australia na Nyugini.

neg:
Ncha ya kaskazini
Ncha ya kaskazini ni mahali pa kaskazini kabisa duniani. Neno hili hutaja ama

neg:
Bahari ya Mashariki ya Siberia
Wakazi asilia walikuwa makabila ya kienyeji wawindaji, wavuvi na wafugaji wa reindeer. Leo hii walio wengi ni Warusi. Kazi yao inapatikana hasa katika migodi na kama mabaharia. Mji mkubwa ni bandari la Pevek ambayo ni mji kaskazini zaidi ya Urusi bara mwenye wakazi 4,721.

neg:
Elki
Elki (kutoka Kiing.: "elk", Kisayansi: "Alces alces") ni spishi kubwa katika familia Cervidae. Elki wanajulikana kwa kichwa chake kikubwa na pembe-tawi zake zinazogawanyika kama vidole vya kiganja; spishi nyingine za familia hii huwa na pembe-tawi zinazogawanyika katika matawi. Kwa kawaida elki huishi misituni mwa kaskazini na misitu yenye miti ya kupukutika majani yake ya Nusudunia ya Kaskazini katika hali za nchi za wastani hadi maeneo ya chini ya Aktiki. Kutokana na uwindaji, elki wana makazi madogo zaidi. Sasa elki wengi wanapatikana Kanada, Alaska, Skandinavia na Urusi. Wao hula mimea ya ardhini na majini. Wanyama ambao huwinda elki ni mbwa-mwitu, dubu na binadamu. Tofauti na spishi zingine za kulungu, elki ni wanyama pweke na huwa hawaishi na kundi la elki wengine. Ingawa elki kwa kawaida hutembea polepole, wakasirishwapo elki waweza kuwa mkali na kusonga haraka. Wakati wa demani iliye majira yao ya kupandana, madume wa spishi hupigana na madume wengine na kumshindania jike.

neg:
Waswahili
Waswahili ni jina la kutaja wakazi wa miji ya pwani ya Bahari Hindi katika Afrika ya Mashariki, hasa Tanzania na Kenya, ambao ni wasemaji asili wa lugha ya Kiswahili kama lugha ya kwanza.

neg:
Wahausa
Wahausa ni watu wa Afrika wanaoishi Afrika Magharibi.

neg:
Madhara ya ongezeko la joto duniani
Kwa sababu za kihistoria zinazohusiana na biashara, miji mikubwa zaidi Duniani na yenye utajiri mwingi inapatikana katika pwani. Katika nchi zinazoendelea, watu masikini zaidi huishi katika maeneo tambarare yanayofurika, kwa sababu ndiyo nafasi pekee inayopatikana, au ardhi ya kilimo yenye rutuba.Mkazi haya mara nyingi hukosa miundombinu kama vile daiki na mifumo ya kuonya mapema. Jamii masikini zaidi pia hukosa bima, akiba au mkopo wa karibu unaohitajika kujiokoa kutokana na majanga. Huku hali ya anga ikibadilika katika siku za usoni, kuna uwezekano kuwa maeneo ya pwani yenye watu wengi katika kila eneo mraba yatakumbwa na ongezeko la hatari ya kupanda kwa kiwango cha maji baharini na uharibifu kwa sababu ya matuki ya hali mbaya zaidi ya hewa. Kutokana na tofauti katika uwezo wa kukabiliana na mabadiliko haya, maeneo ya pwani katika nchi zinazoendelea yatakumbwa na ugumu zaidi wa kuliko pwani za nchi zilizoendelea. Utafiti wa mwaka wa 2006 uliofanywa na Nicholls na Tol unatilia maanani madhara yanayotokana na kupanda kwa kiwango cha maji baharini:

neg:
Ncha ya kaskazini
Ncha sumaku hutembeatembea kama mwenzake huko kusini. Kwa sasa iko kati ya visiwa vya Kanada na ncha ya kijiografia. lakini iko mahali tofauti kila mwaka.

neg:
Kulungu Aktiki
Uwindaji wa kulungu aktiki wa mwitu na uchungaji wa kulungu aktiki wafugwao kwa nusu (ili kupata nyama, ngozi, pembeshada na maziwa) ni muhimu kwa watu wa Aktiki na maeneo ya chini ya Aktiki kama Waeskimo. Hata nje ya makazi yake, kulungu aktiki anajulikana sana kutokana na Baba Krismasi ambaye sleji yake inayokokotwa na kulungu aktiki wanaoruka angani. Katika Ulapi, kulungu aktiki kokota pulka (aina ya sleji ya Kilapi).Kulungu aktiki huishi kaskazini mwa Holaktiki wakipatikana tundra na taiga (msitu wa kaskazini). Kwa asili, kulungu aktiki walipatikana Skandinavia, Ulaya wa Mashariki, Grinlandi, Urusi, Mongolia na Uchina wa kaskazini. Katika Amerika Kaskazini, walipatikana Kanada, Alaska (Marekani), na pia kutoka kaskazini mwa Washington hadi Maine. Karne ya 19, bado walipatikana Idaho. Hata nyakati za kihistoria, waliishi Ayalandi. Wakati wa mwisho wa enzi ya Pleistosini, kulungu aktiki walipatikana hadi umbali wa Nevada na Tenesii katika Amerika Kaskazini na Uhispania katika Ulaya. Sasa kulungu aktiki wa mwitu wametoweka maeneo mengi kati ya eneo hili la kihistoria, hasa sehemu za kusini ambapo walitoweka kabisa. Idadi kubwa ya kulungu aktiki wa mwitu bado hupatikana Unorwe, Ufini, Siberia, Grinlandi, Alaska na Kanada.

neg:
Tanna
Wakazi wote ni wa asili ya Melanesia na hata kama kisiwa ni kidogo kuna lugha tofauti, zikiwa pamoja na Kitanna-Kaskazini na Kitanna-Kusini-Magharibi.

neg:
Mkoa wa Sistan na Baluchistan
Wakazi walio wengi sana ni Wabaluchi ambao ni jamii kubwa yenye lugha ya pamoja wanaokalia sehemu za Uajemi mashariki, Afghanistan kusini na kusini-magharibi ya Pakistan.

neg:
Wasangu (Tanzania)
Wasangu ni watu ambao wanahusiana na jamii za Kihehe, Kisafwa, Kibena, Kinyakyusa na kidogo jamii ya Kingoni. Jamii zote hizi, isipokuwa Wangoni, ni jirani za Wasangu, na kwa jumla Wasangu walikuwa watu ambao walijulikana sana katika nyanda za juu za Kusini katika karne ya 18 na karne ya 19. Hali kadhalika walikuwa ni jamii iliyokuwa na nguvu nyingi sana ya utawala na kivita. Hawa watu walikuwa wanaishi sehemu ya llamba iliyo karibu maili 60 Kaskazini ya Utengule kabla ya kuja Waarabu na Wajerumani, na kila mahali walipofanya maskani yao walipaita "Utengule", mahali pa amani.

neg:
Wakisii
Waabagusii pamoja na makundi mengine ya kibantu wanaaminika kuwa na asili ya Kongo (inayojulikana sasa kama Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo). Kuhama kwao kunaaminika kuwa kulitokana na wakazi zaidi, uhaba wa chakula, migogoro kati yao na udongo uliopoteza uzuri wake kwa ajili ya kilimo. Wabantu walipokuwa wakitoka Kongo, wao waligawanyika katika makundi mbalimbali na wakisii waliishia kuishi katika Mkoa wa Nyanza karibu na Ziwa Victoria.

neg:
Kimuji cha Kaskazini
Kimuji ya Kaskazini ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Wayi. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kimuji ya Kaskazini imehesabiwa kuwa watu 9000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kimuji ya Kaskazini iko katika kundi la Kingwi.

neg:
Ncha ya kusini
Duniani iko kinyume cha ncha ya kaskazini.

neg:
Kipashai ya Kaskazini-Mashariki
Kipashai ya Kaskazini-Mashariki ni lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Afghanistan inayozungumzwa na Wapashai. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kipashai ya Kaskazini-Mashariki imehesabiwa kuwa watu 54,400. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kipashai ya Kaskazini-Mashariki iko katika kundi la Kiaryan.

neg:
Korea Kaskazini
Korea ya Kaskazini (jina rasmi: Jamhuri ya Kidemokrasia ya Watu wa Korea) ni nchi ya Asia ya Mashariki iliyoko kwenye nusu ya kaskazini ya rasi ya Korea.

neg:
Wamandinka
Wamandinka (pia wanajulikana kama Mandenka, Mandinko, Mandingo, Manding au Malinke) ni jina la kabila kubwa huko Afrika ya Magharibi. Wanakadiriwa kufikia milioni kumi na moja (makundi mengine makubwa ya kikabila katika eneo hilo ambao hawahusiani ni pamoja na Wafula, Wahausa na Wasonghai). Wamandinka ni kizazi cha Dola la Mali, ambao walitamba sana wakati wa utawala wa mfalme wa Kimandinka Sundiata Keita.

neg:
Guam
Kwa sasa 37.1% ya wakazi wote (159,358) ni Wachamoru, wakifuatwa na Wafilipino (26.3%). Wachamoru wengi zaidi wanaishi Marekani bara.

neg:
Ncha ya kaskazini
Kufuatana na kupanda kwa halijoto duniani barafu nchani imeanza kuyeyuka. Wataalamu wengine huamini ya kwamba kuna uwezekano itapotea kabisa katika karne ijayo.
Ncha ya kuzunkuka dunia si sawa na ncha sumaku yaani mahali panapoonyeshwa na sumaku za dira dunia. Hapa ni kitovu cha kaskazini cha ugasumaku wa dunia.

neg:
Kiazeri ya Kaskazini
Kiazeri za Kaskazini ni lugha ya Kiturki nchini Azerbaijan, Urusi, Georgia na Armenia inayozungumzwa na Waazeri. Ni lugha rasmi nchini Azerbaijan. Ni lugha tofauti na Kiazeri ya Kusini nchini Uajemi. Hata hivyo wengine huangalia hizo lugha mbili kuwa lugha moja tu, yaani Kiazeri. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kiazeri ya Kaskazini nchini Azerbaijan imehesabiwa kuwa watu milioni nane na robo. Pia kuna wasemaji 473,000 nchini Urusi (2010), 360,000 nchini Georgia (2007) na 161,000 nchini Armenia (1993). Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiazeri za Kaskazini iko katika kundi la Kiturki ya Kusini.


query: Je,mlima mkubwa zaidi nchini Tanzania ni ipi?

pos:
Orodha ya milima mirefu duniani
Kwa kutumia marejeo hayo Mlima Everest una nafasi ya sita tu kati ya milima ya Dunia, ilhali milima kadhaa iliyopo karibu na ikweta inasogea mbele, kama milima katika Andes na mlima Kilimanjaro nchini Tanzania.

neg:
Mlima Kerimassi
Mlima Kerimassi ni mlima wa volkeno nchini Tanzania.

neg:
Tanna
Sehemu ya juu zaidi ni mlima Tukosmera wenye kimo cha mita 1,084. Mlima Yasur ni volkeno hai kisiwani.

neg:
Orodha ya milima mirefu duniani
Kwa kutumia kitovu cha Dunia kama marejeo, yaani umbali kati ya nukta ya kitovu cha Dunia na kilele cha mlima, matokeo ni tofauti. Hapo mlima Chimborazo nchini Ekwador inafikia umbali wa kilomita 6,384.557 ikizidi Everest yenye km 6,382.414 kwa kilomita mbili.

neg:
Mlima Lugoro
Mlima Lugoro ni jina la mlima ulioko katika Mkoa wa Morogoro nchini Tanzania.

neg:
Mlima Chambolo
Mlima Chambolo ni kati ya milima ya Usambara iliyoko katika Mkoa wa Tanga nchini Tanzania.

neg:
Mlima Matundsi
Mlima Matundsi ni kati ya milima ya Usambara iliyoko katika Mkoa wa Tanga nchini Tanzania.

neg:
Mlima Loleza
Mlima Loleza ni jina la mlima mmojawapo wa milima ya Mbeya, katika Mkoa wa Mbeya kusini mwa Tanzania.

neg:
Mlima Giyeda Mara
Mlima Giyeda Mara ni kati ya milima ya Usambara iliyoko katika Mkoa wa Manyara nchini Tanzania.

neg:
Mlima Hassama
Mlima Hassama iko katika Mkoa wa Manyara nchini Tanzania.

neg:
Mlima Singiri
Mlima Singiri ni kati ya milima iliyoko katika Mkoa wa Singida nchini Tanzania.

neg:
Mlima Kasoze
Mlima Kasoze ni kati ya milima iliyoko katika Mkoa wa Shinyanga nchini Tanzania.

neg:
Mlima Mzinga
Mlima Mzinga ni kati ya milima ya Usambara iliyoko katika Mkoa wa Tanga nchini Tanzania.

neg:
Mlima Shetuta
Mlima Shetuta ni kati ya milima iliyoko katika Mkoa wa Kilimanjaro nchini Tanzania.

neg:
Orodha ya milima
Mlima Everest ndio mlima mrefu zaidi duniani, lakini si wenye kilele cha mbali zaidi kutoka katikati mwa dunia, kwa sababu ya kujikunja kwa Ikweta.

neg:
Mirihi
Katika kizio cha kusini ndipo milima mikubwa inayojulikana ulimwenguni hadi leo. Mlima mkubwa kabisa, wenye kimo cha km 26 (zaidi ya mara nne urefu wa Kilimanjaro), ndio Olympus Mons (Mlima wa Olimpiki), volkeno , ambayo ni kubwa kuliko zote za mfumo wa jua. Mazingira yake mengine yenye milima mikubwa huitwa Tharsis kuna pia volkeno.

neg:
Mlima Mzogoti
Mlima Mzogoti ni kati ya milima ya Usambara iliyoko katika Mkoa wa Tanga nchini Tanzania.

neg:
Safu ya Ruwenzori
Baada ya Kilimanjaro na mlima Kenya, Ruwenzori ni mlima mkubwa wa tatu barani Afrika. Pamoja na hiyo miwili ndiyo milima pekee yenye barafuto za kudumu kwenye bara hilo.

neg:
Ngozi (mlima)
Mlima Ngozi ni volkeno bwete katika safu ya milima ya Uporoto iliyopo kati ya miji ya Mbeya na Tukuyu nchini Tanzania.

neg:
Mlima Mueza
Mlima Mueza ni jina la mlima ulioko katika Mkoa wa Njombe nchini Tanzania.

neg:
Ololmoti
Ololmoti ni mlima wa volkeno nchini Tanzania.

neg:
Mlima Maguge
Mlima Maguge ni jina la mlima ulioko katika Mkoa wa Simiyu nchini Tanzania.

neg:
Mlima Kibiti
Mlima Kibiti unapatikana katika mkoa wa Pwani, mashariki mwa Tanzania.

neg:
Mlima Sipila
Mlima Sipila ni kati ya milima iliyoko katika Mkoa wa Kigoma nchini Tanzania.

neg:
Mlima Iputa
Mlima Iputa ndio mrefu zaidi kati ya milima ya Rubeho iliyoko katika Mkoa wa Morogoro na Mkoa wa Dodoma nchini Tanzania.

neg:
Mlima Makungwini Mashariki
Mlima Makungwini Mashariki ni jina la mlima ulioko katika Mkoa wa Kilimanjaro nchini Tanzania.

neg:
Mlima Lugaba
Mlima Lugaba ni kati ya milima iliyoko katika Mkoa wa Kigoma nchini Tanzania.

neg:
Mlima Chaufu
Mlima Chaufu unapatikana katika Mkoa wa Iringa nchini Tanzania.

neg:
Mlima Bukulu
Mlima Bukulu ni kati ya milima iliyoko katika Mkoa wa Shinyanga nchini Tanzania.

neg:
Mlima Longosa
Mlima Longosa ni jina la mlima ulioko katika Mkoa wa Mara nchini Tanzania.

neg:
Jiografia ya Kenya
Eneo hili la milima ndilo la juu zaidi nchini Kenya (na la pili kwa urefu barani Afrika): Mlima Kenya, unaofikia urefu wa mita 5,199 (futi 17,0570) na ni eneo lenye mito ya barafu. Ng'ambo ya mpaka wa Tanzania Mlima Kilimanjaro () huweza kuonekana upande wa kusini.

neg:
Nepal
Mlima Everest ambao ni mlima mkubwa kuliko yote duniani uko Nepal.

neg:
Mlima Lutundwe
Mlima Lutundwe ni jina la mlima ulioko katika Mkoa wa Iringa nchini Tanzania.

neg:
Mlima Mtingire
Mlima Mtingire ni mmoja katika Milima ya Uluguru, safu ya milima katika Tanzania mashariki, km 200 hivi kutoka Bahari ya Hindi. Ni sehemu ya Milima ya Tao la Mashariki (pamoja na Milima ya Taita nchini Kenya, Milima ya Upare, Milima ya Usambara, Milima ya Unguu, Milima ya Rubeho, Milima ya Ukaguru, Milima ya Udzungwa, Milima ya Uvidunda na Milima ya Mahenge).

neg:
Mlima Nengoma
Mlima Nengoma ni kati ya milima ya Usambara iliyoko katika Mkoa wa Tanga nchini Tanzania.

neg:
Mlima Gabusange
Mlima Gabusange ni jina la mlima ulioko katika Mkoa wa Simiyu nchini Tanzania.

neg:
Mlima Makanja
Mlima Makanja ni kati ya milima ya Usambara iliyoko katika Mkoa wa Tanga nchini Tanzania.

neg:
Mlima Great Domberg
Mlima Great Domberg unapatikana katika mkoa wa Arusha, kaskazini mwa Tanzania.

neg:
Mlima Ngera
Mlima Ngera ni jina la mlima ulioko katika Mkoa wa Simiyu nchini Tanzania.

neg:
Hifadhi ya Mlima Kilimanjaro
Hifadhi ya Mlima Kilimanjaro ni hifadhi ya taifa nchini Tanzania, lakini ni maarufu duniani kutokana na mandhari nzuri ya Mlima Kilimanjaro ambao ni mlima mrefu kuliko yote barani Afrika na unapatikana katika nchi ya Tanzania.

neg:
Mlima Kama
Mlima Kama ni kati ya milima ya Usambara iliyoko katika Mkoa wa Manyara nchini Tanzania.

neg:
Kenya
Eneo hili la milima ndilo la juu zaidi nchini Kenya (na la pili kwa urefu barani Afrika): Mlima Kenya, unaofikia urefu wa mita 5,199 (futi 17,0570) na ni eneo lenye mito ya barafu. Mlima Kilimanjaro () huweza kuonekana upande wa kusini, ng'ambo ya mpaka wa Kenya na Tanzania .

neg:
Ketumbaine
Ketumbaine ni mlima wa volkeno nchini Tanzania.

neg:
Mlima Msinga
Mlima Msinga ni jina la mlima ulioko katika Mkoa wa Rukwa nchini Tanzania.

neg:
Mlima Mkululu
Mlima Mkululu unapatikana katika Mkoa wa Iringa nchini Tanzania.

neg:
Mlima Idunda
Mlima Idunda ni jina la mlima ulioko katika Mkoa wa Morogoro nchini Tanzania.

neg:
Vivutio vya Tanzania
Vivutio vya Tanzania ni vingi sana, kama vile milima (kwa mfano mlima Kilimanjaro, milima ya Usambara, milima ya Udzungwa), pia mbuga za wanyama (kama Mikumi, Serengeti, Ngorongoro na Manyara), tena maporomoko ya maji ya mto Ruaha na mengineyo.

neg:
Mlima Mbwelere
Mlima Mbwelere unapatikana katika Mkoa wa Iringa nchini Tanzania.

neg:
Mlima Nyakipamba
Mlima Nyakipamba ni jina la mlima ulioko katika Mkoa wa Njombe nchini Tanzania.

neg:
Mlima Kokoto
Mlima Kokoto unapatikana katika Mkoa wa Iringa nchini Tanzania.

neg:
Mlima Selegu
Mlima Selegu unapatikana katika Mkoa wa Iringa nchini Tanzania.

neg:
Mlima Lemonkiseri
Mlima Lemonkiseri ni kati ya milima iliyoko katika Mkoa wa Arusha nchini Tanzania.

neg:
Embulbul
Embulbul ni mlima wa volkeno nchini Tanzania.

neg:
Kizimba (mlima)
Kizimba ni jina la mlima mkubwa ulioko upande wa kaskazini mashariki mwa Bumbuli, katika wilaya ya Lushoto, Mkoa wa Tanga nchini Tanzania.

neg:
Mlima Chaluhangi
Mlima Chaluhangi ni kati ya milima iliyoko katika Mkoa wa Mbeya nchini Tanzania.

neg:
Mlima Ngalamusa
Mlima Ngalamusa ni kati ya milima iliyoko katika Mkoa wa Kigoma nchini Tanzania.

neg:
Mlima Dara
Mlima Dara iko katika Mkoa wa Manyara nchini Tanzania.

neg:
Mlima Gonja
Mlima Gonja ni kati ya milima ya Usambara iliyoko katika Mkoa wa Tanga nchini Tanzania.

neg:
Mlima Malanya
Mlima Malanya unapatikana katika mkoa wa Arusha, kaskazini mwa Tanzania.

neg:
Mlima Moshi
Mlima Moshi unapatikana kaskazini mwa Tanzania katika Mkoa wa Kilimanjaro.

neg:
Mlima
Njia nyingine ya kutokea kwa milima ni volkeno. Hapo magma (mwamba moto ulioyeyuka) inapanda kutoka koti ya dunia inakuta njia kupitia nafasi katika ganda la dunia na kufika usoni kwa umbo la zaha (lava). Hapa zaha inaganda kuwa mwamba imara. Kama akiba ya magma chini ya volkeno ni kubwa inaendelea kupanda juu na kutoka kwenye kasoko za volkeno. Inapanda juu ya zaha iliyoganda tayari na kwa njia hii volkeno inazidi kukua. Volkeno kubwa Afrika ni Kilimanjaro.

neg:
Mlima Mtimbo
Mlima Mtimbo ni jina la mlima ulioko katika Mkoa wa Lindi nchini Tanzania.

neg:
Mlima Bulangali
Mlima Bulangali ni kati ya milima iliyoko katika Mkoa wa Shinyanga nchini Tanzania.

neg:
Mlima Ipungulu
Mlima Ipungulu ni jina la mlima ulioko katika Mkoa wa Rukwa nchini Tanzania.

neg:
Mlima Kwaraha
Mlima Kwaraha iko katika Mkoa wa Manyara nchini Tanzania.

neg:
Mlima Mazabula
Mlima Mazabula ni kati ya milima ya Usambara iliyoko katika Mkoa wa Manyara nchini Tanzania.

neg:
Mlima Mwagalangkulu
Mlima Mwagalangkulu ni jina la mlima ulioko katika Mkoa wa Simiyu nchini Tanzania.

neg:
Olossirwa
Olossirwa ni mlima wa volkeno nchini Tanzania.

neg:
Burko
Burko ni mlima wa volkeno nchini Tanzania.

neg:
Mlima End Hill
Mlima End Hill unapatikana katika Mkoa wa Iringa nchini Tanzania.

neg:
Mlima Karambatu
Mlima Karambatu ni kati ya milima iliyoko katika Mkoa wa Kilimanjaro nchini Tanzania.

neg:
Mlima Karatu
Mlima Karatu ni kati ya milima ya Usambara iliyoko katika Mkoa wa Manyara nchini Tanzania.

neg:
Mlima Boru
Mlima Boru ni kati ya milima iliyoko katika Mkoa wa Singida nchini Tanzania.

neg:
Milima ya Ufa Mashariki
Milima ya Ufa Mashariki ni safu mbili za milima ya eneo la Maziwa makubwa ya Afrika, katika nchi a Kenya, Uganda, Tanzania, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, Rwanda na Burundi.
Inaitwa hivyo kutokana na uhusiano wake na Bonde la Ufa la Afrika ya Mashariki; safu ya magharibi ina: Milima ya Virunga, Milima ya Mitumba na Milima ya Rwenzori, wakati ile ya mashariki ina vilele vya juu zaidi katika bara zima la Afrika: Mlima Kilimanjaro (mita 5,895, sawa na futi 19,340) na Mlima Kenya (mita 5,199, futi 17,058). Kati ya milima mingine kuna Mlima Elgon kati ya Kenya na Uganda. Yote, isipokuwa Ruwenzori ina asili ya volkeno.

neg:
Nembo ya Tanzania
Ngao inalala juu ya mlima Kilimanjaro ambayo ni mlima mkubwa wa Tanzania.

neg:
Mlima Mbogo
Mlima Mbogo ni kati ya milima iliyoko katika Mkoa wa Shinyanga nchini Tanzania.

neg:
Mlima Mnavu
Mlima Mnavu ni kati ya milima ya Usambara iliyoko katika Mkoa wa Manyara nchini Tanzania.

neg:
Mlima Mavumbi
Mlima Mavumbi ni kati ya milima ya Usambara iliyoko katika Mkoa wa Tanga nchini Tanzania.

neg:
Mlima Kirangi
Mlima Kirangi ni jina la mlima ulioko katika Mkoa wa Kilimanjaro nchini Tanzania.

neg:
Mlima Itamba
Mlima Itamba (pia: Itama) unapatikana katika Mkoa wa Dodoma, katikati ya Tanzania.

neg:
Rungwe (mlima)
Mlima unasimama juu ya ncha ya kaskazini ya Ziwa Nyasa. Upande wa kusini-mashariki wa mlima hupokea usimbishaji wa mm 3,000 kwa mwaka ambao ni wa juu kabisa katika Tanzania.

neg:
Mlima Ipala
Mlima Ipala unapatikana katika Mkoa wa Iringa nchini Tanzania.

neg:
Mlima Small
Mlima Small unapatikana katika Mkoa wa Iringa nchini Tanzania.

neg:
Mlima Kavuma
Mlima Kavuma ni kati ya milima iliyoko katika Mkoa wa Kilimanjaro nchini Tanzania.

neg:
Elgon (mlima)
Elgon ni mlima mkubwa wa pili nchini Kenya baada ya Mlima Kenya. Upande wa Uganda ni mlima mkubwa wa mashariki ya nchi lakini milima ya safu ya Ruwenzori ni mirefu kushinda Elgon.

neg:
Mlima
Mifano katika Afrika ni Mlima Kilimanjaro na Mlima Kenya.

neg:
Mlima Mkinga
Mlima Mkinga ni jina la mlima ulioko katika Mkoa wa Tanga nchini Tanzania.

neg:
Mlima Isisimba
Mlima Isisimba ni kati ya milima iliyoko katika Mkoa wa Shinyanga nchini Tanzania.

neg:
Mlima Kibwezi
Mlima Kibwezi unapatikana katika mkoa wa Arusha, kaskazini mwa Tanzania.

neg:
Milima kunjamano
Milima kunjamano ni umbo la kawaida kati ya milima mirefu duniani. Mifano ni milima ya Atlas katika Afrika ya Kaskazini, Alpi katika Ulaya na Himalaya katika Asia. Kilimanjaro ni mlima mrefu kwa upande wa Afrika lakini si mlima kunjamano kwa sababu ni volkeno ya pekee.

neg:
Mlima Mahondo
Mlima Mahondo ni jina la mlima ulioko katika Mkoa wa Morogoro nchini Tanzania.

neg:
Mlima Membe
Mlima Membe unapatikana katika Mkoa wa Iringa nchini Tanzania.

neg:
Mlima Benamapinde
Mlima Benamapinde unapatikana katika Mkoa wa Dodoma, katikati ya Tanzania.

neg:
Mlima Kimhandu
Mlima Kimhandu (au Kimhondu) ni mmoja katika Milima ya Uluguru, safu ya milima katika Tanzania mashariki, km 200 hivi kutoka Bahari ya Hindi. Ni sehemu ya Milima ya Tao la Mashariki (pamoja na Milima ya Taita nchini Kenya, Milima ya Upare, Milima ya Usambara, Milima ya Unguu, Milima ya Rubeho, Milima ya Ukaguru, Milima ya Udzungwa, Milima ya Uvidunda na Milima ya Mahenge).

neg:
Mlima Nyangombe
Mlima Nyangombe ni jina la mlima ulioko katika Mkoa wa Mara nchini Tanzania.

neg:
Esimingor
Esimingor ni mlima wa volkeno nchini Tanzania.

neg:
Mlima Kilimbe
Mlima Kilimbe unapatikana katika Mkoa wa Dodoma, katikati ya Tanzania.

neg:
Mlima Kitumbeine
Mlima Kitumbeine ni mlima wa volkeno nchini Tanzania.

neg:
Mlima Nankungulu
Mlima Nankungulu ni kati ya milima iliyoko katika Mkoa wa Mbeya nchini Tanzania.

neg:
Mlima Zumbu
Mlima Zumbu ni kati ya milima ya Usambara iliyoko katika Mkoa wa Tanga nchini Tanzania.

neg:
Mlima Mhundugulu
Mlima Mhundugulu ndio mrefu zaidi kati ya milima ya Rubeho iliyoko katika Mkoa wa Morogoro na Mkoa wa Dodoma nchini Tanzania.


query: Kuna elementi ngapi za kemia?

pos:
Elementi za kikemia
Kwa jumla kuna elementi 116 zinazojulikana katika Kemia zimo katika jedwali la elementi linaloitwa pia "mfumo radidia".

neg:
John Newlands
"Sheria ya octaves," ilivyojulikana, ilikuwa na utata kwa mara ya kwanza, lakini baadaye ikajulikana kama ina umuhimu katika nadharia ya kisasa ya kemikali. Newlands alikusanya majarida yake mbalimbali juu ya Kutambua Sheria ya Jedwali la elementi (1884).

neg:
Kemia isiyokaboni
Kimsingi kuna tofauti kati ya

neg:
Elementi sintetiki
Muda wa maisha ya elementi sintetiki ni kati ya sekunde (au sehemu za sekunde tu) hadi miaka kadhaa. Zote ni nururifu yaani zinatoa mnururisho wa kinyuklia.

neg:
Kundi la Halkojeni
Elementi hizi ni pamoja na oksijeni (O), kibiriti (S), seleni (Se), teluri (Te), poloni (Po) na elementi sintetiki ya ununheksi (Uuh).

neg:
Boroni
Boroni ni elementi ya kikemia yenye namba atomia 5 kwenye mfumo radidia na uzani atomia 10.811. Alama yake ni B.
Boroni ni nusumetali au metaloidi ina valensi tatu. Elementi pekee yake haipatikani katika mazingira asilia duniani ila tu katika kampaundi kama vile borasi (NaBO·10HO ).

neg:
Neoni
Neoni (kut. kigiriki νέος "neos" - "mpya") ni elementi ya kikemia yenye namba atomia 10 na uzani wa atomi 20.1797. Alama yake ni Ne.

neg:
Berili
Berili ni elementi na metali ya udongo alkalini yenye namba atomia 4 na uzani atomia 9.01218 kwenye mfumo radidia. Alama yake ni Be. Jina latokana na neno la kigiriki βηρυλλος "berillos" linalotaja aina ya vito ambamo elementi hii iligunduliwa mara ya kwanza mwaka 1798 kama oksidi ya Berili.

neg:
Alumini
Alumini ni elementi. Namba atomia yake ni 13 kwenye mfumo radidia na uzani atomia ni 26.9815. Katika mazingira ya kawaida ni metali nyepesi yenye rangi nyeupe ya kifedha. Alama yake ni Al.

neg:
Kemia
Kemia yahusu tabia ya elementi na viungo vya atomi, ni somo la kujua mabadiliko ya mata na uhusiano wa mata na mata ndogo tofauti, na pia huhusika wa nishati.

neg:
Natiri
Natiri (pia: sodiamu) ni elementi na metali alikali yenye namba atomia 11 kwenye mfumo radidia na uzani atomia 22.98976928. Alama yake ni Na. Jina latokana na chumvi asilia ya natroni alimotambuliwa. Natiri inapatikana duniani ndani ya chumvi cha kawaida cha NaCl (kloridi ya natiri) kinachopatikana kwa wingi katika maji ya bahari.

neg:
Kilipukaji
Kemikali za vilipukaji zina kiasi cha oksijeni ndani yake katika muungo wa kikemia. Muungo huu ndani ya kilipukaji si imara sana kikemia na kuna uwezekano wa kusababisha mbunguo wa haraka unaotenganisha oksijeni pamoja na kuweka huri nishati ya joto. Joto wakati wa mlipuko inaweza kufikia sentigredi maelfu. Oksijeni inaingia katika kampaundi mpya ya gesi zinazopanua mara moja na kuleta mshuto kwa mazingira.

neg:
Risasi (metali)
Risasi (jina la kisayansi: plumbi) ni elementi. Namba atomia yake ni 82 kwenye mfumo radidia na uzani atomia ni 118.710. Jina ni neno la kilatini stannum kwa metali hii.

neg:
Ununbi
Kama elementi zote za sintetiki haina matumizi bado zatengenezwa tu kwa kusudi la utafiti. Duniani hazipatikani kiasili tena. Kuna uwezekano ya kwamba ziliwahi kupatikana zamani ila tu kutokana na maisha mafupi ya atomi zao zimeshapotea muda mrefu.

neg:
Ununheksi
Elementi iliwahi kutabiriwa na wanasayansi kuwa inaweza kupatikana. Ilitengenezwa mara mbili katika maabara ya taasisi ya utafiti wa kinyuklia huko Dubna (Urusi) kwa kuunganisha kiini atomia kimoja cha Kalsi na kiini kimoja cha Curi.

neg:
Gesi adimu
Elementi hizi zote zapatikana kama gesi kwa hali sanifu; hazina rangi wala harufu; haziwaki.

neg:
Magnesi
Elementi tupu ina valensi mbili na rangi yake ni nyeupe-fedha. Mg ni kati ya elementi zinazopatiikana kwa wingi duniani ikiwa na nafasi ya nane na asilimia 1.4 za ganda la dunia ni magnesi.

neg:
Hidrojeni
Hidrojeni (ing. ) ni elementi ya kikemia yenye namba atomia 1 na uzani wa atomi 1.00794. Alama yake ni H. Ni atomi nyepesi kati ya elementi zote hivyo ina nafasi ya kwanza katika mfumo radidia

neg:
Kiini cha atomu
Ugunduzi wa nadharia ya atomu na wa kuwa ndani yake kuna elektroni ulileta maswali mengi ambayo awali hayakupatiwa majibu. Atomu ilijulikana kiumeme kuwa haikuwa na chaji ya aina yoyote, lakini chembe cha elektroni zilizomo ndani ya atomu zilijulikana kuwa na chaji hasi za umeme. Hivyo lazima ndani ya atomu (ambayo haina chaji) kutakuwa na chaji aina nyingine (ambayo ni lazima iwe chaji chanya) ambayo inaletwa uwiano sawa wa kuifanya atomu kwa jumla kutokuwa na chaji. Fumbo gumu zaidi lilikuwa ni kwa namna gani hizo aina mbili za chaji zinaweza kuwa zimejipanga ndani ya atomu.
Mawazo ya kwanza kabisa kuhusu muundo wa atomu yalitoka kwa J.J. Thomson. Mwanasayansi huyu alipendekeza kuwa atomu ni kama mpira ambao katika kuta zake una chaji chanya zenye ukubwa sawa na zile za hasi ambazo zinaelea ndani ya mpira. Hii ina maana kama utaweza kufikiria kuweza kuingiza mkono katika atomu na kama una bahati unaweza kutoa elektroni ndani ya atomu.

neg:
Magnesi
Magnesi ni elementi na metali ya udongo alikalini yenye namba atomia 12 kwenye mfumo radidia ina uzani atomia 24.3050. Alama yake ni Mg. Jina lahusiana na neno la kigiriki μαγνησιη (magnesia - "sumaku") hata kama Mg haina tabia za kisumaku.

neg:
Kriptoni
Kriptoni (kut. kigiriki κρυπτός "kriptos" kwa sababu haikuwa rahisi kuitambua) ni elementi yenye namba atomia 36 kwenye mfumo radidia na uzani wa atomi 83.79. Alama yake ni Kr.

neg:
Kemia
"Atomi" ni muungano wa radhi ambazo zimepata sitima ya kuunga kwa kiini (kwa nuklia ya atomi) ambayo ina protoni na niutroni, napia elektroni kadhaa ili kupima nguvu viini vilivyo na stima ya kuunga.

neg:
Shabu
Shabu (kwa Kiingereza "") ni kampaundi ya kikemia inayounganisha alumini, kali, sulfuri na oksijeni na fomula yake ni KAl(SO). Inatokea kiasili kama madini ambayo yanachimbwa ardhini, yana rangi nyeupe kama chumvi au chokaa.

neg:
Gesi adimu
Gesi hizi zote ziko hewani lakini kwa kiasi kidogo tu. Radoni pekee yake ni hatari ya binadamu lakini si kwa sababu ya tabia zake za kikemia bali na tabia yake ya kifizikia kwa sababu radi ni elementi mnururishi.

neg:
Kemia
Kemia wakati mwingine yasemekana kuwa somo la sayansi la kati, kwa sababu inaunganisha sayansi nyingine, kama vile fizikia, biolojia na jiologia.

neg:
Magadi (kemikali)
Magadi ni kampaundi ya kemikali yenye fomula NaHCO. Vitu vilivyomo ndani yake ni sodiamu, hidrojeni, kaboni, oksijeni.

neg:
Kiini cha atomu
Atomu ni chembe ndogondogo zinazounda na kutofautisha elementi mbalimbali kama vile oksijeni, chuma au kaboni. Kila kitu, kama ni gimba mango, gesi au kiowevu, kinaundwa na chembechembe ndogo. Kama kina elementi moja tu, kuna atomu za aina moja tu ndani yake. Vitu vingi vinaundwa na muungano wa elementi tofauti kwa mfano maji kwa oksijeni na hidrojeni. Hapo atomu tofauti zinaunganishwa kuwa molekyuli. Hizi molekyuli ni muungano wa elementi za aina tofauti ("kampaundi": kutoka Kiingereza "compounds"). Chembe ndogo ya kila elementi huitwa atomu. Kila elementi ina atomu za aina yake kulingana na asili yake.

neg:
Kemia
Maonyesho mazuri ya nambari za viini za kemikali ni jedwali, ambayo huweka viini vya kemikali ambazo zina tabia sawa ya kemikali pamoja. Orotha ya viinikwa jina, kwa ishara na kwa nambari ya atomi, na pia kwa kuongezea kuna orotha ya aisotope.

neg:
Kemia kichambuzi
Kemia kichambuzi ni tawi la sayansi ya kemia. Inachunguza dutu mbalimbali kwa shabaha ya kujua viwango na hali za kemikali ndani yao.

neg:
Kemia kaboni
Inaitwa pia kemia ogania kwa sababu miili ya viumbehai wote inafanywa kwa maji na kampaundi ogania (= kampaundi kikaboni).

neg:
Elementi sintetiki
Elementi zifuatazo hazitokei kiasili duniani. Zote ni transurania zikiwa na namba atomia kuanzia 95 kwenda juu.

neg:
Nitrojeni
Duniani haipatikani kama atomi za pekee lakini kama molekuli ya N inayounganisha atomi mbili za N. Katika hali hii ni gesi isiyo na ladha au harufu. Gesi hii ni sehemu kubwa ya hewa tunayopumua ambamo kuna asilimia 78 za nitrojeni na 21 % za oksijeni.

neg:
Kiini cha atomu
Idadi ya protoni katika kiini inafanya namba atomua. Namba ya nyukleoni (protoni na nyutroni kwa pamoja) hufanya namba ya masi. Masi ya atomu thabiti zinazotokea kiasili ziko kati ya 1 (hidrojeni) na 238 (urani). atomu zenye masi kubwa zaidi hazitokei duniani kiasili maana si thabiti.

neg:
Kemia
"Molekyuli" ni kiungo asili kidogo zaidi kwa Viungo au kiini, ambacho hakiwezi kugauika mara nyingi, na kia tabia za kemikali. Molekyuli hasa yaweza kuwa na atomi mbili ama zaidi, zinazo kujiunga kikaza pamoja.

neg:
Gesi adimu
Gesi adimu ni mfulizo wa kikemia katika mfumo radidia unaounganisha elementi za kundi la 18 yaani Heli (He), Neoni (Ne), Arigoni (Ar), Kriptoni (Kr), Xenoni (Xe) na Radoni (Rn).

neg:
Atomi
Kuna aina nyingi za atomi na idadi za aina hizi tofauti ni sawa na elementi zilizopo duniani.

neg:
Elementi ya kundi la 11
Zote ni elementi bwete zisizomenuki haraka kwa hiyo zinafaa kwa sarafu. Roentgeni tu haina matumizi ya aina hii kwa sababu ya nusumaisha yake mfupi.

neg:
Madini
Madini kadhaa hupendwa kama vito (johari, mawe ya thamani) au pia dhahabu.
Madini ndio kati ya vitu vigumu vilivo vya kawaida katika Dunia. Ni vitu viundanishavo mawe ya Dunia. Kuna baadhi ya madini huundwa na elementi moja tu. Nyenginezo huundwa na zaidi ya elementi mbili au zaidi.

neg:
Neodimi
Neodimi (Neodymium) ni elementi na metali ya udongo adimu yenye namba atomia 60 kwenye jedwali la elementi maana yake kuna protoni 60 katika kiini cha atomu yake. Ina uzani atomia 144.242. Alama yake ni Nd.

neg:
Dhahabu
Dhahabu (kutoka Kiarabu ذهب, "dhahab"; pia: auri kutoka Kilatini "aurum" kama jina la kisayansi) ni elementi yenye namba atomia 79 katika mfumo radidia na uzani atomia ni 196.966569. Alama yake ni Au.

neg:
Kobalti
Kobalti (kutoka Kiingereza cobalt inayotoka Kijerumani ) ni elementi na metali haba duniani. Kikemia ni elementi mpito yenye kifupi cha Co na namba atomia 27 katika mfumo radidia yenye uzani atomia 58.933.

neg:
Zinki
Zinki ni elementi yenye namba atomia 30 kwenye mfumo radidia, uzani atomia ni 65.409. Alama yake ni Zi.

neg:
Metali alikali
Metali alikali ni elementi za kundi la kwanza katika mfumo radidia hasa lithi, natiri, kali, rubidi, caesi na fransi. Hidrojeni ni pia elementi ya kundi la kwanza lakini kwa kawaida haionyeshi tabia za metali alikali.

neg:
Metali
Idadi kubwa ya elementi katika mfumo radidia huhesabiwa kati ya metali. Kuna pia elementi zinazoonyesha tabia kati ya metali na simetali kama vile metaloidi au nusumetali.

neg:
Hidrojeni
Hidrojeni ni elementi inayopatikana kwa wingi kabisa ulimwenguni lakini si duniani. Iko ndani ya maji na katika molekuli zote za mada hai.

neg:
Unururifu
Kuna pia hali za elementi kadhaa ambazo kwa kawaida ni thabiti lakini baada ya kupokea nyutroni ya nyongeza zinakuwa nururifu. Kwa mfano kaboni ya kawaida inayoitwa C ni thabiti. Lakini kuna pia kiwango kidogo cha C ambayo si thabiti, ni nururifu; hali hii huitwa isotopi cha kaboni. Kaboni ya C inatengenezwa mfululizo katika tabaka za juu ya angahewa ya dunia ambako atomu za nitrojeni zinagongwa na miale ya jua na kupotewa na nyutroni; hizi nyutroni zinaweza kugongana tena na atomi ya nitrojeni na kujiunganisha nayo na hivyo kuunda atomi ya C.
Tabia hii ya unururifu ilitambuliwa mara ya kwanza na Antoine Henri Becquerel mwaka 1896, halafu ni Marie Curie na Pierre Curie waliotunga neno "radioactivity" (=unururifu) kwa tabia hii. Wote watatu walipokea Tuzo ya Nobel ya Fizikia kwa kazi hii mwaka 1903.

neg:
Kampaundi
Kampaundi ni dutu iliyoundwa kwa kuungana kwa elementi mbili au zaidi za kikemia katika hali thabiti kati ya masi au atomi zao. Atomi zao zashikwa kwa muungo kemia kuwa molekuli za dutu hiyo.

neg:
Kemia isiyokaboni
Kwa hiyo inaangalia michakato ya elementi zote isipokuwa kaboni na kampaundi zao yaani isiyo kampaundi ogania.

neg:
Gerimani
Gerimani ni elementi yenye namba atomia 32 kwenye jedwali la elementi, uzani atomia ni 72,630. Alama yake ni Ge.

neg:
Radi (elementi)
Radi (kilatini "radius") ni elementi katika mfumo radidia yenye alama Ra. Namba atomia ni 88 na uzani atomia ni 226.0254. Jina limechaguliwa kutokana na tabia yake ya ununurifu, kilatini "radius" yamaanisha "mwale" au "mwonzi". Kikemia radi ni metali ya udongo alikalini yenye rangi nyeupe. Lakini inaoksidisha haraka kushika rangi nyeusi.

neg:
Teluri
Teluri (kutoka kilatini tellus "ardhi") ni nusumetali au metaloidi yenye namba atomia 53 katika mfumo radidia. Uzani atomia ni 127.60.
Telluri ni elementi haba duniani. Ikitokea kwa umbo la fuwele ina rangi nyeupe-kifedha. Ni kechu lakini si gumu sana hivyo huvunjika haraka hadi kuwa vumbi. Hutokea pia kwa umbo la unga kahawia.

neg:
Urani
Urani (kwa Kiingereza "uranium") ni elementi katika mfumo radidia yenye alama U. Namba atomia ni 92 na uzani atomia ni 238. Atomi yake ina protoni 92 na elektroni 92.

neg:
Manganisi
Manganisi ni elementi na metali yenye namba atomia 25 na alama Mn katika mfumo radidia wa elementi. Ni metali kechu yenye rangi kifedha-nyeupe inayopatikana katika madini hasa pamoja na chuma na kampaundi mbalimbali.

neg:
Tali
Tali ni elementi. Namba atomia yake ni 81 kwenye mfumo radidia na uzani atomia ni 204.3833. Jina limepatikana kutoka kwa Kigiriki θαλλος "thallos" „chipuko bichi“ au „chipuko chenye rangi ya kijani" kutokana na rangi ya kijani ya moto kama tali imo.

neg:
Iridi
Iridi ni elementi haba na metali adimu yenye namba atomia 77 katika jedwali la elementi. Alama yake ni Ir inahesabiwa katika kundi la Platini. Kati ya metali zote inaathiriwa kidogo kabisa na mmenyuko wa kikemia.

neg:
Heli
Ulimwenguni kote heli ni elementi inayopatikana kwa wingi, Kutokana na nadharia ya mlipuko mkuu unakadiriwa kuwa na asilimia 25 ya masi yote ya ulimwengu.

neg:
Kali
Kali (pia: potasiamu, "ing. potassium") ni elementi na metali alikali yenye namba atomia 19 kwenye mfumo radidia na uzani atomia 39.098. Alama yake ni K.

neg:
Kaboni
Inapatikana peke yake kwa umbo mbalimbali, kama vile makaa au almasi, lakini mara nyingi zaidi katika michanganyiko ya kikemia. Inapatikana kwa umbo la isotopi tatu; kati ya hizi C na C ni thabiti, lakini C ni nururifu.

neg:
Kemikali
Dutu za kikemikali zinazopatikana nyumbani hujumuisha maji, chumvi na klorini (buluu).

neg:
Dhahabu
Ni kati ya metali za kwanza zilizotumiwa na wanadamu. Sababu yake ni kwamba dhahabu hupatikana kama metali tupu. Atomi zake haziungani na elementi nyingi kuwa molekyuli ya dutu mpya, hivyo dhahabu haiozi kwa kushikwa na kutu. Ni elementi chache zinazoweza kuathiri dhahabu hasa halojeni kadhaa. Rangi yake ni ya kuvutia na tabia yake ya kuchongeka baridi kwa kuponda tu kuwa bati au waya iliwezesha watu mapema sana kuipa maumbo tofauti. Ni metali laini, haifai kwa silaha au vifaa vya kazi lakini ilitumiwa tangu zamani kwa mapambo au kwa vyombo vya thamani katika utumishi wa kidini au wa kifalme.

neg:
Nikeli
Nikeli ni dutu sahili ya metali na elementi. Namba atomia yake ni 28 katika mfumo radidia, uzani atomia ni 58.6934. Katika mazingira ya kawaida ni metali ngumu yenye rangi nyeupe. Alama yake ni Ni.

neg:
Chromi
Chromi ni elementi na metali yenye namba atomia 24 na alama Cr katika mfumo radidia wa elementi. Ni metali ngumu na bambaikaji yenye rangi kifedha-kijivu inayopatikana katika madini na kampaundi mbalimbali.

neg:
Kemia
Jina "al-kemia" yatoka katika Kiarabu "al-kīmiyaˀ" au "al-khīmiyaˀ" (الكيمياء or الخيمياء), kilichotanguliza "al-" kwa neno la Kigiriki χημεία, "khemeia", ambalo linamaanisha "kuunganisha pamoja", "kumwaga pamoja", "kuchomelea", "aloi ya chuma", na kadhalika.

neg:
Kiwango cha metaboli msingi
Kemikali kwa ajili ya mafuta hutofautiana kutoka ile ya wanga kwa kuwa mafuta yenye oksijeni ya atomi chache mno kwa uwiano wa atomi ya kaboni na hidrojeni. Wakati hutajwa kwenye lishe, mafuta kwa ujumla hungawanyishwa katika makundi sita, jumla ya mafuta, mafuta ya asidi acid, polyunsaturated fatty acid, monounsaturated fatty acid, cholesterol malazi, na fatty acid trans. Kutoka mtazamo wa kiwango shikizi cha metaboli wakati wa kupumzika, nguvu zaidi zinahitajika ili kuchoma mafuta yenye kolozi ya asidi badala ya mafuta yasiyo na kolozi. molekuli yenye mafuta ya asidi, huvunjwa chini na humuishwa kutokana na idadi ya atomi kaboni katika muundo wake Masi. Equation ya kemikali kwa ajili ya kimetaboliki ya atomi dioksidi 12-16 katika molekuli hulowesha mafuta ya asidi inaonyesha tofauti kati ya kimetaboliki ya wanga na mafuta ya asidi. asidi ya kiganja ni mfano mwema wa utafiti wa lowesha wa molekuli ya mafuta ya asidi.

neg:
John Newlands
Baadaye akafanya kazi kama mtaalamu wa viwanda. Mnamo 1864 alichapisha dhana yake ya upimaji wa vipengele vya kemikali, ambavyo alikuwa ametengeneza kwa utaratibu wa uzito wa atomiki. Alisema kuwa kila kipengele cha nane katika kundi hili kilikuwa sawa na kilichopendekeza kufanana na vipindi vya kiwango cha muziki.

neg:
Roentgeni
Kama elementi zote za sintetiki hazina matumizi zatengenezwa tu kwa kusudi la utafiti. Duniani hazipatikani kiasili tena hata kama uwezekano ya kwamba ziliwahi kupatikana zamani ila tu kutokana na maisha mafupi ya atomi zao zimeshapotea muda mrefu. Kama ingewezekana kuitengeneza kwa kiasi kikubwa kidogo inawezekana itakuwa na rangi kama [dhahabu] lakini hadi sasa atomi chache hazikutosha kutazama rangi.

neg:
Platini
Platini ni elementi. Namba atomia yake ni 78, uzani atomia ni 195.084. Katika mazingira ya kawaida ni metali adimu ngumu yenye rangi nyeupe ya kijivu. Alama yake ni Pt.

neg:
Elementi za kikemia
Elementi ya Kikemia ni dutu yenye tabia maalumu isiyotenganishwa kuwa dutu tofauti kwa mbinu za Kemia. Elementi tupu ina aina moja ya atomi tu ndani yake.

neg:
Ununheksi
Nusumaisha yake ni fupi sana haikudumu hata milisekunde.
Kama elementi zote za sintetiki haina matumizi bado zatengenezwa tu kwa kusudi la utafiti. Duniani hazipatikani kiasili tena. Kuna uwezekano ya kwamba ziliwahi kupatikana zamani ila tu kutokana na maisha mafupi ya atomi zao zimeshapotea muda mrefu.

neg:
Kemia
Moja ya majawabu kwa kemia ni ati radhi imehusika. Kwa kemia radhi yaweza kuhusika na radhi nyingine, ama, ihusike radhi na harakati za nishati. Uhusiano ambao unajulikana zaidi ni uhusiano wa kiini ama viini na viini vingine kwa jawabu ya kemikali ambapo kiini kimoja au viini za penduliwa kwa ainanyingine. Hii yahusu mnururishi wa samaku (kama kwa nuru ya kemia) Ambapo jawabu ya kemikali ya tokea kwa sababu ya papo ya nuru. Jawabu za kemikali ni masomo mengine ya tawi ya kemia mbapo ya stadi radhi kwa mifano mingine. Kemikali ya Kispektroskopi kwa mfano wa stadi uhusiano wa nuru na radhi, bila jawabu lolote kutokea.

neg:
Fransi
Fransi ni elementi na metali alikali yenye namba atomia 87 kwenye mfumo radidia na uzani atomia 223. Alama yake ni Fr. Fransi ni elementi nururifu sana.

neg:
Dunia
Matabaka hayo yanafanywa kwa elementi za kikemia ambazo ni feri (chuma) (32,1 %), oksijeni (30,1 %), silisi (15,1 %), magnesi (13,9 %), sulfuri (2,9 %), nikeli (1,8 %), kalsi (1,5 %) na alumini (1,4 %). Mabaki ya 1,2 % ni viwango vidogo vya elementi nyingine. Elementi hizo zinapatikana kwa hali safi au katika kampaundi za elementi.

neg:
Ioni
Njia zinazotumiwa na elektroni zikizunguka kiini huitwa mizingo elektroni. Mizingo elektroni hufuatana kama maganda ya kitunguu. Tabia ya kikemia ya elementi inategemea na hali ya mzingo wa nje. Atomi ambako mzingo wa nje una elektroni nane zimetosheleka, ziko katika hali thabiti yaani hazina hamu ya kupokea au kuachana na elktroni. Lakini nyingi huwa na idadi ndogo kuliko nane kwenye mzingo wa nje na kwa hiyo zinalenga kuingia katika hali thabiti ama kwa kuvuta elektroni kwao na kukamilisha nane au kuachana na elektroni ili kuondoa mzingo wa nje usio kamili.

neg:
Dimitri Mendeleyev
Mendeleev alikuwa mtu wa kwanza wa kupanga elementi za kikemia katika jedwali la elementi. Baada ya kumaliza jedwali aliweza kutabiri kuwepo kwa elementi tatu zilizokuja kugunduliwa baadaye.

neg:
Kemia
Mifumo ya kemia, ni taratibu zinazo husika kwa eneo hii kupea majina ya viungo vya kemikali. Kuna mifumo fumbuzi zaidi ya kupa majina kemikali zilizogudulika. Viungo mahuluku zapewa majina kulingana na mifumo ya mahuluku. viungo si mahuluku za pewa majina kulingana na mifumo ya si mahuluku.

neg:
Vanadi
Vanadi ni elementi na metali ya mpito yenye namba atomia 23 na alama V katika mfumo radidia wa elementi. Ni metali laini na wayaikaji yenye rangi kifedha-nyeupe inayotokea katika madini na kampaundi mbalimbali.

neg:
Ununbi
Elementi iliwahi kutabiriwa na wanasayansi kuwa inaweza kupatikana. Ilitengenezwa mara ya kwanza 1996 na wanasayansi wa taasisi ya utafiti wa kinyuklia huko Darmstadt kwa kufyatulia viini vya atomi za zinki katika risasi.

neg:
Radoni
Radoni (kut. kilatini "radius" (mshale) kwa sababu ya unururifu wake) ni elementi yenye namba atomia 86 na uzani wa atomi 222. Alama yake ni Rn.

neg:
Maji
Kikemia maji ni kampaundi ya elementi za oksijeni na hidrojeni, ikiunganisha atomi mbili za hidrojeni na atomi moja ya oksijeni kuwa molekuli ya HO au maji.

neg:
Atomi
Atomi (kwa Kiswahili huitwa pia 'atomu'; kutoka Kigiriki "átomos" yaani "isiyogawika") ni sehemu ndogo ya maada yenye tabia ya kikemia kama elementi. Kila kitu duniani hujengwa kwa atomi.

neg:
Kiini cha atomu
Ugunduzi wa nadharia ya atomu na wa kuwa ndani yake kuna elektroni ulileta maswali mengi ambayo hayakupatiwa majibu. Atomu ilijulikana kiumeme kuwa haikuwa na chaji ya aina yoyote, lakini chembe cha elektroni zilizomo ndani ya atomu zilijulikana kuwa na chaji hasi za umeme. Hivyo lazima ndani ya atomu (ambayo haina chaji) kutakuwa na chaji aina nyingine (ambayo ni lazima iwe chaji chanya) ambayo inaletwa uwiano sawa wa kuifanya atomu kutokuwa na chaji. Fumbo gumu zaidi lilikuwa ni kwa namna gani hizo aina mbili za chaji zinaweza kuwa zimejipanga ndani ya atomu.

neg:
Oksijeni
Oksijeni () ni elementi simetali yenye namba atomia 8 na uzani atomia 15.9994 kwenye mfumo radidia. Alama yake ni O.

neg:
Kemia kaboni
Moja kati ya tabia za kaboni ni uwezo wake wa kujiunga na elementi nyingi, hivyo kuunda molekuli kubwa. Kwa sasa kuna takriban milioni 40 za miungano ya kikemia.

neg:
Kiini cha atomu
Ndani ya kila atomu kuna tena chembechembe ndogo zaidi za aina tofauti, ambazo zinatajwa kama nyutroni, protoni na elektroni. Muundo wa atomu ni kiini cha atomu, ambamo sehemu kubwa ya masi yake inapatikana, kikizungukwa na elektroni kadhaa zinazotembea kwa njia zake nje ya kiini.

neg:
Indi
Indi ni elementi. Namba atomia yake ni 49 kwenye mfumo radidia na uzani atomia ni 114.818. Jina limepatikana kutoka kwa rangi ya indigo au buluu ya Kihindi katika taswirangi yake.

neg:
Nitrojeni
Nitrojeni ni elementi yenye namba atomia 7 katika mfumo radidia na uzani atomia 14.0067. Alama yake ni N. Ina elektroni 5 katika ganda la nje.

neg:
Kemia
Kimsingi kemia ni somo la atomi na mkusanyo wa atomi kwa molekyuli, bilauli ama madini ambazo zajenga mata za kawaida. Kulingana na kemia ya kisasa ni ujenzi wa mata kwa kiwango cha atomi.

neg:
Madini
Madini yapo kila mahali. Katika mazingira yetu kila jiwe limeundwa na madini. Ardhi ya shamba ina kiwango kikubwa cha madini ni punje za mchanga ambao ni mawe yaliyosagwa. Tukiwasha taa kuna madini kwenye uzi la kuwaka na umeme umefika kwenye taa kupitia shaba ya waya; na shaba hii ni madini. Seli za mwili wetu huhitaji madini na hivyo ni muhimu ya kwamba chakula chetu kina kiasi kidogo cha madini ya lazima kama chuma au kloridi.

neg:
Darmstadti
Jina la elementi ilikuwa awali "ununnilium" yaani Kilatini kwa moja-moja-sifuri kwa namba yake 110. Hii ilipatikana kinadharia kabla ya kuwa na elementi lakini wataalamu walikadiria kuwepo wake. Baadaye wanasayansi wa Darmstadt walifaulu kutengeneza elementiki sinteiki sita zilizowahi kutabiriwa kinadharia na kwa sababu hii ofisi kuu ya kumataifa ya wanafisikia iliamua kubadilisha jina kuwa Darmstadt kwa heshima ya maabara katika mji huu.

neg:
Elementi sintetiki
Elementi sintetiki ni elementi za kikemia ambazo hazitokei kiasili duniani bali zinaweza kutengenezwa katika maabara. Zinaitwa pia transurania kwa sababu ziko nzito kushinda urani ambayo ni elementi nzito zaidi inayopatikana duniani kiasili.

neg:
Stani
Stani ni elementi. Namba atomia yake ni 50 kwenye mfumo radidia na uzani atomia ni 118.710. Jina ni neno la kilatini stannum kwa metali hii.

neg:
Methani
Methani ni kampaundi ya kikemia katika kundi la hidrokaboni yenye fomula CH maanake molekuli yake ina atomi 1 ya kaboni na atomi 4 za hidrojeni. Huhesabiwa kati ya alkani ikiwa ni sehemu kubwa ya mchanganyiko wa kawaida ya gesi asilia. Kwa halijoto ya kawaida duniani inatokea kwa umbo la gesi isiyo na herufi wala rangi. Ina nishati nyingi ndani yake inayotumiwa kwa njia ya mitambo. Asili yake iko katika mchakato wa kuoza kwa mimea na dutu ogania kwa hiyo ni fueli kisukuu.

neg:
Chlorini
Chlorini (tamka: klorini) ni elementi yenye namba atomia 17 katika mfumo radidia maana yake kiini atomia chake kina protoni 17. Uzani atomia ni 35.453 na alama yake Cl. Ni elementi ya pili katika safu ya halojeni.

neg:
Tekineti
Tekineti (kutoka Kigiriki τεχνητός "teknitos" "bandia") ni elementi sintetiki na metali. Kikemia ni elementi ya mpito yenye kifupi cha Tc na namba atomia 43 katika mfumo radidia.
Tekineti hupatikana kwa maumbo mbalimbali. Ikitokea kama vumbi ina rangi ya majivu. Ikitokea kama metali imara hufanana na platini.

neg:
Seleni
Seleni ni elementi simetali yenye namba atomia 34 kwenye mfumo radidia na uzani atomia 78.96. Alama yake ni Se. Kwenye hali sanifu ni imara.

neg:
Neptuni (elementi)
Neptuni ni elementi katika mfumo radidia yenye alama Np. Namba atomia ni 93 na uzani atomia ni 237. Jina limechaguliwa kutokana na sayari Neptun.

neg:
Titani
Titani ni elementi na metali yenye namba atomia 22 na alama Ti katika mfumo radidia wa elementi. Ni elementi mpito inayotafutwa sana kwa sababu ni nyepesi na imara sana na haiathiriwi rahisi kikemia yaani haishikwi na kutu.

neg:
Cadimi
Cadimi (pia: Kadimi - kupitia Kilatini "Cadmium" kutoka Kigiriki καδμεία "kadmeia" iliyotaja mitapo yenye cadimi kwa heshima ya mungu wa Kigiriki Κάδμος "Kadmos") ni elementi na metali haba duniani. Kikemia ni elementi ya mpito yenye kifupi cha Cd na namba atomia 48 katika mfumo radidia.
Cadimi ni metali laini yenye rangi nyeupe-buluu. Hufanana mara nyingi na tabia za zinki lakini humenyuka kirahisi zaidi. Cadimi yenyewe na kampaundi zake huwa ni sumu ikisababisha kansa.

neg:
Kaboni
Kaboni (kutoka Kilatini "carbo", kwa kupitia Kiingereza "carbon") ni elementi yenye namba atomia 6 na uzani atomia 12 kwenye mfumo radidia. Alama yake ni C.

neg:
Kiini cha atomu
Uthibitisho kuwa chaji chanya katika kiini zilikuwa chembe za msingi na muhimu ulitolewa na H. G. J. Moseley. Katika majaribio yake ya mwaka 1913 katika chuo kikuu cha Manchester, Moselay aligongesha elementi kadhaa na mionzi ya cathode (elektroni). Nishati iliyotolewa na mionzi ilisababisha elementi kutoa mionzi X. Moselay alichunguza uhusiano kati ya mizunguko (frequency) ya mionzi X na asili ya elementi iliyokuwa inaitoa. Kwa njia hiyo Moselay aliweza kuonyesha kuwa namba ya atomu, ambayo ilikuwa inafahamika kama idadi ya protoni katika nyukliasi, ilipelekea mpangilio wa elementi katika Jedwali la Elementi (Mfumo radidia).

neg:
Madini
Kuna takriban madini 4,000 yaliyogunduliwa duniani. Miamba yote yanaundwa na madini na kuna hasa madini 30 yanayounda sehemu kubwa ya miamba duniani. Miamba kwa kawaida huwa na madini mbili au zaidi ndani yake.