query: Je,nchi ya Kongo ina idadi ya watu wangapi?

pos:
Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Nchi imegawiwa katika mikoa 26 kadiri ya Katiba mpya (2006) na utekelezaji wake wa mwaka 2015.
Wakazi asilia ni Wabilikimo, ambao kwa sasa ni 600,000. Kumbe walio wengi ni Wabantu.

neg:
Kilibinza
Kilibinza ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Walibinza. Mwaka wa 1986 idadi ya wasemaji wa Kilibinza imehesabiwa kuwa watu 10,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kilibinza iko katika kundi la C40.

neg:
Kilele (Kongo)
Kilele ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Walele. Isichanganywe na lugha ya Kilele nchini Chad. Mwaka wa 1971 idadi ya wasemaji wa Kilele imehesabiwa kuwa watu 26,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kilele iko katika kundi la C90.

neg:
Kimbesa (lugha)
Kimbesa ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wambesa. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kimbesa imehesabiwa kuwa watu 8400. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimbesa iko katika kundi la C60.

neg:
Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Wananchi wengi (zaidi ya 80%) wanajihesabu Wakristo wa madhehebu mbalimbali; kati yao asilimia 36.8 ni Wakatoliki. Waislamu ni asilimia 10-12. Wafuasi wa dini asilia za Kiafrika ni 3%.

neg:
Kiding
Kiding ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wading. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kiding imehesabiwa kuwa watu 155,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiding iko katika kundi la B80.

neg:
Kidzando
Kidzando ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wadzando. Mwaka wa 1983 idadi ya wasemaji wa Kidzando imehesabiwa kuwa watu 6000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kidzando iko katika kundi la C40.

neg:
Kikaiku
Kikaiku ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wakaiku. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kikaiku imehesabiwa kuwa watu 13,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikaiku iko katika kundi la D30.

neg:
Kiteke-Kukuya
Kiteke-Kukuya ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kongo inayozungumzwa na Wateke. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiteke-Kukuya imehesabiwa kuwa watu 38,800. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiteke-Kukuya iko katika kundi la B70.

neg:
Mkoa wa Maniema
Mkoa wa Maniema ni moja ya mikoa 26 ya kujitawala ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Idadi ya wakazi wake ni takriban 1,246,787. Mji mkuu ni Kindu.

neg:
Kilobala
Kilobala ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Walobala. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kilobala imehesabiwa kuwa watu 60,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kilobala iko katika kundi la C40.

neg:
Kimbo (lugha ya Kongo)
Kimbo ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wambo. Mwaka wa 1994 idadi ya wasemaji wa Kimbo imehesabiwa kuwa watu 11,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimbo iko katika kundi la D30.

neg:
Kibomitaba
Kibomitaba ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kongo inayozungumzwa na Wabomitaba. Mwaka wa 1982 idadi ya wasemaji wa Kibomitaba nchini Kongo imehesabiwa kuwa watu 9600. Pia kuna wasemaji 220 nchini Jamhuri ya Afrika ya Kati. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibomitaba iko katika kundi la C20.

neg:
Kimbala (lugha)
Kimbala ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wambala. Mwaka wa 1972 idadi ya wasemaji wa Kimbala imehesabiwa kuwa watu 200,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimbala iko katika kundi la K60.

neg:
Kikunyi
Kikunyi ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kongo inayozungumzwa na Wakunyi. Mwaka wa 1984 idadi ya wasemaji wa Kikunyi imehesabiwa kuwa watu 52,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikunyi iko katika kundi la H10.

neg:
Kimbandja
Kimbandja ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wambandja. Idadi ya wasemaji wa Kimbandja nchini Kongo imehesabiwa kuwa watu 352,000. Pia kuna wasemaji 10,460 nchini Jamhuri ya Afrika ya Kati na 9060 nchini Jamhuri ya Kongo. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimbandja iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.

neg:
Kijoba
Kijoba ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wajoba. Mwaka wa 1989 idadi ya wasemaji wa Kijoba imehesabiwa kuwa watu 10,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kijoba iko katika kundi la J50.

neg:
Kikango-Uele
Kikango-Uele ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wakango-Uele. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kikango-Uele imehesabiwa kuwa watu 5900. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikango-Uele iko katika kundi la C50.

neg:
Kingando (Kongo)
Kingando ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wangando. Isichanganywe na Kingando nchini Jamhuri ya Afrika ya Kati. Mwaka wa 1995 idadi ya wasemaji wa Kingando imehesabiwa kuwa watu 220,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kingando iko katika kundi la C70.

neg:
Kingom
Kingom ni lugha ya Kibantu nchini Gabon na Jamhuri ya Kongo inayozungumzwa na Wangom. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kingom nchini Gabon imehesabiwa kuwa watu 8240. Pia kuna wasemaji zaidi ya 4500 nchini Kongo. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kingom iko katika kundi la B20.

neg:
Kibomboma
Kibomboma ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wabomboma. Mwaka wa 1983 idadi ya wasemaji wa Kibomboma imehesabiwa kuwa watu 23,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibomboma iko katika kundi la C40.

neg:
Kindunga
Kindunga ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wandunga. Mwaka wa 1977 idadi ya wasemaji wa Kindunga imehesabiwa kuwa watu 2500. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kindunga iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.

neg:
Kimvuba
Kimvuba ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wamvuba. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kimvuba nchini Kongo imehesabiwa kuwa watu 5100. Pia kuna wasemaji 870 nchini Uganda. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimvuba iko katika kundi la Kisudani cha Kati.

neg:
Kikwese
Kikwese ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wakwese. Idadi ya wasemaji wa Kikwese imehesabiwa kuwa watu 60,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikwese iko katika kundi la K10.

neg:
Kibudu
Kibudu ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wabudu. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kibudu imehesabiwa kuwa watu 180,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibudu iko katika kundi la D30.

neg:
Kibekwil
Kibekwil ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kongo, Gabon na Kamerun inayozungumzwa na Wabekwil. Mwaka wa 2003, idadi ya wasemaji wa Kibekwil nchini Kongo imehesabiwa kuwa watu 9600. Pia kuna wasemaji 2460 nchini Gabon; idadi ya wasemaji nchini Kamerun haijulikani. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibekwil iko katika kundi la A80.

neg:
Kimpuono (lugha)
Kimpuono ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wampuono. Mwaka wa 1972 idadi ya wasemaji wa Kimpuono imehesabiwa kuwa watu 165,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimpuono iko katika kundi la B80.

neg:
Kihunde
Kihunde ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wahunde. Mwaka wa 1980 idadi ya wasemaji wa Kihunde imehesabiwa kuwa watu 200,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kihunde iko katika kundi la J50.

neg:
Mkoa wa Kinshasa
Mkoa wa Kinshasa ni moja ya mikoa 26 ya kujitawala ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Idadi ya wakazi wake ni takriban 4,787,000. Mji mkuu ni Kinshasa.

neg:
Kimoingi
Kimoingi ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wamoingi. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kimoingi imehesabiwa kuwa watu 4200. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimoingi iko katika kundi la Kibantoidi cha Kusini ambalo linafanana na lugha za Kibantu.

neg:
Kitembo-Nyabungu (lugha)
Kitembo-Nyabungu ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Watembo-Nyabungu. Mwaka wa 1994 idadi ya wasemaji wa Kitembo-Nyabungu imehesabiwa kuwa watu 150,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kitembo-Nyabungu iko katika kundi la J50.

neg:
Kisuundi
Kisuundi ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kongo inayozungumzwa na Wasuundi. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kisuundi imehesabiwa kuwa watu 121,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kisuundi iko katika kundi la H10.

neg:
Kibomboli
Kibomboli ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wabomboli. Mwaka wa 1986 idadi ya wasemaji wa Kibomboli imehesabiwa kuwa watu 2500. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibomboli iko katika kundi la C40.

neg:
Kimbangwe
Kimbangwe ni lugha ya Kibantu nchini Gabon inayozungumzwa na Wambangwe. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kimbangwe imehesabiwa kuwa watu 3690. Pia kuna wasemaji zaidi ya 1500 nchini Kongo. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimbangwe iko katika kundi la B20.

neg:
Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo (au Kongo-Kinshasa) ni nchi iliyoko Afrika ya Kati; kwa ukubwa wa eneo ni ya pili barani Afrika. Ni tofauti na nchi jirani ya Jamhuri ya Kongo.

neg:
Kivanuma (lugha)
Kivanuma ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wavanuma. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kivanuma imehesabiwa kuwa watu 6700. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kivanuma iko katika kundi la D30.

neg:
Kihavu
Kihavu ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wahavu. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kihavu imehesabiwa kuwa watu 506,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kihavu iko katika kundi la J50.

neg:
Kibamwe
Kibamwe ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wabamwe. Mwaka wa 1983 idadi ya wasemaji wa Kibamwe imehesabiwa kuwa watu 20,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibamwe iko katika kundi la C40.

neg:
Kibozaba
Kibozaba ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wabozaba. Mwaka wa 1983 idadi ya wasemaji wa Kibozaba imehesabiwa kuwa watu 5500. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibozaba iko katika kundi la C40.

neg:
Kiyela (lugha)
Kiyela ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wayela. Mwaka wa 1977 idadi ya wasemaji wa Kiyela imehesabiwa kuwa watu 33,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiyela iko katika kundi la C80.

neg:
Jamhuri ya Kongo
Sehemu kubwa ya nchi ni misitu, hivyo wakazi wengi (70%) wanaishi mijini upande wa kusini-magharibi wa nchi. Kati yao, 48% ni wa kabila la Wakongo, 20% Wasangha, 17% Wateke, 12% Wam'Bochi. 2% ni Wabilikimo.

neg:
Kiyansi (lugha)
Kiyansi ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wayansi. Mwaka wa 1997 idadi ya wasemaji wa Kiyansi imehesabiwa kuwa watu 100,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiyansi iko katika kundi la B80.

neg:
Kibolondo
Kibolondo ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wabolondo. Mwaka wa 19830 idadi ya wasemaji wa Kibolondo imehesabiwa kuwa watu 3000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibolondo iko katika kundi la C40.

neg:
Kisengele (lugha)
Kisengele ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wasengele. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kisengele imehesabiwa kuwa watu 17,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kisengele iko katika kundi la C40.

neg:
Kilendu
Kilendu ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Walendu. Mwaka wa 1996 idadi ya wasemaji wa Kilendu nchini Kongo imehesabiwa kuwa watu 750,000. Pia kuna wasemaji 11,100 nchini Uganda. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kilendu iko katika kundi la Kisudani cha Kati.

neg:
Brazzaville
Tangu mwaka 1898 Brazzaville ilikuwa mji mkuu wa Kongo ya Kifaransa ikawa na na wakazi 5,000 mnamo 1900 walioongezeka kuwa lakhi moja mwaka 1950.

neg:
Kisere
Kisere ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wasere. Idadi ya wasemaji wa Kisere nchini Kongo imehesabiwa kuwa watu 2500. Pia kuna wasemaji wachache sana nchini Jamhuri ya Afrika ya Kati. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisere iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.

neg:
Kiteke-Laali
Kiteke-Laali ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kongo inayozungumzwa na Wateke. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kiteke-Laali imehesabiwa kuwa watu 2100. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiteke-Laali iko katika kundi la B70.

neg:
Mkoa wa Kongo Kati
Idadi ya wakazi wake ni takriban 4,522,942.

neg:
Kongo (Kinshasa)
Kongo (Kinshasa) ni kifupi cha kutaja nchi ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo yenye mji mkuu wa Kinshasa. Jina limeundwa kwa nia ya kuwa na jina fupi tena la kutofautisha na Kongo nyingine yaani Jamhuri ya Kongo au Kongo (Brazzaville).

neg:
Kimabaale (lugha)
Kimabaale ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wamabaale. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kimabaale imehesabiwa kuwa watu 42,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimabaale iko katika kundi la C40.

neg:
Kinyanga-li
Kinyanga-li ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wanyanga-li. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kinyanga-li imehesabiwa kuwa watu 48,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kinyanga-li iko katika kundi la D30.

neg:
Kivili
Kivili ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kongo na Gabon inayozungumzwa na Wavili. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kivili nchini Kongo imehesabiwa kuwa watu 7310 na nchini Gabon 3690. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kivili iko katika kundi la H10.

neg:
Kimonzombo
Kimonzombo ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Jamhuri ya Kongo, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na Jamhuri ya Afrika ya Kati inayozungumzwa na Wamonzombo. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kimonzombo nchini Jamhuri ya Kongo imehesabiwa kuwa watu 6000. Pia kuna wasemaji 5000 nchini Januri ya Kidemokrasia ya Kongo na 1600 nchini Jamhuri ya Afrika ya Kati. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimonzombo iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.

neg:
Kiteke-Eboo
Kiteke-Eboo ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kongo na Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wateke. Pia ni lugha ya wafalme wa Wateke wa zamani. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiteke-Eboo nchini Jamhuri ya Kongo imehesabiwa kuwa watu 20,400. Nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo kuna wasemaji wengi zaidi. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiteke-Eboo iko katika kundi la B70.

neg:
Kiteke-Ibali (lugha)
Kiteke-Ibali ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wateke-Ibali. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiteke-Ibali katika Jamhuri imehesabiwa kuwa watu 167,000. Pia kuna wasemaji 36,200 nchini Jamhuri ya Kongo. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiteke-Ibali iko katika kundi la B70.

neg:
Kiyamongeri (lugha)
Kiyamongeri ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wayamongeri. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kiyamongeri imehesabiwa kuwa watu 13,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiyamongeri iko katika kundi la C40.

neg:
Wabembe
Katika mwaka wa 1991 idadi ya Wabembe ilikuwa 252.000 (Kongo, Jamhuri ya Kidemokrasia). Ila kwa sasa idadi ya Wabembe haijulikani kikamilifu, kufuatana na kusambaratika kwa kabila hiyo kwenye sehemu zote duniani.

neg:
Kilusengo
Kilusengo ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Walusengo. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kilusengo imehesabiwa kuwa watu 42,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kilusengo iko katika kundi la C40.

neg:
Kisongomeno (lugha)
Kisongomeno ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wasongomeno. Mwaka wa 1972 idadi ya wasemaji wa Kisongomeno imehesabiwa kuwa watu 50,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kisongomeno iko katika kundi la C90.

neg:
Kimbole (lugha)
Kimbole ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wambole. Mwaka wa 1971 idadi ya wasemaji wa Kimbole imehesabiwa kuwa watu 100,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimbole iko katika kundi la D10.

neg:
Kingbundu
Kingbundu ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wangbundu. Mwaka wa 1984 idadi ya wasemaji wa Kingbundu imehesabiwa kuwa watu 16,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kingbundu iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.

neg:
Kihamba (lugha)
Kihamba ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wahamba. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kihamba imehesabiwa kuwa watu 13,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kihamba iko katika kundi la D20.

neg:
Kidoondo
Kidoondo ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kongo inayozungumzwa na Wadoondo. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kidoondo imehesabiwa kuwa watu 3020. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kidoondo iko katika kundi la H10.

neg:
Kananga
Kananga (awali "Luluabourg" au "Luluaburg") ndio makao makuu ya mkoa wa Lulua katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Wakazi ni 1,463,556.

neg:
Kiaka (Kongo)
Kiaka ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kongo na Jamhuri ya Afrika ya Kati inayozungumzwa na Waaka. Isichanganywe na lugha ya Kiaka nchini Sudan wala na lugha za Kiyaka. Mwaka wa 1986 idadi ya wasemaji wa Kiaka nchini Kongo imehesabiwa kuwa watu 15,000; na mwaka wa 1996 idadi ya wasemaji nchini Afrika ya Kati imehesabiwa kuwa watu 15,000 vilevile. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiaka iko katika kundi la C10.

neg:
Kimboko
Kimboko ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kongo inayozungumzwa na Wamboko. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kimboko imehesabiwa kuwa watu 27,200. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimboko iko katika kundi la C30.

neg:
Leopold II wa Ubelgiji
Kuna makadirio ya kwamba chini ya utawala wa Leopold idadi ya wakazi wa Kongo ilipungukiwa kutoka watu milioni 20 kubaki milioni 10 tu.

neg:
Kibongili
Kibongili ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kongo inayozungumzwa na Wabongili. Idadi ya wasemaji wa Kibongili imehesabiwa kuwa watu 4000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibongili iko katika kundi la C20.

neg:
Kibera (lugha)
Kibera ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wabera. Mwaka wa 1992 idadi ya wasemaji wa Kibera imehesabiwa kuwa watu 120,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibera iko katika kundi la D30.

neg:
Kisakata (lugha)
Kisakata ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wasakata. Mwaka wa 1982 idadi ya wasemaji wa Kisakata imehesabiwa kuwa watu 75,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kisakata iko katika kundi la C40.

neg:
Kimangbetu
Kimangbetu ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wamangbetu. Idadi ya wasemaji wa Kimangbetu imehesabiwa kuwa watu 620,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimangbetu iko katika kundi la Kisudani cha Kati.

neg:
Mkoa wa Équateur
Mkoa wa Équateur ("Mkoa wa Ikweta") ni mmoja ya mikoa 26 ya kujitawala ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Idadi ya wakazi wake ni takriban 1,626,606. Mji mkuu ni Mbandaka.

neg:
Kibaloi
Kibaloi ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wabaloi. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kibaloi imehesabiwa kuwa watu 20,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibaloi iko katika kundi la C40.

neg:
Kingelima (lugha)
Kingelima ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wangelima. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kingelima imehesabiwa kuwa watu 13,600. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kingelima iko katika kundi la C50.

neg:
Kilari (Kongo)
Kilari (pia Kilaari) ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kongo na Angola inayozungumzwa na Walari. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kilari nchini Kongo imehesabiwa kuwa watu 90,600. Idadi ya wasemaji nchini Angola ni ndogo zaidi isiyojulikana hasa. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kilari iko katika kundi la H10.

neg:
Kimituku (lugha)
Kimituku ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wamituku. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kimituku imehesabiwa kuwa watu 50,900. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimituku iko katika kundi la D10.

neg:
Kiboloki
Kiboloki ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Waboloki. Idadi ya wasemaji wa Kiboloki imehesabiwa kuwa watu 4200. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiboloki iko katika kundi la C40.

neg:
Kiboko (Kongo)
Kiboko ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Waboko. Idadi ya wasemaji wa Kiboko imehesabiwa kuwa watu 21,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiboko iko katika kundi la C40.

neg:
Kidengese
Kidengese ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wadengese. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kidengese imehesabiwa kuwa watu 8600. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kidengese iko katika kundi la C90.

neg:
Kimfinu (lugha)
Kimfinu ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wamfinu. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kimfinu imehesabiwa kuwa watu 8400. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimfinu iko katika kundi la B80.

neg:
Kilalia
Kilalia ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Walalia. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kilalia imehesabiwa kuwa watu 55,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kilalia iko katika kundi la C70.

neg:
Kinyindu (lugha)
Kinyindu ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wanyindu. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kinyindu imehesabiwa kuwa watu 8400. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kinyindu iko katika kundi la J50.

neg:
Kikari
Kikari ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wakari. Mwaka wa 1996 idadi ya wasemaji wa Kikari nchini Kongo imehesabiwa kuwa watu 1000. Pia kuna wasemaji waliosambaasambaa nchini Jamhuri ya Afrika ya Kati. Kikari hakijaainishwa kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie.

neg:
Kisonde (lugha)
Kisonde ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wasonde. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kisonde imehesabiwa kuwa watu 96,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kisonde iko katika kundi la H30.

neg:
Kindolo (lugha)
Kindolo ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wandolo. Mwaka wa 1983 idadi ya wasemaji wa Kindolo imehesabiwa kuwa watu 8000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kindolo iko katika kundi la C40.

neg:
Kinyabemba
Kinyabemba ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wanyabemba. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kinyabemba imehesabiwa kuwa watu 296,000. Kinyabemba hakijaainishwa kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie.

neg:
Kiteke-Tsaayi
Kiteke-Tsaayi ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kongo na Gabon inayozungumzwa na Watsaayi. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiteke-Tsaayi nchini Kongo imehesabiwa kuwa watu 95,900 na nchini Gabon 33,600. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiteke-Tsaayi iko katika kundi la B70.

neg:
Kimangbutu
Kimangbutu ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wamangbutu. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kimangbutu imehesabiwa kuwa watu 15,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimangbutu iko katika kundi la Kisudani cha Kati.

neg:
Kiteke-Nzikou
Kiteke-Nzikou ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kongo inayozungumzwa na Wateke. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa lugha zote za Kiteke nchini Kongo imehesabiwa kuwa watu 490,000 ila idadi ya wasemaji wa Kiteke-Nzikou haijulikani. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiteke-Nzikou iko katika kundi la B70.

neg:
Kilega-Shabunda
Kilega-Shabunda ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Walega-Shabunda. Mwaka wa 1982 idadi ya wasemaji wa Kilega-Shabunda imehesabiwa kuwa watu 400,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kilega-Shabunda iko katika kundi la D20.

neg:
Kibwa
Kibwa ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wabwa. Mwaka wa 1994 idadi ya wasemaji wa Kibwa imehesabiwa kuwa watu 200,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibwa iko katika kundi la C50.

neg:
Kilombi
Kilombi ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Walombi. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kilombi imehesabiwa kuwa watu 12,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kilombi iko katika kundi la Kisudani cha Kati.

neg:
Kingundi
Kingundi ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kongo inayozungumzwa na Wangundi. Mwaka wa 2004 idadi ya wasemaji wa Kingundi nchini Kongo imehesabiwa kuwa watu 3000. Pia Kingundi huzungumzwa nchini Jamhuri ya Afrika ya Kati lakini idadi ya wasemaji haijulikani. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kingundi iko katika kundi la C20.

neg:
Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Kwa jumla kuna takriban lugha 242, hasa lugha za Kibantu, zinazozungumzwa nchini (angalia orodha ya lugha). Kati yake, lugha 4 zinatambuliwa kama lugha za kitaifa, nazo ni: Kikongo (Kituba), Kingala (Kongo), Kiluba ("Tshiluba") na Kiswahili. Wakati wa ukoloni lugha hizo nne za kitaifa ziliwahi kutumiwa kieneo katika shule za msingi.

neg:
Uislamu katika Jamhuri ya Kongo
Uislamu katika eneo la Jamhuri ya Kongo ulifika katika karne ya 19 wakati wafanyabiashara kutoka Afrika ya Mashariki walifika kwa biashara ya pembe za ndovu na ya watumwa.
Kuna makadirio tofauti kuhusu idadi ya Waislamu nchini kati ya asilimia 1.5 hadi 10.

neg:
Kilumbu
Kilumbu ni lugha ya Kibantu nchini Gabon na Jamhuri ya Kongo inayozungumzwa na Walumbu. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kilumbu nchini Gabon imehesabiwa kuwa watu 19,700. Pia kuna wasemaji zaidi ya 3000 nchini Jamhuri ya Kongo. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kilumbu iko katika kundi la B40.

neg:
Kingbinda
Kingbinda ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wangbinda. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kingbinda imehesabiwa kuwa watu 4200. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kingbinda iko katika kundi la D30.

neg:
Kibushoong
Kibushoong ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wabushoong. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kibushoong imehesabiwa kuwa watu 155,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibushoong iko katika kundi la C90.

neg:
Kimayeka
Kimayeka ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wamayeka. Mwaka wa 2004 idadi ya wasemaji wa Kimayeka imehesabiwa kuwa watu 21,000. Kimayeka hakijaainishwa kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie.

neg:
Kikanu
Kikanu ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wakanu. Mwaka wa 1971 idadi ya wasemaji wa Kikanu imehesabiwa kuwa watu 3500. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikanu iko katika kundi la D20.


query: Je, mawingu hutokana na nini?

pos:
Wingu
Asili yake ni mvuke wa maji unaotokea wakati jua linabadilisha maji kuwa gesi ya H²O; mvuke unapanda juu kwa sababu ni nyepesi kuliko hewa. Baada ya kupanda kiasi cha kutosha hufikia umbali penye baridi na mvuke unatonesha kuwa matone madogo ya maji. Kama wingu ni juu sana baridi inasababisha mvuke kuwa fuwele za barafu au theluji.

neg:
Mkizi
Mwenendo wa kawaida unaoonekana katika mkizi ni mwelekeo wa kuruka nje ya maji. Kuna aina bainifu mbili za miruko: lengo nyofu na safi kutoka majini ili kuepuka mbuai na mruko polepole na chini zaidi huku akijigeua kwa ubavu wake ambao husababisha mtawanyiko mkubwa zaidi unaoonekana vizuri zaidi. Sababu za mruko huu kwa chini zinakabiliwa, lakini nadharia huwekwa kwamba sababu ni kupata hewa yenye kiwango cha juu cha oksijeni ili kubadilishana gesi katika ogani ndogo juu ya koromeo.

neg:
Kambale
Kambale husifika na mwili uliorefuka, kuwepo kwa sharubu nne, pezimgongo na pezimkundu marefu na hasa na kuwepo kwa ogani juu ya matamvua, zilizoundwa na miundo ifananayo na miti juu ya matao ya pili na ya nne ya matamvua. Ogani hizi juu ya matamvua, zinazoitwa ogani za mzingile, zinaruhusu spishi fulani uwezo wa kusafiri umbali mfupi juu ya ardhi (kambale watembeao).

neg:
Mzungu
Inaonekana kuna uhusiano na neno mzungu / mizungu lisilo kawaida tena katika Kiswahili cha kisasa lakini limetunzwa katika kamusi za Kiswahili zilizokusanya maneno yake mnamo mwaka 1900. Lilimaanisha mambo mbalimbali kama vile: 1) kitu cha ajabu au cha kushangaza, 2) mbinu ya kujiondoa katika tatizo, 3) aina ya muhogo, 4) silika au akili ya wanyama.

neg:
Mwimbi (mmea)
Mwimbi au mbege ni aina ya nafaka ulio na asili yake katika milima ya Uhabeshi. Sikuhizi hupandwa katika Afrika ya Mashariki na milimani kwa Asia ya Kusini. Mbegu zake zinaitwa wimbi.

neg:
Jangwa
Kiasi cha usimbishaji peke yake hakitoshi kila mahali kutofautisha maeneo makavu. 200 mm za mvua katika eneo la joto zitasababisha eneo kuonekana kama jangwa kabisa kwa sababu kiasi kikubwa cha maji yale kidogo yanayoneshewa hupotea kutokana na uvukizaji. Kuna mifano ya kwamba eneo penye kiasi kilekile cha 200 mm halionekani kuwa jangwa tayari kwa sababu kutokana na halijoto na mawingu (hata yasiponyesha mvua) kiasi kidogo cha maji yanavukiza.

neg:
Usimbishaji
Usimbishaji unaanza pale ambako hewa lenye joto na mvuke hupanda juu. Juu zaidi halijoto yake inapungua na mvuke ndani ya hewa unaanza kutonesha na kuwa matone ya maji. Kila wingu hufanywa na matone mengi madogo yanayoendelea kuelea hewani pamoja. Upepo inakoroga matone yale madogo mpaka yanagongana na kuunganika hivyo kukua.

neg:
Mnjugu-mawe
Mnjugu-mawe ("Vigna subterranea") ni mmea wa mazao wa nusufamilia Faboideae katika familia Fabaceae unaozaa njugu-mawe, mbegu zake ambazo zipo moja moja au mbili mbili ndani ya makaka. Tofauti na makaka ya kawaida vikonyo vya yale ya mnjugu-mawe huingia ardhini na makaka yanaendelea chini.

neg:
Wasangu (Tanzania)
Mito ambayo ilikuwa inatiririkia katika bonde la ziwa Rukwa na ziwa Nyasa, sasaziwa lililokuwapo katika bonde la Usangu (mahali ambapo mbuga za Usangu zipo sasa) likapata nafasi ya kuyamwaga maji yote kwa njia ya mito upande wa Kaskazini-Mashariki, na mbuga zikatokea toka kwenye mchanga wa ziwa lenyewe. Na udongo na matope na udongo wa mfinyanzi unaopatikana katika mbuga za Usangu umeletwa na mito mbali mbali inayotiririkia katike. bonde hili la Usangu. Udongo wa mbuga za Usangu ni wa aina nyingi na unafaa sana kwa mazao. Kuna udongo wa
mfinyanzi, udongo wa mbuga, na udongo mweusi wenye rutuba sana. Udongo waainazote hizi una rutuba nyingi sana kwa mazao.

neg:
Mvua ya mawe
Mvua ya mawe hutokea kwenye sehemu za chini za mawingu ya mvua ya radi. Sehemu za mawingu hayo zinapatikana katika hali baridi kiasi chini ya sentigredi sifuri.

neg:
Usimbishaji
Kama matone ni makubwa ya kutosha yanaanza kuanguka chini kama mvua, theluji au mvua mawe. Hali inategemea halijoto katika mawingu na hewani pale matone yanapotelemka.

neg:
Corvo (Azori)
Visiwa vyote ni vya asili ya kivolkeno; hali halisi ni vilele vya milima mirefu sana vinavyotoka nje ya maji kutoka sakafu ya bahari. Milima hii ya kivolkeno ni sehemu ya mgongo kati wa Atlantiki yanapokutana mabamba ya gandunia ya Amerika ya Kaskazini na Afrika.

neg:
Mmomonyoko
Mmomonyoko kwenye mwambao wa bahari au ziwa ni aina ya pekee ya mmomonyoko wa maji. Unatokea hasa kutokana na nguvu ya mawimbi na mikondo. Mikondo ya baharini hubeba muda wote mashapo kwa kuyachukua hapa na kuyatuamisha pale. Kama kiasi kilichochukuliwa kinazidi kiasi kilichotuamishwa mmomonyoko unatokea. Pale panapotuamishwa zaidi kuliko kuchukuliwa fungu linatokea.

neg:
Wasangu (Tanzania)
Wasafwa walitumia majembe yao ya kwanza ambayo yalikuwa ya miti, yaani miti ilichongwa vizuri kabisa mithili ya jembe halafu wakayatumia kwa kulimia. Katika kuchonga majembe ya miti, tezo na mashoka yalitumiwa, zana ambazo zilikuwa za chuma kilichotengenezwa toka Ukinga. Pia
zana hizi hizi, mashoka na tezo, zilitumika katika kuchongea mizinga ya nyuki.

neg:
Mwamba (jiolojia)
Miamba hubadilishwa umbo katika muda wa miaka mamilioni. Madini yao huingia katika hali mbalimbali ya mwamba. Meteori ni mwamba wa pekee mwenye asili isiyo ya dunia yetu. Meteori nyingi zimejitokeza katika anga ya nje kutokana na mabaki ya mada ya nyota au pia kutokana na kuvunjika kwa sayari nyingine.

neg:
Ndwindwi
Ndwindwi au dwidwi ni ndege wadogo wa jenasi "Erythrocercus" katika familia Cettiidae. Spishi nyingine za familia hii zinaitwa kuchanyika. Ndwindwi wanafanana na chechele, lakini bila mkia mrefu sana, na kwa hivyo zamani waliainishwa katika familia Monarchidae. Jina la jenasi linatoka lugha ya Kiyunani: ερυθρος = nyekundu na κερκος = mkia. Mbili baina ya spishi tatu zina mkia mwekundu kwa kweli lakini ile ya tatu ina mkia njano. Ndwindwi wanatokea misitu ya Afrika kusini kwa Sahara. Hula wadudu. Hulijenga tago lao kwa umbo wa kikombe au kikapu kwa majani na malaika. Jike huyataga mayai 2-4.

neg:
Mmenyuko wa mzio
Vyakula vingi vinaweza kuchochea Mmenyuko kali ya mzio, hata wakati chakula kinaliwa kwa mara ya kwanza. Katika tamaduni za Magharibi, chanzo kuu cha kawaida ni kula au kugusana na njugu, ngano, miti ya njugu karanga, samakigamba, samaki, maziwa, na mayai. Katika Mashariki ya Kati, ufuta ni chakula kichochezi cha kawaida. Katika bara Asia, mchele na maharagwe garbanzo mara nyingi husababisha mmenyuko kali ya mzio. Matukio kali kwa kawaida husababishwa na kula chakula, lakini baadhi ya watu wana mmenyuko kali wakati chakula kichocheli kinagusa baadhi ya sehemu ya mwili. Watoto wanaweza kupita mmenyuko wao. Kufikia umri wa miaka 16, asilimia 80 ya watoto walio na anaphylaxis kwa maziwa au mayai na asilimia 20 na tukio moja la mmenyuko kali ya mzio kwa njugu karanga wanaweza kuwa vyakula hivi bila matatizo.

neg:
Nebula
Mara nyingi nebula ni mahali pa kuzaliwa au kutokea kwa nyota mpya. Wakati mwingine wingu ni mabaki tu ya nyota aina ya nova, yaani nyota iliyokufa katika mlipuko mkubwa.

neg:
Lava (volkeno)
Lava (kutoka jina la Kiingereza lenye asili ya Kilatini lava, wakati mwingine pia "zaha") ni mwamba ulio katika hali ya kiowevu kutokana na joto kali. Chini ya uso wa dunia mwamba joto wa kuyeyuka huitwa "magma" badala ya lava. Sawa na magma yenyewe lava inaweza kuwa nzito kama ujiuji au nyepesi kama majimaji. .

neg:
Wanga
Wanga ni dutu ogania inayojengwa ndani ya seli za mimea.

neg:
Maporomoko ya maji
Pale ambako mwendo wa maji ni juu ya mwamba mgumu mmomonyoko hutokea polepole tu. Pale yanapofikia mahali ambako mwamba mgumu wa juu unakwisha nguvu ya maji yakitelemka kwenye ukingo inachimba lalio ya chini.
Chini ya ukingo hutokea dimbwi yenye kizingia cha maji. Maji yanayozunguko humo pamoja na mawe na mchanga ndani yake yanasuguana kwenye ukuta wa mwamba. Kwa njia upeno au nusu pango hutokea. Kama kuna mwamba laini chini ya takaba ya mwamba mgumu wa juu upanuzi wa pango unaendelea haraka zaidi. Baada ya muda upeno unakatika na kuanguka.

neg:
Lenzi
Lenzi zina maumbo matatu makuu. Kila umbo hubadilisha taswira (kuifanya iwe kubwa au ndogo). Aina tatu hizo ni:Neno "lenzi" linatokana na neno la Kiingereza "Lens" ambalo limetokana na Kilatini "lentil," kwa sababu lenzi za awali zilikuwa na umbo kama kunde.

neg:
Wingu la Oort
Wingu la Oort (ing. "Oort cloud") ni ukanda wa kudhaniwa angani unaozunguka mfumo wa Jua kwa umbali mkubwa nje ya mzingo wa Pluto pia nje ya ukanda wa Kuiper. Ukanda huu unadhaniwa kuwa na magimba ya barafu na vumbi yaliyo na mwendo wa kuzunguka Jua kwa umbali kuanzia vizio astronomia 50,000 hadi 100,000 au zaidi (sawa na miaka ya nuru 0.8 hadi 1.5). Kuwepo kwa wingu hili hakuthibitishwa kwa hiyo ni bado wingu la kinadharia. Nadharia hii ilitungwa na mwanaastronomia Mholanzi Jan Oort (1900 – 1992) aliyetafuta maelezo kwa asili na njia za nyotamkia zinazotokea katika mfumo wa Jua. Wingu la Oort linatazamiwa kuwa asili ya nyotamkia zenye obiti ndefu, ilhali zile zenye obiti fupi zinatoka katika Ukanda wa Kuiper.

neg:
Marumaru
Marumaru (pia: marmar - kutoka Kiarabu مرمر) ni mwamba wa gange uliobadilika kutokana na joto na shindikizo ndani ya ganda la dunia katika kipindi cha miaka milioni kadhaa. Kikemia ni hasa CaCO.

neg:
Mirihi
Mirihi ina upepo na mawingu. Nchani pana barafu ya daioksidi ya kaboni pia barafu ya maji inayoyeyuka wakati wa joto na kusababisha mawingu. Majira kati ya baridi na joto hutokea dhoruba kali zinazotupa vumbi nyingi hewani ya kufunika sehemu kubwa za uso wa sayari.

neg:
Ukanda wa Kuiper
Magimba ndani yake ni hasa aina mbalimbali za barafu kutokana na elementi zilizoonekana kama gesi katika mazingira ya dunia kama vile methani, amoni au maji. Wataalamu wanaamini leo ya kwamba chanzo cha magimba hasa ni mchakato wa kutokea kwa mfumo wa jua letu na kuzaliwa kwa sayari. Katika maeneo ya ndani ya mfumo wa jua mata ilijikusanya kutokana na graviti kuwa ama jua lenyewe au sayari. Hapa nje masi za magimba hazikutosha kuyavuta magimba mengine ili sayari kubwa itokee.

neg:
Wagogo
Tembe huezekwa kwa udongo ambao hushikiliwa na miti midogomidogo iitwayo "walo". Walo huwa inashikiliwa na miti mikubwa kidogo iitwayo "mahapa" na mahapa hushikiliwa na miti mikubwa iitwayo "michichi". Michichi ambayo ndiyo hubeba uzito wote hushikiliwa na nguzo kubwa za miti imara na migumu. Nguzo hizo hutiwa "masumbilili".

neg:
Galaksi
Galaksi (ing. "galaxy") ni kundi la nyota nyingi zinazoshikamana pamoja katika anga ya ulimwengu kutokana na graviti yao. Nyota hupatikana angani katika makundi kama mawingu makubwa sana.

neg:
Msitu wa mvua
Miti na mimea inastawi vizuri kwa sababu majani pamoja na ubao wa miti inayoanguka chini na maiti za wanyama vinaoza katika unyevu haraka na kuwa chakula cha mimea tena. Harakati hii inasaidiwa na aina nyingi za uyoga zinazosaidia kuozesha haraka vitu vyote vyenya asili ya mimea au wanyama.

neg:
Maafa asilia
Mlipuko wa volkeno ni kutokea vikali kwa lava na gesi kutoka ndani ya ganda la dunia. Volkeno hupatikana pale ambako vipande vya ganda la dunia vinaachana au kusukumana. Kuna pengo ambako magma joto kutoka ndani ya dunia inapanda juu kufika usoni.

neg:
Wimbi
Kwa maana hii wimbi ni vurugo endelevu au mbembeo unaopanuka katika mata au kwenye uga ya nishati. Mawimbi ya bahari kwenye ufuko yanaweza kutokana na dhoruba iliyopuliza maji kilomita elfu kadhaa kutoka mahali tunapoyaona. Kwa hiyo kimsingi kila wimbi ni mwendo wa nishati (si ya mata) unaoendelea kwa njia ya mtetemo au mbembeo. Lakini mawimbi ya maji ni sehemu ndogo tu ya mawimbi kwa jumla.

neg:
Mmomonyoko
Mmomonyoko ("kwa Kiingereza erosion") ni hali ya kuvunjika au kumegekamegeka kwa udongo au mwamba kutokana na athira ya upepo, maji, barafu, joto au mwendo wa ardhi. Kazi za binadamu zimekuwa pia sababu muhimu ya mmomonyoko.

neg:
Makaa mawe
Makaa mawe ni aina ya mwamba mashapo au mwamba metamofia na fueli kisukuu muhimu. Ilitokea kutokana na mabaki ya mimea ya kale iliyogeuzwa kuwa aina ya mwamba katika mchakato wa miaka mamilioni.

neg:
Karanga
Kulingana na watafiti wanaoliangazia swala la origin of Groundnuts husemekana kwamba zilitokea nchi ya Argentina, bara la Amerika kusini ambapo njugu ilikuwa ni kama maotea tu.Njugu hufanya vizuri katika udongo wa mchanga uliochanganywa na mchanga wa shambani (loamy soil) na wenye PH ya 5.9 hadi 7. Huhitaji hewa yenye joto pamoja na madini ya phosphorus, calcium, magnesium na potassium. Huweza kukua hata kunako mvua kiasi cha 350mm lakini kwa mazao bora huhitaji unyevu wa mvua kiwango 500mm. Njugu huweza kuvunwa baada ya siku tisini baada ya kupanda. Njugu huwa ni moja ya legumes na huweza kuboresha rutuba ya udongo na kwa hiyo huweza kupandwa pamoja na mimea mingine kama vile mahindi.

neg:
Mkiwi
Mikiwi ni mimea ya jenasi "Actinidia" katika familia Actinidiaceae. Mimea hii ni vichaka vyenye urefu wa hadi m 6 au mitambazi ya hadi m 30. Inazaa matunda yalikayo ambayo huitwa kiwi. Asili ya mimea hii ni Asia ya Mashariki lakini spishi kadhaa hukuzwa katika nchi nyingine, mkiwi wa kawaida ("Actinidia deliciosa") hasa katika Italia na Nyuzilandi.

neg:
Madini
Madini (Kiarabu معدن "ma'adan") ni dutu mango inayopatikana duniani kiasili. Madini huwa na tabia maalumu wa kikemia, si mata ogania na mara nyingi huwa na muundo wa fuwele (kristali). Kwa lugha nyingine: Madini ni elementi au kampaundi ya kikemia inayoonyesha umbo la fuwele na ambayo imejitokeza kutokana na mchakato wa kijiolojia.

neg:
Uyoga
Uyoga ni sehemu ya kuvu inayotokea juu ya ardhi na kukuza vibufu vinavyofanana na mbegu ya mimea. Uyoga mara nyingi huitwa mimea lakini si mimea, ni sehemu ndogo ya kuvu (kwa Kilatini: fungi).

neg:
Msitu
Msitu ni mkusanyiko wa uoto asilia unaojumuisha miti mingi ya aina mbalimbali (kwa mfano: mipingo, mikoko n.k.) mimea na nyasi ambazo huweza kuwa fupi au ndefu.

neg:
Dunia
Dunia inazungukwa na uga sumaku yaani mistari ya nguvu ya kisumaku. Sababu yake ni kwamba kiini cha dunia kinafanywa na chuma chenye tabia kama sumaku kubwa.

neg:
Mlima
Miendo ya gandunia husababisha pia kutokea kwa milima baharini inayoweza kutokeza juu ya uso wa maji kama visiwa. Milima iliyotokea kutokana na kukunjwa mara nyingi huonekana kama safu ndefu ya milima.

neg:
Wingu la Oort
Jan Oort aliunda nadharia kuhusu wingu hili alipotafuta maelezo ya kuwepo kwa nyotamkia zenye obiti ndefu yaani zinazorudi baada ya miaka mingi. Kabla yake walikuwepo wengine waliowaza ya kwamba asili ya nyotamkia iko kwenye mipaka ya nje ya mfumo wa Jua. Oort aliwaza ya kwamba kuna magimba madogo mengi yanayozunguka Jua kwa umbali mkubwa. Kimsingi yapo katika obiti thabiti. Lakini mara kwa mara graviti ama ya nyota jirani -maana wingu linaenea hadi robo au nusu ya umbali kati ya Jua na nyota jirani ya Rijili Kantori (A Centauri)- na pia athari ya graviti ya sayari kubwa ndani ya mfumo wa Jua inaweza kuleta vurugu kwa obiti za magimba kadhaa na hivyo yanaanza kuvutwa na Jua na kuingia katika obiti itakayopita katika sehemu za ndani za mfumo wa Jua. Kama zinakaribia Jua zinapashwa moto, barafu ya miili yao inaanza kuyeyuka na "mkia" wa gesi inayoakisia nuru unaonekana.

neg:
Mgunga
Migunga ni miti ya jenasi "Vachellia" katika familia Fabaceae yenye miiba mirefu kiasi na majani yenye sehemu nyingi. Zamani spishi hizi ziliainishwa katika jenasi "Acacia" lakini wanasayansi wamegawanya jenasi hii kwenye jenasi tano: "Acacia", "Vachellia", "Senegalia", "Acaciella" na "Mariosousa". Spishi za "Vachellia" zina miiba miwili mirefu na nyofu kwenye kila kifundo. Miti hii inatokea maeneo kavu ya Afrika, Amerika, Asia, Australia na Ulaya (imewasilishwa).

neg:
Wingu
Wingu ni matone madogo ya maji yanayoelea pamoja katika angahewa juu ya ardhi. Mawingu ni mahali ambako mvua na theluji hutoka.

neg:
Anga
Katika lugha ya kila siku maneno "anga" na "mbingu" mara nyingi yanatumiwa kwa maana moja: "Mawingu yanatembea angani - mawingu yanatembea mbinguni". Lakini mbingu huwa na maana ya ziada, yaani ya kidini, kwa kutaja pia upeo wa Mungu au hali inayopita maarifa ya duniani: "hapa ninajisikia kama mbinguni" ni tofauti sana na "hapa najisikia angani".

neg:
Usimbishaji
Watu wameanza kufanya mvua kwa kukamua mawingu. Hapa punje ndogo za iodidi ya fedha zinatupwa mawinguni kwa njia ya ndege au makombora. Punje hizi zinakuwa viini vya kutonesha mvuke na kusababisha matone kukua hadi mvua kunyesha.

neg:
Miwani
Kwa kawaida miwani ni lenzi mbili za kioo au plastiki zinazoshikwa na fremu. Fremu hulala juu ya pua ikiwa na mikono miwili inayoshikana na masikio.

neg:
Anga
Mengine yanayoonekana angani ni mawingu, upinde wa mvua, ndege au eropleni.

neg:
Kivuli
Kama chanzo cha nuru ni pana sana kama anga iliyofunikwa na mawingu kivuli kinaweza kupotea kabisa. Maana kiasi cha nuru inatokea kote angani.

neg:
Mvua
Mvua ni matone ya maji yanayoanguka chini kutoka mawingu angani.

neg:
Wambunga
Wambunga ni kabila dogo lililotokana na Wangoni baada ya mfarakano wa viongozi wa makundi yao walioingia katika eneo la Tanzania ya leo. Hivyo basi Wambunga ni Wangoni maseko (mafiti) walioingia Tanganyika kupitia kusini mashariki mwa Ruvuma wakiongozwa na kiongozi wa Wangoni Maseko Mputa.

neg:
Wingu Kubwa la Magellan
Maelezo ya kwanza yaliyoeleweka yalitolewa na Ferdinand Magellan aliyekuwa mtu wa kwanza wa kuzunguka Dunia yote katika safari ya miaka 1519 - 1522. Hapo alichora pia ramani za nyota na kufanya vipimo vya kwanza vya mawingu angavu vya anga yaliyopokea baadaye jina lake.

neg:
Wingu
Lakini matone yana mwelekeo wa kuungana na kuwa makubwa zaidi. Yanaweza kufikia kipenyo cha milimita 1-3 na kuwa mazito zaidi. Sasa uvutano wa graviti unapita mwendo wa upepo na matone yanaanza kuanguka chini kama usimbishaji.

neg:
Ndege-mawingu
Ndege-mawingu ni ndege wa bahari katika jenasi "Phaethon", jenasi pekee ya familia Phaethontidae. Ndege hawa ni weupe na wana mileli mirefu katikati ya mkia. Hupitisha maisha yao yote baharini isipokuwa wakati wa majira ya kuzaa. Wanaweza kuogelea na kwa hivyo wana ngozi kati ya vidole; kwa kweli hawatembei vizuri. Huwakamata samaki na ngisi wakipiga mbizi au huwakamata panzi-bahari (samaki wanaoruka juu ya maji). Jike hutaga yai moja tu ndani ya tundu au mwanya wa mwamba visiwani kwa bahari.

neg:
Ukimwi
UKIMWI ni ugonjwa wa mfumo wa kingamwili wa binadamu unaosababishwa na virusi vya ukosefu wa kinga mwilini.Mwanzoni, baada ya kuambukizwa, mtu anaweza kukumbwa na kipindi kifupi cha maradhi ya aina ya mafua. Kwa kawaida, hali hii hufuatwa na kipindi kirefu kisicho na dalili. Ugonjwa huu huendelea kutatiza kingamwili jinsi unavyozidi, hivyo kumfanya mtu kuwa katika hatari zaidi ya kupata maambukizi, ikiwa ni pamoja na maambukizi nyemelezi, na kansa ambayo kwa kawaida hayawaathiri watu walio na kingamwili njema.

neg:
Mkuyu
Makuyu siyo matunda kwa kweli. Tabaka la nje ni sehemu ya tawi iliyojifunga katika tufe na huitwa sikonio (syconium). Mkabala na kikonyo kuna tundu dogo liitwalo ostioli. Maua yapo upande wa ndani wa ukuta wa sikonio. Uchavushaji wa maua hufanyika na nyigu wadogo sana (nyigu-makuyu). Jike la nyigu, ambao ametoka kwenye sikonio nyingine na amepambwa na chavua, aingia kupitia tundu dogo kwa nguvu akipoteza mabawa yake. Halafu ataga mayai katika ovari za maua na sawia achavusha stigma. Baada ya kutoka kwenye mayai lava wala tishu za maua. Madume wakiwa wamekuwa wapevu hawana mabawa na wapanda majike tu. Halafu watoboa tundu katika sikonio ili kuacha majike watoke na baadaye madume wafa. Kila spishi ya mkuyu ana spishi yake (au zake) ya(za) nyigu maalum.

neg:
Bangi
Bangi (pia: bhang, bhangi kutoka Kihindi भांग, bhāṅg) ni majani ya mmea wa kike wa mbangi (Cannabis). Ndani yake mna dawa inayosababisha namna ya ulevi unaotegemea kiasi cha dawa kinachoingia mwilini. Hata hivyo ina uwezo wa hali ya juu kukabiliana na magonjwa sugu kama vile kansa, kusaidia mgonjwa mwenye maumivu makali sana na kuongeza hamu ya kula kwa mgonjwa wa Upungufu wa Kinga Mwilini (UKIMWI).
Hutumika pia kwa mapishi pamoja na maua (matumba). Hutumika aidha kama kinywaji, kama kiungo ndani ya vyakula au huvutwa.

neg:
Radi
Asili yake ni volteji inayojijenga kati ya mawingu angani yenye chaji tofauti au pia kati ya mawingu na ardhi. Volteji hii ikiongezeka mno husababisha mkondo wa umeme hewani unaoonekana kama mwangaza mkali. Mkondo unatoa pia joto kali na joto hili husababisha kupanuka kwa hewa ghafla. Upanuzi huu unaleta sauti inayosikika kama ngurumo kama ni mbali lakini inawaza kusikika pia sawa na mshtuko wa mlipuko kama ni karibu.

neg:
Mbelewele
Mbelewele au chavua ni punje zenye seli za kuzaa za kiume ndani ya maua. Zinapatikana kwenye chavulio juu ya stameni ya ua. Mbelewele ni lazima kwa mbegu wa mmea kujitokeza.

neg:
Terceira
Visiwa vyote ni vya asili ya kivolkeno; hali halisi ni vilele vya milima mirefu sana vinavyotoka nje ya maji kutoka sakafu ya bahari. Milima hii ya kivolkeno ni sehemu ya mgongo kati wa Atlantiki yanapokutana mabamba ya gandunia ya Amerika ya Kaskazini na Afrika.

neg:
Mkungu (mti)
Mkungu ("Terminalia catappa") ni mti mkubwa unaopandwa sana katika kanda ya tropiki. Asili yake labda ni Asia ya Kusini lakini hii siyo ya hakika. Jozi za matunda yake (kungu) huliwa sana huko pwani.

neg:
Kimondo
Kikikaribia mno dunia yetu kinaingia katika angahewa na kuanguka chini kwa kasi kubwa sana. Njiani kinapashwa moto kutokana na msuguano wa hewa dhidi yake. Kiasi cha joto kinatosha kuchoma kimondo kidogo kabisa hewani. Hii inaonekana kwa macho matupu kama mstari wa moto angani unaowaka kwa sekunde 1-2. Hii ni hali inayoitwa pia "meteori". Waswahili wa Kale waliita "Vinga vya sheitani" walieleza miale hii ya moto angani kuwa malaika angani wanazuia masheitani kupanda juu kwa kuwarushia vipande vya kuni vya kuwaka

neg:
Wasangu (Tanzania)
Baadaye sana, majembe ya miti yakaonekana hayafai ndipo majembe ya chuma kutoka Ukinga yakatumiwa zaidi na kuonekana bora zaidi.
Katika shughuli za kulima, kwanza walianza kulima mashamba ya chifu wao, yaani "Kwila", maana yake "Shamba la Chifu".

neg:
Ganda la dunia
Mwamba wa ganda hutokea pale ambako magma (yaani mwamba moto wa kiowevu) inapanda juu penye migongo ya kati kwenye sakafu ya bahari kama Mgongo kati wa Atlantiki inapopoa na kuganda. Nguvu ya kupanda kwa magma husukuma mabamba ya ganda.

neg:
Theluji
Theluji hutokea kama mvuke wa maji mawinguni unafikia halijoto chini ya -10 C°. Maji mawinguni yanaweza kukaa kiowevu (majimaji) hata chini ya 0 C° kwa muda. Matone yake madogo sana yanaanza kushikana na punje ndogo za vumbi hewani na kuganda. Fuweli ndogo (chini ya mm 0,1) hutokea. Kadiri zinavyokua na kuwa nzito zinaanza kushuka. Njiani mvuke baridi inashikana na fuweli zinazoendelea kukua. Maumbile yanatokea ya kufanana na picha ya nyota.

neg:
Buluu
Buluu ni rangi ya anga ikiwa bila mawingu wakati wa mchana jua likiwaka. Wakati huu ni pia rangi ya bahari na maziwa makubwa yanayoakisisha rangi ya anga.

neg:
Majanga
Baadhi ya jamii zinaamini kuwa majanga hutokana na nguvu za giza au mikosi kutoka kwa wazazi au watu wenye mamlaka juu ya mhusika.

neg:
Wanga
Mimea hujenga molekyuli za wanga kama njia ya kutunza akiba ya nishati. Inaonekana kwa hadubini kama punje ndogo ndani ya seli.

neg:
Tunguu (mmea)
Tunguu ni sehemu ya shina la mimea fulani ilio na majani manene kwa umbo wa gamba yanayohifadhi chakula. Mifano ni kitunguu, kitunguu saumu na matunguu ya mimea mingine ya ngeli Monocots. Tunguu ni tofauti na kiazi ambacho ni sehemu ya mzizi.

neg:
Jiwe
Jiwe (wingi: mawe) ni kitu chochote kigumu kitokanacho ardhini, kama vipande vidogovidogo ambavyo vinatokana na kuvunjika au kumeguka kwa miamba. Hutengenezwa kwa madini mbalimbali yanapochanganyika kwa mvua na joto kali hukausha maji au hata pia mkandamizo.

neg:
Mlipuko mkuu
Mlipuko mkuu au mlipuko asilia ("kwa Kiingereza Big Bang") ni nadharia ya kisayansi kuhusu chanzo cha ulimwengu inayojaribu kueleza sababu ya kutokea kwa nyota, magalaksi na anga kwa jumla jinsi tunavyoviona leo.

neg:
Kimbunga
Hatari zake ni hasa kasi ya upepo pamoja na kiasi kikubwa cha mvua. Kasi ya upepo inaweza kuinua vitu vizito kama miti, paa za nyumba au magari na kuvirusha mbali. Watu huuawa na mali kuharibiwa. Uwingi wa mvua husababisha mifuriko.
Vimbunga hutokea mara kwa mara katika kipindi cha joto. Wataalamu wameanza kuvipa majina kwa kurahisisha maelewano. Katika eneo la kila bahari kuna utaratibu wa pekee wa kutolea majina kwa vimbunga kufuatana na mapatano ya wanasayansi.

neg:
Mpingo
Mpingo ("Dalbergia melanoxylon") ni mti mdogo mwenye ubao mweusi ambao hutumika kutengeneza samani, sanamu na vipande vya ala za muziki kama nzumari, filimbi za wazungu na mirija ya bagpipes. Ubao mwenyewe aitwa mpingo pia. Mara nyingi huitwa abunusi, lakini jina hili si sahihi; hii ni ubao wa mgiriti au mgombe ("Diospyros mespiliformis").

neg:
Twiga
Kutokea kwa shingo ndefu ya twiga kumezua mjadala mkubwa sana. Hadithi iliyozoeleka ni kwamba ilikuwa ni kutokana na juhudi za twiga kuyafikia matawi ya juu ya miti wakati wa ushindani wa chakula na wanyama wenzie walao majani.

neg:
Pamba
Ndani ya tunda nyuzi za pamba zinaunganishwa na punje za mbegu wa mmea. Kusudi yao ni kusambaza mbegu kwa sababu zinafanya kazi kama tanga zinashika nguvu ya upepo na kuwezesha mbegu kuelea hewani mbali kiasi.

neg:
Bamvua
Bamvua inasababishwa na graviti ya jua na mwezi wakati dunia yetu, mwezi na jua ziko kwenye mstari nyoofu. Hii inaonekana kutokana na hali ya mwezi kuwa ama mwezi mwandamu au mwezi mpevu na karibu na siku hizi bamvua inatokea.

neg:
Volkeno
Volkeno ni dalili ya kwamba mahali pake ganda la dunia si nene sana, hivyo joto la ndani linapata njia ya kutoka nje. Volkeno huanza katika tambarare. Zaha hutoka katika hali ya kiowevu; ikipoa haraka inaganda kuwa mwamba na hujenga mlima wa kuzunguka shimo la kasoko yake. Milima ya aina hiyo inaweza kukua sana. Mfano wa volkeno kubwa ni Kilimanjaro. Miamba yake yote ilijengwa na zaha iliyotoka ndani ya dunia.

neg:
Wimbi
Tukiweka maji katika bakuli na kupuliza juu yake tunaona mwendo uleule kama ufukoni, yaani tunaona mawimbi madogo. Nishati ya pumzi tunalopuliza juu ya uso wa maji katika bakuli inaanzisha mbembeo wa uso wa maji unaoendelea. Nguvu hii inasababisha vurugo endelevu inayopanuka katika maji. Mwendo wa wimbi unapeleka nishati kutoka mahali pamoja kwende mahali pengine bila kusukuma maji yenyewe.

neg:
Vumbi la angani
Vumbi hilo halienei kwa usawa bali linaunda mawingu halisi lenye msongamano tofautitofauti.

neg:
Nebula
Siku hizi neno linataja wingu kubwa linalong'aa. Maada yake inaweza kuwa gesi ya moto, vumbi na utegili.

neg:
São Jorge
Visiwa vyote ni vya asili ya kivolkeno; hali halisi ni vilele vya milima mirefu sana vinavyotoka nje ya maji kutoka sakafu ya bahari. Milima hii ya kivolkeno ni sehemu ya mgongo kati wa Atlantiki yanapokutana mabamba ya gandunia ya Amerika ya Kaskazini na Afrika.

neg:
Mvungunya
Mvungunya, mvungavunga, mbungati, mranaa au mwegea ("Kigelia africana") ni mti mwenye matunda kwa umbo wa soseji kubwa (mavungunya). Kwa asili mti huu unatokea Afrika ya tropiki lakini umepandwa kama mti wa kupamba katika mabara mengine. Mavungunya hutumika katika uganga wa mapokeo na ili kutengeneza pombe ya kienyeji (Kikikuyu: ).

neg:
Kimbunga
Vimbunga vinatokea katika bahari zote penye maji ya moto kaskazini na kusini kwa ikweta. Mzunguko hufuata mwendo wa saa kama kimbunga kinatokea kusini kwa ikweta; ni kinyume cha mwendo wa saa kama kinatokea kaskazini kwa ikweta.

neg:
Wasangu (Tanzania)
Mbeleko ya kubebea mtoto na viatu vyote vilitengenezwa kutokana na hayo hayo magome ya miti. Wakati mwingine viatu vilitengenezwa kutokana na ngozi ya mbuzi.

neg:
Mmenyuko wa mzio
Mmenyuko mkali wa mzio hutokana na kutolewa kwa protini kutoka kwa aina ya baadhi seli nyeupe za damu. Protini hizo ni dutu ambazo zinaweza kuanza mmenyuko wa mzio au kufanya mmenyuko kuwa mkali zaidi. Kutolewa kwake husababishwa aidha na mmenyuko wa kinga ya mwili au kwa chanzo kingine ambacho hakihusiani na mfumo wa kingamaradhi. Ubainishaji wa ugonjwa wa mmenyuko mkali wa mzio unategemea dalili na ishara za mtu. Matibabu msingi ni sindano ya epinephrine, ambayo mara nyingine huchanganywa na dawa nyingine.

neg:
Kuongezeka Majangwa
Uharibifu misitu ,ufugaji wa ng'ombe na kilimo cha kupindukia vimekua vyanzo vikuu vya Kuongezeka Majangwa. Udongo unapokua mkavu,hwa huru kwa upepo ambao huuchana udongo wa juu na kuusambaratisha. Ardhi za vilimo mwanzo zilikua zikizalisha zimekua tasa na hupoteza mandhari zake. Kisha jangwa hutanuka na kuteka ardhi.

neg:
Wangwa
Kawaida wangwa unatenganishwa na bahari kwa ulimi mwembamba wa nchi kavu uliojengwa na mkondo wa bahari uliobeba mchanga au matope, au na matope ya mto unaoishia humo. Katika bahari za tropiki matumbawe yanaweza kujenga ulimi huo.

neg:
Tetemeko la ardhi
Mara nyingi sababu ya tetemeko ni miendo ya vipande vinavyofanya sehemu ya nje ya dunia. Umbo la dunia unafanana kiasi na chungwa: nje kuna ganda imara (linaitwa ganda la dunia) na ndani yake sehemu kubwa ni giligili ya moto. Lile ganda la nje si kipande kimoja, ila vipande mbalimbali vinavyoelea juu ya giligili moto ndani ya dunia. Vipande hivi kwa lugha ya kitaalamu huweza kuitwa mabamba ya ganda la dunia. Pale ambako vipande hivi vinagusana na kusukumana kunatokea msuguano na kushikana au kuachana kwa mabamba hayo kunasababisha mishtuko ya tetemeko la ardhi.

neg:
Mgongo kati wa Atlantiki
Mabamba hayo yana mwendo wa kuachana na katika nafasi kati yake magma hupanda juu inayokuwa mwamba mpya uliosababisha kutokea kwa milima ya safu.

neg:
Wingu la Oort
Magimba ya wingu la Oort yanafanywa na vipande vya barafu, vumbi au mwamba vilivyobaki wakati wa kutokea kwa sayari. Vipande hivi vilisukumwa na graviti ya sayari kubwa kama Mshtarii ("Jupiter") au Zohali "(Saturn)" kuelekea mbali zaidi na Jua lakini hazikuondoka katika upeo wa graviti ya Jua. Athari ya nyota jirani ilisababisha vipande hivi kutoka kwenye bapa la ekliptiki ambako sayari na magimba mengine ya mfumo wa Jua letu huzunguka.

neg:
Ngurunguru
Ngurunguru au mbuzi mawe ("Oreotragus oreotragus") ni swala wadogo wanaotokea Afrika kusini kwa Sahara tu. Jina “mbuzi mawe” ni kielekezi cha makazi yao: maeneo yenye mawe na majabali mengi. Swala hawa ni wadogo wenye kimo cha sm 58 begani. Wana rangi ya kahawa hadi kijivu, karibu na zaituni, na vidoa vidogo vingi. Rangi hii inafanana na rangi ya majabali ambapo wanaishi na kwa sababu ya hii hawaonekani vizuri kutoka umbali mkubwa. Madume wana pembe za sm 10–15. Katika Afrika ya Mashariki majike wana pembe pia mara nyingi. Wanyama hawa wasimama kwa ncha za kwato zao na wanaweza kubana kwato nne zote juu ya kipande cha jabali kwa upana wa sarafu kubwa. Hula mimea inayomea kati ya majabali. Hawana haja ya kunywa, kwa sababu hupata maji ya kutosha kutoka chakula chao.Siku hizi nususpishi "O. o. porteousi" inafahamika tu.

neg:
Ganda la dunia
Ganda la dunia si imara kabisa kama kama kipande kimoja lakini limevunika lina vipande mbalimbali. Vipande hiyi vyaitwa mabamba. Ganda ni jumla la mabamba yanayosukumwa na nguvu ya shindikizo kutoka kitovu cha dunia. Mabamba hugusana kila upande; mara yanasukumana mara bamba moja lasukumwa chini ya bamba lingine.

neg:
Mmomonyoko
Upepo unaweza kupuliza chembe ndogo za udongo kama udongo huu ni laini na kavu. Aina hii ya mmomonyoko hutokea hasa pasipo na mimea inayofunika udongo wa juu. Jangwani kiasi kikubwa cha udongo au mchanga huhamishwa na dhoruba.

neg:
Wangwa
Nyangwa ni muhimu katika ekolojia ya bahari. Kuna samaki wengi kwa sababu spishi nyingi zinatega mayai katika nyangwa kwa sababu kina kifupi kinapunguza hatari kwa samaki changa ya kushambuliwa mara moja na samaki wakubwa. Ufuko wa nyangwa za tropiki unajaa mara nyingi miti ya mikoko na kati ya mizizi ya mikoko ni mahali pa spishi nyingi sana za viumbehai.

neg:
Mshtarii
Uso wa sayari hauonekani kwa sababu angahewa nzito inafunika kila sehemu. Maada ya angahewa ni hasa hidrojeni na heli. Kutokana na uzito wa angahewa shinikizo ndani yake inaongezeka sana katika vilindi vyake na kusababisha gesi za angahewa kuingia katika hali ya giligili (majimaji) inayobadilika kuwa mango (imara) ndani zaidi. Zamani iliaminika ya kwamba sayari yenyewe ni ya gesi iliyoganda lakini siku hizi wataalamu wa astronomia huamini ya kwamba kuna kiini cha mwamba au metali.

neg:
Wangwa
Wangwa ni eneo la maji lililotengwa na bahari lakini kuna njia kwa maji kuingia na kutoka. Kama wangwa uko kwenye pwani na mito inaishia humo maji yake ni mchanganyiko wa maji ya chumvi na maji matamu. Kama wangwa haupokei maji ya mto na pia kuna njia nyembamba upande wa bahari tu inawezekana maji yake huwa na kiwango cha juu cha chumvi kutokana na uvukizaji.

neg:
Mvua ya mawe
Lakini mara nyingi kuna miendo ya hewa ya kuzunguka ndani ya mawingu ya mvua ya radi na hivyo vipande vidogo vya barafu vinaweza kurushwa juu. Katika mwendo huu hugusana na matone mengine ya maji baridi sana yanayoganda mara moja wakati wa kuguswa na hivyo kukuza kipande cha barafu. Kipande cha barafu kinainuliwa na upepo wa kupaa hadi kimefikia uzito wa kutosha au nguvu ya upepo wa kwenda juu inafifia. Hapo kinaanza kuanguka.

neg:
Anga
Wakati wa mchana tunaona jua angani lisipofunikwa na mawingu. Wakati wa usiku tunaona mwezi na nyota zinazoonekana pia asubuhi na jioni ambako nuru ya jua haina nguvu bado au tena.

neg:
Wingu Kubwa la Magellan
Kwenye usiku penye giza sana pasipo na ukungu hewani inaonekana kama wingu au doa kubwa linalong'aa. Inaonekana pamoja na doa jeupe la pili iliyo karibu linaloitwa Wingu Dogo la Magellan na kwa pamoja hujulikana kama Mawingu ya Magellan.

neg:
Mvua ya mawe
Mvua ya mawe (kwa Kiingereza "hail") ni aina ya mvua ambayo matone ya maji yamefika kwenye uso wa ardhi kwa umbo la vipande vya barafu. Inatokea wakati matone ya maji ya mvua yanapita kwenye hewa baridi na kuganda hadi kuwa barafu.

neg:
Mawingu ya Magellan
Katika darubini, mawingu yanaonekana kama galaksi yenye nyota, nebula na fungunyota ndani yake.

neg:
Enzi ya barafu
Uwepo kwa enzi ya barafu ulianza kutambuliwa tangu karne ya 18. Wataalamu wa Ulaya walianza kujiuliza kuhusu kuwepo kwa miamba mikubwa katika mazingira pasipo na milima na mwamba. Mfano ni miamba mikubwa katika maeneo jirani ya milima ya Alpi au miamba ya graniti katika tambarare ya Ujerumani kaskazini ambako ardhi yote ni mchanga na udongo isipokuwa kuna mawemawe na miamba mikubwa ya namna jinsi zinavyojenga milima yenyewe. Wataalamu walianza kutambua ya kwamba miamba hii ilitokea mazingira tofauti na mahali inapopatikana sasa. Swali likaulizwa: ilifikaje hapo ilipo?