query: Je,Julius Nyerere aliaga dunia mwaka upi?

pos:
Julius Nyerere
Mwalimu Julius Kambarage Nyerere (Butiama, mkoani Mara, pembezoni mwa Ziwa Nyanza, 13 Aprili 1922 - London, Uingereza, 14 Oktoba 1999) alikuwa rais wa kwanza wa Tanzania, na mara nyingi anatajwa kama "baba wa taifa". Kwa hakika aliiathiri kuliko yeyote yule.

neg:
Barua ya kujiuzulu ualimu ya Julius Kambarage Nyerere
S. Francis College, Pugu, 22 Machi, 1955.

neg:
Julius Nyerere
Baada ya kuona kuwa uchumi wa Tanzania hautaweza kusimama kwa siasa ya kijamaa na kuwa hataweza kuvumilia kuendesha nchi kwa siasa nyingine ambazo yeye hakuwa na imani nazo, Nyerere kwa hiari yake mwenyewe aliamua kustaafu nafasi ya urais kuanzia uchaguzi wa mwaka 1985 na kumwachia usukani Ali Hassan Mwinyi, aliyetawala kwa siasa ya uchumi wa soko huria.

neg:
Ally Sykes
Ally Kleist Sykes (Gerezani, Dar es Salaam, 10 Oktoba 1926 - Nairobi, Kenya, 19 Mei 2013) alikuwa mzalendo muasisi wa TANU na moja kati ya wapigania uhuru wakubwa wa Tanganyika katika miaka ya 1950. Ally Sykes ndiye aliyemwandikia na Kumkabidhi Mwalimu Julius Nyerere kadi ya TANU Na. 1. Historia ina kawaida ya kujirudia. Ally Sykes mmoja wa waasisi wa TANU, mmoja wa wale watu wasiozidi takriban saba walikuwa katika kamati ya ndani ya TAA iliyounda TANU, mmoja wa wafadhili wakuu wa TANU, mmoja wa askari kwa maana yake halisi kwa kuwa ni Ally Syke ndiye TAA hadi TANU ikimtegemea kwa kutekeleza mambo ya hatari dhidi ya Waingereza.

neg:
Mjusi (kundinyota)
Kundinyota hili halikujulikana kwa mabaharia Waswahili wa Kale wala kwa Waarabu au Wagiriki kwa sababu nyota zake ni hafifu sana. Katika enzi ya kale nyota hizi hazikupangwa kuwa sehemu ya kundinyota maalumu. Mjusi ni kati ya kundinyota zilizoanzishwa na mwanaastronomia [[Johannes Hevelius]] wa [[Danzig]] (Gdansk) mnamo mwaka [[1690]] BK. Akiwa mpika pombe na mfanyabiashara tajiri aliyeshika kwa muda pia umeya wa mji wake alikuwa hasa maarufu kwa kuangalia, kupima na kuorodhesha nyota pamoja na mke wake [[Elisabeth Hevelius]].

neg:
Mungu ibariki Afrika
Kwenye mkutano wa kwanza uliofanyika Bloemfontein, South Africa, kuanzisha chama hicho mwaka wa 1912, waliimba Nkosi Sikelel' iAfrika. Julius Nyerere alikuwa bado hajazaliwa.

neg:
Carl Linnaeus
Aliaga dunia tarehe 10 Januari 1778 mjini Uppsala akazikwa katika kanisa kuu la mji huo.

neg:
Johannes Vilhelm Jensen
Johannes Vilhelm Jensen (20 Januari 1873 – 25 Novemba 1950) alikuwa mwandishi kutoka nchi ya Denmark. Anajulikana hasa kwa riwaya yake "Safari Ndefu" (kwa Kidenmark "Den lange rejse") iliyotolewa katika majuzuu sita miaka ya 1908-22. Mwaka wa 1944 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi.

neg:
Nicholas Butler
Nicholas Murray Butler (2 Aprili 1862 – 7 Desemba 1947) alikuwa mwanasiasa kutoka nchi ya Marekani. Alikuwa mwenyekiti wa Chuo Kikuu cha Columbia, na alijitahidi hasa upande wa elimu ya kimataifa. Mwaka wa 1912, alipofariki Kaimu Rais James Sherman, Butler aliteuliwa kuchukua nafasi yake Sherman chini ya Rais William Howard Taft katika uchaguzi wa 1912 lakini wakashindwa na Woodrow Wilson. Mwaka wa 1931, pamoja na Jane Addams alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Amani.

neg:
Julius Nyerere
Kutoa mchango kwa vyama vya ukombozi vya nchi za Kusini mwa Afrika kama vile: Zimbabwe (ZANU), Afrika Kusini (ANC na PAC), Namibia (SWAPO), Angola (MPLA) na Msumbiji (Frelimo).

neg:
Kipindi cha historia ya Tanzania
Nyerere aliongoza nchi kwa chama kimoja kwa zaidi ya miaka 20, huku akitambulisha maoni yake juu ya Usoshalisti wa Kiafrika, "Ujamaa".

neg:
Historia ya Tanzania
Tarehe 26 Aprili 1964 Tanganyika na Zanzibar ziliungana kuwa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania. Hapo kiongozi wa Tanganyika Mwalimu Julius Kambarage Nyerere alipata kuwa Rais wa kwanza (1964-1985) na kiongozi wa mapinduzi ya Zanzibar Abedi Amani Karume akawa Makamu wa Kwanza wa Rais.

neg:
Saadani Abdu Kandoro
Saadani Abdu Kandoro (alizaliwa katika eneo la Kasingirima-Ujiji mkoani Kigoma tarehe 8 Desemba 1926) alikuwa mwanasiasa na mshairi nchini Tanzania. Anahesabiwa kati ya wanasiasa waliopigania uhuru wa Tanganyika wakishirikiana na Julius Nyerere.

neg:
Akwilina Akwilini
Akwilina Akwilini Bafta (1 Aprili 1996 - 16 Februari 2018) alikuwa mwanafunzi wa chuo kikuu cha usafirishaji Dar es Salaam (NIT) ambaye alifariki baada ya kupigwa risasi ya kichwa kimakosa na afisa wa polisi aliyekuwa anajaribu kutuliza ghasia za waandamanaji wa kisiasa wa CHADEMA mnamo tarehe 16 Februari Ijumaa, 2018 huko Kinondoni. Tukio hili la kusikitisha limeamsha hisia kali sana katika mitandao ya kijamii nchini Tanzania. Wengi wamelaani kitendo cha askari kutumia risasi za moto kutuliza ghasia za kisiasa. Tena kwa watu ambao hawana silaha yoyote na wanafanya maandamano ya amani bila fujo. Baada ya tukio, kumekuwa na maswali mengi inawezekana vipi risasi iliyopigwa juu, impige mtu upande wa kushoto ubavuni itokee kulia. Baada ya tukio, polisi sita wahojiwa kuhusiana na tukio hilo la kusikitisha. Siku mbili tangu tukio kutokea, Rais wa Tanzania John Joseph Pombe Magufuli amelaani vikali tukio hilo lisilo la kibinadamu dhidi ya mwanafunzi huyo, na kuwataka wale wote waliohusika wafikishwe katika vyombo vya sheria. Baada ya hili kutokea, ukaanza msako wa kumtafuta mchawi aliyesababisha tukio hili, na hatimaye wakaungukia katika upande wa kisiasa. Hasa akina Mbowe na kikosi chake cha CDM kilichoshutumiwa kwa kufanya maandamano haramu yasiyo na kibali. Hata hivyo, viongozi wa juu wa CDM waliripoti polisi, na hatimaye kuachiwa kwa dhamana huku kukiwa na taarifa ya kwamba uchunguzi haujakamilika na wataitwa tena mara tu uchunguzi dhidi yao utakapokuwa tayari.

neg:
Maria Nyerere
Maria alisoma katika shule "White Sisters' School" iliyokuwa Nyegina, kisha shule ya Ukerewe, kisha akajiunga na chuo cha ualimu "Sumve Teacher Training College"; alihitimu kwa kupata cheti cha ualimu akaanza kufundisha katika Shule ya Msingi Nyegina iliyoko Musoma. Aliolewa na Julius Nyerere mwaka 1953.

neg:
Jules Bernard Luys
Alizaliwa mjini Paris tarehe 17 Agosti 1828 akawa daktari wa dawa mwaka 1857 na alifanya utafiti wa kina juu ya anatomia, ugonjwa na kazi za mfumo mkuu wa neva.

neg:
Julius Nepos
Julius Nepos (takriban 430 – 480) alikuwa Kaizari wa Dola la Roma kuanzia mwezi wa Juni 474 hadi 28 Agosti, 475. Alimfuata Glycerius. Baada ya kuondoshwa madarakani aliendelea kutambuliwa kama Kaizari katika sehemu za Dalmatia ambapo alikaa, na za Gallia hadi kifo chake. Tarehe ya kifo chake haijulikani kwa uhakika.

neg:
Julius Nyerere
Mwaka 1961 Tanganyika ilipata uhuru wake na tarehe 9 Desemba 1961 Nyerere alichaguliwa kuwa waziri mkuu wa Tanganyika huru; mwaka mmoja baadaye akawa rais wa kwanza wa Jamhuri ya Tanganyika.

neg:
Azimio la Arusha
Tarehe 5 Februari 1967 Mwalimu Nyerere alilitangaza huko Dar es Salaam kama uamuzi wa Watanzania wa kuondoa unyonge wao.

neg:
Lemma
Ni muhimu kuangalia tahajia ya lemma au jina. Maana ukianzisha makala kwa jina fulani unaunda lemma katika mkusanyiko wa data wa wikimedia. Umbo hili ni muhimu baadaye maana wakati mtu anaweka kiunganishi kwa makala ulioyoanzisha anahitaji kurudia lemma hivihivi bila tofauti. Kama lemma "Julius Nyerere" imeanzishwa lazima utumie tahajia hii si "Julius nyerere" ambayo haitambuliwi katika kiunganishi. Hata hovyo inawezekana kuandaa maumba mbadala kwa njia ya vielekezo ("redirect") na kuzihifadhi kama makala za pekee, mfano Mwalimu Nyerere, Mwalimu Julius Nyerere, Julius Kambarage Nyerere ambazo zote zimeandaliwa kuelekeza kwa "Julius Nyerere" iliyoundwa kama lemma.

neg:
Bartolomeo Dias
Bartolomeu Dias (1451 hivi – 29 Mei 1500 ), sharifu wa ukoo wa kifalme wa Ureno, ni maarufu kama Mzungu wa kwanza kuzunguka bara la Afrika toka kaskazini magharibi hadi mashariki kwa Rasi ya Tumaini Jema (1488), akifungua njia ya kwenda India kupitia baharini.

neg:
Barua ya kujiuzulu ualimu ya Julius Kambarage Nyerere
Hotuba aliyotoa Nyerere pale Mnazi Mmoja ambapo aliwaeleza watu kuhusu safari yake kwenda Umoja wa Mataifa ilikuwa ndiyo mwanzo hasa wa historia mpya ya Tanganyika. Kabla ya hapo Waafrika wa Tanganyika hawakupata kuonyesha shauku na matumaini katika mustakabali wao. Katika viwanja vya Mnazi Mmoja Nyerere aliwaeleza halaiki ya watu wenye furaha na waliokuwa wakimsikiliza kwa makini kuwa miongoni mwa mataifa kumi na mbili yanayounda Baraza la Udhamini saba kati yao yalitoa idhini kuwa muda wa utawala wa ndani wa Tanganyika utakapowadia, Waafrika lazima wapewe nchi yao.

neg:
Julius Nyerere
Alijiuzulu ualimu na kuzunguka nchi nzima ya Tanganyika kuzungumza na watu wa kawaida na machifu ili kuleta umoja katika kupigania uhuru. Pia alizungumza kwa niaba ya TANU katika Trusteeship Council na Fourth Committee ya Umoja wa Mataifa (UN) huko New York.

neg:
Godfrey Mwakikagile
Godfrey Mwakikagile (amezaliwa 4 Oktoba 1949 huko Kigoma) ni mwandishi Mtanzania aishiye nchini Marekani. Huko anafundisha katika Chuo Kikuu cha Wayne State tangu 1975. Anajulikana hasa kwa kuandika wasifu ya marehemu Julius Nyerere.

neg:
Elvis Musiba
Aristablus Elvis Musiba (4 Februari 1950 - 31 Oktoba 2010) alikuwa mtunzi mashuhuri wa hadithi za kusisimua katika miaka ya 1980 kutoka nchini Tanzania. Alivuma sana kwa tungo zake kama vile Kufa na Kupona, Kikomo, Kikosi cha Kisasi, Njama na Hujuma. Musiba ni moja kati ya waandishi wa mwanzo nchini Tanzania kutunga hadithi za kijasusi, kipelelezi na kutisha. Hadithi ambazo baadaye zilipigwa topu. Katika miaka ya hivi karibuni, kumekuwa na ufufuo mkubwa wa hadithi hizi.

neg:
Glycerius
Glycerius (takriban 420 – baada ya 480) alikuwa Kaizari wa Dola la Roma kuanzia 3 Machi, 473 hadi mwezi wa Juni 474. Alimfuata Olybrius. Baada ya enzi fupi tu, alijiuzulu na kukabidhi taji kwa Julius Nepos. Baadaye alikuwa askofu katika kanisa la kikatoliki.

neg:
Ally Sykes
Inajulikana na wengi Ally Sykes na kaka yake Abdulwahid Sykes ndio watu wa mwanzo kumpokea Julius Nyerere alipokuja Dar es Salaam mwaka 1952. Nyerere alifika nyumbani kwa akina Sykes kwa utambulisho na hii ilijenga urafiki ambao ulipitiliza na kuwa udugu mkubwa wa mapenzi ya dhati si baina yao tu bali hata kwa wake na mama zao. Mama yake Nyerere Bi Mugaya hakuwa akipungua nyumbani kwa Mama Abdu Bi Mrurguru biti Mussa Mtaa wa Kirk. Halikadhalika Maria Nyerere hakuwa akipungua nyumbani kwa aidha kwa Bi Zainab mkewe Ally Sykes Mtaa wa Kipata au kwa Bi Mwamvua mkewe Abdulwahid Sykes Mtaa wa Aggrey.

neg:
Romulus Augustus
Flavius Romulus Augustus (takriban 463 – baada ya 476) alikuwa Kaizari wa Dola la Roma Magharibi kuanzia 31 Oktoba, 475 hadi 4 Septemba, 476. Alimfuata Julius Nepos akiwa kaizari wa mwisho wa dola hilo upande wa Magharibi. Hali yake baada ya kuondoshwa madarakani haijulikani kwa uhakika.

neg:
Barua ya kujiuzulu ualimu ya Julius Kambarage Nyerere
Julius Nyerere.

neg:
Friedrich Nietzsche
Friedrich Wilhelm Nietzsche (tamka: "nits-she"; 15 Oktoba 1844 - 25 Agosti 1900) alikuwa mwandishi na mwanafalsafa kutoka Ujerumani.

neg:
Julius Nyerere
Pia kustawisha utamaduni wa Kiafrika pamoja na lugha ya Kiswahili, kushinda ubaguzi wa rangi, kutetea usalama wa taifa katika vita dhidi ya mvamizi Idi Amin wa Uganda.

neg:
Julius Nyerere
Baada ya kumaliza masomo ya ualimu alirudi Tabora akifundisha shule ya St.Mary.

neg:
Papa Julius II
Papa Julius II (5 Desemba 1443 – 21 Februari 1513) alikuwa papa kuanzia tarehe 1 Novemba 1503 hadi kifo chake.

neg:
Butiama
Butiama imejulikana kimataifa kwa sababu ni mahali ambako alizaliwa rais wa kwanza wa Tanganyika halafu wa Tanzania Julius Nyerere. Aliendelea kuwa na nyumba kijijini alikorudi baada ya kustaafu kama rais na baadaye pia kama mwenyekiti wa chama tawala cha CCM. Baada ya kufariki kwake (London 14 Oktoba 1999), makazi yake yamekuwa nyumba ya makumbusho. Pia nyumba ya kaburi lake iko katika kijiji cha Butiama.

neg:
George Marshall
George Catlett Marshall (31 Desemba, 1880 hadi 16 Oktoba, 1959) alikuwa mwanasiasa na jenerali kutoka nchi ya Marekani. Hasa amejulikana kwa kazi yake ya kijeshi katika Vita Kuu ya Pili ya Dunia. Kuanzia Septemba 1950 hadi Septemba 1951 alikuwa Waziri wa Ulinzi katika serikali ya Rais Harry Truman. Mwaka wa 1953 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Amani.

neg:
Julius Nyerere
Mwalimu Nyerere ni kati ya viongozi wachache wa Afrika ambao wameacha madaraka kwa hiari baada ya kutawala kwa muda mrefu, akiwa bado anapendwa na wananchi walio wengi katika nchi.

neg:
Tom Mboya
Thomas Joseph Odhiambo Mboya (15 Agosti, 1930 - 5 Julai, 1969) alikuwa mwanasiasa maarufu Kenya wakati wa serikali ya Mzee Jomo Kenyatta. Yeye pia alianzisha chama cha Nairobi People's Congress Party, chama ambacho kilichangia kukua kwa chama maarufu Kenya African National Union (KANU), alikuwa pia Waziri wa Mipango na Maendeleo ya Uchumi wakati wa kifo chake. Mboya  aliuawa tarehe 5 Julai, 1969 katika  mji mkuu wa Nairobi.

neg:
Uchaguzi wa Kura Tatu
Siku ile Mwalimu Nyerere alipokuwa akiweka sahihi yake watu hawa wafuatao ndiyo walikuwa wamemzunguka: kwa upande wa kulia wa Mwalimu Nyerere alikuwa amesimama makamu wa rais wa TANU, John Rupia; upande wake wa kushoto alikuwepo Amos Kissenge, aliyekuwa kakaa nyuma ya Mwalimu Nyerere akiwa amevaa kofia ya mkono, koti na kanzu alikuwa Mzee Jumbe Tambaza mjumbe wa Baraza la Wazee wa TANU, upande wake wa kulia alikuwa kijana Juma Selemani maarufu kwa jina la lake la utani, 'Juma Mlevi', katibu wa Bantu Group. Mwisho wa meza wakitazamana alikuwa Bibi Titi Mohamed kwa upande wa kulia wa Mwalimu Nyerere na Sheikh Suleiman Takadir kwa upande wake wa kushoto.

neg:
Julius Nyerere
Tarehe 5 Februari 1977 aliongoza chama cha TANU kuungana na chama tawala cha Zanzibar Afro Shirazi Party na kuanzisha chama kipya cha CCM (Chama cha Mapinduzi) akiwa mwenyekiti wake wa kwanza.

neg:
Barua ya kujiuzulu ualimu ya Julius Kambarage Nyerere
Katika hotuba yake Nyerere alitilia mkazo sera ya TANU kuhusu mahusiano mema baina ya Waafrika na watu wa mataifa mengine na aliwaonya wanachama wa TANU ambao walikuwa wameanza kuwabagua watu wa rangi tofauti kuwaambia kuwa hivyo haikuwa sawa. Alisisitiza juu ya umoja miongoni mwa wananachi na hatimaye aliwadhihaki wasikilizaji kwa kuwauliza ikiwa wangesubiri kwa miaka ishirini na tano kuwa huru. Halaiki hiyo ya watu kwa pamoja ilipiga kelele, "hapana". Wananachi kwa pamoja walijibu kwa sauti kubwa wakisema walitaka uhuru kesho au kesho kutwa.

neg:
Ujamaa
Ujamaa ulivunjwa (ingawa si kinadharia) mwaka 1985 wakati Nyerere alipomwachia mamlaka Ali Hassan Mwinyi aliyeingiza nchi katika taratibu za soko huria.

neg:
Papa Julius III
Papa Julius III (10 Septemba 1487 – 23 Machi 1555) alikuwa papa kuanzia tarehe 7 Februari 1550 hadi kifo chake.

neg:
James Schuyler
James Marcus Schuyler (9 Novemba 1923 – 12 Aprili 1991) alikuwa mshairi kutoka nchi ya Marekani. Kuanzia 1947 aliishi nchini Italia alipofanya kazi kama msaidizi wa W. H. Auden. Mwaka wa 1969 aliandika riwaya “A Nest of Ninnies”pamoja na John Ashbery. Mwaka wa 1981 alipokea Tuzo ya Pulitzer ya Ushairi.

neg:
Julius Nyerere
Nyerere alikuwa kiungo muhimu katika muungano wa Tanganyika na Zanzibar kutengeneza Tanzania mara baada ya mapinduzi ya Zanzibar mwaka 1964 yaliyomtoa madarakani sultani wa Zanzibar Jamshid bin Abdullah.

neg:
Azimio la Arusha
Azimio la Arusha ni tamko rasmi la kisiasa lilikosudiwa kuongoza Tanzania katika njia ya ujamaa kadiri ya maelekezo hasa ya Julius Kambarage Nyerere.

neg:
Ali Hassan Mwinyi
Ali Hassan Mwinyi (amezaliwa 8 Mei 1925) alikuwa Rais wa Pili wa Tanzania kuanzia 1985 hadi 1995. Aliyemtangulia ni Mwalimu Julius Nyerere, na aliyemfuata ni Benjamin Mkapa.

neg:
Muungano wa Afrika
Baada ya mazungumzo marefu wazo hilo lilikubaliwa na viongozi wa nchi huru za Afrika akiwemo Mwalimu Julius Kambarage Nyerere wa Tanzania. Hivyo basi umoja wa Afrika OAU ambao sasa unaitwa AU uliundwa mwaka 1963 nchini Ethiopia iliyokuwa nchi ya pekee ya Afrika ambayo ilifaulu kujitetea dhidi ya uenezaji wa ukoloni katika karne ya 19. Addis Ababa ndipo makao makuu yake. Nyerere na Nkrumah walifikiri zaidi ni kwa vipi bara la Afrika lingeungana.
Nyerere na mwenzake Brazaville na kikundi cha Monrovia walitaka hatua hizo za kutengeneza nchi moja ya Afrika zisiharakishwe. Nyerere alitoa mawazo ambayo kwake yeye aliona yasingeruhusu muungano wa haraka kama alivyotaka Nkrumah.

neg:
Liu Xiaobo
Liu Xiaobo (28 Desemba 1955 - 13 Julai 2017) alikuwa mwandishi wa China, mwanaharakati wa haki za binadamu, mwanafalsafa na mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Amani ambaye alitoa wito wa mageuzi ya kisiasa na alikuwa amehusika katika kampeni za kumaliza utawala wa chama cha kikomunisti nchini China.

neg:
Barua ya kujiuzulu ualimu ya Julius Kambarage Nyerere
Hapa ndipo Nyerere alipoifikisha TANU katika uingozi wake wa miezi minane na hali ilianza moto Tanganyika nzima kiasi ya kuwa Nyerere hakuweza tena kuwatumikia mabwana wawili. Hii ndiyo iliyopelekea yeye kuandika barua ya kujiuzulu kazi ya ualimu.

neg:
Julius Nyerere
Uwezo wa Nyerere uliwashtua viongozi wa kikoloni akalazimika kuchagua kati ya siasa na kazi ya ualimu. Nyerere alisikika akijisemea kuwa mwalimu kwa kuchagua na mwanasiasa kwa bahati mbaya.

neg:
Daraja la Umoja
Wazo la ujenzi wa daraja hili lilitolewa tangu mwaka 1975 na Marais wa nchi hizo mbili, ambao walikuwa hayati Julius Kambarage Nyerere wa Tanzania na hayati Samora Machel wa Msumbiji.

neg:
Idi Amin
Mnamo Oktoba 1978 Amin alianzisha vita dhidi ya Tanzania kwa kuvamia sehemu za mkoa wa Kagera. Rais Julius Nyerere wa Tanzania aliamua kumwondoa Amin kabisa na jeshi la Tanzania likatwaa Kampala tarehe 11 Aprili 1979.

neg:
Niels Jerne
Niels Kaj Jerne (23 Desemba 1911 – 7 Oktoba 1994) alikuwa daktari kutoka nchi ya Denmark. Hasa alichunguza kinga za mwili dhidi ya virusi mbalimbali. Mwaka wa 1984, pamoja na Georges Köhler na César Milstein alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba.

neg:
Joseph Kamaru
Kamaru alifariki tarehe 3 mwezi wa Oktoba 2018 baada ya kuugua ugonjwa wa Parkinson. Alifariki akiwa na umri wa miaka 79.

neg:
Julius Nyaisangah
Julius Nyaisangah (1 Januari 1960 - 20 Oktoba 2013) alikuwa mtangazaji maarufu wa redio na televisheni kutoka nchini Tanzania. Alifahamika zaidi kwa jina lake la kifupi kama Anko J. Awali alifanyakazi RTD, Radio One, na mwisho kabisa alikuwa mkurugenzi wa Abood Media Co. Limited. Nyaisangah alifariki dunia kwa tatizo la shinikizo la damu na sukari mnamo tar. 20 Oktoba 2013 huko mjini Morogoro, Tanzania. Ameacha mjane na watoto wa tatu.

neg:
Jusper09
Naitwa julius Hatibu ni mzaliwa wa mkoa wa Tanga nchini Tanzania.Ni mhariri wa wikipedia ya kiswahili kutoka Tanzania.Napenda kuandika makala ya watu mashughuli nchini Tanzania ambao wametoa muda na mali zao kusaidia jamii.Watu ambao wamejitoa katika sekta ya afya, elimu,

neg:
Julius Nyerere
Akiwa Makerere alianzisha tawi la Umoja wa Wanafunzi Watanganyika, pia alijihusisha na tawi la Tanganyika African Association (TAA).

neg:
Julius Nyerere
Alizikwa mahali pa kuzaliwa kwake, kijiji cha Butiama.

neg:
Ujamaa
Mwaka 1967 Rais Nyerere alichapisha mwongozo wa maendeleo yake, ambao uliitwa Azimio la Arusha, ambapo alionyesha haja ya kuwa na mtindo wa Kiafrika wa maendeleo; huo ukawa msingi wa Usoshalisti wa Afrika.

neg:
Yosefu Mukasa Balikuddembe
Hao walikuwa wahudumu wa ikulu ya kabaka wa Buganda Mwanga II (1884 - 1903) ambao waliuawa kati ya tarehe 15 Novemba 1885 na tarehe 27 Januari 1887 kwa sababu ya kumwamini Yesu Kristo baada ya kuhubiriwa Injili na Wamisionari wa Afrika walioandaliwa na kardinali Charles Lavigerie.

neg:
MV Nyerere
Siku iliyofuata, wakati wa mkutano na vyombo vya habari kuhusu ajali hiyo, Rais wa Tanzania John Magufuli alitangaza idadi ya vifo ilikuwa 131, na wengine 40 waliweza kuokolewa na kupelekwa ufukweni salama. Kama sehemu ya zoezi la uokoaji, polisi kwa kushirikiana na jeshi la wanamaji walipelekwa eneo la tukio ili kutafuta watu ambao bado walikuwa hawajapatikana. Hata hivyo, kutokana na kuwepo kwa idadi ya abiria ambao bado walikuwa hawajatambuliwa walipo, idadi ya vifo ilihofiwa kufikia zaidi ya 200.

neg:
Ujamaa
Benki ya Dunia pia imekosolewa kwa kuchangia mpango huo: "Nchini Tanzania, kwa mfano, Benki hii ilitoa fedha kwa kampeni ya udikteta wa Julius Nyerere unaoitwa Ujamaa, ni mfano wa mfumo wa vijiji wa Mengistu. Wakulima walipoteza uhuru wao, na nchi ilichukua ardhi yao na kudai mazao yao, yote haya kwa msaada na baraka za Benki ya Dunia. Katika miaka michache tu, Nyerere aligeuza nchi yake kuwa gofu, taifa la waombaji. Lakini Benki hii haijawahi kukubali makosa haya.

neg:
Julai
Mwezi wa Julai ni mwezi wa saba katika Kalenda ya Gregori. Jina lake limetokana na jina la Julius Caesar wa Warumi (angalia pia Kalenda ya Juliasi). Kwa asili, mwezi huo wa Julai ulikuwa mwezi wa tano katika kalenda ya Warumi, na jina lake lilikuwa "Quintilis" kulingana na neno la Kilatini "quintus", maana yake ni "wa tano". Mwaka wa 153 KK, mwanzo wa mwaka ulitanguliza miezi miwili kutoka Machi kwenda Januari, na maana ya jina "Quintilis" ilipotea. Mwaka wa 44 KK, "Quintilis" ilibadilika kuitwa Julai (kwa Kilatini "Julii").

neg:
Julius Nyerere
Mwaka 1953 alichaguliwa kuwa rais wa chama cha Tanganyika African Association (TAA), chama ambacho alikisaidia kukijenga alipokuwa mwanafunzi katika chuo kikuu cha Makerere.

neg:
Julius Nyerere
Mwaka 1954 alibadilisha jina la chama cha TAA kwenda chama cha Tanganyika African National Union (TANU), ambacho pia kilikuwa cha kisiasa zaidi kuliko TAA. Ndani ya mwaka mmoja chama cha TANU kikawa tayari chama cha siasa kinachoongoza nchini Tanganyika.

neg:
Barua ya kujiuzulu ualimu ya Julius Kambarage Nyerere
Mpendwa Padri,

neg:
José Rizal
José Protacio Rizal Mercado y Alonso Realonda (19 Juni 1861 - 30 Desemba 1896) alikuwa mwandishi mzalendo Mfilipino. Riwaya zake mbili, "Noli me Tangere" na "El Filibusterismo", zilikosoa ukiukwaji wa Kihispania. Rizal alinyongwa mwaka wa 1896.

neg:
Ujamaa
Nyerere alitumia Ujamaa kama msingi wa mradi wa maendeleo ya taifa. Aliitafsiri dhana ya Ujamaa kuwa mfumo wa usimamizi wa kisiasa na wa kiuchumi kwa namna mbalimbali:Uongozi wa Julius Nyerere uliivutia Tanzania macho na heshima ya kimataifa kutokana na msisitizo wake wa maadili kama msingi wa maamuzi ya siasa. Chini ya Nyerere Tanzania ilipiga hatua kubwa katika vipengele mbalimbali vya maendeleo: vifo vya watoto vilipungua kutoka 138 kwa 1000 waliozaliwa hai mwaka 1965 hadi 110 mwaka 1985; tarajio la kuishi lilipanda kutoka miaka 37 (1960) hadi 52 (1984); uandikishaji wa wanafunzi katika shule ya msingi ulipanda kutoka 25% (16% tu kwa watoto wa kike) mwaka 1960 hadi 72% (85% kwa watoto wa kike) mwaka 1985 (ingawa idadi ya wananchi ilikuwa inaongezeka kwa kasi); asilimia ya watu wazima waliojua kusoma na kuandika ilipanda kutoka 17% mwaka 1960 hadi 63% mwaka 1975 (juu sana kuliko nchi nyingine za Afrika) ikaendelea kupanda.

neg:
Elimu ya kujitegemea
Elimu ya kujitegemea ni elimu inayolenga si nadharia au ujuzi tu, bali namna ya kufaidika nayo hata upande wa uchumi kwa kufanya nchi isihitaji kutegemea misaada kutoka nje.Tanzania mara ilipopata uhuru mwaka 1961 serikali, chini ya uongozi wa waziri mkuu wa kwanza wa Tanganyika, Julius Nyerere, ilifanya jitihada mbalimbali za kuiokomboa nchi, hususan katika suala la elimu. Mipango mbalimbali iliwekwa, na kilele cha mipango hiyo ilikuwa mwaka 1967 wakati wa Azimio la Arusha.

neg:
Barua ya kujiuzulu ualimu ya Julius Kambarage Nyerere
Nimelifikiria chaguo ulilonipa, kati ya kazi yangu shuleni na uanachama wangu katika T.A.N.U na nimefikia uamuzi kwamba lazima nijiuzulu katika nafasi yangu shuleni.

neg:
Matias Mulumba Kalemba
Hao walikuwa wahudumu wa ikulu ya kabaka wa Buganda Mwanga II (1884 - 1903) ambao waliuawa kati ya tarehe 15 Novemba 1885 na tarehe 27 Januari 1887 kwa sababu ya kumwamini Yesu Kristo baada ya kuhubiriwa Injili na Wamisionari wa Afrika walioandaliwa na kardinali Charles Lavigerie.

neg:
José Echegaray y Eizaguirre
José Echegaray y Eizaguirre (19 Aprili 1832 – 4 Septemba 1916) alikuwa mwanahisabati, mwanasiasa na mwandishi wa tamthiliya kutoka nchi ya Hispania. Alianza kuandika tu alipofikisha umri wa miaka 42. Kabla ya kuwa mashuhuri kama mwandishi, alikuwa profesa wa hisabati na mwanasiasa (kwa mfano, aliteuliwa kuwa Waziri wa Fedha mwaka wa 1874). Mwaka wa 1904, pamoja na Frederic Mistral alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi.

neg:
Usoshalisti
Upande wa Afrika, mojawapo ni "Ujamaa" ambao ulipendekezwa na Julius Kambarage Nyerere (1922-1999), rais wa kwanza wa Tanzania, na ulipitishwa katika Tamko la Arusha.

neg:
James Agee
James Rufus Agee (27 Novemba 1909 – 16 Mei 1955) alikuwa mwandishi kutoka nchi ya Marekani. Mwaka wa 1958, alipokea Tuzo ya Pulitzer ya Bunilizi, yaani baada ya kifo chake tu, kwa riwaya yake "A Death in the Family".

neg:
Georges Köhler
Georges Jean Franz Köhler (17 Machi 1946 – 1 Machi 1995) alikuwa mwanabiolojia kutoka nchi ya Ujerumani. Hasa alichunguza kinga za mwili dhidi ya virusi mbalimbali. Mwaka wa 1984, pamoja na Niels Jerne na César Milstein alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba.

neg:
Kaizari Aurelian
Lucius Domitius Aurelianus (9 Septemba, 214 – Septemba 275) alikuwa Kaizari wa Dola la Roma kuanzia 9 Septemba, 270 hadi kifo chake. Alimfuata Quintillus.

neg:
Julius Axelrod
Julius Axelrod (30 Mei 1912 – 29 Desemba 2004) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza neva. Mwaka wa 1970, pamoja na Bernard Katz na Ulf von Euler alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba.

neg:
Julius Nyerere
Hata hivyo aliendelea kuongoza CCM hadi mwaka 1990 na kuwa na athari kubwa katika siasa ya Tanzania hadi kifo chake.

neg:
Julius Nyerere
Kati ya mafanikio makubwa ya Nyerere kuna: kujenga umoja wa taifa kati ya watu wa makabila na dini tofauti, na hivyo kudumisha amani ya muda mrefu tofauti na hali ya nchi jirani, iliyofanya Tanzania iitwe "kisiwa cha amani".

neg:
Kaizari Traian
Marcus Ulpius Nerva Traianus (18 Septemba, 53 – 9 Agosti, 117) alikuwa Kaizari wa Dola la Roma kuanzia 28 Januari, 98 hadi kifo chake. Alimfuata Kaizari Nerva na akafuatwa na Kaizari Hadrian.

neg:
Barua ya kujiuzulu ualimu ya Julius Kambarage Nyerere
Nyerere ambaye alikuwa akiogopa kuchukua uongozi wa TANU tangu 1953 alikuwa amefarajika sana na mshikamano huu ulioonyeshwa na wananchi. Sasa ilikuwa dhahiri kwake kwamba rafiki yake Abdulwahid, Ally, Dossa Aziz, John Rupia na uongozi mzima wa TANU pamoja na lile Baraza la Wazee lilikuwa limemsafishia njia kuongoza harakati kwa niaba yao. Lakini Padri Walsh na Wamisionari katika shule ya Mtakatifu Francis, Pugu, walitazama harakati hizi kwa mtazamo mwingine kabisa. Wamishionari hawakuweza tena kumvumilia Nyerere kuwa mmoja wa walimu katika shule yao. Hatima ile ile iliyowasibu wazalendo wengine kabla yake sasa ilimkabili Nyerere. Aliambiwa ama abakie mtumishi mtiifu wa kanisa au ajiuzulu; Kanisa halikuweza kukaa kimya na kumuangalia Nyerere akiwatumikia mabwana wawili.

neg:
Julius Nyerere
Katika hali ya kukubali ukweli, Nyerere katika tafrija ya kumwaga alitamka juu ya siasa yake upande wa uchumi: “Nimefeli. Tukubali hivyo.”

neg:
Julius Nyerere
Alipostaafu urais mwaka 1985 alirudi kijijini kwake Butiama ambako aliendesha shughuli za kilimo. Hata hivyo aliendelea kuwa na athari kubwa katika siasa ya Tanzania hadi kifo chake.

neg:
Ujamaa
Kufikia mwaka 1985 ilikuwa wazi kwamba Ujamaa ulishindwa kutoa Tanzania nje ya ufukara wake; Nyerere alitangaza kuwa atang'atuka asigombee tena urais katika uchaguzi wa mwaka huohuo.

neg:
Tuzo ya Nobel
1953 – Frits Zernike (Fizikia), Hermann Staudinger (Kemia), Hans Krebs na Fritz Lipmann (Tiba), Winston Churchill (Fasihi), George Marshall (Amani);
1954 – Max Born na Walther Bothe (Fizikia), Linus Pauling (Kemia), John Enders, Frederick Robbins na Thomas Weller (Tiba), Ernest Hemingway (Fasihi), Ofisi ya Kamishna wa Umoja wa Mataifa kwa Wakimbizi (Amani);
1955 – Willis Lamb na Polykarp Kusch (Fizikia), Vincent du Vigneaud (Kemia), Hugo Theorell (Tiba), Halldor Laxness (Fasihi), (hakuna tuzo kwa Amani);
1956 – William Shockley, John Bardeen na Walter Brattain (Fizikia), Nikolay Semyonov na Cyril Hinshelwood (Kemia), Werner Forssmann, Andre Cournand na Dickinson Richards (Tiba), Juan Ramon Jimenez (Fasihi), (hakuna tuzo kwa Amani);
1957 – Tsung-Dao Lee na Chen Ning Yang (Fizikia), Alexander Todd (Kemia), Daniel Bovet (Tiba), Albert Camus (Fasihi), Lester Pearson (Amani);
1958 – Pavel Cherenkov, Ilya Frank na Igor Tamm (Fizikia), Frederick Sanger (Kemia), George Beadle, Edward Tatum na Joshua Lederberg (Tiba), Boris Pasternak (Fasihi), Padre Dominique Pire (Amani);
1959 – Emilio Segre na Owen Chamberlain (Fizikia), Jaroslav Heyrovsky (Kemia), Arthur Kornberg na Severo Ochoa(Tiba), Salvatore Quasimodo (Fasihi), Philip Noel-Baker (Amani);

neg:
Papa Julius I
Papa Julius I alikuwa papa kuanzia 6 Februari, 337 hadi kifo chake tarehe 12 Aprili, 352. Alimfuata Papa Marko akafuatwa na Papa Liberius.

neg:
Vita Kuu ya Pili ya Dunia
Mwaka 1945 iliona mwisho wa vita. Mataifa mengi yaliyokuwa mbali, kama Argentina, Peru au Mongolia, yalitangaza pia hali ya vita dhidi ya Ujerumani na Japani. Pia nchi zilizowahi kushikamana na Wajerumani waligeukia mataifa ya ushirikiano. Ujerumani yenyewe ilivamiwa kutoka Magharibi na Mashariki. Warusi walifika mji mkuu wa Berlin na Adolf Hitler alijiua tarehe 30 Aprili 1945; wanajeshi wake walitia sahihi mkataba wa kusalimu amri tarehe 8-9 Mei 1945.
Huko Asia Japani iliendelea kupigana na Waamerika walioweza kufikisha ndege zao zilizobeba mabomu hadi Japani yenyewe. Mnamo Agosti 1945 Waamerika walitumia silaha mbili za kinyuklia walizokuwa nazo wakati ule na kuua watu wengi sana huko Hiroshima tarehe 6 Agosti na Nagasaki tarehe 9 Agosti 1945. Siku zilezile Warusi walianza kuwashambulia wanajeshi Wajapani huko Uchina. Haya yote yalisababisha serikali ya Japani kukubali wameshindwa wakatia sahihi mkataba wa kusalimu amri tarehe 2 Septemba 1945.

neg:
Joyce Lazaro Ndalichako
Joyce Lazaro Ndalichako (alizaliwa Musoma tarehe 21 Mei 1964) ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa Chama cha kisiasa cha (CCM). Aliteuliwa na Rais wa awamu ya tano wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, John Magufuli kuwa mbunge na pia Waziri wa Elimu, Sayansi, Teknolojia na Mafunzo ya Ufundi kwa miaka 2015 – 2020 nchini Tanzania .

neg:
Joseph Pulitzer
Joseph Pulitzer (10 Aprili 1847 – 29 Oktoba 1911) alikuwa mhariri wa magazeti kutoka nchi ya Marekani; lakini alizaliwa nchi ya Hungaria. Alinunua magazeti mbalimbali na kusimamia uhariri wao. Katika hati ya wasia yake alisaidia kuanzisha Idara ya Uandikaji Habari ndani ya Chuo Kikuu cha Columbia iliyofunguliwa mwaka wa 1912. Tangu 1917, chuo hicho kimetoa Tuzo ya Pulitzer kwa ajili ya maandishi hodari.

neg:
Arthur Schopenhauer
Arthur Schopenhauer  (22 Februari 1788 - 21 Septemba 1860) alikuwa Mwanafalsafa wa Ujerumani. Yeye anajulikana kwa kazi yake ya 1818 (The World as will and Representation) "Dunia kama wito na Uwakilishi" (kupanuliwa mwaka wa 1844), ambako anafafanua ulimwengu wa matukio kuwa uzao wa dhamira yakimetafizikia ambayo ni kipofu na isiyotosheka. Kutoka kwa dhana ngambo ya bara la uzoefu (Transendental idealism) ya Immanuel Kant, Schopenhauer alibuni mfumo wa kimetafizikia na wa kiMaadili ambao unaokana mungu ambao umeelezewa kuwa mfano wa falsafa za uhasi wa maisha (philosophical pessimism). Alikataa falsafa za rika lake za dhana kwamba ulimwengu ulitegemea michakato ya kikakili kwa kuwepo kwake; dhana zilizotawala falsafa za Ujerumani Karne hio(German Idealism). Schopenhauer alikuwa miongoni mwa wasomi wa kwanza katika falsafa ya Magharibi kushiriki na kuthibitisha mambo muhimu ya falsafa ya Mashariki (kwa mfano, utawa, ulimwengu-kama-kuonekana), baada ya kufikia hitimisho sawa kama matokeo ya kazi yake ya falsafa.

neg:
MV Nyerere
Mnamo tarehe 23 Septemba 2018 (siku tatu baada ya tukio la ajali kutokea) rais John Magufuli alitangaza tena kuwa idadi ya vifo ilikuwa imefikia 224, na alisisitiza uamuzi wake wa awali wa kukamatwa kwa menejimenti iliyohusika na tukio hilo ikiwa ni pamoja na kukamatwa kwa nahodha wa chombo hicho.

neg:
Kaizari Claudius II
Marcus Aurelius Claudius Augustus Gothicus (10 Mei, 213 au 214 – Januari 270) alikuwa Kaizari wa Dola la Roma kuanzia Septemba 268 hadi kifo chake chini ya jina la Claudius II. Alimfuata Galienus.

neg:
Julius Nyerere
Alikuwa mmojawapo kati watoto 26 wa Nyerere Burito, chifu wa kabila la Wazanaki.

neg:
Julius Nyerere
Nyerere aliendelea kuongoza taifa hadi 1985 alipomwachia nafasi rais wa pili, Ali Hassan Mwinyi.

neg:
MV Nyerere
Kivuko hicho kilianza kuzama umbali wa mita chache kabla ya kufika katika kituo kilipotakiwa kumaliza safari yake katika kisiwa cha Ukerewe. Mashuhuda wa tukio hilo walieleza kuwa kiliegama upande mmoja na kupindukia ndani ya maji. Maafisa wa Tanzania hawana uhakika bado na idadi kamili ya abiria waliokuwemo ndani ya chombo hicho kutokana na mhusika wa kugawa na kutunza tiketi za kusafiria katika chombo hicho kuzama, na pia mashine ya kurekodi idadi ya abiria kupotea katika purukushani hiyo. Taarifa kinzani zilitoa makadirio kivuko hicho kilikuwa kikibeba watu zaidi ya 300, wakati taarifa nyingine zikisema kivuko kilibeba watu zaidi ya 400.

neg:
William Shakespeare
Mchezo tanzia "Julius Caesar" pamoja na tamthiliya ya kuchekesha "The Merchant of Venice" vimetafsiriwa na Mwalimu Julius Nyerere kwa lugha ya Kiswahili ("Julius Kaisari" na "Mabepari wa Venisi")

neg:
Joseph Butiku
Joseph Waryoba Butiku (alizaliwa tar.) ni mkurugenzi mtendaji na rais wa Taasisi ya Mwalimu Julius Nyerere (inayojulikana pia kama "Mwalimu Nyerere Foundation") na ni msaidizi wa utafiti binafsi na mjumbe binafsi Tanzania.

neg:
Julius Nyerere
Kosa lingine ambalo wengine wanaona Nyerere alilifanya ni kumhadaa aliyekuwa Rais wa Zanzibar Mzee Abeid Amaan Karume kwa kuziunganisha Tanganyika na Zanzibar, na kuanza kupora mamlaka ya Zanzibar kidogokidogo. Kwa hivi sasa Wanzanzibari wengi wamechoka na Muungano huo, na wanataka uhuru wa nchi yao ili wapumue. Hata upande wa bara wananchi wengi wanalalamikia kutoweka kwa Tanganyika na serikali yake.

neg:
Wazanaki
Mwaka [1961] aliipatia Tanganyika uhuru, halafu mwaka 1964 Tanganyika na Zanzibar ziliungana kuunda Tanzania. Mwl. Julius Kambarage Nyerere alifariki mwaka 1999 na kifo chake kilihuzunisha watu wa taifa lote la Tanzania.

neg:
Camilo José Cela
Camilo Jose Cela Trulock (11 Mei 1916 – 17 Januari 2002) alikuwa mwandishi kutoka nchi ya Hispania. Aliandika riwaya, insha na vitabu vya safari. Mwaka wa 1989 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi.

neg:
Julius Wagner-Jauregg
Julius Wagner-Jauregg (7 Machi 1857 – 27 Septemba 1940) alikuwa daktari kutoka nchi ya Austria. Hasa alichunguza na kutibu magonjwa ya kiakili kwa kutumia tiba ya kushtua ya kuingiza homa mwilini. Mwaka wa 1927 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba.


query: Ni nchi gani inayo tengeneza sigara kwa wingi ulimwenguni?

pos:
Tumbaku
Kilimo cha tumbaku ni tawi muhimu la uchumi kwa nchi mbalimbali. Kilwa mavuno ya duniani ni takriban tani milioni 6.7. Wazalishaji wakuu ni China (39.6%), Uhindi (8.3%), Brazil (7.0%) na Marekani (4.6%). Tanzania ni kati ya nchi kumi za kwanza zinazolima tumbaku inavuna asilimia 1.6 ya tumbaku ya dunia.

neg:
Korea Kusini
Siku hizi imekuwa moja ya nchi tajiri ya Asiaː ina nafasi ya 13 duniani kati ya mataifa matajiri. Iko kati ya nchi kumi duniani zinazouza bidhaa nyingi nje.

neg:
Tumbaku
Asili ya tumbaku ni Amerika ambako Maindio wenyeji waliitumia kama dawa ya kidini pia ya burudani. Tangu Kolumbus Wahispania walipeleka mtumbaku hadi Ulaya ambako uliangaliwa mwanzoni kama mmea wa kiganga. Matumizi hasa kwa njia ya kuvuta na kutafuna yalienea haraka katika Ulaya na kwa njia ya mabaharia Wareno katika pande zote za dunia.

neg:
Kuvuta moshi wa sigara inayotumiwa na mtu mwingine
Hoja kuu ya wanaharakati wa wanyama, badala ya matibabu ya wanyama ni hakuna uhakika katika kuendelea kufanya majaribio hayo ya wanyama kuthibitisha madhara mabaya ya tumbaku, ambayo tayari yanajulikana. Uvumi wa uatagazaji kama madai kwamba "katika majaribio moja, kukata vivisectors mashimo katika 'kooni beagles na alimfanya kupumua moshi iliyokolea sigara kwa mwaka mzima wa" . Kikundi pia madai kwamba katika Mkoa Oregon nyani Kituo cha Utafiti, ya nyani rhesus kuishi katika tight, mabwawa chuma na nyani mimba ni wazi nikotini. Pia kuna wanyama disapproval na wanaharakati wa Machi ya utafiti unafadhiliwa Dimes ambayo Nikotini ilitolewa kwa panya na mimba, na kisha watoto walikuwa kupimwa ili kuona namna ya kutumbuiza katika maze a " .Makundi kama PETA ni kutumia misemo kama "Je, si kupata kuchomwa na Philip Morris. Wao ni kutumia pesa yako ya kuumiza wanyama. PETA pia madai kwamba bado kuna swali la kuaminika wa kupima matokeo ya wanyama kwa ajili ya masomo ya tumbaku lakini makala ya "nini Maabara Wanyama bado wanatumia" asserts kuwa serikali kadhaa udhibiti na vyombo vya utafiti na kipimo kilichopo karibu kwamba njia 200 kuhakikisha ufanisi katika masomo ya wanyama. Kamati ya Uratibu ya Interagency juu ya Njia Mbadala ipo kwa ajili ya mapitio ya njia hizi. Kuna longitudomasomo wa sigara huathiri kwamba bado ni haja ya kuwa uliofanywa, na hivyo watafiti wenyewe kuona sasa wanyama masomo na si lazima kuwa chepesi, lakini muhimu.

neg:
Nyasi
Aina kadhaa za nyasi hutoa mbegu zinazoliwa na watu kama nafaka; nyasi hizo za nafaka kama vile mahindi, mpunga au ngano ni kati ya vyakula vya msingi vya binadamu duniani kote. Asilimia 70 ya mimea yote inayopandwa ni nyasi.. Aina nyingine za nyasi hutumika pia kama dawa za aina mbalimbali kwa binadamu na viungo vya chakula au vinywaji kama chai.

neg:
Visiwa vya Kanari
Kutokana na uzuri wa nchi na hali ya hewa ambayo ni poa mwaka wote utalii umekuwa nguzo ya uchumi wa visiwa vya Kanari pamoja na kilimo cha mazao ya biashara yanayopelekwa Ulaya, hasa ndizi na tumbaku.

neg:
Gerimani
Hupatikana mahali pengi ndani ya madini ya shaba na zinki kwa asilimia ndogo haitokei kiasili kama elementi tupu. Huchimbwa hasa China, Urusi, Kanada, Ufini na Marekani. Uzalishaji kwenye mwaka 2011 ilikuwa mnamo tani 100. Takriban theluthi moja ya uzalishaji wake ni kwa njia ya kurejeleza..

neg:
Madhara ya kuvuta sigara
Sigara inapunguza mpigo wa damu kwenye sehemu za uume. Sigara pia huharibu mbegu za wanaume na kwa hiyo watoto wanaowazalisha huwa na uwezekano mkubwa zaidi wa kupata magonjwa ya saratani. Sigara pia huwafanya wanaume kuwa tasa.

neg:
Mpunga wa kiasia
Hadi leo maeneo makuu ya kilimo cha mpunga yako Asia hasa China, Bara Hindi na Asia ya Kusini-Mashariki. Asilimia 95 ya mavuno ya dunia hupatikana huko. Maeneo mengine ya maana ni kusini ya Marekani na Italia ya Kaskazini. Penginepo mavuno hayana maana ya kimataifa hata kama kilimo cha mpunga kwenye nchi kama Tanzania au Kenya ina umuhimu fulani wa kimahali.

neg:
Kujiua
Kote ulimwenguni, 30% ya visa vya kujiua hutokana na kunywa sumu. Visa vya kutumia mbinu hii, hata hivyo ni tofauti sana, kutoka 4% bara Uropa hadi zaidi ya 50% katika eneo la Pasifiki. Mbinu hii pia ni maarufu [[Marekani Kusini]] kwa sababu ya hali rahisi ya kupatikana kwa sumu za ukulima. Katika nchi nyingi, kuzidisha kipimo cha dawa husababisha takriban 60% ya visa vya kujiua miongoni mwa wanawake na 30% katika wanaume. Idadi kubwa ya vifo hivi hutokea bila mpango, na hutokea katika kipindi kikali cha mashaka. Kiasi cha vifo hutofautiana na mbinu iliyotumika; bunduki: 80-90%, kuzama: 65-80%, kujinyonga: 60-85%, mivuke ya gari: 40-60%, kujirusha: 35-60%, [[kujiua kwa moshi wa makaa|kuchoma makaa]]: 40-50%, sumu ya kuua wadudu: 6-75%, kuzidisha kiasi cha dawa: 1.5-4%. Mbinu za kujiua zilizojaribiwa zaidi hutofautiana na mbinu kuu zaidi, huku kukiwa na 85% ya majaribio ya kuzidisha kiasi cha dawa katika mataifa yaliyostawi.

neg:
Schweppes
Katika nchi ya USA,bidhaa za Schweppes zinaundwa viwandani na Kundi la Dr Pepper Snapple Katika nchi nyingine ikiwemo Uingereza, Brazili, Bulgaria na Uturuki,bidhaa hizo huundwa viwandani na kampuni ya Coca Cola Katika Ujerumani na Austria,bidhaa zote za Schweppes zinaundwa viwandani na kampuni ya Krombacher Brauerei chini ya kibali cha kampuni ya Schweppes. Schweppes ya Ujerumani(iko pamoja na Krombacher)wote hudhibiti leseni za Kijerumani na Austria kwa kampuni ya Snapple (kampuni hii haipatikani katika Ujerumani au Austria),kampuni ya Dr Pepper na Orangina. Mnamo wa mwaka wa 2009,kampuni ya [Cadbury] iliuzia Asahi Breweries sehemu yake ya biashara katika kampuni ya Schweppes ya Australia na kuifanya soko ya mwisho ambayo Cadbury iliachana na kampuni hiyo.

neg:
Mshumaa
Mishumaa ya zamani zaidi kati ya ile iliyopo hadi leo ilitengenezwa huko China miaka 200 KK hivi, na ilifanywa kwa mafuta ya nyangumi.

neg:
Miraa
Miraa huthibitiwa kwenye nchi mbalimbali kama vile Kanada, Ujerumani, Uingereza, na Marekani wakati biashara na matumizi yake ni halali kwenye nchi za Jibuti, Kenya, Uganda, Ethiopia, Somalia na Yemeni.

neg:
Maji ya matunda
Nchi inayoongoza kwa kuwa na watu wengi wanaokunywa maji ya matunda ni New Zealand ikifuatiwa na Kolombia.

neg:
Madhara ya kuvuta sigara
Kila sekunde nane, mtu mmoja hufariki kutokana na utumizi wa tumbako. Imebainika kuwa saba kati ya wavutaji sigara kumi, huanza uraibu huu wakiwa wangali watoto. Wanaoendelea kuvuta sigara kwa muda mrefu hufupisha maisha yao kwa miaka 20 hadi 25. Sababu ni kuwa sigara ina kemikali zaidi ya 4,000 ambazo zina uwezo wa kudhhuru afya ya binadamu. Madhara yanayosababishwa na uvutaji sigara ni mengi na yamesambaa mwilini kote. Yafuatayo ni baadhi tu ya maradhi yatokanayo na utumiaji wa tumbako.

neg:
Kuvuta moshi wa sigara inayotumiwa na mtu mwingine
Moshi wa tumbaku kwenye mazingira(ETS) umebainika kuwa unazalisha uchafuzi wa mazingira katika chembechembe ya mata zaidi(PM) kuliko 0}injini ya dizeli iliyo na mchirizo wa chini Katika majaribio yaliofanywa na Taasisi ya Saratani ya Taifa la Italia, sigara tatu ziliachwa zikiwaka, moja baada ya nyingine, katika karakana 60m³ na hewa kidogo ikibadilishwa. Hizo sigara zilizalisha uchafuzi wa PM mno hadi mipaka ya nje, kama vile viwango vya mchana hadi mara 10 ile ya injini inayonguruma . [109]

neg:
Mtumbaku
Mitumbaku (pia mitumbako; kwa Kisayansi "Nicotiana" spp.) ni mimea iliyo na asili yao katika Amerika lakini inayolimwa kote duniani sikuhizi. Majani yake (tumbaku) yana kiasi kikubwa cha nikotini na yana matumizi ya kuvuta katika sigara.

neg:
Jumuiya ya nchi zinazozalisha mafuta duniani
Jumuiya ya nchi zinazozalisha mafuta duniani (Kiing. Organization of the Petroleum Exporting Countries), kwa kifupi pia OPEC ni shirika la kimataifa linalounganisha nchi zinazozaa mafuta ya petroli. Makao makuu yako Vienna (Austria).

neg:
Kuvuta moshi wa sigara inayotumiwa na mtu mwingine
Wataalamu wengi kuamini kwamba wastani, wakavumilia yatokanayo na moshi Secondhand inatoa ndogo lakini kupimika kansa ya hatari kwa nonsmokers. Hatari ya jumla inategemea kipimo cha ufanisi walipata muda. Ngazi ya hatari ni kubwa kama non-smokers kutumia masaa mengi katika mazingira ambayo sigara moshi sana, kama vile biashara ambapo wafanyakazi au wateja wengi ni sigara kwa siku, au makazi kituo huduma ambapo wakazi wa moshi kwa uhuru.

neg:
Msalvia (mmea)
Mmea Msalvia umeruhusiwa katika nchi nyingi lakini matumizi yake hudhibitiwa nchini Australia, Ubelgiji, Brazil, Canada, Denmark, Estonia, Finland, Ujerumani, Italia, Japan, Korea Kusini, Poland, Hispania, Uswisi, Armenia na sehemu nyingine Marekani. Hata Vile mmea wa msalvia umeenea sehemu tofautitofauti na miche yake huuzwa na wakulima wa miti no dawa katika nchi nyingine.

neg:
Chungwa
Machungwa kwa kawaida hulimwa kwaajili ya biashara na hulimwa maeneo mengi duniani. Wazalishaji wa machungwa wanaoongoza duniani ni Brazili, Marekani na Meksiko. Machungwa huathirika kwa haraka sana na ukungu hivyo huhitaji matunzo mazuri pindi joto dogo sana linapotegemewa.
sinensis JPG01.jpg
mti wa mchungwa.

neg:
Kuvuta moshi wa sigara inayotumiwa na mtu mwingine
Mwaka wa 1992, "gazeti la American Medical Association" lilichapisha mapitio ya ushahidi wa kutosha kuhusu uhusiano kati ya moshi wa sigara inayopumuliwa bila hiari na mtu asiyevuta sigara na maradhi ya moyo, na inakadiriwa kuwa sigara tulivu iliwajibika kwa vifo 35,000 kufikia 40,000 kwa mwaka katika nchi ya Marekani mapema miaka ya 1980. Hatari halisi ya ongezeko la maradhi ya moyo kutokana na ETS ilikuwa 2.2%, huku asilimia ya hatari husishi ikiwa asilimia 23%.

neg:
Shaba
Siku hizi shaba huchimbwa hasa katika nchi za Chile (Chuquicamata), Marekani, Urusi, Afrika ya Kati ("Copperbelt" - kanda la shaba), Congo-Zaire, Zambia, Kanada na Peru.

neg:
Msambia
Asili ya mti huu ni Uchina lakini hutokea pia huko Japani, Korea na milima ya Uhindi na Pakistani. Siku hizi hupandwa duniani kote katika maeneo yasiyo na joto au baridi sana. Katika Afrika ya Mashariki huonekana sana.

neg:
Karanga
Karanga au mafuta yake zinaweza kusababisha mzio kwa asilimia mdogo wa watu lakini hii ni tatizo katika nchi ambako chakula ni hasa chakula kilichopandaliwa viwandani kutokana na matumizi mapana ya karanga.

neg:
Kujiua
Visa vingi vya kujiua katika nchi nyingi hutokea katika watu wa umri wa makamo au wazee. Hata hivyo, idadi kamili ya visa vya kujiua ni vingi katika watu wa umri wa kati ya miaka 15 na 29, kwa sababu ya idadi ya watu iliyopo katika kikundi hiki. Nchini Merikani, visa hivi hutokea kwa wingi katika [[wanaume wa asili ya kizungu|kizungu]], hasa wa umri wa zaidi ya miaka 80, ingawa watu wa umri wa chini hujaribu kujiua mara nyingi. Kujiua ni kisababishi cha pili kikuu cha vifo katika umri wa [[kubaleghe|baleghe]] na katika wanaume wachanga ni cha pili baada ya vifo vya kiajali. Katika mataifa yaliyostawi, visa hivi ni visababishi vya 30% ya vifo vya wanaume wachanga. Katika mataifa yanayostawi, viwango vya visa hivi ni sawa, ingawa kwa ujumla huchangia idadi ndogo ya vifo vya kijumla kufuatia kiwango cha juu cha vifo kutokana na [[kiwewe (matibabu)|kiwewe]]. Kinyume na sehemu zingine, vifo kufuatia kujiua katika Kusini Mashariki mwa Asia hutokea zaidi katika wanawake wachanga kuliko waliokomaa.

neg:
Nollywood
Nollywood ni jina la kutaja filamu zinatengenezwa, kusambazwa, na kuigizwa na watu wa Nigeria. Soko hili la filamu za Nigeria lilianza kukua kwa haraka zaidi kunako miaka ya 1990 na 2000 na kuifanya iwe nchi ya pili duniani kwa ukubwa wa soko la filamu, kwa matokeo ya idadi ya filamu zinazozalishwa kwa mwaka. Hii ni kabla ya soko la filamu la Marekani na India. Kwa mujibu wa Hala Gorani na Jeff Koinange wafanyakazi wa zamani wa CNN, soko la filamu la Nigeria lina dola za Kimarekani takribn milioni 250, wakichanganya baadihi ya video 200 ambazo zilimetengenezwa kwa ajili ya soko la ndani kila mwezi. Kwa kufuatiwa matangazo yalirushwa na kipindi cha Kimarekani kinachotangazwa na Oprah Winfrey, alitangaza kwamba soko la filamu la Nigeria limepita thamani ya bilioni 2.3 za Kimarekani kwa mwaka wa 2008.

neg:
Kuvuta moshi wa sigara inayotumiwa na mtu mwingine
Baraza la kitaifa la pumu la Australia linataja tafiti zinazo onyesha kuwa mazingira ya moshi wa tumbaku (ETS) pengine ndio muhimu katika uchafuzi wa mazingira ya ndani, hasa karibu na watoto wadogo: [152]Ufaransa, sigara tulivu imekuwa inakadiriwa kusababisha vifo vya mapema kati ya 3,000 [154] na 5000 kwa mwaka, na takwimu kubwa ikitajwa na Waziri Mkuu Dominique de Villepin wakati wa matangazo yake ya kitaifa ya kupiga marufuku uvutaji: "Hiyo inafikisha zaidi ya vifo 13 kwa siku. Ni ukweli ambao haukubaliki kwenye nchi yetu katika suala la afya ya umma ". [156]

neg:
Coca-Cola
Coca-Cola ni carbonated kinywaji laini kuuzwa katika maduka, migahawa, na mashine vending katika nchi zaidi ya 200 [1]. Ni zinazozalishwa na Kampuni ya Coca-Cola ya Atlanta, Georgia, na ni mara nyingi inajulikana tu kama Coke (kusajiliwa alama ya biashara ya Kampuni ya Coca-Cola nchini Marekani tangu 27 Machi 1944). Awali lengo kama dawa patent wakati ilikuwa zuliwa katika karne ya 19 na John Pemberton, Coca Cola-alikuwa kununuliwa na mfanyabiashara Asa Griggs Candler, ambaye aliongoza masoko mbinu Coke kwa utawala wake wa soko la dunia laini-kunywa katika karne ya 20 .

neg:
Muwa
Nchi za Afrika ya Mashariki huzalisha kiasi kidogo tu duniani kama Tanzania (tani 300,000), Kenya (5,112,000) na Uganda (2,350,000)..

neg:
Jumuiya ya nchi zinazozalisha mafuta duniani
OPEC ina nchi wanachama 13 ambazo ni
Kiini cha OPEC ni nchi za Waarabu.

neg:
Sukari
Kwa njia hii nchi za kaskazini zisizokuwa na koloni zilipata chanzo cha sukari kwa bei nafuu. Leo hii takriban 1/4 ya sukari yote duniani hutengenezwa kwa njia ya bitiruti. Kiwango kiliwahi kuwa kikubwa katika miaka ya 1960 lakini imepungua tena kutokana na mabadiliko ya bei.

neg:
Sekta ya Anime
Anime hasa hutozwa na makampuni kutoka Ujapani, kwa ajili hii inabidii vipindi hivi vipate leseni katika maeneo mengine ya dunia ili yaonyeshwe kufuatia sheria. Leseni ni ghali mno na makampuni hulipa hadi $ 20,000 kwa kila kipindi katika mfululizo ya vipindi ya idadi ya 13 hadi zaidi ya 100. Hapa ni baadhi ya makampuni makubwa yanayolipia leseni katika maeneo tofauti.

neg:
East African Breweries
Kampuni hii pia hutengeneza "Uganda Waragi" , kileo kilicho na kiwango cha pombe cha 40% abv na ni miongoni mwa brandi ya waragi na ndicho kinyuaji kilichonereshwa kinachoongoza kule Uganda. Hutengenezwa kutoka kwa mtama,hunereshwa mara tatu. Kinajulikana nchini Uganda kama "The Spirit of Uganda," au kwa kifupi UG. Masoko makuu ni pamoja na nchi nyingine za Afrika kama vile Rwanda, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na Sudan.

neg:
Jumuiya ya Madola
Leo zipatao asilimia 30 ya watu wote duniani (watu 1,800,000) huishi katika nchi wanachama za Jumuiya ya Madola. Nchi za jumuiya hii wenye wakazi wengi ni hasa Uhindi, Pakistan, Bangladesh na Nigeria. Kuna pia nchi ndogo sana kama Tuvalu yenye wakazi 11,000 pekee.

neg:
Umaskini
Hata hivyo, kanuni za biashara mara nyingi huwa si za haki kwa kuwa zinazuia nchi maskini kuingia katika masoko ya nchi tajiri na pia zinapiga marufuku nchi maskini kujiendeleza kiviwanda. Bidhaa zilizotengenezwa viwandani kutoka nchi maskini hutozwa ushuru zaidi ikilinganishwa na malighafi zinapowasili katika bandari za nchi tajiri. Uchunguzi uliofanywa na Chuo Kikuu cha Toronto ulionyesha ya kuwa kodi iliyotozwa maelfu ya bidhaa kutoka Afrika na taifa ilishuka baada ya kuundwa kwa mkataba wa AGOA uliochangia pakubwa kuwepo kwa “idadi kubwa ya kushangaza” ya bidhaa zinazoagizwa kutoka Afrika.

neg:
Ghana
Nchi ya Ghana, ikijulikana kwa dhahabu yake katika enzi za ukoloni, bado ni kati ya wazalishaji wakuu ulimwenguni wa dhahabu. Mauzo yake mengine nje ya nchi kama vile kakao, mbao, umeme, almasi, bauxiti, na manganisi ni uzalishaji mkuu wa fedha za kigeni. Kiwanja cha mafuta kinachoripotiwa kuwa na hadi pipa bilioni 3 (480,000,000 m3 za mafuta mepesi kiligunduliwa mnamo mwaka wa 2007. Utafutaji wa mafuta bado unaendelea na kiasi cha mafuta kinaendelea kuongezeka.

neg:
Upandaji miti
Uchina imekata miti ya misitu katika maeneo mengi ya kihistoria. Uchina ilifika kiwango ambacho utengenezaji wa mbao ulipungua kuliko viwango vya kihistoria.Hii ilitokana na uvunaji miti uliyopita kiasi cha umeaji. Ingawa imeweka malengo rasmi ya upandaji miti, malengo haya yaliwekwa kwa muda wa miaka 80 na hayakutimizwa kufikia mwaka wa 2008. Uchina inajaribu kurekebisha matatizo haya kwa miradi kama Green Wall of China, ambayo inalenga kupande upya misitu na kupunguza upanuzi wa jangwa la Gobi. Sheria iliyopitishwa mwaka wa 1981 inamhitaji kila raia mwenye umri zaidi ya miaka 11 kupanda mti mmoja angalau kwa mwaka. Kutokana na upandaji, Uchina sasa ina kiwango cha juu zaidi cha upandaji miti duniani kote. Mwaka wa 2008 Uchina ilikuwa imepanda miti katika eneo kubwa lenye mraba wa kilimita 47,000. Hata hivyo kwa wastani wa Uchini wa kupanda miti bado uko chini kuliko ule wastani wa kimataifa. Pendekezo kwa Uchina ni mfumo wa upandaji miti wa anga na upunguzaji wa mmomonyoko na pendekezo la mradi wa msitu wa Sahara pamoja na "Seawater Greenhouse".

neg:
Ethanoli
Nchini Brazil ethanoli hutengenezwa kwa wingi kutokana na miwa na sasa inatosheleza asilimia 18 ya mahitaji ya fueli ya magari katika nchi hii.

neg:
Mpunga wa kiasia
kiwango cha uzalishaji wa mpunga duniani.
Uzalishaji wa mpunga duniani [25] kiliongezeka sana kutoka tani milioni 200 mnamo 1960 mpaka tani milioni 600 mwaka 2004. Wazalishaji wanaoongoza ni China (26% ya mazao ya dunia), India (20%), Indonesia (9%) na Bangladeshi (5%).

neg:
Lafarge
Lafarge ni kampuni ya viwanda ya Kifaransa iliyobobea katika vifaa vya ujenzi. Kwa sasa (2008) ni kampuni kubwa zaidi duniani ya kutengeneza saruji na kwa idadi iliyosafirishwa mbele ya Holcim.

neg:
Sigara
Sigara za kisasa za viwandani zimechujwa, na pia zinajumuisha tumbaku iliyoandaliwa.

neg:
Kujiua
Viwango vya kujiua hutofautiana pakubwa kati ya nchi na wakati. Takwimu kwa asilimia ya vifo mwaka wa 2008 zilikuwa: Afrika 0.5%, Kusini Mashariki mwa Asia 1.9%, Marekani 1.2 na Uropa 1.4%. Viwango kwa kila watu 100,00 vilikuwa: Australia 8.6, Canada 11.1, Uchina 12.7, India 23.2, Uingereza 7.6, Marekani 11.4. Kujiua kumerodheshwa katika nafasi ya 10 kama [[kifo|kisababishi cha kifo]] kinachoongoza nchini Marekani mwaka wa 2009, ikiwa ni takriban visa 36,000 kila mwaka. Takriban watu 650,000 hupatikana katika idara ya dharura kila mwaka kutokana na majaribio ya kujiua. Nchi za [[Lithuania]], Japani na Hangeria zina viwango vikubwa zaidi vya aina za kujiua. Nchi zilizo na idadi kuu zaidi ya visa vya kujiua ni Uchina na India, zikihasibia zaidi ya nusu yaidadi yote Nchini Uchina, kujiua ni kisababishi cha 5 kikuu cha kifo.

neg:
Saratani ya mapafu
Sera za kupunguza [[uvutaji wa moshi ya sigara]] Kwenye maeneo kama vile hoteli na pahali pa kufanyia kazi umekuwa wa kawaida katika mataifa mengi ya magharibi. [[Bhutan]] imepiga marufuku uvutaji wa sigara tangu mwaka wa 2005 ilhali India ilipiga marufuku uvutaji wa tumbaku mwezi wa kumi 2008. [[Shirika la Afya la Ulimwengu]] limetoa wito kwa serikali kuanzisha upigaji marufuku wa kutangaza tumbaku ili vijana wasianze kuvuta. Hutathmini unaonyesha kuwa uvutaji umepungua kwa asilimia 16%.

neg:
Mawese
Kwa jumla mawese ina nafasi ya pili duniani kati ya mafuta kutokana na mimea inayotumika zaidi baada ya mafuta ya soya.
Mawese ilikuwa muhimu sana katika uchumi na historia ya Afrika ya Magharibi wakati wa karne ya 19 BK. Ulaya iliingia katika mapinduzi ya viwandani ikahitaji mafuta ya kutia grisi kwa ajili ya mashine za viwanda vyake. Mafuta haya yalipatikana katika nchi za Guinea hasa eneo la delta ya Niger.

neg:
Saratani ya mapafu
[[Uvutaji wa moshi kutoka kwa anayevuta sigara]]—uvutaji moshi kutoka kwa mvuta siagara—ni kisababishi cha saratani kwa wasiovuta sigara. Mtu asiyevuta anaweza kuainishwa kama mtu anayeishi au kufanya kazi na mvutaji. Utafiti kutoka Marekani, Ulaya, Uingereza, na Australia Umeonyesha ongezeko kubwa la hatari kati ya wasiovuta sigara. Wanaoishi na mvuta sigara huwa na asilimia 20–na 30 ya ongezeko la hatari ilhali wanaofanya kazi katika mazingira yalio na moshi uliovutwa wana asilimia 16–19 ya ongezeko la hatari. Uchunguzi kuhusu [[moshi kutoka kwa wanaovuta]] unadokeza kuwa ni hatari zaidi kuliko moshi anaovuta mvutaji mwenyewe. Uvutaji wa moshi husababisha takribani vifo 3,400 kutokana na saratani ya mapafu kila mwaka nchini marekani.

neg:
Jamaika
Mwaka 1655 Waingereza waliteka kisiwa wakaanzisha uchumi wa mashamba makubwa ya miwa. Jamaika imekuwa mahali pakuu pa kutengeneza sukari duniani kote. Watumwa wengi Waafrika walipelekwa kisiwani kama wafanyakazi kwenye mashamba hayo. Ndio mababu wa 90% wa wakazi wa leo wa Jamaika.

neg:
Kiazi kitamu
Nchi yenye mavuno makubwa duniani ni China (tani milioni 70,5) ikifuatwa na Tanzania na Nigeria (kila moja takriban tani milioni 3,5).

neg:
Uhindi
Kwa eneo ina nafasi ya saba duniani, lakini kwa idadi ya wakazi (1,276,267,000 mwaka 2015) ni nchi ya pili baada ya China. Kati ya nchi za kidemokrasia ndiyo yenye watu wengi zaidi duniani. Tena inakadiriwa kwamba miaka ya hivi karibuni itapiku China.

neg:
Hamburg
Leo Hamburg pamoja na mazingira yake ni kitovu cha biashara, uchumi na utamaduni wa Ujerumani ya Kaskazini. Kuna viwanda vya ndege za Airbus, viwanda vyaa bidhaa za matumizi ya kila siku, magati, bandari ya 4331 ha iliyoshughulika makontena milioni 8.1 katika mwaka 2005. Hamburg ni mji ambako magazeti mengi ya kitaifa yanatolewa.

neg:
Sekta ya viwanda
Kwa upande wa Tanzania na nchi nyingine duniani kuna viwanda vichache zaidi; hiyo inasababisha watu wengi kukosa ajira.

neg:
Shayiri
Shayiri ilikuwa inakuzwa kwenye nchi takribani 100 duniani mwaka 2007. Mnamo mwaka 1974, mavuno ya dunia nzima yalikuwa tani 148,818,870 na kisha hapo yamekuwa yakipungua.

neg:
Kampuni ya Sukari ya Mumias
Mumias hufanya kazi ya utengenezaji na uuzaji wa sukari. Kampuni hii hukuza miwa; mashamba yake yenyewe hutoa hadi asilimia 7 ya mapato yake ya mwaka. Lakini hupata nyingi ya miwa yake kutoka zaidi ya wakulima 50,000 waliosajiliwa kama "out growers" wakiwa na zaidi ya 400 km ² chini ya kilimo. Pia imekuwa kifua mbele katika uzalishaji wa mafuta ya mitende ya hali ya juu katika maeneo mbalimbali ambayo hapo awali yalidhaniwa kuwa baridi mno kwa kulima kibiashara, kwa kushirikiana na Umoja wa Mataifa FAO. Mwaka wa 2005 Mkurugenzi Mkuu Evans Kidero alitangaza mipango ya upanuzi na kuingilia uzalishaji wa ethanol "ili kufaidika na gharama kubwa ya mafuta." Mumias iko katika Mkoa wa Magharibi katika eneo kijadi lilikwua makaazi ya kabila la Waluyia

neg:
Mawese
Mawese hutumika pia kiteknolojia tangu miaka ya nyuma kwa kutengeneza dizeli. Hasa nchini Malaysia teknolojia hii imesonga mbele. Malaysia inajaribu kupunguza gharama za kununua petroli na dizeli kwa kutengeneza kiwanda kikubwa cha kusafisha mawese kuwa dizeli. Sheria ya Malaysia inadai kuanzia mwaka 2007 ya kwamba dizeli yote inayouzwa nchini iwe na 5% dizeli ya mawese.

neg:
Mkate
Mkate kama chakula cha kila siku ni sehemu ya utamaduni wa nchi nyingi. Duniani ni Wajerumani wanaokula mkate mwingi kila siku, wakifuatwa na watu wa Chile. Ujerumani kuna aina tofauti za mkate kati ya 500-1,000 zinazookwa katika maduka ya mkate zaidi ya 16,000. Katika nchi nyingine sehemu kubwa ya mkate huokwa katika viwanda.

neg:
Mnyoo
asilimia ya watu bilioni 1.5 wameambukizwa minyoo hii, hasa katika Afrika na Asia. ugonjwa wa minyoo huwa kawaida nchiniMarekani ikiwa ni pamoja na Ghuba Coast, Nigeria na Asia ya Kusini. Utafiti mmoja umeeleza kwamba kiwango cha maambukizi ya ugonjwa wa minyoo nchini Marekani kuwa karibu 4,000,000 (2%) [8]. Katika utafiti wa jamii vijijini Nova Scotia, 28.1% ya watu 431 walikuwa na ugonjwa wa minyoo, wote kuwa chini ya miaka 20, wakati wote 276 majaribio katika mji mkuu Halifax walikuwa hasi .
Utuaji wa ova (mayai) katika vidokezo maji taka katika kiwango cha matukio ascariasis. Utafitiwa mwaka 1978 ulionyesha kwamba 75% ya sampuli avloppsslam sampuli katika vyanzo vya Marekani zilizoko mijini "Ascaris" ova, kwa viwango kama juu kama 5-100 mayai kwa lita . Katika Frankfort, Indiana, 87.5% ya sampuli sludge walikuwa chanya kwa "Ascaris, Toxocara, Trichuris," na hookworm . Katika Macon, Georgia, mmoja wa sampuli za udongo 13 majaribio chanya kwa "Ascaris" . Manispaa ya maji machafu katika Riyadh, Saudi Arabia wanaona zaidi ya 100 kwa lita mayai ya maji machafu na katika Chekoslovakia ilikuwa kama juu kama mayai 240-1050 kwa lita .

neg:
Kanada
Kanada ni nchi kubwa ya pili duniani lakini maeneo mengi ni baridi mno, hawana watu.

neg:
Mashariki ya Kati
Utajiri haukuanza kote mara moja; Uajemi (Iran) ilikuwa nchi kubwa ikapata asilimia ndogo ya mapato ya mafuta kufuatana na mikataba ya zamani; upande wa Uarabuni ilichukua muda hadi chemchemi kubwa za mafuta zilipatikana na kuzalisha kwa wingi. Bahrain ilitangulia, Kuwait ilifuata tangu mwaka 1950 hivi, lakini Omani na Falme za Kiarabu zilianza kuzalisha kwa wingi katika miaka ya 1970 pekee.

neg:
Madhara ya kuvuta sigara
Sigara inasababisha mifupa kuwa myepesi na kupunguza nguvu. Sababu ni kuwa kemikali zilizoko ndani ya sigara hupunguza uwezo wa mwili kujenga mifupa iliyo na nguvu. Mifupa kama hii huvunjika kwa urahisi na kuchukua muda mrefu sana(asilimia 80 zaidi ya mifupa ya kawaida)kupona.

neg:
Bomu la nyuklia
Nchi ya kwanza iliyotengeneza mabomu hayo ilikuwa Marekani. Ilifuatwa baada ya Vita Kuu ya Pili ya Dunia na Umoja wa Kisovyeti, Uingereza na Ufaransa. Baada ya China kuwa na bomu hilo pia tangu mwaka 1964 nchi hizo tano zilijaribu kubana usambazaji wa silaha hizo kwa mkataba wa kimatifa.

neg:
Kokain
Majani ya koka huvunwa hasa katika nchi za Kolombia, Peru na Bolivia. Maabara kubwa za siri za kuondoa dawa ya kokain tupu ziko hasa Kolombia.

neg:
Almasi
Kampuni kubwa duniani ya kuchimba almasi na kufanya biashara nazo ni De Beers wa Afrika Kusini.

neg:
Sigara ya elektroniki
Inafanya kazi kwa kutoa mvuke ambao hutumiwa na mtumiaji. Mvuke huo mara kwa mara hubeba nikotini, propelini, glaserini, na ladha za aina mbalimbali. Hata hivyo, si sigara zote za aina hii zina nikotini.

neg:
Jumuiya ya nchi zinazozalisha mafuta duniani
Mara nyingi OPEC haikufaulu kushikamana kwa nchi zote.

neg:
Nikotini
Nikotini ni dutu ya alkaloidi katika mimea mbalimbali (hasa mtumbaku) ambayo ni dawa linaloathiri neva za mwanadamu. Matumizi yake ni hasa katika sigara, lakini pia katika kemikali na madawa.

neg:
Kaunti ya Mombasa
Mnada wa Chai wa Mombasa ni mojawapo ya vituo vya unadi wa chai katika dunia. Mnada huu hunadi chai kutoka nchi za Kenya, Tanzania, Uganda Rwanda, Jamuhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, Malawi, Madagaska, Zambia na Zimbabwe. Kufikia mwaka wa 2017, ulikuwa soko ya pili kwa ukubwa ya uuzaji wa chai katika dunia.

neg:
Nchi za visiwa
Nchi kwenye visiwa vikubwa vinafanana katika mengi na nchi za barani. Eneo linatosha kwa kilimo kinacholisha idadi kubwa ya wakazi. Mifano yake nio nchi kama Japani, Sri Lanka, Ufilipino, Kuba, Uingereza, Iceland na Madagaska. Nchi kubwa kabisa ya visiwani ni Indonesia.

neg:
Kisukari aina ya 2
Viwango vya kisukari mwaka wa 1985 vilikadiriwa kuwa milioni 30 vikiongezeka hadi milioni 135 mwaka wa 1995 na milioni 217 mwaka wa 2005.Ongezeko hili linaaminika kusababishwa na kuongezeka kwa watu wazee ulimwenguni, upungufu wa kufanya mazoezi na kuongezeka kwa viwango vya unene wa kupindukia.Nchi tano zilizo na idadi kubwa ya watu walio na kisukari kufikia mwaka wa 2000 ni India, ikiwa na milioni 31.7 , China milioni 20.8 , Marekani milioni 17.7 , Indonesia milioni 8.4   na Japani milioni 6.8 . Kisukari kinatambuliwa na [[Shirika la Afya Duniani]] kama [[janga]] la ulimwengu.

neg:
Heroini
Nchi mbili zenye mashamba makubwa ya mpopi na mavuno makubwa ya afyuni ni Myanmar na Afghanistan; hapa na katika nchi jirani kuna maabara ambako heroini inatolewa katika afyuni bichi.

neg:
Nikotini
Hasara za nikotini katika sigara zinaenda sambamba na kemikali zinazokuja pamoja nayo katika sigara kama njia kuu ya kutumia nikotini. Hapa wataalamu hawana uhakika kiasi gani magonjwa yanayoonekana kati ya wavutaji husababishwa na nikotini hasa au na nikotini pamoja na kemikali nyingine ndani ya moshi.

neg:
Kuvuta moshi wa sigara inayotumiwa na mtu mwingine
Mwaka wa 1990, sekta ya-mtafiti wa tumbaku nchini Ujerumani mapendekezo ya utafiti wa madhara ya wanyama yatokanayo na maisha ya Secondhand moshi. Mapendekezo ya utafiti ilikuwa imefungwa na Philip Morris, kama ilivyoelezwa katika ripoti ya kampuni ya ndani:

neg:
Tusker (pombe)
East African Breweries ni kampuni kubwa ya utengenezaji wa pombe Afrika Mashariki ambayo inamiliki asilimia 80% ya Kenya Breweries, 98.2% ya Uganda Breweries, 100% ya Central Glass - utengenezaji wa glasi, 100% ya Kenya Maltings na 46% ya Umoja Distillers na Vintners (Kenya) Limited, 100% ya Universal Distilers Uganda, 100% EABL International (kuwajibika kwa kusafirisha nje), 100% ya East African Maltings, 100% EABL Foundation na 20% ya Tanzania Breweries.

neg:
Kuvuta moshi wa sigara inayotumiwa na mtu mwingine
Wanaepidemoligia wachache huona ugumu kuelewa jinsi mazingira ya moshi wa tumbaku, ambayo yame zimua zaidi kuliko pumzi ya moshi uliovutwa moja kwa moja, inaweza kuwa na athari ambayo ni sehemu kubwa kama hiyo inayoongeza hatari ya ugonjwa wa moyo kati ya uvutaji halisi. [139] [141] Moja wapo ya maelezo yaliyopendekezwa ni kwamba moshi usiokuwa wa moja kwa moja siyo tu 'ugeuzi uliyozimuliwa kutoka kwa moshi tawala' , lakini ina muundo tofauti wenye dutu sumu zaidi kwa kila gramu ya chembechembe jumla. [142] Sigara tulivu inaonekana kuwa na uwezo wa kutuama papo hapo maonyesho-ya magonjwa ya utomvu wa moyo(atherothrombosis) na pia kuwa na athari hasi juu ya matokeo ya wagonjwa wanaoteseka ugonjwa hatari wa moyo. [144]

neg:
Kahawa
Wanywaji wakuu wa kahawa duniani ni watu wa Ufini wanaotumia kilogramu 11.3 kwa mwaka kila mkazi, ambayo ni sawa na vikombe 1,737 kwa mwaka au vikombe 5 kwa siku kwa kila mkazi. Lakini watoto hawanywi kahawa, hivyo watu wazima hunywa zaidi kuliko wastani huu.

neg:
Korea Kaskazini
Hata hivyo hadi mwaka 2017 Umoja wa Mataifa hutoa taarifa kuwa watu 2 kati ya 5 (40%) hawana chakula cha kutosha, hali inayoathiri hasa watoto. Zaidi ya asilimia 70 za wakazi wa Korea kaskazini hutegemea msaada wa chakula. Wakati wa mwaka 2016 ugawaji wa nafaka na viazi ulipungua kutoka lengo la gramu 380 kwa mtu na siku hadi gramu 300 pekee kwa miezi kadhaa.

neg:
Milo (kinywaji)
Nestle sasa ilianzisha toleo la Milo la kikanidia. Imetengenezwa Kanada. Inachanganya haraka kama Nesquik, pengine kutokana na matarajio ya soko, lakini bado imebaki na ladha ya Malt. Pia ni tamu kuliko aina nyingine. Tol imekuwa tangu 2006 na ni mapema sana inapatikana katika maduka zilizotajwa hapo juu na vilevile Superstore, Kinga ya ziada ya Vyakula na Madawa London. Baadhi ya maduka makubwa ya Asia ya Mashariki (kama T & T Supermarket katika Edmonton, Vancouver, Toronto na Calgary) hubeba toleo hilo iliyoagizwa kutoka China au Hong Kong.

neg:
Al-Qaeda
Kulingana na uchunguzi wa Pew, msaada kwa Al Qaeda umekuwa ukipungua katika dunia ya Kiislamu katika miaka ya kuongoza hadi 2008. Idadi ya wanaosaidia mabomu ya kujiua nchini Indonesia, Lebanon, na Bangladesh, kwa mfano, imeshuka kwa nusu au zaidi katika miaka mitano iliyopita. Nchini Saudi Arabia, asilimia 10 tu sasa wana mtazamo mwema wa Al Qaeda, kulingana na uchunguzi wa Desemba na Terror Free Tomorrow, yenye makao yake makuu Washington.

neg:
Kobalti
Tangu kupatikana kwa simu za mkononi na magari ya umeme kobalti imekuwa muhimu sana kwa uzalishaji wa beteri. Hii ilisababisha mlipuko wa soko la kobalti na uchimbaji wake. Mwaka 2016 takriban asilimia 60 za mahitaji yote yalichimmbwa katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo.

neg:
Kuoza kwa meno
Kote duniani, takribani watu bilioni 2.43 (asilimia 36 ya idadi ya watu)  wana meno yaliyooza ya kudumu. Shirika la Afya Duniani linakadiria kuwa karibu watu wote wazima huwa na meno yaliyooza kwa wakati fulani. Meno ya watoto wachanga huathiri karibu watu milioni 620 au asilimia 9 ya idadi ya watu. Uozaji wa meno hutokea sana kwa watu wazima na watoto kwa miaka ya hivi karibuni. Ugonjwa huu unapatikana sana katika nchi zinazostawi na kiasi kwa nchi zilizostawi kwa sababu ya matumizi ya sukari kiasi.

neg:
Sukari
Kwa njia hii hamu ya sukari ilikuwa sababu muhimu ya uenezaji wa ukoloni pamoja na biashara ya watumwa.
Hata kama koloni za Hispania, Ureno, Uingereza, Uholanzi, Ufaransa na Denmark zilitengeneza sukari bado ilikuwa ghali kwa watu wa kawaida katika nchi baridi hasa katika nchi zisizokuwa na koloni.
Katika karne ya 18 wanakemia Wajerumani walianza kugundua sukari ndani ya mimea ya nyumbani. Andreas Sigismund Marggraf alitambua sukrosi sawasawa na sukari ya miwa katika mimea mbalimbali ya kienyeji. Mwanafunzi wake Franz Carl Achard aliendelea kufanya majaribio akagundua nafasi kuwba ya bitiruti iliyolimwa kama chakula cha wanyama. Mwaka 1802 aliuza sukari ya kwanza kutoka bitiruti. Kwa kuteua mimea yenye sukari nyingi zaidi alizalisha aina mpya ya bitiruti ya sukari yenye kiwango cha asilimia 16-18 za sukari katika maji yake. Kiwango hiki ni kidogo kulingana na miwa lakini kimetosha kwa utengezeaji wa sukari kwa wingi.

neg:
Boga
Mboga huwa sehemu za uzazi, kike na kiume katika mmea mmoja. Ua la kike hutofautishwa kwa ovary ndogo chini ya petali maua haya yenye rangi ingawa hudumu kwa muda mfupi sana, kama siku moja hivi rangi ya maboga hutokana na pigmenti za rangi ya njano zilizonyingi sana kwenye mmea huo.virutubisho muhimu ni mteini na karotini ambayo ni muhimu kwa kutengeneza vitamin A ndani ya mwili.
Maboga hukua maeneo mbalimbali ya dunia kutokana na sababu za kilimo ( kama vile kulisha wanyama) mpaka sababu za kibiashara na mapambo katika mabara yote saba. Ni bara la atrantiki pekee ndio hushidwa kuzalisha maboga wazalishaji wakubwa wa maboga duniani ni marekani, meksiko, india na china.
Kilimo cha maboga marekani kama ilivyo zao maalumu huko marekani kilogrammu ilioni 680 za maboga huzalishwa kila mwaka, majimbo yanayoongoza kuzalisha maboga huko marekani ni pamoja na Illinois, inainna, ohio, califania, na Pennsylvania, kulingana na idara ya kilimo ya illlinors, 95% ya maboga yanayofanyiwa utayarishaji wa ndani hutokea Illonois.

neg:
Kanoge
Zao kubwa la biashara katika Kanoge ni kilimo cha tumbaku, wakazi wengi wanajishughulisha na kilimo cha zao hili la tumbaku kwa ajiri ya kujikima na mahitaji yao ya kila siku.

neg:
Umeme wa upepo
Mnamo mwaka 2015 nchi ya Denmark ilizalisha asilimia 40% ya umeme wake kwa njia ya umeme wa upepo. Angalau nchi 83 duniani zinaingiza umeme kutokana na matumizi ya nguvu ya upepo katika mitandao ya umeme ya kitaifa. Mnamo mwaka 2014 umeme wa upepo ulifikia tayari asilimia 4 za umeme wote uliotumiwa duniani. Katika Umoja wa Ulaya kiasi hiki kilifijia tayari asilimia 11.4

neg:
Karafuu
Soko la karafuu lilikua duniani na hii ilikuwa changamoto ya Sultani wa Omani kupeleka miti hiyo Unguja na Pemba iliyoendelea kuwa nchi ya kuzalisha karafuu nyingi zaidi duniani na kuunda utajiri wa Zanzibar ilhali kilimo hicho kilichochangia pia katika biashara ya watumwa waliotumiwa kuzalisha zao hili katika karne ya 19.

neg:
Mnanasi
Asili yake ni Amerika ya Kusini ingawa kwa sasa unakuzwa sehemu nyingi za dunia.

neg:
Taiga
Taiga (kwa Kiingereza pia "boreal forest" au "snow forest" ) ni jina la maeneo makubwa ya misitu kaskazini mwa dunia inayofanywa na aina mbalimbali ya miti ya misunobari, katika Eurasia pia pamoja na mibetula. Takriban 29% za misitu yote duniani ni aina ya taiga.

neg:
Maharagwe
Aina nyingine ya maharagwe ni haragwe pana, mbegu ya "Vicia faba", ambayo tani milioni 3.7 tu zililimwa mwaka 2007. Biashara ya maharagwe imejigawanya vizuri katika nchi za Asia, Afrika, Ulaya, Oceania, Amerika ya Kusini na Amerika ya Kaskazini. Brazili ndiyo wazalishaji wakuu wa maharagwe makavu huku China wakiwa ndiyo wazalishaji wakuu wa maharagwe mabichi, kwa wastani sawa na wazalishaji kumi wote waliobakia kwa pamoja.

neg:
Pikipiki
Hivi leo, utengenezaji wa pikipiki umechukuliwa sana na Wahindi pamoja na Wajapani. Nchi za Afrika na Asia zimekuwa zikinunua pikipiki kwa wingi kwa minajili ya usafiri haswa kwenye barabara zisizo lami, zenye mawe ambako magari hayawezi yakapenya. Hizi pikipiki huweza kusafiri kwa hali tata, kutumia mafuta yasiyo mengi na kupenya vijijini visivyo na barabara zenye ukarabati.

neg:
Draft:Chanjo ya surua
Takribin 89% ya watoto duniani walikuwa wamepewa chanjo hii hadi mwaka wa 2013. Mnamo mwaka wa 2008, idadi ya nchi isiyopungua 192 ilikuwa inatoa dosi mbili.
. Chanjo ya tetekuwanga iliongezwa kwa hizo tatu mnamo mwaka wa 2005 ikawa chanjo ya MMRT. Inapatikana katika Orodha ya Dawa Muhimu ya Shirika la Afya Duniani. Orodha hiyo ni orodha ya dawa muhimu sana katika mfumo wa kimsingi wa afya. Chanjo si ghali sana.

neg:
Mkoa wa Kasai Mashariki
Eneo la mji wa Mbuji-Mayi linazalisha asilimia 10 ya almasi zote zinazotolewa duniani. Uchimbaji unasimamiwa na kampuni ya Société Minière de Bakwanga. Wananchi wengine wanajaribu kuchimba almasi kibinafsi. Kwa jumla wakazi wa mkoa hawafaidiki na utajiri huu.

neg:
Manga
Tangu miaka ya 1950, manga imekua na kujiendeleza hadi sasa inawakilisha sehemu kubwa ya sekta ya kuchapisha humo Ujapani, ni sekta iliyowakilisha yen bilioni 406 katika soko nchini Japan mnamo mwaka 2007 (wastani wa dola bilioni 3.6). Manga imekuwa maarufu duniani kote pia. Mwaka wa 2008, soko la manga katika nchi za Marekani na Kanada ilikuwa $ milioni 175.

neg:
Uislamu kwa nchi
Kulingana na ripoti ya Pew Research Center mnamo 2010 kulikuwa na idadi kubwa ya Waislamu katika nchini zipatazo 49. Karibu asilimia 62 ya Waislamu wa duniani kote wanaishi Kusini na Kusini mashariki mwa bara la Asia, ikiwa na wafuasi zaidi ya bilioni 1. Nchi yenye idadi kubwa ya Waislamu duniani ni Indonesia, hii peke yake inachukua asilimia 12.7 ya idadi ya Waislamu wote wa dunia, ikifuatiwa na Pakistan (11.0%), India (10.9%), na Bangladesh (9.2%).
Karibia asilimia 20 ya Waislamu wanaishi katika nchi za Kiarabu. Huko Mashariki ya Kati, nchi ambazo si za Kiarabu - Uturuki na Iran - ni nchi zenye Waislamu wengi sana; huko Afrika, Misri na Nigeria zina jumuia nyingi za Kiislamu. Tafiti hii imekuta Waislamu wengi zaidi huko Uingereza kuliko hata Lebanon na wengi zaidi huko China kuliko hata nchini Syria.

neg:
Unene wa kupindukia
Unene wa kupindukia ni kati ya visababishi vya kifo vinavyozuilika kote ulimwenguni. Utafiti mkuu wa Ulaya na Marekani umeonyesha kuwa hatari ya kufa iko chini zaidi katika kiwango cha KUM cha 20–25 kg/m katika watu wasiovuta sigara na 24–27 kg/m katika watu wanaoendelea kuvuta sigara, huku hatari hii ikiongezeka na mabadiliko kuelekea pande zote mbili.Kipimo cha Kielezo cha Uzani wa Mwili cha zaidi ya 32 kimehusishwa na ongezeko la mara mbili la vifo kwa wanawake kwa muda wa miaka 16. Nchini Marekani, inakisiwa kuwa unene wa kupindukia husababisha zaidi ya vifo 111,909 hadi 365,000 kila mwaka, huku milioni 1 (7.7%) ya vifo katika nchi za Ulaya husababishwa na uzito uliozidi. Kwa wastani, unene hupunguza muda wa maisha miaka 6 hadi 7:Kielezo cha Uzani wa Mwili cha 30–35 hupunguza miaka 2 hadi 4 matarajio ya kuishi ilhali unene uliokithiri (Kielezo cha Uzani wa Mwili > 40) hupunguza miaka 10 matarajio ya kuishi

neg:
ʻOumuamua
Vipimo vinaonyesha tofauti kubwa za mwangaza wake na hii inachukuliwa kuwa dalili ya umbo lisilofanana na tufe lakini ni zaidi kama silinda (mcheduara) yaani umbo la sigara. Wavumbuzi wake kwenye darubini ya Hawaii hawana uhakika kamili lakini kuna makadirio mawili kuhusu umbo:

neg:
Mashirika ya kilimwengu
Idadi ya wanashirika inazidi kupungua, hasa kutokana na hali ya Italia, iliyokuwa inaongoza duniani kwa wingi wa miito.

neg:
Madhara ya kuvuta sigara
Sigara huongeza hatari ya kupata saratani ya fuko la uzazi("cancer of the""uterus" ). NI vigumu zaidi kwa mwanamke mvutaji sigara kutungwa mimba na ni rahisi sana kwake kumpoteza mtoto katika mimba.("miscarrige"). Uvutaji wa sigara pia humfanya mwanamke kumzaa mtoto aliyekufa("stillbirth") au aliye na uzito usiotimia wa kawaida. Watoto hawa huwa na afya duni baadaye. Sababu ni kuwa kemikali za sigara hupunguza mwendo wa mtoto kukua akiwa angali mimbani. Sigara pia husababisha ugumba("menopause") kabla ya wakati wake. Sigara pia inaweza kumfanya mwanamke kuwa tasa.

neg:
Tumbaku
Tumbaku (pia tumbako) ni majani (minoga) makavu ya mtumbaku ambayo yanatumiwa na binadamu kwa kuvuta kama sigara, kutafuniwa mdomoni au tumbaku ya kunusa. Tumbaku huwa ndani yake kemikali ya nikotini ambayo mwili unazoea haraka sana na kuifanya vigumu kwa wavuta tumbaku kuachana na desturi hii.

neg:
Milo (kinywaji)
Katika Australia na nchi zingine nyingi, pakiti huwa ya rangi ya kijani na watu wanaocheza michezo. Kuna shirika linaloiywa "Milo Cricket" ambalo maeneo mengi ni watu wa kujitolea wanaendesha shughuli za kampuni hii. Watoto wadogo wanaoshiriki wanapewa pakiti za Milo za kula au kunywa. Mistari ya utangazaji ni "Nenda na kwenda na kwenda pamoja na Milo" na katika tangazo hili kuna vizazi 4 vya wanawake wanaorukla kambakuimba "na mama yangu alinipa Milo ili niende na kwenda na kwenda" na mstari "Nina haja ya Milo leo", kwa sababu ina glycemic index kiasi Ufungaji wa Milo katika mikebe katika Singapore pia ina watu wanaocheza michezo katika mikebe hiyo. Katika Kolombia, Milo imehusishwa na mpira wa miguu (kadanda), na msemo ambao vizazi kadhaa vimeimba ni "Milo te da Energia, la meta la pones tú" (Milo inakupa nishati, weka laini ya kumalizia).

neg:
Chai
Chai ya kijani hutengenezwa kwa kukausha majani mabichi mara moja bila kuyapa nafasi ya kuumuka. Chai hii utokea hasa China na Japani.

neg:
Sekta ya Anime
Sekta ya anime imeendelezwa kwa kiasi kikubwa katika miaka michache iliyopita, hasa nje ya Ujapani. Imeenea kwa kasi duniani kote, pamoja na ongezeko kubwa katika kupatiwa kwa leseni zinazopatia kibali cha kuonyesha vipindi na filamu kwa maeneo mengi, vituo vya anime kama Animax pia vimeendelezwa. Animax kinakubaliwa kuwa kituo kikuu miongoni mwa vingine kinachotangaza vipindi siku nzima katika ulimwengu, kinatangaza vipindi vya anime katika Ujapani, Taiwan, Hong Kong, Filipino, Bara Hindi, Marekani ya Kusini na Korea ya Kusini.

neg:
Milo (kinywaji)
Milo (IPA / maɪləʊ /) ni kinywaji kilicho na maziwa, chokoleti na malt, zilizotayarishwa na kampuni ya Nestlé na asili yake ni Australia. Ilitengenezwa mara ya kwanza na Thomas Mayne mwaka 1934. Milo pia inatayarishwa katika nchi nyingine zikiwemo Singapore, Malaysia, China, Thailand, Indonesia, Ufilipino, Vietnam, New Zealand, Hong Kong, Japan, Jamaika, Guyana, Trinidad na Tobago, Chile, Kolombia, Peru, Nigeria, Kenya, Ghana , Papua Guinea Mpya, Afrika ya Kusini, Sri Lanka, Syria, Taiwan na Uingereza.