query: Je,Tanzania ilipata uhuru lini?

pos:
Historia ya Tanzania
Zanzibar ilipata uhuru wake tarehe 10 Desemba 1963. Uhuru wa usultani ukadumu muda mdogo tu. Mapinduzi ya tarehe 12 Januari 1964 yakamuondoa Sultani. Mauaji ya familia nyingi zenye asili ya Kiarabu yakafuata.

pos:
Jiografia ya Tanzania
Jiografia ya Tanzania inahusu nchi hiyo ambayo ina historia yake kuu ni uhuru na muungano. Kabla ya kuitwa Tanzania nchi upande wa bara iliitwa Tanganyika na ilipata uhuru tarehe 9 Desemba 1961. Baada ya uhuru wa funguvisiwa la Zanzibar, ilijihusisha katika muungano wa nchi mbili ambazo ni Tanganyika na Zanzibar zilizoungana mnamo 26 Aprili 1964 kuunda TanZanIa.

pos:
Tanganyika
Tanganyika ilipata uhuru wake tarehe 9 Desemba 1961 (taz.: Historia ya Tanzania).

pos:
Historia ya Tanzania
Tanganyika ilipata uhuru wake tarehe 9 Desemba 1961.

neg:
Historia ya Jibuti
Nchi ilipata uhuru tarehe 27 Juni 1977.

neg:
Historia ya Tanzania
Rais wa awamu ya tatu, Benjamin Mkapa (1995-2005) aliendeleza mfumo wa uchumi wa soko huria ambapo mashirika ya umma yanabinafsishwa.

neg:
Jeshi la Ulinzi la Wananchi wa Tanzania
Vita kubwa inayojulikana zaidi ilikuwa Vita ya Uganda na Tanzania kwenye miaka ya 1978–1979. Ilianza wakati wa utawala wa dikteta Idi Amin na uvamizi wa jeshi la Uganda katika Mkoa wa Kagera wa Tanzania tarehe 25 Oktoba 1978. Katika muda wa wiki chache Tanzania ilipanusha idadi ya jeshi hadi kufikia 100,000 kwa kuingiza askari wa polisi, wa huduma ya magereza, kutoka Jeshi la Kujenga Taifa na wanamigambo, likisaidiwa na vikundi vya wapinzani wa Idi Amin. Katika Novemba jeshi la Tanzania lilianza kushambulia Wauganda. Hadi mwanzo wa Disemba 1978 Mkoa wa Kagera ulikuwa tena mkononi mwa Tanzania. Tarehe 21 Januari 1979 askari wa Tanzania walivuka mpaka wa Uganda, na tarehe 11 Aprili 1979 walivamia Kampala. Idi Amin alikimbia Libya na JWTZ ilibaki Uganda kwa muda hadi serikali mpya ya Uganda iliimarika.

neg:
Historia ya Tanzania
Visiwa vya Unguja na Pemba vilikuwa chini ya Omani tangu mwaka 1689, Wareno walipofukuzwa katika pwani za Uswahilini.

neg:
Filbert Bayi
Bayi ni mwanamichezo aliyejenga jina la taifa lake Tanzania kwa heshima ya michezo. Ni kwamba mara baada ya uhuru wa Tanganyika mwaka 1961 karibu michezo yote ilipewa umuhimu na kuvutia wote, watazamaji na wachezaji.

neg:
Mkoa wa Mtwara
Mradi huo ulishindikana kabisa, pesa nyingi zilipotea hadi mradi ulifutwa kabla ya Tanzania kupata uhuru. Reli iliondolewa tena mwaka 1963.

neg:
Zubeir Mtemvu
Alhaji Zuberi Mwinshehe Manga Mtemvu alikuwa mwanaharakati na mzalendo aliyeshiriki katika kupigania uhuru wa Tanganyika katika miaka 1950. Zuberi Mtemvu alikuwa kati ya wanachama wa mwanzo shupavu na msomi kabisa kujiunga na TANU na alikuwa mwanachama wa tatu kuacha kazi ya kuajiriwa ili akitumikie chama. (Mwanachama wa kwanza kuajiriwa na chama alikuwa Alexander Tobias aliyeacha kazi na kuajiriwa na TAA wa pili alikuwa Mwalimu Julius Nyerere aliyeacha ualimu na kufanya kazi ya TANU na mzalendo wa tatu alikuwa Zuberi Mtemvu).

neg:
Jeshi la Ulinzi la Wananchi wa Tanzania
Mwaka 1919 Uingereza ilikabidhiwa utawala juu ya Tanganyika na Shirikisho la Mataifa. Waingereza walipanusha mfumo wa King's African Rifles waliowahi kuanzishwa Kenya hadi Tanganyika. Askari wa kawaida walikuwa Waafrika waliosimamowa na maafisa Waingeeza. Jeshi la Kings African Rifles lilikuwa na vikosi (battalions) 6 ambazo viwili vilikuwepo Kenya, vitatu Tanganyika na kimoja huko Uganda. Katika kikosi cha sita cha King's African Rifles kilichoanzishwa mwaka 1917 kwa kuajiri askari kutoka Tanganyika walikuwepo pia askari wa awali wa jeshi la Kijerumani la Schutztruppe waliowahi kukamatwa kama wafungwa na kukubali kuendelea upande wa Waingereza.

neg:
Tanganyika
Mwaka 1964 imeunganika na Zanzibar kuwa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania.

neg:
Tanganyika African National Union
1952: Mwalimu Nyerere atambulishwa kwa Abdulwahid na Bwana Kasela Bantu. Baada ya utambulisho huo ikawa kila Jumamosi Mwalimu Nyerere akawa anakutana na akina Dossa Azizi, Bw. Ally Sykes, Abdulwahid Sykes, Dustan Omar na Mhando kujadili mustakbali wa nchi ya Tanganyika.

neg:
Ujamaa
Ujamaa ni siasa iliyoanzishwa kwa misingi ya sera za Julius Nyerere za maendeleo ya kijamii na ya kiuchumi katika Tanzania punde tu baada ya Tanganyika kupata uhuru kutoka Uingereza mwaka 1961.

neg:
Julius Nyerere
Baada ya kuona kuwa uchumi wa Tanzania hautaweza kusimama kwa siasa ya kijamaa na kuwa hataweza kuvumilia kuendesha nchi kwa siasa nyingine ambazo yeye hakuwa na imani nazo, Nyerere kwa hiari yake mwenyewe aliamua kustaafu nafasi ya urais kuanzia uchaguzi wa mwaka 1985 na kumwachia usukani Ali Hassan Mwinyi, aliyetawala kwa siasa ya uchumi wa soko huria.

neg:
Historia ya Tanzania
Maeneo yaliyoitwa baadaye (1920) "Tanganyika" na baadaye tena Tanzania Bara yaliunganishwa mara ya kwanza tangu mwaka 1886 kama koloni la Ujerumani lililoitwa Afrika ya Mashariki ya Kijerumani.

neg:
Kenya
Mfumo wa kwanza wa elimu nchini Kenya baada ya uhuru uliletwa na wakoloni Waingereza. Baada ya Kenya kupata uhuru tarehe 12 Desemba 1963, Tume ya Ominde iliundwa ili kuleta mabadiliko ya kielimu ambayo yangeakisi matarajio ya taifa huru la Kenya. Tume hii ilimulika maswala ya usawa na umoja, ambayo yalikuwa maswala muhimu wakati huo. Mabadiliko ya kilichofundishwa katika historia na geografia yalifanywa ili kuakisi umoja wa kitaifa. Kati ya 1964 na 1985, mfumo wa 7-4-2-3 ulifuatwa (miaka saba masomo ya msingi, miaka minne sekondari ya daraja la chini, miaka miwili sekondari ya daraja la juu, na miaka mitatu masomo ya chuo kikuu). Shule zote zilifuata mtaala mmoja.

neg:
Rwanda
Uhuru katika mwaka 1961 ulifika pamoja na vita vya wenyewe kwa wenyewe kati ya Wahutu na Watutsi. Uhusiano kati ya vikundi hivi viwili uliendelea kuwa vigumu.

neg:
Timor ya Mashariki
Baada ya mapinduzi ya Ureno ya 1974 Wareno waliondoka Timor bila maandalizi na kutosha. Viongozi wazalendo walitangaza uhuru. Lakini siku chache baada ya tangazo hilo, jeshi la Indonesia lilivamia nchi ambayo ikatangazwa kuwa jimbo la Indonesia. Hali hii haikutambuliwa na Umoja wa Mataifa.

neg:
Historia ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Koloni la Kongo ya Kibelgiji lilipata uhuru tarehe 30 Juni 1960.

neg:
Ukristo nchini Tanzania
Mapadri Wakatoliki wa kwanza pamoja na masista walitokea Reunion wakakaa Unguja tangu tarehe 12 Desemba 1860 hadi mwaka 1863, walipokabidhi misheni kwa shirika la mapadri wa Roho Mtakatifu. Halafu hao mwaka 1868 wakafungua huko Bagamoyo kituo cha kukalisha watumwa waliowanunua na kuwapa uhuru. Walifuatwa na Mapadri Weupe (1878) walioanza mwaka 1879 kwenye Ziwa Tanganyika.

neg:
Historia ya Afrika
Madola mengi ya Afrika yalianza kupigania uhuru katika miaka ya baina ya 1950 na 1960, na Wazungu wakasalimu amri na kuanza kutoa uhuru. Libya wakajinyakulia uhuru katika mwaka wa 1951, Eritrea katika mwaka 1952 ikiwa imejiunga na Ethiopia, Morocco katika mwaka wa 1956, na wakarudishiwa Tangier.

neg:
Abdallah Rashid Sembe
Sheikh Abdallah Rashid Sembe (1912 - 22 Mei, 1999) alikuwa mwanaharakati na mzalendo aliyeshiriki katika kupigania uhuru wa Tanganyika katika miaka ya 1950. Vilevile alikuwa mwenyekiti wa TANU jimbo la Tanga. Huhesabiwa kama shujaa wa Azimio la Tabora lilofanyika kuanzia tarehe 21-26 Januari, 1958.

neg:
Elimu ya kujitegemea
Elimu ya kujitegemea ni elimu inayolenga si nadharia au ujuzi tu, bali namna ya kufaidika nayo hata upande wa uchumi kwa kufanya nchi isihitaji kutegemea misaada kutoka nje.Tanzania mara ilipopata uhuru mwaka 1961 serikali, chini ya uongozi wa waziri mkuu wa kwanza wa Tanganyika, Julius Nyerere, ilifanya jitihada mbalimbali za kuiokomboa nchi, hususan katika suala la elimu. Mipango mbalimbali iliwekwa, na kilele cha mipango hiyo ilikuwa mwaka 1967 wakati wa Azimio la Arusha.

neg:
Julius Nyerere
Mwaka 1954 alibadilisha jina la chama cha TAA kwenda chama cha Tanganyika African National Union (TANU), ambacho pia kilikuwa cha kisiasa zaidi kuliko TAA. Ndani ya mwaka mmoja chama cha TANU kikawa tayari chama cha siasa kinachoongoza nchini Tanganyika.

neg:
Tajikistan
Baada ya kuporomoka kwa Umoja wa Kisoviet, Tajikistan ilipata uhuru wake mwaka 1991.

neg:
Jeshi la Ulinzi la Wananchi wa Tanzania
Jeshi la Ulinzi la Wananchi wa Tanzania (JWTZ) (kwa Kiingereza Tanzania People's Defense Force TPDF) ni jeshi lililoanzishwa mnamo mwezi Septemba katika mwaka wa 1964. Ilichukua nafasi ya jeshi la Tanganyika Rifles lililorithiwa na ukoloni wa Waingereza.

neg:
Daniel Arap Moi
Baada ya Kenya kupata uhuru mnamo 12 Desemba 1963, Kenyatta alimsihi Moi ya kwamba KADU na KANU ziungane pamoja kumaliza ukoloni. Kwa hivyo Kenya ikawa nchi ya chama kimoja, ikiimarishwa na muungano wa wengi Wakĩkũyũ-Waluo.

neg:
Paul Ngei
Waliachiliwa miaka tisa baadaye, katika mwaka wa 1961, miaka miwili kabla ya Kenya kupata uhuru.

neg:
Historia ya Tanzania
Tanzania, chini ya Rais wa awamu ya pili Ali Hassan Mwinyi (1985-1995) iliruhusu mfumo wa vyama vingi vya siasa Tanzania na kuanza mpango wa kurekebisha uchumi kuendana na masharti ya Benki ya Dunia na Shirika la Fedha Duniani.

neg:
Ethiopia
Ethiopia ni moja ya nchi mbili za Afrika ambazo hazikutawaliwa na wakoloni wakati walipong’ang’ania Afrika. Nchi nyingine ni Liberia. Kabla ya Vita Kuu ya Pili ya Dunia Ethiopia ilivamiwa na Waitalia (1936) lakini ilipata uhuru wake tena baada ya miaka michache.

neg:
Maisha na Nyakati za Abdulwahid Sykes
Wakati wa utawala wa Julius Nyerere kama rais wa Tanzania mambo matatu yalikuwa mwiko kuelezea: kuwa historia ya kudai uhuru wa Tanganyika ilianza kabla yake; kuwa Waislamu ndio waliokuwa katika mstari wa mbele katika harakati za kupambana na wakoloni; kuwa kutokana na historia ya kudai uhuru Waislamu walikuwa na kinyongo na serikali kwa kutothamini mchango wao na kutotekeleza ahadi iliyowekwa wakati wa kudai uhuru.

neg:
Saba Saba (Tanzania)
Asili ya Saba Saba ilikuwa kuundwa kwa chama cha Tanganyika African National Union (TANU) kwenye tarehe 7 Julai ya mwaka 1954. Chama hiki kiliongozwa na Julius Nyerere kikawa chama tawala wakati wa uhuru wa Tanganyika kilichoendelea kuongoza siasa ya nchi baada ya kushika viti vyote vya bunge.

neg:
Saba Saba (Tanzania)
Mwaka 1992 Tanzania ilihamia mfumo wa vyama vingi baada ya miaka mingi ya kuwa na chama cha TANU / CCM pekee. Hapo vyama vipya vilipinga sikukuu ya umma iliyoadhimisha kuzaliwa kwa chama kimoja. Hivyo Sikukuu ya Saba Saba ilifutwa mwaka 1993. Badala yake sikukuu mpya ya Nane Nane yaani 8 Agosti ilianzishwa kama "Sikukuu ya Wakulima".

neg:
Historia ya Afrika
Vile vile, katika mwaka huohuo wa 1960 Congo (Kinshasa), Nigeria, Somalia, na Togo zikapata uhuru, na katika mwaka wa 1961 Sierra Leone na Tanganyika zikapata uhuru, na Afrika ya Kusini ikawa Jamhuri.

neg:
Tanzania
"(Kuhusu historia ya maeneo ya Tanzania kabla ya 1964 angalia makala za Tanganyika, Zanzibar na Afrika ya Mashariki ya Kijerumani)"
Jina "Tanzania" limeundwa kutokana na majina ya TANganyika na ZANzibar (pamoja na athira ya jina la kale la "AzanIA").

neg:
Tanzania
Tanganyika iliwahi kuwa sehemu ya Afrika ya Mashariki ya Kijerumani hadi Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia halafu ikawa chini ya Uingereza kama eneo la kudhaminiwa kutokana na azimio la Shirikisho la Mataifa lililoweka Tanganyika katika ngazi "B" ya maeneo ya kudhaminiwa.

neg:
Historia ya Zanzibar
Tarehe 10 Desemba 1963 Waingereza waliipa uhuru Zanzibar chini ya jumuiya ya madola.

neg:
Historia ya Ufaransa
Makoloni yake mengi katika Afrika yalipata [[uhuru]] bila vita mnamo [[1960]]. Ila Aljeria, iliyowahi kutangazwa kuwa sehemu ya Ufaranya yenyewe, ilipata uhuru wake baada ya vita vikali vya kupigania uhuru vya miaka 1954 - [[1962]].
[[File:Bundesarchiv B 145 Bild-F011021-0002, Köln, Staatsbesuch de Gaulle, Begrüßung Adenauer.jpg|thumb|right|De Gaulle na [[Konrad Adenauer]] wa Ujerumani mwaka [[1961]].]]
Katika kipindi hiki cha vurugu [[jenerali]] [[Charles de Gaulle]] alichaguliwa kuwa [[rais]] chini ya katiba mpya iliyounda mfumo wa rais kama kiongozi wa [[serikali]] mwenye [[mamlaka]] makubwa.

neg:
Bibi Titi Mohammed
Bibi Titi Mohammed (1926 - 5 Novemba 2000) alikuwa mmoja wa wanawake wa kwanza mzalendo kushika nafasi za ubunge na uwaziri nchini Tanzania. Pia alikuwa kati ya wanawake wa kwanza kujiunga na harakati za kugombea uhuru wa Tanganyika.

neg:
Kipindi cha historia ya Tanzania
Mwaka 1961 mwalimu wa shule wa zamani Julius Nyerere akawa Waziri Mkuu wa kwanza.

neg:
Uswazi
Chini ya mfalme Sobhuza II aliyetawala kwa muda mrefu sana (1921-1982), Swaziland ilipata uhuru tarehe 6 Septemba 1968.

neg:
Wazanaki
Mwaka [1961] aliipatia Tanganyika uhuru, halafu mwaka 1964 Tanganyika na Zanzibar ziliungana kuunda Tanzania. Mwl. Julius Kambarage Nyerere alifariki mwaka 1999 na kifo chake kilihuzunisha watu wa taifa lote la Tanzania.

neg:
Historia ya Tanzania
Historia ya Tanzania inahusu eneo la Afrika Mashariki ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Muungano wa Tanzania.

neg:
Reli ya Tanganyika
Baada ya mwisho wa ukoloni wa Kijerumani eneo la Tanganyika lilitawaliwa na Uingereza kama [[eneo la kudhaminiwa] ] la [[Shirikisho la Mataifa]]. Katika kipindi hicho Reli ya Tanganyika iliongezwa njia ya kando kutoka [[Tabora]] kwenda [[Mwanza]]. Tangu mwaka 1977 njia hii imetawaliwa na [[Shirika la Reli Tanzania]] ("Tanzania Railways Limited - TRL)".

neg:
Barua ya kujiuzulu ualimu ya Julius Kambarage Nyerere
Katika hotuba yake Nyerere alitilia mkazo sera ya TANU kuhusu mahusiano mema baina ya Waafrika na watu wa mataifa mengine na aliwaonya wanachama wa TANU ambao walikuwa wameanza kuwabagua watu wa rangi tofauti kuwaambia kuwa hivyo haikuwa sawa. Alisisitiza juu ya umoja miongoni mwa wananachi na hatimaye aliwadhihaki wasikilizaji kwa kuwauliza ikiwa wangesubiri kwa miaka ishirini na tano kuwa huru. Halaiki hiyo ya watu kwa pamoja ilipiga kelele, "hapana". Wananachi kwa pamoja walijibu kwa sauti kubwa wakisema walitaka uhuru kesho au kesho kutwa.

neg:
Nembo ya Tanzania
a) robo ya juu inaonyesha mwenge wa uhuru juu ya rangi ya dhahabu inayokumbusha juu ya utajiri wa madini ya taifa

neg:
Tanzania
Nchi hizo mbili zilikuwa zote chini ya utawala wa Uingereza hadi kupata uhuru lakini hazikuwa makoloni ya kawaida.

neg:
Saba Saba (Tanzania)
Hapo wanasiasa walijadiliana na kufikia mapatano ya kwamba 7 Julai itakuwa tena sikukuu mjini Dar es Salaam ambako maonyesho makubwa hufanyika na 8 Agosti itakuwa sikukuu ya Nane Nane kwa ajili ya wakulima kitaifa.
Baadaye Saba Saba ikarudishwa kama sikukuu ya umma kitaifa. Mara nyingi inaelezwa kuwa ni siku ya biashara, sikukuu ya wafanyabiashara au "Dar es Salaam International Trade Fair Day".

neg:
Muungano wa Afrika
Baada ya mazungumzo marefu wazo hilo lilikubaliwa na viongozi wa nchi huru za Afrika akiwemo Mwalimu Julius Kambarage Nyerere wa Tanzania. Hivyo basi umoja wa Afrika OAU ambao sasa unaitwa AU uliundwa mwaka 1963 nchini Ethiopia iliyokuwa nchi ya pekee ya Afrika ambayo ilifaulu kujitetea dhidi ya uenezaji wa ukoloni katika karne ya 19. Addis Ababa ndipo makao makuu yake. Nyerere na Nkrumah walifikiri zaidi ni kwa vipi bara la Afrika lingeungana.
Nyerere na mwenzake Brazaville na kikundi cha Monrovia walitaka hatua hizo za kutengeneza nchi moja ya Afrika zisiharakishwe. Nyerere alitoa mawazo ambayo kwake yeye aliona yasingeruhusu muungano wa haraka kama alivyotaka Nkrumah.

neg:
Historia ya Tanzania
Usultani huo ulikuwa nchi kwenye pwani ya Afrika mashariki kati ya 1856 na 1964.

neg:
Kipindi cha historia ya Tanzania
Benjamin Mkapa, rais wa awamu ya tatu nchini, alishinda uchaguzi wa kwanza wa vyama vingi Tanzania mnamo 1995. Wakati wa urais wa Mkapa, Tanzania iligushi uhusiano wa kidiplomasia katika kanda kwa kusaini Mkataba wa Jumuia ya Afrika Mashariki.

neg:
Jumuiya ya Afrika Mashariki
Tanzania imekuwa na historia ya amani tangu kunyakua uhuru, ikilinganishwa na fujo na vita vya wenyewe kwa wenyewe vilivyoshuhudiwa katika mataifa ya Kenya, Rwanda, Burundi, na Uganda. Wakati huu Afrika Mashariki inajaribu kudumisha utulivu na mafanikio katikati ya migogoro inayoendelea katika nchi ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, Pembe ya Afrika na Sudan Kusini.

neg:
Tanganyika African National Union
1954: TANU yaanzishwa. Wajumbe wa mkutano uliojadili kuibadili katiba ya TAA kuwa TANU walikuwa Abdulwahid Sykes, Julius Nyerere, Tewa Said Tewa, Dossa Aziz, Ally Sykes, Kasela Bantu, , Abubakar Ilanga na Saadan Abdu Kandoro. Wengine walikuwa S.M. Kitwana, C.O. Milinga, Patrick Kunambi, Gerimano Pacha, Japhet Kirilo na L.M. Makaranga. Walikuwa pia Joseph Kimalando na John Rupia.

neg:
Historia ya Kenya
Licha ya Waingereza kuwa na matumaini ya kuwapa wapinzani Waafrika mamlaka "ya wastani" zaidi, ilikuwa Kenya African National Union (KANU) ya Jomo Kenyatta, mwanachama wa kabila la Kikuyu na mfungwa wa zamani, ambayo iliunda serikali muda mfupi kabla ya Kenya kupata uhuru tarehe 12 Desemba 1963.

neg:
Chama cha Mapinduzi
CCM ilizaliwa tarehe 5 Februari 1977 baada ya kuungana kwa vyama vya Tanganyika African National Union (TANU) kilichokuwa kikitawala Tanzania Bara na Afro-Shirazi Party (ASP) kilichokuwa chama tawala cha Zanzibar wakati huo. Chama cha TANU kilikuwa kikiongozwa na Mwalimu Nyerere na Afro-Shiraz Party kilikuwa chini ya Amaan Karume.

neg:
Redio
Redio Tanzania Dar es Salaam (RTD), ndiyo redio ya kwanza ya taifa hilo, ambayo sasa inajulikana kama TBC (Tanzania Broadcasting Coorporation) baada ya kufanyiwa mabadiliko kadhaa. Ilianzishwa mwanzoni mwa miaka ya 1970.

neg:
Boma la Kale, Dar es Salaam
Wakati wa Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia Dar es Salaam ilivamiwa na jeshi la Uingereza kwenye mwaka 1916. Tanganyika iliendelea kuwa chini ya Uingereza na Dar es Salaam kuwa mji mkuu. Boma la Kale lilikuwa kituo cha polisi hadi uhuru wa nchi tarehe 9 Desemba 1961.

neg:
Mikoa ya Tanzania
Wakati wa ukoloni wa Kijerumani eneo la Tanzania Bara (=Tanganyika) lilikuwa pamoja na Rwanda na Burundi kama Afrika ya Mashariki ya Kijerumani. Mwaka 1913 eneo lote liligawiwa kwa mikoa 21 na maeneo matatu ya wawakilishi wakazi. Mikoa 19 ilikuwa chini ya wakuu wa mkoa wa kawaida yaani maafisa waraia Wajerumani (jer. "Bezirksleiter" au "Bezirkamtsmann") waliyemwakilisha gavana na mikoa miwili ilikuwa chini ya mamlaka ya kijeshi yaani afisa wa jeshi la kikoloni la schutztruppe.

neg:
Mshume Kiyate
Mshume Kiyate alikuwa mwanaharakati na mzalendo aliyeshiriki katika kupigania uhuru wa Tanganyika katika miaka ya 1950. Vilevile alikuwa miongoni mwa watu waliokuwa karibu sana na Hayati Mwalimu Nyerere hata kupelekea kumzungumzia mara kwa mara katika mazungumzo yake. Mwalimu siku moja katika kuwakumbuka rafiki zake wa zamani akizungumza na Dossa Aziz na wageni wengine nyumbani kwake Msasani, katika kuelezea kile alichokiita "the TANU spirit" yaani moyo wa upendo wa wana-TANU, alisema kuwa, siku moja wakati wa kudai uhuru alikuwa anatoka nyumbani kwake Magomeni akija Kariakoo kwa miguu kuelekea sokoni kutafuta mahitaji yake, lakini mfukoni alikuwa hana senti moja. Njiani akakutana na Mzee Mshume Kiyate.
Alipomuuliza anakwenda wapi, alimfahamisha kuwa anakwenda sokoni lakini hana fedha za kununua chochote. Mzee Mshume aliingiza mkono katika koti lake na akatoa shilingi mia mbili akampa. (Ukitaka kujua thamani ya fedha hizo ikutoshe tu kuwa nyumba ya vyumba sita kujenga Kariakoo ilikuwa inagharimu shilingi mia tano).

neg:
Historia ya Uswazi
Chini ya mfalme Sobhuza II aliyetawala kwa muda mrefu sana (1921-1982), Swaziland ilipata uhuru tarehe 6 Septemba 1968.

neg:
Ujamaa
Hatimaye sababu mbalimbali zilifanya Ujamaa uonekane umeshindikana kiuchumi. Kati ya hizo, tatizo la kimataifa la mafuta miaka ya 1970, anguko la bei ya bidhaa zilizozalishwa nchini (hasa kahawa na katani), utovu wa uwekezaji kutoka nje ya nchi na vita vya Uganda-Tanzania miaka 1978-1979 vilivyofyonza sana mtaji muhimu, na miaka miwili mfululizo ya ukame.

neg:
Julius Nyerere
Alijiuzulu ualimu na kuzunguka nchi nzima ya Tanganyika kuzungumza na watu wa kawaida na machifu ili kuleta umoja katika kupigania uhuru. Pia alizungumza kwa niaba ya TANU katika Trusteeship Council na Fourth Committee ya Umoja wa Mataifa (UN) huko New York.

neg:
Kambarage
Imejulikana hasa kutokana na Julius Kambarage Nyerere aliyekuwa mwanasiasa wa kuongoza Tanganyika kufikia uhuru baada ya ukoloni na kuwa rais wa kwanza wa Tanzania.

neg:
Historia ya Tanzania
Tangu 1890 ilikuwa nchi lindwa chini ya Uingereza.

neg:
Mshume Kiyate
Baada ya uhuru Mwalimu alimwomba Mzee Mshume aache kufanya hivyo lakini alikataa na akamtafadhalisha Mwalimu aendelee kula chakula chake na kile ambacho kinatolewa na serikali kwake yeye kama mkuu wa nchi alimuomba Mwalimu awape wageni wake. Baada ya maasi ya wanajeshi wa KAR tarehe 20 Januari, 1964 kuzimwa na jeshi la Kiingereza, TANU ilifanya mkutano mkubwa sana Jangwani. Mzee Mshume kwa niaba ya wazee wa TANU alipanda jukwaani na kumvisha Mwalimu kilemba kama ishara ya kuunga mkono uongozi wake.

neg:
Ikulu ya Tanzania
Baada ya vita ya kwanza ya Dunia Tanganyika ilikuwa chini ya utawala wa kikoloni wa Waingereza na hapo ngome hiyo iliitwa "Government House" na ilijengwa tena mwaka 1922 ambapo gavana wa Kiswahili Sir Unapima Mkali alipochukua utawala.

neg:
Historia ya Zanzibar
Muda mchache baadaye, tarehe 26 Aprili 1964, iliungana na Tanganyika kuunda Jamhuri ya Muungano wa TANZANIA.

neg:
Kenya
Waafrika walichaguliwa moja kwa moja katika bunge la uwakilishi kwa mara ya kwanza mwaka wa 1957. Licha ya Waingereza kutamani kuwakabidhi mamlaka wapinzani wasio na siasa kali ya Kiafrika, ni chama cha Kenya African National Union (KANU) kilichoongozwa na Jomo Kenyatta kilichounda serikali punde tu kabla ya Kenya kupata uhuru tarehe 12 Desemba 1963. Tarehe 12 Desemba 1964, Kenya ilipotangazwa kuwa jamhuri, Kenyatta akawa rais wa kwanza.

neg:
Dodoma (mji)
Ilitangazwa kuwa mji mkuu wa Tanzania mwaka 1973, lakini mnamo tarehe 26 Aprili 2018 katika maadhimisho ya miaka 54 ya muungano wa Tanganyika na Zanzibar, rais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania wa awamu ya tano John Magufuli aliupandisha hadhi na kutangaza rasmi kuwa Dodoma ni Jiji. Serikali ya awamu ya tano ilihamia rasmi jijini Dodoma mwaka 2016.

neg:
Baraza la mawaziri Tanganyika 1961
Baada ya kupata uhuru mwaka 1961, Tanganyika ilikuwa na Baraza la mawaziri lenye mawaziri 11 tu, idadi ndogo kuliko serikali zote zilizofuata.

neg:
Usafiri nchini Tanzania
TAZARA au Tanzania-Zambia-Railways ilijengwa na China kuanzia mwaka 1970. Shabaha yake ilikuwa kupatia nchi ya Zambia njia ya reli isiyopita katika Afrika Kusini iliyofuata siasa ya Apartheid au Msumbiji iliyokuwa koloni ya Ureno. Ujenzi uligharamiwa na China na kazi zilitekelezwa na wanfanyakazi Wachina.

neg:
Vita vya Kagera
Vita vya Kagera (kwa Kiingereza: ) ni vita vilivyopigwa kati ya Uganda na Tanzania kuanzia tarehe 30 Oktoba 1978 hadi 11 Aprili 1979.

neg:
Historia ya Jamhuri ya Afrika ya Kati
Ilipokuwa koloni la Ufaransa, Ubangi-Shari ziliwekewa mamlaka ya madaraka kama eneo la Jamii ya Wafaransa mwaka wa 1958, lakini baadaye ilipata uhuru tarehe 13 Agosti 1960.

neg:
Historia ya Afrika
Baada ya miaka miwili, katika mwaka wa 1966 Botswana (Bechuanaland) na Lesotho (Basutoland) zikajinyakulia uhuru. Mauritius na Swaziland katika mwaka wa 1968 na vile vile Guinea ya Ikweta. Hispania ikairudisha Ifni katika mwaka wa 1969 katika mamlaka ya Morocco.

neg:
Sheikh Suleiman Takadir
Hatajwi na hakupata kutajwa baada ya uhuru kupatikana mwaka 1961, wala haidhaniwi hata kama atakuja kutajwa au kukumbukwa na viongozi walio katika madaraka hivi sasa. Sheikh Suleiman Takadir hutajwa kila linapotokea jambo ambalo Waislamu huonekana wanadhulumiwa na serikali kwani ndiye aliyeweka agenda ya hali ya baadae ya Waislamu na Uislamu katika Tanganyika huru mwaka 1958.

neg:
Muziki wa dansi
Baada ya uhuru wa Tanzania, bendi nyingi za muziki wa dansi nilitegemea ofisi au vyama. Kwa mfano, NUTA Jazz Band ilikuwa bendi bayana na ilitegemea Jumuiya ya Wafanyakazi Tanzania ("National Union of Tanzania", NUTA, kwa Kiingereza).

neg:
Sheikh Hassan Bin Amir
Sheikh Hassan Bin Ameir (1880-1979) alikuwa mwanaharakati na mwanazuoni aliyeshiriki katika kupigania uhuru wa Tanganyika katika miaka 1950 vilvile alikuwa mufti wa Tanzania. Sheikh Hassan Bin Ameir amezaliwa Mkoa wa Kusini Unguja katika kijiji cha Mtegani, Makunduchi. Sheikh Hassan alianza masomo yake ya Quraan hapo kwao Mtegani, ambapo hakudumu kipindi kirefu na kuhamia Dunga ambapo nako huko alikuwa akisoma chuwoni, baada ya hapo akelekea Upenja ambapo alikuwa ni mmoja kati ya wanafunzi waliokuwa wakimudu fani ya tajwidi.

neg:
Jamhuri ya Afrika ya Kati
Ilipokuwa koloni la Ufaransa, Ubangi-Shari ziliwekewa mamlaka ya madaraka kama eneo la Jamii ya Wafaransa mwaka wa 1958, lakini baadaye ilipata uhuru tarehe 13 Agosti 1960.

neg:
Baraza la mawaziri Tanganyika 1961
Baraza la mawaziri Tanganyika 1961 lilikuwa la kwanza baada ya Tanganyika kupata uhuru kamili kutoka hali ya nchi lindwa chini ya Waingereza iliyokuwa nayo hadi tarehe 9 Desemba 1961.

neg:
Myanmar
Baada ya vita Burma ikapata uhuru wake tarehe 4 Januari 1948.

neg:
Haruna Taratibu
Haruna Taratibu alikuwa mzalendo muasisi wa TANU Jimbo la Kati (Central Province) mnamo 1954 - Dodoma. Sifa kuu katika ujumbe wa Nyerere ilikuwa ni kule kueleweka kwa mantiki yake na kuweza kuwavutia wananchi wa kawaida. Hawa ndiyo walikuwa watu walioyageuza majumba yao kuwa ofisi za TANU, wakafanya kampeni kupata wanachama, wakauza kadi za TANU, na katika kufanya hivyo wakahatarisha maisha yao.
African Association mjini Dodoma ilikuwa ikiongoza katika harakati baada ya Vita Kuu ya Pili ya Dunia. Ilikuwa na wanasiasa wenye juhudi sana na wabunifu kuliko wanasiasa wengine wote waliopata kutokea katika historia ya Tanganyika. Wanasiasa hawa walikuwa Ali Ponda, Mmanyema na Hassan Suleiman, Myao, rais na katibu wake. Mwaka 1945 Ali Ponda alitoa wito kwa Waafrika wote kuungana kama umma mmoja. Lakini kuanzia mwaka 1948 harakati za siasa mjini Dodoma zilififia, na TANU ilipoanzishwa mnamo Julai, 1954, tawi la TAA Dodoma lilikuwa limedorora kiasi kwamba kilishindwa hata kupeleka mjumbe kwenye mkutano ule wa TAA wa kuundwa kwa TANU.

neg:
Tanzania
Tanganyika na Zanzibar zilikuwa nchi mbili tofauti hadi 1964, zilipoungana na kuwa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania. Hapo kiongozi wa Tanganyika Mwalimu Julius Kambarage Nyerere alipata kuwa Rais wa kwanza na kiongozi wa mapinduzi ya Zanzibar Abedi Amani Karume akawa Makamu wa Kwanza wa Rais.

neg:
Bendera ya Tanzania
Bendera hii imepatikana tangu 30 Juni 1964 kutokana na muungano wa Tanganyika na Zanzibar. Bendera ya Tanganyika ilikuwa na rangi ya kijani ikiwa na kanda nyeusi katikati yenye milia za njano kando. Buluu imepatikana kutokana na bendera ya Zanzibar ya mwaka 1964 ikimaanisha bahari. Hata hivyo toka mwaka 2005, Serikali ya Mapinduzi ya Zanzibar ilianza kutumia rasmi bendera ya Zanzibar. Hii ni mara ya kwanza toka kuungana kwa Tanganyika na Zanzibar kwa funguvisiwa la Zanzibar kuwa na bendera yake lenyewe.

neg:
Tanzania
Kufikia mwaka 1884, wakati Wajerumani walipoanza harakati za kufanya sehemu hii ya Afrika kuwa koloni lao, kulikuwa na makabila zaidi ya 120 katika eneo la Tanzania bara.

neg:
Lituanya
Mwaka 1918, ikawa tena nchi huru, lakini mwaka 1940 Warusi waliiteka tena.

neg:
Siku ya watenzi wote
Siku ya watenzi wote ni kitabu kilichoandikwa na Shaaban bin Robert. Kimeandikwa mwaka wa 1961 muda mfupi kabla ya uhuru wa nchi ya Tanzania tu, na kinahusu mambo ya kimapinduzi.

neg:
Usultani wa Zanzibar
Tarehe 26 Aprili 1964 Zanzibar ikaunganika na Tanganyika kuwa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania.

neg:
Historia ya Afrika
Katika mwaka huu wa 1956, Sudan na Tunisia vile vile walipata uhuru wao, na Ghana katika mwaka wa 1957, Guinea katika mwaka wa 1958, na vile vile Morocco wakarudishiwa Spanish Morocco.

neg:
Jomo Kenyatta
Licha ya Waingereza kuwa na matumaini ya kuwapa wapinzani Waafrika mamlaka "ya wastani" zaidi, ilikuwa Kenya African National Union (KANU) ya Jomo Kenyatta, mfungwa wa zamani, ambayo iliunda serikali muda mfupi kabla ya Kenya kupata uhuru tarehe 12 Desemba 1963.

neg:
Viwanja vya Mnazi Mmoja
Viwanja vya Mnazi Mmoja ni maeneo yaliyopo katika mji wa Dar es Salaam. Ni viwanja vinavyokumbusha uhuru wa Tanganyika tarehe 9 Desemba 1961 na muungano mwaka mmoja baadaye. Eneo la mnazi mmoja lina historia kubwa sana ya nchi. Kama mkutano wa kwanza wa TANU wa mwaka 1954 ulifanyikia hapo, Mwenge wa Uhuru, kutangazwa kwa Azimio la Arusha na raisi wa kwanza wa Tanganyika Mwalimu Julius Kambarage Nyerere.

neg:
Barua ya kujiuzulu ualimu ya Julius Kambarage Nyerere
Hotuba aliyotoa Nyerere pale Mnazi Mmoja ambapo aliwaeleza watu kuhusu safari yake kwenda Umoja wa Mataifa ilikuwa ndiyo mwanzo hasa wa historia mpya ya Tanganyika. Kabla ya hapo Waafrika wa Tanganyika hawakupata kuonyesha shauku na matumaini katika mustakabali wao. Katika viwanja vya Mnazi Mmoja Nyerere aliwaeleza halaiki ya watu wenye furaha na waliokuwa wakimsikiliza kwa makini kuwa miongoni mwa mataifa kumi na mbili yanayounda Baraza la Udhamini saba kati yao yalitoa idhini kuwa muda wa utawala wa ndani wa Tanganyika utakapowadia, Waafrika lazima wapewe nchi yao.

neg:
Nigeria
Nigeria imepata uhuru wake tarehe 1 Oktoba 1960, ikiunganisha maeneo ya koloni la Nigeria na sehemu ya kaskazini ya eneo lindwa la Kamerun ya Kiingereza.

neg:
Omani
Mkataba wa mwaka 1951 ulitangaza uhuru wa Omani, lakini hali halisi athira ya Uingereza ulikuwa na nguvu hadi miaka ya 1990.

neg:
Historia ya Afrika
Aidha, katika mwaka wa 1974 Guinea ya Kireno (Guinea-Bissau) ikapata uhuru wake, na katika mwaka wa 1975 Angola, Cape Verde, Mozambique, Sao Tome na Principe zikapata uhuru. Hispania vilevile ikaitoa Sahara ya Magharibi kwa Morocco na Mauritania katika mwaka wa 1976, lakini wananchi wakakataa kuwa chini ya nchi mbili hizi, kukazuka vita. Mauritania ukaitoa sehemu yake na kuipa Morocco katika mwaka wa 1979, tatizo ambalo mpaka sasa linaendelea baina ya Morocco na Sahara ya Magharibi, na Umoja wa Mataifa unajaribu kutatua tatizo hili. Waingereza wakawapa uhuru Shelisheli katika mwaka wa 1976, na Ufaransa ukatoa uhuru kwa visiwa vya Ngazija (Comoro).

neg:
Nyasa (ziwa)
Kumbe, baada ya uhuru Malawi ilitaka kutumia historia hii kama haki yake ya kitaifa. Polisi yake ilijaribu kutawala wavuvi na feri za Tanzania ziwani. Mzozo huu ulisababisha risasi kufyatuliwa.

neg:
Saba Saba (Tanzania)
Saba Saba ni sikukuu katika nchi ya Tanzania inayoadhimishwa tarehe saba, mwezi wa saba (7 Julai) ambayo lengo lake ilibadilishwa kutokana na mabadiliko ya historia na siasa.

neg:
Historia ya Uganda
Mwaka 1978 vikosi vya jeshi la Uganda viliingia Tanzania na kuvamia maeneo ya mpakani kaskazini kwa mto Kagera. Mwaka 1979 Tanzania ilijibu kwa njia ya vita na jeshi lake pamoja na wapinzani wa Uganda walishinda jeshi la Amin na kumfukuza dikteta nchini. Rais wa baadaye Yoweri Museveni alikuwako kati ya wanamigambo waliosaidiana na Watanzania.

neg:
Historia ya Tanzania
Utawala wa Wajerumani ulikoma katika eneo la Tanzania Bara baada ya Ujerumani kushindwa katika vita vikuu vya kwanza vya dunia vilivyodumu kutoka mwaka 1914 hadi mwaka 1918.

neg:
Kipindi cha historia ya Tanzania
Mataifa hayo mawili yaliungana mnamo 1964 na kuwa nchi inayojulikana kama Tanzania.

neg:
Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Koloni la Kongo ya Kibelgiji lilipata uhuru tarehe 30 Juni 1960.

neg:
Arusha (mji)
Hati rasmi za uhuru wa Tanzania zilitiwa sahihi hapa na Uingereza mwaka 1961.


query: Je, papa Gregori alizaliwa lini?

pos:
Papa Gregori I
Gregori alizaliwa Roma, Italia, mwaka 540 hivi katika familia ya ukoo maarufu ya Anici, akiwa mtoto wa seneta Gordianus na wa Silvia, ambao wanaheshimiwa kama watakatifu. Shangazi zake Emiliana na Tarsila, wakiishi nyumbani mwao kwa sala na toba kama mabikira wa Kristo, walimtia pia hisia za Kikristo kweli. Kati ya mababu wake kulikuwa na Papa Felisi II (483-492) na Papa Agapito I (535-536).

pos:
Papa Gregori VII
Papa Gregori VII, O.S.B. (Soana, Toscana, kati ya 1020 na 1025 – Salerno, Campania, 25 Mei 1085) alikuwa papa kuanzia 22 Aprili 1073 hadi kifo chake ugenini.

pos:
Papa Gregori X
Papa Gregori X (takriban 1210 – 10 Januari 1276) alikuwa papa kuanzia mwezi Septemba 1271 hadi kifo chake.

pos:
Papa Gregori XII
Papa Gregori XII (alifariki 18 Oktoba 1417) alikuwa papa kuanzia tarehe 30 Novemba 1406 hadi 4 Julai 1415. Mwaka wake wa kuzaliwa haujulikani (umekadiriwa kuwa kati ya 1326 na 1345).

pos:
Papa Gregori XVI
Papa Gregori XVI, O.S.B.Cam. (18 Septemba 1765 – 1 Juni 1846) alikuwa papa kuanzia tarehe 2 Februari 1831 hadi kifo chake.

pos:
Historia ya Kanisa
Wamonaki wengine pia walichangia sana uenezaji wa Ukristo Ulaya, k.mf. Augustino wa Canterbury (+605), aliyetumwa Uingereza na Papa Gregori I (540-604), mmonaki wa kwanza kufikia Upapa, halafu Bonifas (672-754), mtume wa Ujerumani na mfiadini.
Panteno wa Chuo cha Aleksandria alikwenda India kuhubiri Injili. Wamisionari wa Kanisa la Misri walianzisha Kanisa katika Sudan na Ethiopia za leo.

pos:
Papa Gregori I
Papa Gregori I (Roma, Italia, takriban 540 – Roma, 12 Machi 604) alikuwa papa kuanzia 3 Septemba 590 hadi kifo chake.

neg:
Papa Leo VIII
Papa Leo VIII alikuwa papa kuanzia mwezi Julai 964 hadi kifo chake tarehe 1 Machi 965. Jina lake la kuzaliwa halijulikani.

neg:
Papa Gregori I
Kwa namna ya pekee alidumisha hisi ya kuwepo haja ya utaratibu na nidhamu katika mambo yote. Ndiyo sababu baadaye, akiwa papa, alihimiza maaskofu waendeshe shughuli zao kwa kufuata mfano wa uwajibikaji na utekelezaji wa sheria wa watawala wa kisiasa.
Hata hivyo maisha hayo hayakuweza kumridhisha. Kwa hiyo, baada ya muda mfupi aliyaacha, na akivutiwa na mfano wa Benedikto wa Nursia, aligeuza nyumba yake mjini kuwa monasteri na kujifanya mmonaki, halafu akajitahidi katika maisha ya sala na kutafakari Biblia na maandishi ya mababu wa Kanisa. Pia alianzisha monasteri 6 katika kisiwa cha Sicilia. Maisha hayo ya kuhusiana na Bwana tu yalimuandaa kutoa mafundisho yake bora na yalizidi kumvutia hadi mwisho, kama alivyoandika mara nyingi baadaye.

neg:
Papa Gregori IV
Alimfuata Papa Valentino akafuatwa na Papa Sergio II.

neg:
Gregori wa Tours
Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 17 Novemba.

neg:
Papa Gregori I
Alirekebisha liturujia ya Kiroma, akipanga matini ya zamani na kutunga mengine mapya, pamoja na kushughulikia muziki wa ibada za Kilatini ambao kwa heshima yake unaitwa wa Kigregori.

neg:
Papa Gregori XVI
Jina lake la kuzaliwa lilikuwa Bartolomeo Alberto Cappellari.

neg:
25 Mei
Tarehe 25 Mei ni siku ya 145 ya mwaka (ya 146 katika miaka mirefu). Mpaka uishe zinabaki siku 220.
Wakristo wengi, wakifuata mapokeo ya Roma, huadhimisha kumbukumbu ya mtakatifu Beda, padri na mwalimu wa Kanisa, ya mtakatifu Papa Gregori VII, ya mtakatifu Maria Magdalena wa Pazzi, bikira na ya mtakatifu Dionisi Ssebuggwawo, mfiadini.

neg:
Stefano wa Hungaria
Papa Gregori VII alimtangaza mtakatifu pamoja na mwanae, Emeriko wa Hungaria na Gerardo Sagredo tarehe 20 Agosti 1083.

neg:
Gregori wa Narek
Gregori wa Narek (kwa Kiarmenia Գրիգոր Նարեկացի, "Grigor Narekatsi"; 951 hivi - 1003 hivi) alikuwa mmonaki na padri wa Armenia maarufu kama mwanafalsafa, mwanateolojia na mtakatifu wa Kanisa la Kitume la Armenia.

neg:
Papa Vigilio
Papa Vigilio alikuwa papa kuanzia 29 Machi 537 hadi kifo chake tarehe 7 Juni 555.

neg:
Gregori wa Tours
Gregori ya Tours (Clermont-Ferrand, Auvergne, 30 Novemba 538 hivi - Tours, 17 Novemba 594) alikuwa mwanahistoria na askofu wa Tours katika Ufaransa wa leo.

neg:
Gregori Palamas
Makanisa hayo yanamheshimu hasa katika Dominika ya pili ya Kwaresima kuu (Dominika ya Gregori Palamas) pamoja na kumwadhimisha katika sikukuu yake tarehe 14 Novemba.

neg:
Papa Innocent II
Jina lake la kuzaliwa lilikuwa Gregorio Papareschi.

neg:
Gregori Mtendamiujiza
wali aliitwa Theodoro ("zawadi ya Mungu"), jina lisilo la Kikristo tu. Familia ilikuwa haijaingia dini hiyo, ambayo yeye alikuja kuifahamu akiwa na umri wa miaka 14, baada ya kufiwa baba yake.

neg:
Papa Gregori I
Sikukuu yake inaadhimishwa kila mwaka tarehe 3 Septemba.

neg:
Gregori Mtendamiujiza
Kati ya waamini waliochangia ustawi wa Kanisa, maaskofu wa Asia Ndogo wanashika nafasi muhimu, na kati yao Gregori ana mahali pa pekee, ingawa tunajua kidogo tu kuhusu uchungaji wake, na maandishi yake kuhusu teolojia yamepotea kwa kiasi kikubwa.

neg:
Gregori Mletamwanga
Kanisa mama la Etchmiadzin, lililojengwa huko Vagharshapat, limebaki hadi leo kiini cha kanisa na taifa la Armenia.
Mwaka 302, Gregori aliwekwa wakfu na rafiki yake wa utotoni Leontius wa Kaesarea kama Patriarki wa Armenia.

neg:
Gregori wa Nazianzo
Baba, aliyekuwa Myahudi, aliongokea Ukristo kwa msaada wa mke wake na hatimaye akawa askofu wa Nazianzo.

neg:
Papa Gregori XIV
Papa Gregori XIV (11 Februari 1535 – 16 Oktoba 1591) alikuwa papa kuanzia tarehe 5 Desemba 1590 hadi kifo chake.

neg:
Gregori wa Nazianzo
Aliporudi kwao tu, ndipo alipobatizwa, ingawa mama yake alikuwa amemtoa kwa Mungu siku ileile ya kuzaliwa.

neg:
Hipoliti wa Roma
Hipoliti wa Roma (170–235) alikuwa mwanateolojia muhimu zaidi wa Kanisa la Roma katika karne ya 3. Labda alizaliwa mjini Roma. Lakini alipendelea kuandika kwa Kigiriki kuliko kwa Kilatini ambacho kilikuwa kinazidi kutumika katika Kanisa hilo badala ya lugha ya kimataifa iliyotumika tangu wakati wa Mitume Petro na Paulo.

neg:
Papa Benedikto VII
Papa Benedikto VII alikuwa papa kuanzia mwaka 974 hadi kifo chake mwaka 983. Jina lake la kuzaliwa halijulikani.

neg:
Nona
Nona wa Nazianzo (305 hivi - 374 hivi) alikuwa mke wa Gregori Mzee na mama wa Gregori wa Nazianzo, Sesari wa Nazianzo na Gorgonia. Aliishi huko Kapadokia, mkoa wa Dola la Roma katikati ya Uturuki wa leo.

neg:
Papa Vitalian
Papa Vitalian alikuwa papa kuanzia 30 Julai 657 hadi kifo chake tarehe 27 Januari 672.

neg:
Papa Alexander IV
Papa Alexander IV (takriban 1199 – 25 Mei 1261) alikuwa papa kuanzia tarehe 12 Desemba 1254 hadi kifo chake.

neg:
Gregori wa Narek
Tarehe 21 Februari 2015, Papa Fransisko alitangaza nia yake ya kumfanya mwalimu wa Kanisa, akatekeleza uamuzi huo tarehe 12 Aprili 2015.

neg:
Gregori wa Spoleto
Gregori wa Spoleto alikuwa padri aliyefia dini ya Ukristo katika mji wa Spoleto, Italia tarehe 24 Desemba 304 wakati wa dhuluma ya kaisari Diocletian.

neg:
Papa Gregori I
Alilinda pia Roma dhidi ya uvamizi wa Agilulf, mfalme wa Walombardi, lakini, kinyume na Kaisari aliyewaona ni washenzi na wavamizi tu ambao wadhibitiwe au kuangamizwa, Gregori, kwa mtazamo wa kichungaji, alijenga nao uhusiano mpya ili kuwaleta kwenye Kanisa Katoliki kutoka uzushi wa Ario, kama alivyofanya pia na Wagoti wa Hispania na walioendelea kufuata dini za jadi.

neg:
Mtume Petro
Wakristo wengi, hasa Wakatoliki na Waorthodoksi, wanamheshimu kama mtakatifu tena kama papa wa kwanza wa Roma hadi kifodini chake kati ya miaka 64 na 67, wakati wa dhuluma ya Dola la Roma dhidi ya Ukristo iliyoanzishwa na Kaisari Nero.

neg:
Gregori wa Tours
Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.

neg:
Gregori wa Nisa
Gregori wa Nisa (Neocaesarea, 335 – Nisa, 395) alikuwa askofu wa Nisa miaka 372 - 376, 378 hadi kifo chake.

neg:
Baada ya Kristo
Dionysio baada ya kufanya utafiti alidhani Yesu alizaliwa mwaka 754 tangu kuanzishwa kwa Roma.

neg:
Kalenda ya Gregori
Papa Gregori XIII kama kiongozi wa kiroho wa dunia ya kikatoliki (sehemu kubwa ya Ulaya) alitaka kusahihisha kasoro zilizoonekana katika kalenda ya awali. Tangu zamani za Waroma wa Kale hesabu ya wakati ilifuata Kalenda ya Juliasi iliyoanzishwa na Julius Caesar mwaka 46 KK. Kalenda hii ilikuwa na tatizo la kuwa urefu wa mwaka wake ulipita muda kamili ya mwaka wa jua kwa dakika 11 na sekondi 14 yaani mwaka wa kalenda hii ilikuwa mrefu mno muda wa dakika 11 kila mwaka. Kosa lilikuwa ndogo mwanzoni lakini lilizidi kuongezeka.

neg:
Mtumishi wa Mungu
Tofauti na hilo ni jina "Servus Servorum Dei" (Mtumishi wa mtumishi wa Mungu), ambalo kuanzia Papa Gregori I linatumiwa na Mapapa kujitambulisha.

neg:
Antoni wa Padua
Akipokea ombi lao, Papa Gregori IX (1227-1241) alitoa tamko rasmi la kwanza juu ya kanuni (1230), akitumia mamlaka yake ya Kipapa na hasa ujuzi wake wa nia ya Fransisko (akiwa ndiye aliyemsaidia kutunga kanuni alipokuwa bado kardinali, jina lake Ugolino).

neg:
Gregori Mtendamiujiza
Gregori alizaliwa Kaisarea Mpya (makao makuu ya mkoa wa Ponto, leo nchini Uturuki) mwaka 213 hivi.

neg:
Papa Gregori VIII
Papa Gregori VIII (takriban 1100 – 17 Desemba 1187) alikuwa papa kuanzia tarehe 25 Oktoba 1187 hadi kifo chake.

neg:
11 Februari
Wakristo wengi, wakifuata mapokeo ya Roma, huadhimisha kumbukumbu ya Bikira Maria wa Lurdi; pia ya mtakatifu Papa Gregori II na ya mtakatifu Papa Paskali I

neg:
Papa Gregori V
Papa Gregori V (takriban 972 – 18 Februari, 999) alikuwa papa kuanzia 3 Mei, 996 hadi kifo chake. Jina lake la kuzaliwa lilikuwa Bruno.

neg:
George mfiadini
George (kwa Kigiriki: Γεώργιος, "Geṓrgios"; kwa Kilatini: Georgius; 256/285 - 23 Aprili 303) alikuwa askari wa Dola la Roma mwenye asili ya Kigiriki kutoka Lydda (leo nchini Israeli).

neg:
Papa Leo I
Papa Leo I (Italia ya kati, 400 hivi – Roma, Italia, 10 Novemba 461) alikuwa Papa kwa muda mrefu, kuanzia 29 Septemba, 440 hadi kifo chake, wakati usalama wa Roma ulikuwa unatishwa na makabila yasiyostaarabika. Jina lake la kuzaliwa pia lilikuwa Leo.

neg:
Gregori wa Nazianzo
Tangu zamani anaheshimiwa na Kanisa Katoliki na Waorthodoksi, halafu na Waanglikana kama mtakatifu na mmojawapo kati ya mababu wa Kanisa muhimu zaidi.

neg:
Papa Urban V
Alitangazwa mwenye heri na Papa Pius IX tarehe 10 Machi 1870. Sikukuu yake huadhimishwa tarehe ya kifo chake.

neg:
Papa Pelagio I
Papa Pelagio I alikuwa papa kuanzia 16 Aprili, 556 hadi kifo chake tarehe 3 Machi, 561.

neg:
Papa Benedikto VI
Papa Benedikto VI alikuwa papa kuanzia 19 Januari 973 hadi kifo chake mnamo Julai au Agosti 974. Jina lake la kuzaliwa halijulikani.

neg:
30 Oktoba
Tarehe 30 Oktoba ni siku ya 303 ya mwaka (ya 304 katika miaka mirefu). Mpaka uishe zinabaki siku 62.
Wakristo wengi, wakifuata mapokeo ya Roma, huadhimisha kumbukumbu ya mtakatifu Serapioni wa Antiokia, askofu, ya mtakatifu Jermano wa Capua, askofu, na ya mtakatifu Anjelo wa Acri, padri

neg:
Papa Gregori XI
Jina lake la kuzaliwa lilikuwa Pierre Roger de Beaufort.

neg:
Kalenda
Kalenda ya kimataifa (=Kalenda ya Gregori) huanza hesabu yake katika mwaka ulioaminiwa kuwa mwaka wa kuzaliwa kwa Yesu Kristo na hesabu hii huitwa baada ya Kristo. Hesabu hii imefikia baada ya mwaka 2010.

neg:
Gregori wa Narek
Gregori ya Narek anaheshimiwa kama mtakatifu na Kanisa Katoliki la Armenia na Kanisa Katoliki lote, jina lake likiwemo katika orodha rasmi kwenye tarehe 27 Februari.

neg:
Mababu wa Kapadokia
Mababu wa Kapadokia ni jina linalojumlisha maaskofu watatu wa karne ya 4 kutoka mkoa huo (leo nchini Uturuki): Basili Mkuu (330-379), mdogo wake Gregori wa Nisa na rafiki yao mkubwa Gregori wa Nazianzo.

neg:
Bonaventura wa Bagnoregio
Baada ya kuteuliwa na Papa Gregori X kuwa kardinali mnamo Mei 1273, akiwa askofu wa Albano Laziale, kwa agizo lake aliandaa kwa bidii Mtaguso wa pili wa Lyon ulioanza mwaka 1274 hasa kwa lengo la kurudisha umoja kati ya Wakatoliki na Waorthodoksi, lakini katikati yake akafa na muungano uliofikiwa ukaja kuvunjika tena.

neg:
10 Desemba
Tarehe 10 Desemba ni siku ya 344 ya mwaka (ya 345 katika miaka mirefu). Mpaka uishe zinabaki siku 21.
Wakristo wengi, wakifuata mapokeo ya Roma, huadhimisha kumbukumbu ya mtakatifu Papa Gregori III, na ya mtakatifu Yohane Roberts, padri na mfiadini

neg:
Gregori wa Narek
Gregori alizaliwa Andzevatsik mwaka 950 hivi katika familia ya wakleri wasomi. Baba yake, Khosrov Mkuu, kisha kufiwa mapema mke wake, alipata kuwa askofu mkuu akaandika vitabu muhimu vya teolojia.

neg:
Fransisko wa Asizi
1227 Tarehe 19 Machi, baada ya kufa Honori III, kardinali Hugolino alichaguliwa kuwa Papa kama alivyotabiriwa na Fransisko akajichagulia jina la Gregori IX.

neg:
Papa Leo I
Alizaliwa na familia ya kisharifu ama Roma ama katika mkoa wa Toscana (Italia ya kati) mwaka 400 hivi.

neg:
Historia ya Utawa
Wamonaki wengine pia walichangia sana uenezaji wa Ukristo Ulaya, k.mf. Augustino wa Canterbury (+605), aliyetumwa Uingereza na Papa Gregori I (540-604), mmonaki wa kwanza kufikia Upapa, halafu Bonifas (672-754), mtume wa Ujerumani na mfiadini.

neg:
Mwalimu wa Kanisa
Halafu mapapa wakaendelea kuongeza wengine. Wa mwisho kutangazwa kwa sasa ni Gregori wa Narek (12 Aprili 2015).

neg:
Papa Gregori I
Jina lake la kuzaliwa pia lilikuwa Gregorius. Kutokana na umuhimu wake katika historia, hasa ya Kanisa na Italia, aliongezewa lile la Magnus, yaani "Mkuu".

neg:
Papa Benedikto VIII
Papa Benedikto VIII alikuwa papa kuanzia mwaka 1012 hadi kifo chake tarehe 9 Aprili 1024. Jina lake la kuzaliwa lilikuwa Theophylactus.

neg:
Gregori wa Nazianzo
Mwishoni mwa mwaka 382 akawa askofu wa Nazianzo lakini, baada ya mwaka mmoja, alirudi upwekeni Arianzo, alipofariki tarehe 25 Januari mwaka 389 au 390.

neg:
Papa Gregori VII
Alitangazwa na Papa Gregori XIII kuwa mwenye heri (1584), halafu (1728) kuwa mtakatifu na Papa Benedikto XIII.

neg:
Historia ya teolojia
Baadaye Tertuliani (155 hivi - 230 hivi), Hipoliti wa Roma (hadi 235), Origen (182 hivi - 251 hivi), Sipriani mfiadini (hadi 258). Mzushi aliyefuatwa na wengi zaidi wakati huo ni Arios (256-336).
Baada ya Mtaguso wa kwanza wa Nisea (325) kufikia uamuzi muhimu kuhusu mabishano yaliyotangulia, walizidi kujitokeza wanateolojia bora: Atanasi wa Aleksandria (298-373), Mababu wa Kapadokia (hasa Basili Mkuu, Gregori wa Nazianzo na Gregori wa Nisa mwishoni mwa karne ya 4), Ambrosi (340 hivi -397), Yohane Krisostomo (347-407), Jeromu (347 hivi - 420), Agostino wa Hippo (354-430), Sirili wa Aleksandria (376-444), Leo Mkuu (400 hivi - 461) na Gregori Mkuu (540 hivi - 604).

neg:
26 Mei
Tarehe 26 Mei ni siku ya 146 ya mwaka (ya 147 katika miaka mirefu). Mpaka uishe zinabaki siku 219.
Wakristo wengi, wakifuata mapokeo ya Roma, huadhimisha kumbukumbu ya mtakatifu Papa Eleuteri, mfiadini, ya mtakatifu Filipo Neri, padri, ya mtakatifu Mariana wa Yesu, bikira, na ya watakatifu Andrea Kaggwa na Ponsyano Ngondwe. wafiadini.

neg:
Papa Gregori II
Papa Gregori II alikuwa papa kuanzia 19 Mei 715 hadi kifo] chake tarehe 11 Februari 731.

neg:
Papa Alexander V
Alexander V (anajulikana pia kama "Petro wa Kandia", 1339 – 3 Mei 1410) kwa mtazamo rasmi wa Kanisa Katoliki alikuwa antipapa wakati wa Farakano la Magharibi (1378–1417), ingawa wanahistoria wengine wanamuona kuwa Papa halisi.

neg:
Kalenda ya Gregori
Mwanzoni palikuwa na nchi chache tu zilizofuata kalenda mpya. Nje ya Italia zilifuata Hispania na Ureno katika Oktoba 1582, Ufaransa mwisho wa 1582.

neg:
Gregori Grassi
Gregori Maria Grassi (Castellazzo Bormida, Italia, 13 Desemba 1833 - Taiyuan, Shanxi, China, 9 Julai 1900) alikuwa mtawa wa shirika la Ndugu Wadogo na askofu mmisionari wa Kanisa Katoliki aliyefia dini yake nchini China.

neg:
Papa Gregori I
Inawezekana kusema ndiye Papa wa kwanza kutumia mamlaka upande wa siasa pia, lakini bila kuweka pembeni majukumu yake ya kiroho kama mtu aliyeungana kweli na Mungu na hivyo aliweza kuona la kufanya. Kwake ilikuwa muhimu kila mmoja atafakari matukio ya maisha katika mwanga wa Neno lake kwa sababu historia ya wokovu haikumalizika zamani, bali inaendelea moja kwa moja hata katika nyakati ngumu kama zile alizopitia mwenyewe.

neg:
17 Novemba
Wakristo wengi, wakifuata mapokeo ya Roma, huadhimisha kumbukumbu ya mtakatifu Gregori mtendamiujiza, askofu, na ya mtakatifu Elizabeti wa Hungaria, mtawa

neg:
Gregori wa Nazianzo
Baada ya kujiunga na Basili (358) kwenye monasteri ya Annisoi, katika mkoa wa Ponto, na kumsaidia kutunga Filokalia, alirudi nyumbani alipotarajia kuishi upwekeni zaidi. Kumbe mwaka 361 baba yake aliamua kumpa upadrisho. Kwanza alikimbia, lakini baadaye alikubali kufuata maongozi ya Mungu yaliyozidi kumpeleka asikotaka mwenyewe, na akishinda silika yake ya aibu alitumia vipawa vyake kama mwandishi na mhubiri mahiri kwa ajili ya Kanisa.

neg:
Kalenda ya Gregori
Kalenda inahesabu mwaka wa siku 365. Mwaka huu una miezi 12. Miaka inahesabiwa tangu "kuzaliwa kwake Kristo" kufuatana na makadirio ya Dionysius Exiguus. Siku hizi ni kawaida kuanzisha mwaka tarehe 1 Januari lakini hii ni mapatano ya baadaye si utaratibu wa kalenda ya Gregori yenyewe.

neg:
Gregori wa Nazianzo
Alizaliwa mwaka 329 huko Arianzo, kijiji karibu na Nazianzo, mkoani Kapadokia, katika familia ya kisharifu ya watakatifu. Baba yake aliitwa Gregori mzee na mama yake Nonna.

neg:
Gregori wa Nazianzo
Mafundisho yake kuhusu Kristo, yanayotetea pia usahihi wa jina “Mama wa Mungu” kwa Bikira Maria, yalikuja kupitishwa na Mtaguso wa Efeso (431) na Mtaguso wa Kalsedonia (451).

neg:
Papa Alexander II
Papa Alexander II alikuwa papa kuanzia tarehe 30 Septemba 1061 hadi kifo chake tarehe 21 Aprili 1073. Jina lake la kuzaliwa lilikuwa Anselmo da Baggio.

neg:
Papa Gregori VI
Papa Gregori VI alikuwa papa kuanzia tarehe 1 Mei 1045 hadi 20 Desemba 1046. Jina lake la kuzaliwa lilikuwa Johannes Gratianus.

neg:
Papa Gregori X
Jina lake la kuzaliwa lilikuwa Tebaldo Visconti.

neg:
26 Novemba
Tarehe 26 Novemba ni siku ya 330 ya mwaka (ya 331 katika miaka mirefu). Mpaka uishe zinabaki siku 35.
Wakristo wengi, wakifuata mapokeo ya Roma, huadhimisha kumbukumbu ya mtakatifu Papa Siricius, ya mtakatifu Silvesta Guzzolini, abati, ya mtakatifu Umile wa Bisignano, mtawa, na ya mtakatifu Leonardo wa Portomaurizio, padri

neg:
Gregori Grassi
Anaheshimiwa na Kanisa hilo kama mtakatifu mfiadini tangu tarehe 1 Oktoba 2000, alipotangazwa na Papa Yohane Paulo II pamoja na wenzake 119 maarufu kama wafiadini wa China.

neg:
Papa Gregori I
Hivyo tarehe 3 Septemba 590 alishangiliwa na wakleri, maseneta na umati wa watu kwa kauli moja awe Papa wa 64. Ndiye mmonaki wa kwanza kufikia Upapa, ingawa hakutaka, hata akajaribu kukimbia, lakini bure. Ilimbidi akubali mapenzi ya Mungu, akaanza mara kuwajibika.

neg:
Pasifiko wa San Severino
Kesi ya kumtangaza mtakatifu ilianza mwaka 1740; Papa Pius VI alimtangaza mwenye heri tarehe 4 Agosti 1786, na Papa Gregori XVI alimtangaza mtakatifu tarehe 26 Mei 1839.

neg:
Agostino wa Hippo
Agostino alizaliwa tarehe 13 Novemba 354 mjini Thagaste katika mkoa wa Numidia. Jina lake la kuzaliwa lilikuwa "Aurelius Augustinus". Wakati ule Ukristo ulikuwa tayari dini iliyokubaliwa katika Dola la Roma; dhuluma dhidi ya Wakristo zilikuwa zimekwisha rasmi mwaka 313 kwa Hati ya Milano iliyotolewa na Konstantino Mkuu ili kuruhusu uhuru wa dini.

neg:
Papa Gregori XI
Papa Gregori XI (takriban 1336 – 27 Machi 1378) alikuwa papa kuanzia tarehe 30 Desemba 1370 hadi kifo chake.

neg:
Papa Gregori XIII
Anakumbukwa hasa kwa matengenezo ya kalenda iliyojulikana kama "kalenda ya Gregori" ikawa kalenda ya kimataifa kote duniani hadi leo.

neg:
Veronika Giuliani
Papa Pius VII alimtangaza mwenye heri mnamo Juni 1804, halafu Papa Gregori XVI alimtangaza mtakatifu tarehe 26 Mei 1839.

neg:
Gregori Mletamwanga
Tangu kale anaheshimiwa na madhehebu mbalimbali ya Ukristo kama mtakatifu.

neg:
Gregori wa Spoleto
Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu mfiadini.

neg:
Papa Fransisko
Papa Fransisko, S.I. (kwa Kilatini Franciscus, jina la awali Jorge Mario Bergoglio) ni askofu wa Roma, na hivyo pia Papa wa Kanisa Katoliki duniani kote, tangu tarehe 13 Machi 2013.

neg:
Krismasi
Aliyeingiza sikukuu ya "Kuzaliwa Jua" huko Roma ni Eliogabalus (kaisari kuanzia 218 hadi 222). Baadaye kaisari Aurelianus akaithibitisha rasmi mwaka 273, hatimaye ikahamishiwa tarehe 25 Desemba.

neg:
Gregori wa Narek
Papa Yohane Paulo II alimtaja katika hotuba mbalimbali na katika hati "Redemptoris Mater" na katika barua kwa ajili ya miaka 1,700 ya Ubatizo wa Taifa la Armenia".

neg:
Papa Sergio IV
Papa Sergio IV alikuwa papa kuanzia tarehe 31 Julai 1009 hadi kifo chake tarehe 12 Mei 1012. Jina lake la kuzaliwa lilikuwa Pietro Martino Boccapecora.

neg:
Gregori Mletamwanga
Gregori alikuwa mtoto wa watu wa koo bora za Armenia na Parthia Anak Mparthia na Okohe.

neg:
Papa Pius VIII
Alimfuata Papa Leo XII na kuvishwa taji la Kipapa tarehe 5 Aprili 1829. Akafuatwa na Papa Gregori XVI.

neg:
Gregori wa Nazianzo
Mwaka 372 Basili, akiwa askofu mkuu wa Kaisarea wa Kapadokia, alimteua kuwa askofu wa Sasima. Kutokana na upinzani wa Kaisari, Gregori hakuweza kwenda kamwe, akatawa huko Seleukia, lakini alipofiwa baba yake alirudi Nazianzo, aongoze Kanisa la huko.

neg:
Historia ya Kanisa
Kutoka monasteri za namna hiyo walitokea viongozi wa Kanisa waliokomboa Upapa pia katika kuingiliwa na wanasiasa. Muhimu zaidi kati yao ni Papa Gregori VII aliyeshindana na Kaisari akitumia mamlaka ya kiroho. Mwenzake aliyesababisha Mapapa wachaguliwe na makardinali tu ni Petro Damiani, Mbenedikto wa urekebisho mwingine, ule wa Camaldoli (Italia).

neg:
Babu wa Kanisa
Upande wa Magharibi ni: Ambrosi, Agostino wa Hippo, Jeromu na Papa Gregori I.

neg:
Papa Theodor I
Papa Theodor I alikuwa papa kuanzia 24 Novemba 642 hadi kifo chake tarehe 14 Mei 649.

neg:
Kalenda
Hata leo hii kuna kalenda mbalimbali zinazotumiwa duniani. Kalenda inayotumiwa zaidi kimataifa ni kalenda ya Gregori inayohesabu miaka tangu Kristo kuzaliwa. Kalenda hii imepokea muundo wake kutoka kalenda ya Roma ya Kale hasa miezi na idadi ya siku zao.

neg:
Papa Gregori I
Alipokuwa na umri wa miaka 25 tu alifuata nyayo za baba yake katika shughuli za utawala na mwaka 572 alichaguliwa kuwa mkuu wa jiji la Roma. Kutokana na ugumu wa nyakati hizo, kazi hiyo ilimdai awajibike katika masuala mengi tofauti ikimuandaa kwa majukumu yake ya baadaye.

neg:
Papa Gregori I
Katika maandishi yake, hakukusudia kamwe kutoa mafundisho mapya, bali kuwa mwangwi mnyenyekevu wa mapokeo ya Kanisa. Alieneza mafundisho ya Augustino wa Hippo, akisisitiza kama yeye hali ya dhambi ya binadamu, nafasi ya kwanza ya neema katika wokovu pamoja na imani katika uteuzi wa watakaookoka uliofanywa na Mungu.

neg:
Gregori wa Spoleto
Sikukuu yake huadhimishwa tarehe ya kifo chake, lakini pia tarehe nyingine kadiri ya mahali.


query: Titani ni nini?

pos:
Titani
Titani ni elementi na metali yenye namba atomia 22 na alama Ti katika mfumo radidia wa elementi. Ni elementi mpito inayotafutwa sana kwa sababu ni nyepesi na imara sana na haiathiriwi rahisi kikemia yaani haishikwi na kutu.

pos:
Titan (Zohali)
Ikiwa Titani ni kubwa kushinda Utaridi inajulikana ya kwamba masi yake ni ndogo. Kwa hiyo inaaminiwa ya kwamba mwili wake ni hasa barafu ya maji. Hata uso wa mwezi ni hasa barafu ya maji ambayo ni imara kama mwamba kutokana na baridi kali ya 180 C° usoni mwake. Chini ya ganda imara hili kuna uwezekano wa kuwa na bahari ya maji.

pos:
Titan (Zohali)
Titan (Gir.: "Τῑτάν") ni mmoja ya miezi ya sayari Zohali (Saturnus). Kipenyo chake kwenye ikweta ni kilomita 5,150 km na inatembea kwenye mzingo mwenye umbali wa kilomita 1,221,865 km kutoka Zohali. Titan ilitambuliwa mwaka 1655 na mwanaastronomia Christiaan Huygens kwa kutumia noja ya darubini za kwanza iliyoboreshwa.
Titan ni mwezi mkubwa wa Zohali na mwezi mkubwa wa pili katika mfumo wa jua letu. Hata ni kubwa kuliko sayari Utaridi. Pamoja na dunia yetu ni mahali pa pekee penye angahewa nzito ya gesi. Lakini haifai kwa binadamu kwa sababu ni baridi sana na gesi zake ni nitrojeni pamoja na hidrokaboni kama methani. Pamoja na dunia yeti ni pia mahali pa pekee katika mfumo wa jua letu penye maziwa na mito lakini hii si ya maji bali na methani kiowevu.

neg:
Urano
Baadaye alianza kuzaliana na mamake kizazi cha pili cha miungu katika Mitholojia ya Kigiriki: kati hao kundi walioitwa Titani.

neg:
Kilotani
Kilotani ni kipimo kinachotaja tani 1,000.

neg:
Nyotamkia
Nyotamkia (kometi, pia nyota msafiri, shihabu, ing. comet) ni gimba dogo la angani linalozunguka jua kwa njia ya duaradufu yenye sehemu kubwa mbali na jua na sehemu ndogo karibu na jua. Pale inapokaribia jua inaotesha "mkia" unaoipa jina lake la "nyota yenye mkia". Mkia huu ni hasa mvuke unaong'aa kutokana na nuru inayoakisiwa.

neg:
Buti
Buti (wingi: mabuti; kutoka Kiingereza "boot") ni aina ya kiatu kikubwa kinachofunika mguu pengine hadi magotini. Mara nyingi huwa la ngozi, lakini yale ya kisasa hufanywa kutoka kwa vifaa mbalimbali.

neg:
Neptuni (elementi)
Neptuni ni metali na elementi ya tamburania. Kwa sababu hii haipatikani duniani kiasili isipokuwa kwa kiwango kidogo sana pamoja na plutoni ndani ya mawe ya mtapo wa urani. Inatokea katika tanuri nyuklia.

neg:
Twiga
Twiga ni jenasi ya wanyama ya Afrika katika familia Giraffidae. Spishi hizi ni mamalia wenye kwato shufwa na shingo ndefu kuliko ile ya wanyama wote wa nchi kavu. Mwili wao umepambwa kwa madoa yasiyo na umbo maalumu, yenye rangi ya njano mabaka meusi na kutenganishwa na rangi nyeupe, au rangi ya manjano-kahawia.

neg:
Kemia
"Kiini" ni atomi ambazo zina kiwango cha nambari za protoni na nuklia sawa. Hii nambari yaitwa namba ya atomi ya kiini. Kwa mfano, atomi zote zina 6 protoni kwa nuklia ni atomi za kiini cha kemikali caboni, na atomika zote zina 92 protoni kwa nuklia ni atomi za kiini cha urani.

neg:
Mzizi
Hii ni aina ya mzizi ambao hupatikana baada ya neno kutafutiwa shina lake na kuondolewa irabu "a" ambayo ni kiambishi tamati. Mfano wa mzizi asilia ni wakati unapochukua neno "Analima" na kulitafutia shina lake ambalo ni "Lima" na kisha kuondoa kiambishi tamati "a".

neg:
Nta ya sikio
Nta ya sikio, kwa kimatibabu hujulikana pia kama serumeni (kutoka Kiing.: cerumen), ni dutu kama nta iliyo na rangi ya majivu, ya machungwa au ya manjano na hutolewa katika mifereji ya masikio ya wanadamu na wanyama wengine wa jamii ya mamalia. Hufanya kazi ya kulinda ngozi ya mfereji wa sikio, inasaidia kusafisha na kulainisha mfereji, na pia hukinga masikio dhidi ya bakteria, kuvu, wadudu na maji.

neg:
Tambi
Tambi ni chakula kinachotengenezwa kutoka kwa kinyunga cha unga na maji kuwa kama milia membamba inayopikwa katika maji au supu. Ni chakula muhimu katika nchi nyingi hasa Italia, China, Japani na Korea. Siku hizi zimeenea kote duniani. Aina zinazoliwa sana kimataifa ni pasta zenye asili ya Italia hasa spaghetti.

neg:
Waya
Waya (wingi: nyaya; kutoka Kiingereza "wire") ni uzi wa chuma. Waya hutumika hasa katika kusafirishia umeme.

neg:
Kiini cha atomu
Kipenyo cha kiini kipo kati ya femtomita 1.75 kwa hidrojeni (sawa na kipenyo cha nyutroni moja) hadi fentomita 15 kwa atomu nzito kama vile urani. atomu yenyewe, yaani kiini pamoja na mizingo elektroni, ni kubwa zaidi mara 23,000 (urani) hadi 145,000 (hidrojeni).

neg:
Kibonzo
Kibonzo, pia Katuni (kutoka Kiingereza "cartoons") au Komiki (kutoka Kiing. "comics") ni namna ya kueleza hadithi au habari kwa kutumia picha. Picha hizi mara nyingi zimechorwa ama moja-moja au mfululizo na kueleza habari kwa namna ya kuchekesha.

neg:
Megatani
Megatani ni kipimo kinachotaja milioni 1 za tani.

neg:
Kutapika
Kutapika ni hali ya mtu au mnyama kutokwa kwa nguvu na vitu vilivyojikusanya tumboni kupitia mdomoni na wakati mwingine puani.

neg:
Tsunami
Tsunami ni wimbi kubwa sana katika bahari linalosababishwa na tetemeko la ardhi, mlipuko wa volkano au matokeo mengine yanayoleta mshtuko wa ghafla chini ya maji. Mshtuko huo unasababisha kutokea kwa wimbi kali linaloanza kupaa juu likifika katika maji kame na kwenye ufuko wa bahari.

neg:
Nati
Nati (kutoka Kiing. "nut") ni kishikizo ambacho kimetengenezwa kwa kawaida kwa chuma au feleji. Ina uwazi wa duara ndani yake yenye hesi.

neg:
Kinili
Ndege hawa hawajengi tago lao lenyewe lakini hutaga mayai yao katika matago ya mtolondo, mshigi tombo au mshigi kidari-machungwa (udusio wa kiota, Kiing. brood parasitism). Kila spishi ya kinili inadusia spishi yake ya mtolondo au mshigi. Kinyume na kekeo vinili hawaharibu mayai ya mwenye tago. Huyataga mayai 2-4 kwa kuzidi yaliyomo. Mayai ya vinili ni meupe kama yale ya mwenyeji lakini wakubwa zaidi. Ndani ya domo la makinda inafanana na ile ya makinda ya mwenyeji na dume anaiga wimbo wake.

neg:
Ova
Ova (kutoka neno la Kilatini "ovum" kwa kupitia Kiingereza) au kijiyai ni kiini cha uzazi wa kike (gameti) katika viumbe wanaozaa kwa kujamiiana. Kijiyai ni kikubwa sana (kinaonekana kwa macho) kuliko seli za manii za motile (mara 100,000). Wakati yai na manii hukutana, ndipo mimba huundwa, ambayo hukua haraka kuwa kiumbe kipya.

neg:
Mtini
Kilimo matumizi, mtini hulimwa kwa ajili ya matunda yake yanayoliwa kwanzia sehemu za asili za Mediteranea, Irani na kaskazini mwa Uhindi. Pia hupatikana maeneo haya hasa huko Marekani, Mexiko, Chili, Australia na Afrika Kusini. Matini hupatikana pia kwenye maeneo ya joto, kama Hansari, na huchumwa mara mbili au tatu kwa mwaka. Tunda hili limekuwa chakula kwa watu wengi kwa miaka zaidi ya elfu na liliaminika kuwa vina virutubisho. Tini inayoliwa ni miongoni mwa mimea ya mwanzo kabisa na binadamu kwaajili yakula kwa mabaki tisa ya tini yanayoonyesha yalikuwepo 9400-9200 KK. Pengine hata mawazo ya kilimo ndio yalikuwa ndo yanaanza wakati huo na husemwa kwamba mimea mingi kama vile ngano, shairi nk.

neg:
Tetanasi
Tetanasi, iitwayo pia pepopunda, ni maambukizi yaliyo na sifa bainifu ya mvutano wa misuli. Katika aina ya kawaida sana mivutano huanza kwenye taya na kisha kuenea kwenye sehemu nyingine ya mwili. Mivutano hii kwa kawaida hudumu kwa muda wa dakika chache kila wakati na hutokea mara kwa mara kwa wiki tatu hadi nne. Mivutano inaweza kuwa kali sana ambapo kuvunjika kwa mifupa kunaweza kutokea.

neg:
Tinini (kundinyota)
Tinini (kwa Kilatini na Kiingereza "") ni jina la kundinyota kwenye nusutufe ya kaskazini ya dunia yetu.

neg:
Utungisho katika wanyama
Hatua ya tatu ni tata. Manii hupenya ukuta wa yai. Kichwa au sehemu ya mbele ya kila manii ya karibia kila mnyama isipokuwa ya samaki huwa ina "acrosome", sehemu ya mbele inayozungukwa na utandotelezi ("membrane"). Acrosome hutoa protini inayoyeyusha ukuta wa yai la spishi ya aina yake.

neg:
Nishati ya nyuklia
Urani ni elementi nururifu ya kufaa inayotokea kiasili ilhali imesambazwa katika ardhi bila kufikia kiwango cha kuanzisha mmenyuko . Plutoni inatokea katika matanuri ya nyuklia.

neg:
Jani
Umbo tofauti ni kama sindano. Maumbo ya jani kama sindano au miiba yanatokana na mazingira ambayo ni yabisi, ama kwa miezi kadhaa au kwa muda mrefu zaidi.

neg:
Rutheni
Matumizi yake ni katika aloi pamoja na platini, paladi, titani na wakati mwingine pia dhahabu kwa kusudi la kuongeza ugumu wa aloi hizi. Magusano ya umeme ya platini au paladi hudumu muda mrefu kama rutheni imeongezwa.

neg:
Atomi
Atomi (kwa Kiswahili huitwa pia 'atomu'; kutoka Kigiriki "átomos" yaani "isiyogawika") ni sehemu ndogo ya maada yenye tabia ya kikemia kama elementi. Kila kitu duniani hujengwa kwa atomi.

neg:
Nuksi
Nuksi (pia: Nuhusi) ni hali ya kutokuwa na bahati ya maisha au kutofanikiwa katika masuala fulanifulani (lakini si rasmi kwa sababu ipo kama imani tu). Pia, hutumika hata mitaani katika hali ya kutaniana au kuelezana kwa namna fulani. Kwa mfano kila ukifanya jambo fulani, hufanikiwi, basi mwingine anatokea na kusema "una nuksi" ndiyo maana hufanikiwi. Nuksi pia ni jina la kutaja Ngano za Kiitalia zilizokuwa zikikusanywa na Italo Calvino kwenye miaka ya 1950.

neg:
Mto
Kadirio ya urefu wa mto hutegemea jinsi ya kuhesabu matawimito yake. Orodha inayofuata ina tofauti na orodha inayokadiria kwa namna nyingine.Mito inaweza kupatikana pia kwenye sayari nyingine zenye kiowevu. Maziwa na mito imegunduliwa kwenye mwezi Titan wa sayari Zohali. Angahewa ya Titan haina maji, ni karibu yote nitrojeni. Kiowevu ya maziwa na mito yake inaaminiwa kuwa methani na hidrokaboni nyingine zinazotokea duniani kama gesi lakini kwenye baridi ya Titan hupatikana kama kiowevu.
Chombo cha angani Cassini ya NASA ilituma picha ya mto wa Titan wenye urefu wa kilomita 400.

neg:
Titan (Zohali)
Titan ina mzingo wa siku 15 na masaa 22 ikizunguka sayari yake Zohali mara moja. Muda huu unalingana na mzuguko wa Zohali kwenye mhimili wake au muda wa siku 1 ya Zohali.

neg:
Boksiti
Bauxiti au Boksiti ni mtapo unaotumiwa kutengeneza alumini. Ni hasa hidroksidi ya alumini (AlO.3HO) ikichanganywa na titani, chuma au silikoni.
Jina la Bauxiti limetokana na kijiji cha "Les Baux de Provence" katika Ufaransa ambako mtapo umegunduliwa mara ya kwanza. Leo hii huchimbwa hasa katika Australia, Brazil, Guinea, Jamaika na India.

neg:
Masi
Masi (kutoka Kiingereza: "mass"; kwa Kiswahili pia: Tungamo) katika elimu ya fizikia ni tabia ya mata, na kwa njia hii pia tabia ya gimba au dutu.

neg:
Angahewa
Sayari kubwa za nje kama Mshtarii (Jupiter) na Zohari (Saturn) si rahisi vile kuofautisha kati ya sayari yenyewe na angahewa yake. Sayari hizi huitwa pia "jitu za gesi" kwa sababu asilimia kubwa ya sayari yote ni elementi kama hidrojeni na heli ambazo kwetu duniani zinapatikana kama gesi. Kutokana na umbali mkubwa na jua ni baridi zaidi hadi gesi hizi kupitia katika hali mango. Vilevile hidrojeni katika kiini cha Mshtarii inaaminiwa kuwa katika hali metalia kutokana na sinikizo kubwa ya masi yake.
Kuna miezi kadhaa zinazunguka sayari za jua ambako angahewa zimegundliwa, kwa mfano kwa mwezi Titan wa Zoai na miezi ya Europa na Ganymed ya Mshtarii.

neg:
Kemia
"Ioni" ni kifaa kilicho na stima, ama atomi ama molekyuli ambayo imepoteza au kuongeza elektroni. Iliyoongeza yaitwa kationi (kama natiri kationi Na) na iliyopoteza elektroni yaitwa anioni (kama klorini Cl) ambazo zaweza kutulizana kama chumvi kwa kemikali (ni natiri ya kloroni NaCl). Mfano wa ioni za poliatomi ambazo hazigawani wakati wa Jawabu za kali-alkali ni kama haidroksaidi (OH), ama fosfeti (PO).

neg:
Vitamini
Vitamini ni kirutubishi kinachohitajika na mwili kwa kujenga afya yake. Kwa lugha nyingine kampaundi ogania zilizo lazima kwa shughuli za mwili lakini haziwezi kutengenezwa na mwili mwenyewe hivyo ni lazima kuzipata kupitia chakula. Vitamini inaitwa mara nyingi kwa herufi kama vitamini A, vitamini B, vitamini C na kadhalika. Vitamini C hupatikana hasa kwenye matunda kama limau au chungwa.

neg:
Mshtarii
Uso wa sayari hauonekani kwa sababu angahewa nzito inafunika kila sehemu. Maada ya angahewa ni hasa hidrojeni na heli. Kutokana na uzito wa angahewa shinikizo ndani yake inaongezeka sana katika vilindi vyake na kusababisha gesi za angahewa kuingia katika hali ya giligili (majimaji) inayobadilika kuwa mango (imara) ndani zaidi. Zamani iliaminika ya kwamba sayari yenyewe ni ya gesi iliyoganda lakini siku hizi wataalamu wa astronomia huamini ya kwamba kuna kiini cha mwamba au metali.

neg:
Tondi
Tondi, mitonzi au mitozi ni samaki wa baharini na maji baridi wa familia Plotosidae katika oda Siluriformes wanaofanana na mikunga lakini kuwa na sharubu kama kambale. Huitwa ngogo pia lakini jina hili tafadhali litumike kwa jenasi "Synodontis".

neg:
DNA
DNA ni kifupisho cha DeoxyriboNucleic Acid ambayo ni jina la Kiingereza la molekuli kubwa ndani ya seli za viumbehai wote. Kwa Kiswahili huitwa Asidi DeoksiriboNukleini (ADN kwa kifupi) au Asidi Kiinideoksiribo.

neg:
Tauni
Tiba ikiwahi inaweza kumponya mtu.

neg:
Hestia
Hestia (Kigiriki Ἑστία, "Hestía") alikuwa binti wa Titani Krono na Rea na mungu wa kike wa moto wa meko katika mitholojia ya Kigiriki. Analingana na Vesta katika dini ya Roma ya Kale.

neg:
Kitana
Siku hizi mara nyingi kitana huwa ni vya plastiki.

neg:
Kiini cha atomu
Idadi ya protoni katika kiini inafanya namba atomua. Namba ya nyukleoni (protoni na nyutroni kwa pamoja) hufanya namba ya masi. Masi ya atomu thabiti zinazotokea kiasili ziko kati ya 1 (hidrojeni) na 238 (urani). atomu zenye masi kubwa zaidi hazitokei duniani kiasili maana si thabiti.

neg:
Kito (madini)
Kito (pia: johari, jiwe la thamani) ni madini adimu na ngumu zinazopendeza kwa sababu ya uangavu na rangi yake. Vito mbalimbali vinapendwa na watu na kutumiwa kama mapambo. Kito chenye ugumu na thamani kubwa ni almasi.

neg:
Tezi
Tezi ni ogani za mwili zinazotoa dutu za pekee ambazo ni muhimu kwa kazi ya mwili kwa jumla na hasa kwa ogani nyingine. Zinapatikana katika wanyama pamoja na wanadamu na pia katika mimea.

neg:
Zohali
Zohari ina miezi mingi. Miezi thelathini imepewa majina. Kati ya miezi hii Titan ni mkubwa mwenye kipenyo cha 5,150 km. Ni mwezi wa pekee unaojulikana kuwa na angahewa. Miezi ya Rhea, Dione, Tethys na Iapetus ina vipenyo kati ya 1,050 km na 1,530 km.

neg:
Mtini
Tini pia kilikuwa chanzo kizuri cha chakula kwa Waroma, tini kulikuwa kama zilivyoau baada ya kukaushwa na hutumika kutengenezea jamu. Tini inayouzwa mara nyingi huwa katika mtindo wa kukaushwa, sabsbu tini ikiisha kuwa huwa vigum kusafirishwa na haiwezi kudumu kwa muda mrefu baada ya kuchumwa.
Kulingana na taarifa za FAO, uzsalishaji wa tini kwa mwaka 2005 ulikuwa tani 1,057,000. Utumizi ikifatiwa na misri tani 170,000 na nchi nyingine za mediterania.
Tini ni moja ya mimea yenye kiasi kikubwa cha kalisi na makapi. Tini iliyokaushwa kuwa na kiasi kikubwa cha makapi, shaba, manganisi, magnesi, kali, kalisi na vitamini K, kulingana na mahitaji ya binadamu. Huwa na kiwango kidogo cha virutubisho vingine. Katika tafiti moja, gram 40 tu za tini iliyokaushwa kuongeza uwezo kwa kiasi kikubwa cha plazma antioksidanti mwilini.

neg:
Tanbihi
Tanbihi (kwa Kiingereza "footnotes" au "endnotes") ni maelezo ya nyongeza kuhusu matini yanayoandikwa ama chini ya kila ukurasa, mwishoni mwa mlango au pia mwishoni kabisa mwa makala au kitabu.

neg:
Stani
Katika historia ilikuwa kati ya metali za kwanza zilizotumiwa na binadamu katika teknolojia. Bronzi ambayo ni aloi ya shaba na stani ilikuwa metali ya kwanza ya vifaa vya kazi na silaha katika nchi nyingi kabla ya teknolojia ya chuma. Mahitaji ya stani yalikuwa sababu muhimu kwa Waroma kuvamia Britania penye migodi muhimu ya stani katika rasi ya Cornwall.

neg:
Nishati ya nyuklia
Kiini cha atomi hufanywa na nyutroni na protoni. Kuna njia ya kupasua atomi hizi: kazi hiyo huitwa mwatuko nyuklia. Wakati wa mwatuko nyuklia nyutroni na protoni zinaachana na kuwa atomi mpya mbili, nyutroni kadhaa zinawekwa huru pamoja na sehemu ya nguvu iliyohitajika hadi sasa kushika chembe zote ndani ya kiini.
Kupasuliwa kwa atomi (mwatuko nyuklia) hutekelezwa kwa kufyatulia neutroni zinazopiga kiini cha atomi na kukipasua. Kazi hii inatekelezwa kwa kutumia tabia nururifu ya urani au plutoni. Urani si elementi imara maana kila baada ya muda fulani atomi moja ya urani inajigawa na kutupa nje sehemu ya chembe za kiini chake, hasa nyutroni. Kama idadi kubwa ya kutosha ya urani inakusanywa mahali pamoja chembe hizo zitagonga kiini kingine cha urani na kusababisha kupasuliwa kwake. Hapo ni tena nyutroni mpya zinazoachishwa katika mazingira na kugongana tena na viini vingine vya atomi za urani na kadhalika. Mmenyuko huo unaendelea. Katika mitambo ya tanuri nyuklia mwatuko huo wa atomi unaongozwa na kuna kiasi fulani tu ya urani kinachoingizwa katika mchakato huo na kinachotokea ni mmenyuko mfululizo unaosimamiwa na kutumiwa kwa kuzalisha joto. Mwendo wa mmenyuko unatawaliwa kwa kuongeza au kupunguza vizuizi vya mata inayozuia mwendo wa nyutroni (kama vile kadimi, boroni au kinywe) kati ya vipande vya urani.

neg:
Protoni
Protoni ni chembe ndani ya atomi. Ni sehemu ya kiini cha atomi yenye chaji ya chanja pamoja na neutroni zisizo na chaji.

neg:
Thumni (kundinyota)
Thumni (kwa Kilatini na Kiingereza "") ni jina la kundinyota ndogo kwenye nusutufe ya kusini ya Dunia yetu iliyopo kwenye ncha ya anga ya kusini.

neg:
Mana
Wanasayansi wamejaribu kufumbua kitu hicho cha mana. Ufumbuzi mmoja ni kwamba mana ni sandarusi ya mchamwino, mti unaomea sana katika Rasi ya Sinai. Sandarusi hii ni tamu na ikiwa imekauka ina rangi ya hudhurungi.

neg:
Nyota
Nyota zinaanza katika nebula au katika mawingu makubwa ya gesi kwenye anga ya ulimwengu. Kama wingu, ambalo sehemu kubwa yake ni hidrojeni, ni kubwa sana inaanza kujikaza kutokana na graviti yake.
Katika muda wa miaka milioni 10-15 mkusanyiko huu unazidi kuvuta mata kwake na kuongeza graviti yake tena na kujikaza.
Katika kitovu cha masi hii shinikizo na jotoridi zinapanda. Kadiri gesi inavyojikaza, nguvu ya graviti ndani yake inaongezeka, na atomi zake zinaanza kugusana. Halijoto inazidi hadi kufikia kiwango ambacho mmenyuko mfululizo wa kinyuklia(nuclear chain reaction) unaanza kutokea hadi kufikia myeyungano wa kinyuklia(nuclear fusion) ambapo hidrojeni inabadilika kuwa heliamu.

neg:
Tali
Tali ni elementi. Namba atomia yake ni 81 kwenye mfumo radidia na uzani atomia ni 204.3833. Jina limepatikana kutoka kwa Kigiriki θαλλος "thallos" „chipuko bichi“ au „chipuko chenye rangi ya kijani" kutokana na rangi ya kijani ya moto kama tali imo.

neg:
Kemia
"Atomi" ni muungano wa radhi ambazo zimepata sitima ya kuunga kwa kiini (kwa nuklia ya atomi) ambayo ina protoni na niutroni, napia elektroni kadhaa ili kupima nguvu viini vilivyo na stima ya kuunga.

neg:
Mitholojia ya Kigiriki
Watitani ni nasaba ya kwanza ya miungu katika mitholojia ya Kigiriki. Kiasili ni Watitani 12, 6 wa kiume na 6 wa kike wanaofunga ndoa kati yao na kuzaa Watitani wengine. Mkuu wao alikuwa Kronos hadi alipinduliwa na mwanawe Zeus aliyeanzisha nasaba ya pili ya miungu ya Olimpi. Sehemu ya Watitani walijaribu kumpinga Zeus wakafukuzwa mbinguni.

neg:
Titan (Zohali)
1 Julai 2004 chombo cha angani Cassini–Huygens iliingia katika mzingo wake kuzunguka Zohali. Sehemu ya Huygens iliachana na Cassini na kufika usoni wa Titan 14 Januari 2005 ambako iliweza kutuma data kwa dakika 72. Data hizi zilihusu hasa angahewa ya mwezi huu na kuwepo kwa viowevu. Cassini inaendelea kuzunguka Tita na Tohali pamoja na miezi mingine ya Zohali. Cassini ilithebisha kuwepo kwa maziwa makubwa ya hidrokaboni karibu na ncha ya kaskazini. Ziwa kubwa lenye eneo kama Bahari ya Kaspi duniani ilipewa jina la Kraken Mare.

neg:
Tinini (kundinyota)
Katika mitholojia ya Ulaya na Mashariki ya Kati Tinini au dragoni ni mnyama mkubwa mwenye umbo kama nyoka au mjusi, akiwa na miguu minne na mabawa mawili anayeweza kutema moto. Katika mitholojia ya Kigiriki ni Herakles alipambana pia na dragoni . Kundinyota Rakisi inayolingana na ile ya kukumbuka Herakles (lat. Hercules) iko jirani na Tinini (Draco).

neg:
Tekineti
Ni elementi nururifu inayopatikana kwa kawaida kama elementi sintetiki inayotengenezwa kwa matumizi yake. Hutokea pia kiasili kwa viwango vidogo sana katika mbunguo wa urani.

neg:
Manati
Manati ni kitu cha kutupia mawe madogo, kitengenezwacho kwa mpira na kipande cha mti chenye panda.

neg:
Methani
Methani ni kampaundi ya kikemia katika kundi la hidrokaboni yenye fomula CH maanake molekuli yake ina atomi 1 ya kaboni na atomi 4 za hidrojeni. Huhesabiwa kati ya alkani ikiwa ni sehemu kubwa ya mchanganyiko wa kawaida ya gesi asilia. Kwa halijoto ya kawaida duniani inatokea kwa umbo la gesi isiyo na herufi wala rangi. Ina nishati nyingi ndani yake inayotumiwa kwa njia ya mitambo. Asili yake iko katika mchakato wa kuoza kwa mimea na dutu ogania kwa hiyo ni fueli kisukuu.

neg:
Kidevu
Kidevu ni sehemu ya chini ya uso. Ni chini ya kinywa na ni sehemu ya mbele ya taya. Kwa wanaume kinaota ndevu.

neg:
Alumini
Alumini ni kipitishaji kizuri sana wa umeme na joto. Ni chepesi na imara. Inaweza kugongwa na kuwa kama karatasi (kufinyangika) au vunjwa kwenye waya. Ni chuma thabiti sana, ingawa ni sugu ya kutu.

neg:
Biolojia
Jeni ni vitengo vya msingi vya urithi katika viumbehai vyote. Jeni ni kitengo cha urithi na kinafanana na sehemu ya DNA inayoathiri umbo au kazi ya kiumbehai kwa njia maalum. Viumbehai vyote, kutoka kwa bakteria hadi kwa wanyama, hushiriki utaratibu sawa wa msingi unaonakili na kutafsiri DNA kuwa protini. Seli hunakili jeni ya DNA kuwa toleo la RNA la jeni, na kisha ribosomu hutafsiri RNA kuwa protini, mfuatano wa asidi amino. Msimbo wa tafsiri kutoka kodoni ya RNA hadi asidi amino ni sawa kwa viumbehai vingi, lakini tofauti kidogo kwa baadhi. Kwa mfano, mfuatano wa DNA unaosimba kwa insulini kwenye binadamu pia utasimba kwa insulini wakati unaingizwa katika viumbehai vingine, kama vile mimea.

neg:
Tumbaku
Tumbaku (pia tumbako) ni majani (minoga) makavu ya mtumbaku ambayo yanatumiwa na binadamu kwa kuvuta kama sigara, kutafuniwa mdomoni au tumbaku ya kunusa. Tumbaku huwa ndani yake kemikali ya nikotini ambayo mwili unazoea haraka sana na kuifanya vigumu kwa wavuta tumbaku kuachana na desturi hii.

neg:
Vumbi la angani
Vumbi la angani ni hewa taka zilizoundwa na vipande vya mawe ambavyo hupatikana pamoja na gesi mbalimbali kati ya nyota na nyota ndani ya galaksi lakini pia kati ya sayari na sayari (tabaka la atmosphere mpaka kwenye exophere).

neg:
Tali
Ni metali laini sana kama metali ya risasi tena sumu sana yenye rangi ya kijivu.
Hupatikana hasa katika ardhi mbalimbali pamoja na kali (potasiamu).

neg:
Nyutroni
Nyutroni (pia: neutroni, kutoka Kilatini "neuter" - ""asiye mmoja kati ya wawili"") ni chembe inayopatikana ndani ya atomi zote. Ni sehemu ya kiini cha atomi isiyo na chaji yoyote, wala chanya wala hasi.

neg:
Titani
Barani Afrika imeanza kuchimbwa pia Kenya, Msumbiji na Sierra Leone. Katika nchi hizi makampuni yanayoichimba pamoja na serikali zimepingwa mara nyingi kwa sababu ya hatari kwa ajili ya mazingira kutokana na uchimbaji na usimamizi hafifu.

neg:
Kingamwili
Kinga tulivu ya uzazi ni aina ya kinga tulivu ya asili, na inahusu kinga iliyoibuliwa na kingamwili iliyowasilishwa kwa kijusi mamake wakati wa ujauzito. Kingamwili za uzazi (MatAb) huwasilishwa kupitia kwa kondo hadi kwa kijusi kupitia kipokezi cha FcRn kwenye seli za kondo. Hii hutokea katika mwezi wa tatu wa kipindi cha ujauzito. IgG (imunoglobulini) ndio isotaipu pekee ya kingamwili inayoweza kupitia kwa kupitisha kwa kondo. Kinga tulivu pia hutolewa kupitia uhamisho wa kingamwili za IgA (immunoglobulini A) zinazopatikana katika maziwa ya mama zinazohamishwa hadi kwa matumbo ya mtoto, kulinda dhidi ya maambukizi ya bakteria, hadi mtoto atakapoweza kusanisi kingamwili zake mwenyewe.
Kinga tulivu inayopatikana kwa kughushi ni kingamardhi ya muda mfupi inayosababishwa na uhamisho wa kingamwili, ambayo inaweza kutolewa katika aina mbalimbali; kama plazma ya damu ya binadamu au ya mnyama, kama immunoglobulini iliyochangwa kwa matumizi ya ndani ya mshipa (IVIG) au ya ndani ya misuli (IG), na kama kingamwili za monoklonali (MAb). Uhamisho tulivu hutumika kukinga katika kesi za magonjwa ya ukosefu wa kinga mwilini, kama vile haipogamaglobulinemia. Inatumika pia katika matibabu ya aina mbalimbali za maambukizi hatari, na kutibu kuathiriwa na sumu. Kinga inayotokana na kingamaradhi tulivu hudumu kwa muda mfupi tu, na pia kuna uwezukano wa hatari ya athari za wepesi kupita kiasi kuhisi, na ugonjwa unaotokana na mwili kukataa majimaji ya damu kutoka nje, hasa kutoka kwa gama globulini ya asili isiyo ya binadamu.

neg:
Asidi amino
Kwa binadamu, asidi amino zisizo protini pia zina majukumu muhimu kama viungo vya kati vya metaboli, kama vile katika biosanisi ya nyeurotransmita ya asidi gama aminobutiriki. Asidi amino nyingi hutumiwa katika usanisi wa molekuli nyingine, kwa mfano:Hata hivyo, si kazi zote za asidi amino nyingi zisizo za kawaida zinajulikana, kwa mfano taurini ni asidi amino kubwa katika misuli na tishu ya ubongo, lakini ingawa kazi nyingi zimependekezwa, wajibu wake hasa katika mwili bado haujatambuliwa.

neg:
Titani
Kwa hiyo inatumiwa kama sehemu za aloi za chumapua mbalimbali kwa mfano kwa eropleni au mashine zinazokusudiwa kwa kazi kwenye maji ya chumvi au baharini.

neg:
Tairi (nyota)
Tairi ilijulikana kwa mabaharia Waswahili tangu miaka mingi wakifuata njia yao baharini wakati wa usiku kwa msaada wa nyota. . Walipokea jina hili kutoka kwa Waarabu wanaosema النسر الطائر "an-nasr al-tair" ambalo linamaanisha “ndege aina ya tai anayepuruka” wakitaja ama kundinyota lote au hasa nyota tatu za a = Tairi, b na g. Hii ilikuwa namna yao ya kutafsiri jina la Kigiriki Ἀετός "a-e-tos" yaani tai walilolikuta kwa Ptolemaio katika kitabu chake cha Almagesti. Wagiriki waliwahi kupokea kundinyota kutoka Wababeli ambao waliona hapa pia ndege mkubwa kwenye anga.

neg:
Homoni
Ni kiwango kidogo tu cha homoni kinachohitajika kubadilisha umetaboli wa seli. Kimsingi homoni ni mtume wa kikemikali ambaye husafirisha ujumbe kutoka tezi hadi ogani nyingine.

neg:
Tani
Neno tani hutumiwa pia kwa kutaja ukubwa wa ngama ya meli lakini hii ni kipimo tofauti si sawa na tani ya SI. Kipimo cha kimataifa kimekuwa tani ya "gross tonnage" au tani GT.

neg:
Utegili (fizikia)
Utegili (pia: plasma) katika lugha ya fizikia, ni hali ya nne ya maada. Hali hiyo ni kama gesi ila ni ya kiioni. Nyinginezo ni hali mango (imara), kiowevu (majimaji) na gesi (kama hewa).

neg:
Taji
Taji (kwa Kiingereza "crown") ni mfano wa bangili ambalo linavaliwa kichwani na baadhi ya viongozi, kama vile mfalme na askofu katika matukio fulani muhimu.

neg:
Sayari
Sayari tano za Utaridi, Zuhura, Mirihi, Mshtarii na Zohari huonekana kwa macho kama nyota angani. Lakini tangu zamani zilitambuliwa kuwa tofauti kwa sababu hazikai mahali palepale kama nyota ya kawaida bali huhamahama angani. Kutokana na tabia hii zimetazamwa mara nyingi kuwa na nguvu za pekee au hata kuwa miungu. Unajimu umetumia mwendo wa sayari zinazoonekana kwa macho kama msingi muhimu wa makadirio yao.

neg:
Tantali
Tantali ni metali ngumu yenye rangi ya buluu-kijivu. Tabia zake zafanana sana na Niobi. Tantali tupu inayokaa hewani inapata ganda la oksidi lenye rangi ya kijivu-buluu.

neg:
Stibi
Antimon au Stibi (kutoka kigiriki stimmi/stibi na Kilatini stibium iliyotaja kampaundi ya elementi) ni nusumetali au metaloidi yenye namba atomia 51 katika mfumo radidia. Uzani atomia ni 121.760.
Elementi hutokea kwa alotropia nne na ile ya kawaida ni ya metaloidi yenye rangi buluu-nyeupe. Alotropia za rangi njano na nyeusi ni simetali tena si thabiti.

neg:
Tinini (kundinyota)
γ Gamma Draconis au “Etanin" ni nyota angavu zaidi. Ina mwangaza unaoonekana wa 2.2 ikuwa na umbali unaokadiriwa kuwa miaka ya nuru 148. Mwendo wake katika anga la nje unaelekea kwetu na katika miaka milioni 1.5 itakaribia hadi umbali wa miaka ya nuru 28 na kuwa nyota angavu kabisa angani.

neg:
Kizizi cha jino
Kizizi cha jino ni sehemu ya jino iliyopo chini ya kichwa cha jino au tajino. Kizizi kinashika jino katika taya.

neg:
Jeni
Jeni (kwa Kiingereza "gene", kutoka Kigiriki γόνος, "gonos", yaani uzao) ni mahali pa DNA. DNA ni mkusanyiko wa taarifa za kemikali ambazo hubeba maelekezo kwa ajili ya kutengeneza protini kwenye seli.

neg:
Kilotani
Tani ni kipimo cha SI cha masi.

neg:
Tekineti
Tekineti (kutoka Kigiriki τεχνητός "teknitos" "bandia") ni elementi sintetiki na metali. Kikemia ni elementi ya mpito yenye kifupi cha Tc na namba atomia 43 katika mfumo radidia.
Tekineti hupatikana kwa maumbo mbalimbali. Ikitokea kama vumbi ina rangi ya majivu. Ikitokea kama metali imara hufanana na platini.

neg:
Tungo
Neno tungo katika lugha ya Kiswahili, hasa kwa upande wa sarufi, lina maana ya "neno au mpangilio wa maneno unaotoa taarifa fulani". Taarifa hiyo inaweza kuwa kamili au la. Mfano: Yeye anayesoma... Yule anajua kuandika. Lakini lazima kuwe na mpangilio kamili katika muundo mzima wa kisarufi.Kishazi ni tungo yenye kitenzi ambacho chaweza kujitosheleza na kukamilisha ujumbe uliokusudiwa na mzungumzaji au kuwa na kitenzi kisichoweza kujitegemea.Kuna aina mbili za tungo kishazi nazo ni:

neg:
Mbingu
Kiasili "mbingu" ni uwingi wa neno "uwingu" ambalo si kawaida sana tena. Uwingu linataja uwazi juu yetu, ni upeo wa mawingu. Mbingu kama uwingi wake unatokana na dhana la kuwepo kwa tabaka mbalimbali za uwingu huu, hivyo mbingu. Mataifa ya kale yaliamini kuweko kwa mbingu saba kwa sababu waliona mianga saba angani yaliyokuwa na mwendo kati ya nyota yaani Jua, Mwezi na sayari tano zilizojulikana kabla ya kupatikana kwa darubini (Utaridi, Zuhura, Mirihi, Mshtarii na Zohali). Hapa waliwaza kuwepo kwa mbingu saba ilhali kila moja alikuwa na tabaka yake ya uwingu. Kupitia maandiko ya Waislamu mtazamo huu wa dunia ulisambaa katika nchi nyingi hadi Uswahilini.

neg:
Timazi
Kimsingi ni kitu kidogo na kizito kama jiwe, kipande cha metali ya risasi au chuma kilichofungwa kwa kamba.
Uzito wa uzani utanyosha kamba kuwa nyoofu. Timazi ikitundikwa kando la ukuta inaelekea chini kiwima. Hapo kamba inatakiwa kwenda sambamba kabisa na ukuta. Baada ya kuweka timazi mjenzi anaona kama kuna tofauti au la. Picha naonyesha mfano wa ukuta wima (upande wa kushoto) na usio wima (upande wa kulia).

neg:
Ramani
Ramani ni picha - kwa kawaida mchoro - ya dunia au sehemu au sifa zake.

neg:
Plutoni
Urani ni metali nururifu. Kiasili inatokea katika viwango vodogo sana kutokana na unururifu wake, maana plutoni iliyowahi kuwepo duniani imeshaoza katika mchakato wa mbunguo nyuklia. Sehemu kubwa iliyopo leo hii imezalishwa katika matanuri ya nyuklia kutokana na urani.

neg:
Thumni (kundinyota)
Ilhali Thumni ni kundinyota ambayo ina ncha ya anga ya kusini ndani yake, haiwezekani kuiona kamili kwa wakati mmoja maana kwa mtazamaji katika Tanzania nyota zake ziko karibu na upeo wa anga upande wa kusini. Sehemu ya nyota zake ziko chini ya upeo wa anga kila wakati lakini zinatokea baadaye kadri anga linavyozunguka.

neg:
Orodha ya Viumbe vya Visasili
Thula (Ugiriki) Orka mkubwa katika mitholojia ya Kigiriki
Titani (Ugiriki) Watoto-majitu wa Urano na Gaya
Troli (Skandinavia) Pepo wa msitu

neg:
Kitanda
Kitanda ni samani ya kulala au kujipumzisha inayopatikana kwa kawaida katika kila nyumba.

neg:
Maghani
Maghani (au mighani kutoka neno la Kiarabu) ni utanzu wa kifasihi simulizi unaoonyesha matukio ya kijasiri na kishujaa ya mtu au watu katika kipindi fulani cha maisha.

neg:
Jani
Jani ni ogani ya mimea na kazi yake ya msingi ni usanisinuru na upumuaji (badiliko la gesi). Kwa hiyo ni sehemu ya mmea iliyopo juu ya ardhi.

neg:
Zirikoni
Zirikoni ni elementi na metali ya mpito yenye namba atomia 40 katika mfumo radidia. Hutokea ndani ya mitapo na rangi yake ni nyeupe-kijivu ikisafishwa.
Hutokea katika mitapo ya miamba kama graniti na zaidi kama mashapo. Kwa kawaida hutokea pamoja na elementi ya Hafni. Ni metali ngumu inayofanana na Titani haibabuiki kirahjisi.

neg:
Iodini
Mwili wa kibinadamu huhitaji iodini; kwa kawaida viwwango vya kutosha hupatikana katika chakula cha kawaida. Isipokuwa katika maeneo kadhaa hasa mlimani uhaba wa iodini asilia husababisha magonjwa kama tezi ya shingo.

neg:
Cassini–Huygens
Cassini–Huygens ni chombo cha angani kilichotumwa na NASA na ESA kufanya utafiti wa sayari Zohali (Saturnus) na miezi yake hasa Titan. Chombo kina sehemu mbili:

neg:
Mwangati
Miangati ni spishi mbalimbali za mti katika jenasi "Terminalia" ambazo zina majani madogo kuliko mkungu ("Terminalia catappa"). Inatokea savana na misitu ya Afrika ya tropiki. Spishi kadhaa, k.m. "T. mantaly", hupandwa katika bustani na kandokando ya mitaa. Majina mengine ni mbombaro, mkaa, mkulungo, mpululu, mwalambe, mwarambe na mwavuli. Jina mwangati hutumika pia kwa mti mwingine, "Juniperus procera", unaoitwa mtarakwa vilevile.