query: Je,sungura iko katika spishi gani?

pos:
Sungura wa Kizungu
Sungura wa Kizungu ni mamalia wadogo waliomo katika familia ya Leporidae ya oda ya Lagomorpha na wanaopatikana sehemu mbalimbali za dunia. Katika familia ya sungura kuna jenasi kumi na moja. Pia kuna spishi nyingine za sungura na hizo pamoja na pika zinaunda oda ya Lagomorpha.

neg:
Tandala
Tandala ni wanyama wa jenasi "Tragelaphus" katika familia Bovidae. Spishi nyingine huitwa bongo, kulungu, malu, nyala au nzohe. Wanatokea Afrika katika maeneo yenye miti kutoka nyika hadi msitu. Wana milia na madoa nyeupe juu ya rangi ya kahawa au kijivu. Dume ni kubwa kuliko jike na ana pembe ndefu zilizopotolewa. Jike hana pembe. Wanyama hawa hula majani, manyasi, matunda na viazi vya gugu.

neg:
Fira
Fira, swila au kobra (Unguja) ni nyoka wenye sumu ambao ni wana wa nusufamilia Elapinae katika familia Elapidae. Kwa lugha za Ulaya huitwa “cobra” ambalo ni kifupi cha "cobra de capelo", jina la Kireno lamaanishalo “nyoka mwenye ukaya”. Wanaposumbuliwa nyoka hawa hujiinua na kupanua shingo zao kama ishara ya hatari. Spishi kadhaa hutema sumu kwa nguvu na hulenga macho. Sumu hii ikiingia kwa macho isababisha upofu wa muda.

neg:
Tanganyika (ziwa)
Cichlidae karibu spishi zote ni wenyeji wa ziwa yaani wametokea hapa. Pia sangala ni wenyeji wa Tanganyika, kwa hiyo hakuna matatizo kama huko Viktoria Nyanza ambako spishi ya sangala iliingizwa miaka 50 iliyopita na kuvuruga ekolojia ya ziwa.

neg:
Mjusi-nyungunyungu
Mijusi-nyungunyungu ni wanyama watambaachi katika oda Squamata ya ngeli Reptilia. Wanyama hawa hawafikiriwi kuwa mijusi wa kweli, lakini wataalamu wengine wanafikiri kwamba wana nasaba na familia ya mijusi Lacertidae.

neg:
Fungo
Fungo, fungo wa Afrika, ngawa au paka-zabadi wa Afrika ("Civettictis civetta") ni mnyama mbua na spishi pekee ya jenasi yake. Pia ni mwanafamilia mkubwa kabisa wa Viverridae. Binturongi ni mfupi lakini mzito kuliko fungo. Spishi hii inatokea mahali pengi pa Afrika kusini kwa Sahara. Hukiakia usiku hasa na kulala mchana katika uoto mzito. Usiku huonekana katika maeneo mbalimbali kutoka msitu mzito hadi mbuga.

neg:
Chuchunge
Wanatokea katika maji vuguvugu ya dunia na huogelea karibu na uso wa maji. Huishi baharini hasa lakini spishi kadhaa hukaa katika mito na milango yao. Ingawa sio muhimu sana kwa biashara, samaki hawa wa malisho husaidia uvuvi wa mafundi na masoko ya kienyeji duniani kote. Pia huliwa na samaki wengine mbuai wenye thamani ya biashara, kama vile sulisuli, nguru na papa.

neg:
Tembo-bahari
Tembo-bahari (kwa Kijerumani: ; jina la kisayansi: "Mirounga") ni jenasi ya wanyama wakubwa wa Bahari ya Pasifiki na Bahari ya Kusini wenye mkonga mfupi kama tembo.

neg:
Orangutanu
Orangutanu ni spishi za sokwe katika jenasi "Pongo". Orangutanu wanaishi katika misitu ya mvua ya Borneo na Sumatra, visiwa vikubwa vya Indonesia.

neg:
Chura
Kuna takriban spishi 5,600 za chura.

neg:
Sungura wa Kizungu
Jike la sungura wa Kizungu huwa hawatoi mayai mpaka baada ya kupandwa. Uterasi yao imegawanyika sehemu mbili hivyo kupandana kunaweza kuhusisha matendo kadhaa ambayo yaweza kusababisha mimba kadhaa kutoka kwa madume tofauti. Dume la sungura huwa hawawezi kutoa shahawa wakati wa joto la kiangazi (majira ya joto).
Sungura jike hubeba mimba kwa siku 30 mpaka 32 na kuzaa watoto 12 – 13. Wakati mwingine huweza kufikisha watoto 18.

neg:
Kanghagha
Kanghagha au zogoyogo ni ndege wa familia Leiotrichidae. Wanafanana na mikesha wa familia Turdidae. Wanatokea misitu na maeneo mengine yenye miti katika Afrika na Asia. Spishi za Afrika zina rangi za kahawa, nyeusi, kijivu na nyeupe, lakini spishi nyingi za Asia zina rangi kali pia kama nyekundu na njano. Takriban spishi zote huenda kwa makundi wakiwasiliana kwa sauti. Mara kwa mara hupiga kelele sana, kwa sababu yake huitwa mpayupayu pia (“babbler” au “chatterer” kwa Kiingereza). Hula wadudu hasa lakini beri pia; spishi kubwa hula mijusi na panya wadogo na spishi kadhaa hula beri tu. Hulijenga tago lao kwa vitawi na kulificha katika vichaka vizitu. Jike huyataga mayai 2-5. Spishi kadhaa hujenga tago kwa kundi; jike mmoja tu hutaga mayai na ndege wengine husaidia kuwalinda makinda na kuwaletea chakula.

neg:
Paa (Bovidae)
Paa (ing. "duiker"; huitwa pia: Nsya, "Sylvicapra grimmia"; Mindi, "Cephalophus spadix"; Funo, "Cephalophus natalensis"; na Chesi, "Philantomba monticola") ni jina la kawaida kwa wanyama wadogo wa Afrika wanaofanana na swala na walio na pembe fupi. Huainishwa katika nususfamilia Cephalophinae ya familia Bovidae. Paa-chonge ni wanyama wengine katika familia Tragulidae.

neg:
Nyati wa Afrika
Nyati au mbogo (jina la kisayansi: "Syncerus caffer") ni mnyama wa Afrika. Hana uhusiano wa karibu na nyati-maji wa Asia aliye mkubwa zaidi kidogo, lakini asili yake haieleweki. Kutokana na tabia yake isiyotabirika na inayomsabibisha kuwa hatari sana kwa binadamu, nyati wa Afrika hafugwi, kinyume na mwenzake wa Asia.

neg:
Chura
Vyura ni wanyama wa ngeli Amphibia wanaoanza maisha yao ndani ya maji na baada ya kupita metamofosi wanaendelea kuishi kwenye nchi kavu, isipokuwa vyura-kucha ambao huishi majini maisha yao yote.

neg:
Majina ya kisayansi
Hadi leo aina za mimea au wanyama zilizoainishwa na Linnaeus zinatajwa kwa herufi "L." baada ya jina la kisayansi. Kwa mfano, mpunga ni mmea wa jenasi inayotajwa kwa jina la kisayansi kama Oryza (L.) na "L." katika mabano inaonyesha kwamba jenasi hii ilielezwa mara ya kwanza na Linnaeus. Jina la kisayansi ya simba ni Panthera leo L. kwa sababu pia mnyama huyu aliwekwa na Linnaeus katika utaratibu wa uainishaji wa kisayansi.

neg:
Sungura wa Kizungu
Sungura maranyingi hutumika kama alama ya uzazi au kuzaliwa tena na mara nyingi wakihusishwa na Pasaka na majira ya kuchipua. Na sungura kama mnyama anayewindwa tu (asiyewindwa) huwa alama nyingine ya pasaka, kama alama ya mnyama asiyekosa (asiyemdhambi).
Zaidi sungura hutumika kama alama ya mfanya ngono hovyo, ambayo inahusiana na mtazamo wa binadamu wa kutokuwa na mdhambi na pia kama sifa yake ya uwezo mkubwa wa kuzaliana.

neg:
Kulungu Aktiki
Kulungu aktiki (Kilat.: "Rangifer tarandus"), pia hujulikana kama karibu katika Amerika Kaskazini ni spishi ya kulungu anayeishi Aktiki na maeneo ya chini ya Aktiki. Kuna nususpishi 14, lakini 2 zimekwisha sasa.

neg:
Kamendegere
Kamendegere ni wanyama wakubwa kiasi wa jenasi "Pedetes", jenasi pekee wa familia Pedetidae, ambao wanafanana na sungura wenye miguu ya nyuma mirefu au hata na kanguru mdogo, lakini hawana mnasaba na wanyama hawa. Rangi yao ni hudhurungi juu na nyeupe chini. Wanatokea nyika za Afrika ya Kusini na ya Mashariki. Hukiakia usiku; wakati wa mchana hupumzika katika matundu yao ambayo wayachimba wenyewe. Hula mimea, mizizi na pengine wadudu. Jike huzaa mwaka mzima, mtoto mmoja kwa mara na mara tatu kwa mwaka.

neg:
Nyuki-asali
Nyuki-asali ni wadudu wa kijamii maana yake wanaishi katika makundi si peke yao kama aina nyingine za nyuki. Wanajenga sega ya nta ndani ya mzinga wa nyuki na humu hutunza asali yao.

neg:
Balabala (mjusi)
Balabala ni spishi za mijusi za nusufamilia Agaminae katika familia Agamidae. Mijusi hawa ni wadogo hadi wakubwa kiasi na wana miguu yenye nguvu na mkia mrefu. Katika spishi nyingi madume wana rangi kali, kama nyekundu, machungwa na buluu, lakini majike wote wana rangi ya majivu, ya mchanga au kahawia. Wanatofautinana na mijusi wengine, isipokuwa vinyonga, kwa sababu meno yao yapo kwa ukingo wa nje wa mdomo wao badala ya ukingo wa ndani.

neg:
Upofu
Kauli zinazodai kwamba baadhi ya spishi za mamalia "huzaliwa zikiwa vipofu" inamaanisha kuwa huwa zinazaliwa zikiwa zimefunga macho yao imefungwa na kope zao fused kwa pamoja, na macho wazi baadaye. Mfano moja ni sungura. Katika binadamu kope huwa zimeunganishwa kwa muda kabla ya kuzaliwa, lakini hufunguka tena kabla ya wakati wa kawaida wa kuzaliwa, lakini watoto waliozaliwa mapema sana wakati mwingine huzaliwa na macho yao yakiwa yameunganishwa, na hufunguka baadaye. wanyama wengine kama vile panya fuko iliyo kipofu huwa vipofu kwa kweli vipofu na hutegemea hisia zingine.

neg:
Nguta
Nguta (pia:mbata) ni nyama ya nazi ambayo ni mbegu wa mnazi. Kwa lugha nyingi huitwa "copra" kutokana na neno la Kimalayalam "kopra" (കൊപ്ര) kwa ajili ya nguta.

neg:
Sungura wa Kizungu
Masikio marefu ya sungura wa Kizungu, karibu sentimeta 10 pengine ni mahususi kwa ajili ya kutambua adui. Wana miguu ya nyuma yenye nguvu, kila mguu una vidole vitano, huku kidole kimoja kikiwa kidogo mno. Ukubwa wao ni takribani sm 20 mpaka 50 na uzito wa kilogramu 0.4 mpaka 2. Manyoya yao huwa marefu laini na rangi kati ya kahawia kijivu na manjano hafifu. Mkia wao huwa mfupi, uliojaa manyoya.

neg:
Kuzi (samaki)
Kuzi, dagaa, makame kuoza au mambanguma ni samaki za baharini na maji baridi za familia Atherinidae katika oda Atheriniformes. Wanatokea katika kanda za wastani mpaka tropiki.

neg:
Mtunguja
Mtunguja, mtunguja-mwitu, mtura, mtula, mtulwa, mtua, mtuatua, mndulele, mnyanya-mwitu au mnyanya-pori ni majina mbalimbali ya mimea ya familia Solanaceae. Fasihi andishi (ya kisayansi na ya umma) haidhihirishi majina gani hutumika kwa spishi gani. Inaonekana kwamba majina yote hutumika kwa "Solanum incanum" (kwa Kiingereza thorn apple) lakini majina kadhaa hutumika kwa spishi nyingine pia, hasa "Solanum schumannianum" na "Solanum zanzibarense".

neg:
Chungwa
Tunda lenyewe ni kijani na rangi inabadilika kuelekea njano ikiiva. Pamoja na limau, danzi, balungi na ndimu ni mojawapo kati ya matunda chungwa. Siku hizi ni tunda linalovunwa zaidi kati ya matunda chungwa.

neg:
Kipululu
"-Kwa kiunzi cha binadamu tazama makala "Kiunzi cha mifupa"-"
Vipululu (pia vipururu) ni ndege wa familia Turnicidae. Spishi moja inaitwa kiunzi pia (tazama orodha ya spishi). Ndege hawa wanafanana tombo lakini hawana mnasaba na hawa. Wana rangi ya mchanga na madoa meusi au kahawia. Hawapendi kupuruka. Jike ana rangi kali kuliko dume na huanzisha ubembelezi. Dume huatamia na hutunza makinda.

neg:
Mpunga
Mpunga ni aina ya mimea katika familia ya manyasi (Poaceae). Spishi kadhaa zinapandwa katika sehemu mbalimbali za dunia, lakini mpunga wa kiasia ni ile ya kawaida.

neg:
Sungura wa Kizungu
Sungura wakiwa wanyama wanaowindwa kwa ajili ya chakula huchunguza kwa makini kubwa makazi yao mapya na pindi na pindi wanapopata vitisho / hatari hutulia kimya na kutazama kwa makini. Uoni wa sungura ni uwanja mpana na kwa kiasi kikubwa huweza hata kuona juu ya vichwa vyao hata akiwa ndani sungura atatafiti hali ya anga.

neg:
Tandaraka
Tandaraka (kutoka Kimalagasi: ) ni wanyama wadogo wa familia Tenrecidae. Takriban spishi zote zinatokea Madagaska tu. Tandaraka mkubwa anatokea Komori, Morisi, Reunion na Shelisheli pia. Spishi za Potamogalinae (wamepulu) zinatokea bara la Afrika. Tandaraka wana maumbo mbalimbali; wengine wanafanana na kalunguyeye, wengine na virukanjia, vipanya, oposumu na hata na fisi-maji. Hii ni kwa sababu ya convergent evolution. Spishi ndogo kabisa ina urefu wa sm 4.5 na uzito wa g 5, ile kubwa kabisa urefu wa sm 25–39 na uzito wa zaidi ya kg 1. Ingawa mfanano, tandaraka hawana mnasaba na kalunguyeye, vipanya na wanyama wengine ambao wanafanana nao. Wana mnasaba na fuko-dhahabu na sengi na wamo katika jamii ya Afrotheria pamoja na pimbi, wahanga, tembo na nguva. Kinyume na mamalia wengine tandaraka wana funuo moja tu (kloaka) ili kupisha mavi, mikojo na watoto. Hukiakia usiku na hawawezi kuona vizuri, lakini wasikia sauti na harufu vizuri sana. Wanaweza kusikia sana kwa manyoya ya masharubu pia. Hula vitu vyingi lakini invertebrata hasa.

neg:
Punda milia
Kuna spishi tatu ambao wanaeleweka vizuri; kwa pamoja spishi mbili hapa wanajumla ya nususpishi nane. Punda milia ndio waliotawanyika zaidi, na mahusiano kati yao na baadhi ya nususpishi nyingine hazijaeleweka vizuri.Punda milia wa kwenye nyanda ‘Plains Zebra’ ("Equus quagga") wana takribani nususpishi sita waliosambaa sehemu kubwa za kusini na mashariki mwa afrika. Ingawa punda milia wana jamii nyingi zenye kufanana, lakini hawachanganyi katika kuzaliana. Kila spishi huweza kuzaa tu kwa uwezo wao mpaka tu kwa msaada wa sayansi.

neg:
Lemuri-sufu
Lemuri-sufu (kutoka Kiingereza: woolly lemur) ni spishi za lemuri wa jenasi "Avahi" katika familia Indriidae. Kama lemuri wote wanatokea Madagaska tu. Manyoya yao ni laini na ya kusokotwa kama sufu. Wana rangi ya kahawiakijivu hadi kahawianyekundu na mkia una rangi ya kahawiamachungwa. Iko rangi ya nyeupe nyuma ya mapaja. Mwili wa wanyama hawa una urefu wa sm 30-50 na uzito wao ni g 60-1200, kwa hivyo wao ni spishi ndogo kuliko nyingine za familia hii. Hula majani hasa na pengine matumba na maua.

neg:
Sengi
Sengi, njule au isanje ni wanyama wadogo wa familia Macroscelididae. Jina la njule litumika kwa jenasi "Rhynchocyon" na isanje litumika kwa "Petrodromus tetradactylus". Wanatokea Afrika kusini kwa Sahara katika maeneo mbalimbali. Sifa bainifu mno ya sengi ni pua yao refu sana ambayo wanaweza kuipota ili kutafuta chakula. Hii inafanana kidogo na mwiro wa tembo na ni chimbuko cha jina lao la Kiingereza "elephant shrew". Miguu yao ni mirefu kwa kulinganisha na huenda wakirukaruka kama sungura. Rangi yao ni kahawia au kijivu kwa kawaida lakini spishi nyingine zina rangi kali pia kama nyekundu au njano. Hula invertebrata kama wadudu, buibui, majongoo, tandu na nyunguyungu.

neg:
Tanganyika (ziwa)
Kuna spishi nyingi za samaki aina ya cichlidae zinazokadiriwa kuwa 250 na angalau spishi 75 za samaki wengine. Spishi nyingi wanaishi karibu na mwambao na hadi kina cha mita 180; chini yake kiwango cha oksijeni kinapungua mno. Lakini kiasi kikubwa cha samaki kinapatikana katikati ya ziwa, ila ni spishi chache tu, hasa spishi mbili za kapenta (inayoitwa pia dagaa) na spishi nne za sangala.

neg:
Pongo
Pongo, Kulungu au Mbawala (ing. "bushbuck") ni mnyama wa Afrika wa jenasi "Tragelaphus" katika familia Bovidae ambaye anafanana na Tandala.

neg:
Mbega
Mbega (pia: mbegha ) ni kima wa nusufamilia Colobinae katika familia Cercopithecidae. Wanatokea Afrika na Asia. Spishi nyingi huishi mitini lakini spishi nyingine huishi savana zenye miti na hata mijini. Vidole gumba vya spishi za Afrika vimekuwa vigutu pengine ili kurahisisha kwenda katika miti. Mbega hula majani, maua na matunda, pengine wadudu na wanyama wadogo.

neg:
Sfinksi
Viumbe vya kufanana na Sfinksi vinapatikana pia katika visasili na sanaa ya tamaduni za Asia Kusini na Asia Kusini-Magharibi. Kwa lugha mbalimbali wanajulikana kama "purushamriga" (Kisanskrit "mtu-mnyama"), "purushamirugam" (Kitamil "mtu-mnyama") , "nara-simha" (Kisanskrit "mtu-simb"a) au "manusiha" (Kipali "mtu-simba").
Sanamu za kwanza zinazounganisha tabia za mtu na simba zimepatikana tangu karne ya 1 KK

neg:
Kidukari-sufu
Vidukari-sufu au vidung'ata ni wadudu wadogo wa familia Pseudococcidae katika oda Hemiptera ya nusungeli Pterygota (wenye mabawa). Licha ya jina lao wadudu hawa siyo vidukari kwa ukweli lakini aina za wadudu-gamba. Wanachoza nta kama wadudu-gamba wote lakini nta hii haiumbi aina ya gamba. Nta ina umbo wa nyuzi nyeupe ambayo zinawapa wadudu hawa jina lao.

neg:
Ngole
Ngole, gangawia, sukutu, nyoka-kima (Unguja) au peku (Unguja) (jina la kisayansi: "Dispholidus typus") ni spishi ya nyoka-miti wenye rangi ya majani au kahawia katika familia Colubridae. Anatokea katika Afrika kusini kwa Sahara.

neg:
Mmung'unye
Mimung'unye, mimung'unya, mimumunye au mimunya ni mimea ya jenasi "Lagenaria" katika familia Cucurbitaceae. Matunda yao huitwa mamung'unye, mamung'unya, mamumunye au mamunya na mengi yana umbo wa chupa.

neg:
Kindi (mnyama)
Kindi ni wanyama wadogo wa familia Sciuridae. Spishi nyingine huitwa kidiri au kuchakulo. Wanatokea Amerika, Ulaya, Asia na Afrika na wamewasilishwa katika Australia. Takriban spishi zote huishi mitini, lakini kuchakulo huishi ardhini. Mkia wa kindi una urefu karibu na ule wa mwili, pengine zaidi. Hula mbegu, makokwa, matunda, nyoga, matumba na machipukizi. Wakati ambapo chakula cha kimea ni adimu, kindi hula chakula cha kinyama pia, k.f. wadudu, mayai, ndege wadogo, makinda ya nyoka na wagugunaji wadogo. Spishi kadhaa za tropiki hula wadudu kushinda chakula cha kimea.

neg:
Mumbi
Spishi zote mbili zinatokea Afrika chini ya Sahara. Hula wadudu wakubwa, makoa, nyungunyungu, mijusi, nyoka na hata kuchakulo na sungura. Jike huyataga mayai 1-3 katika tundu asilia ya mwamba au mti. Hafungwi ndani ya tundu tofauti na spishi za hondohondo. Hata yakiwapo mayai 2 au 3, kinda mmoja tu aishi. Ndugu wa jozi inayozaa husaidia kuwaletea jike na kinda chakula.

neg:
Salamanda
Salamanda ni wanyama wa oda Caudata katika ngeli Amfibia wafananao na mijusi. Wanatofautiana na vyura kwa kuwa na mkia hata katika hatua ya mnyama mzima. Ngozi yao haina magamba na ni laini na nyevu, lakini ngozi ya spishi nyingi za familia Salamandridae ni kama mahameli au ina sugu. Rangi ya salamanda ni nyeusi, kijivu au kahawia kwa kawaida, lakini madume ya spishi nyingi hupata rangi kali wakati wa kuzaa. Spishi kadhaa zina sumu katika ngozi yao na hizi zina daima madoa au milia ya rangi kali ili kuonya wanyama mbuai. Takriban salamanda wote wanatokea nusudunia ya kaskazini, lakini spishi kadhaa zinatokea Amerika ya Kusini. Spishi nne zinatokea Afrika tu, huko kaskazini (Maroko, Aljeria na Tunisia).

neg:
Kuro (jenasi)
Kuro ni spishi ya kawaida zaidi ya jenasi "Kobus" katika familia Bovidae. Spishi nyingine za jenasi hii zinaitwa lechwe, mraye na sheshe. Kuna nususpishi mbili za kuro: (kuro) ndogoro na kuro singsing. Spishi zote zinatokea karibu na maji na hutorokea maji wakitishwa na mnyama mbua. Rangi ya spishi nyingi ni ya mchanga lakini rangi ya kuro na spishi nyingine kadhaa ni kahawia hadi kijivu au nyeusi. Mara nyingi iko rangi ya nyeupe kuzunguka macho na pua na matako. Wanyama hawa hula manyasi.

neg:
Kuchamwamba
Kuchamwamba ni ndege wa jenasi "Chaetops", jenasi pekee ya familia Chaetopidae, lakini spishi nyingine, kuchamwamba wa Damara, ni jamaa ya kucha wa Afrika. Spishi za "Chaetops" hazina mnasaba na kucha wengine lakini na jamii ya kunguru. Ndege hawa ni weusi wenye masharubu meupe na rangi ya machungwa au nyekundu kwa kidari, tumbo na kiuno. Mabawa yao ni mafupi kwa hivyo hawaruki angani sana lakini hukimbia na kurukia miwambani. Wanatokea Afrika Kusini na Lesoto. Hula wadudu hasa na mijusi, vyura, buibui, nge na nyungunyungu pia. Tago lao hujengwa kwa nyasi ardhini na jike huyataga mayai 2-3. Watoto wao wakubwa husaidia kutunza makinda.

neg:
Aktiki
Mimea hii inalisha mamalia kadhaa kama aina za sungura, panya, maksai maski au mbawala aktiki. Hao huvindwa na wanyama walanyama kama vile mbweha aktiki na mbwa mwitu. Kando ya bahari pale pasipoganda kuna mamalia wanaokamata samaki kama sili na aina za nyangumi. Dubu aktiki huvinda wanyama wote wengine akipendelea sili na samaki.

neg:
Nyangumi
Oda yao ina spishi 80 hivi. Spishi ndogo huitwa pomboo kwa kawaida na spishi kadhaa za pomboo huishi kwenye maji matamu ya mito mikubwa kama Ganges au Amazonas.

neg:
Sundakuwili
Sundakuwili ni spishi za nyoka wa jenasi "Eryx" katika familia Boidae. Wamepewa jina hili kwa sababu ncha zote mbili zinaonekana sawa.

neg:
Simba
Simba ni miongoni mwa spishi iliyo hatarini kutoweka, na kuonekana kupungua kutoka kwa asilimia 30 mpaka hivi sasa kwa asilimia 50. Japo sababu kubwa ya kupungua huku haijulikani, kupungua kwa uoto na mwingiliano na binadamu huonwa kama sabau kubwa za kupungua kwao. Tangu enzi za Roma ya Kale, simba wamekuwa spishi kuu inayotafutwa kwa ajili ya maonesho kwenye [zoo] duniani, hasa tangu mwishoni mwa karne ya 18. Spishi za Asia ndizo zilizoathirika sana na suala hilo.

neg:
Kunguru
Kwa tamaduni nyingi za kienyeji za kaskazi ya mbali sana kunguru, spishi kubwa hasa, wamekuchwa kama viumbe vya kirobo au miungu. Katika Afrika Waxhosa wa Afrika Kusini waliwachukulia kunguru kuwa ni ndege wa Mungu. Hadithi ya kixhosa kuhusu shujaa aitwaye Gxam inasimulia kwamba kunguru walirudishia shujaa aliyefanywa upofu uwezo wake wa kuona. Hadithi nyingine ya Wasara wa Chadi na Sudani inasimulia kwamba Mungu mkuu, Wantu Su, alimpa mpwa wake wa kiume Wantu ngoma iliyokuwa ndani yake na mifano ya kila kitu kilichokuwamo mbinguni. Wantu alitarajiwa kuwapatia binadamu vitu hivi, lakini alikuwa akishuka kamba iliyounga mbingu na dunia, kunguru alipiga ngoma. Ngoma akaanguka duniani, akavunjika na akatawanya wanyama, samaki na mimea duniani kote.

neg:
Kunguru
Kunguru ni ndege wakubwa kiasi wa familia Corvidae. Spishi nyingine huitwa vinubi. Wanatokea mabara yote isipokuwa Antakitiki. Spishi nyingi ni nyeusi au nyeusi pamoja na rangi ya nyeupe, kijivu au kahawa; nyingine zina rangi mbalimbali kama buluu, pinki n.k. Hula nusra kila kitu: wanyama na ndege wadogo, wadudu, mizoga, matunda, nafaka n.k. Hulijenga tago lao kwa vijiti juu ya mti au jabali. Spishi nyingine huyajenga matago kwa makundi. Jike huyataga mayai 3-10.

neg:
Pofu (jenasi)
Pofu, mbungu au mbunju ni wanyamapori wa jenasi "Taurotragus" katika familia Bovidae. Wanatokea savana zenye miti katika Afrika. Wanyama hawa ni wakubwa kuliko spishi nyingine za Bovidae za Afrika. Rangi yao ni kahawianyekundu, kahawia, hudhurungi au kijivu na mara nyingi wana milia ya wima mbavuni. Wana ngozi ndefu chini ya koo lao. Pembe zao ni ndefu kiasi, zile za jike ndefu kuliko zile za dume.

neg:
Sululu
Sululu ni ndege wa jenasi mbalimbali katika familia ya Scolopacidae. Hata jenasi "Numenius" huitwa sululu, lakini jina membe linastahabiwa. Ndege hawa wana rangi zilizofifia na hawaonekani rahisi wotoni. Huruka tu wakati mtu anapowakaribia sana. Wana miguu mifupi na mdomo mrefu. Wapenda mahali majimaji na hula wadudu na nyungunyungu. Wakati wa majira ya kuzaa dume hufanya mkogo wa kubembeleza jike akishuka ghafla angani na kusabibisha manyoya maalum ya mkia kutoa uvumi kubwa. Hujenga tago kwa manyasi linalofichwa sana na jike huyataga mayai 3-4.

neg:
Sungura
Sungura ni wanyama wa jenasi mbalimbali katika familia Leporidae ambao wanaweza kukimbia kwa kasi sana. Sungura wa Ulaya ("Lepus europaeus") anaweza kwenda hata mpaka km 72 kwa saa.

neg:
Mkunga Mfyonzaji
Kuna spishi 18 za mikunga wafyonzaji zilizopo. Spishi hizi ni vidusia waladamu na hula kwa kuchochea ndani ya mwili wa samaki wengine ili kufyonza damu yao. Spishi 9 baina hizi huhamia kutoka kwa maji ya chumvi hadi maji baridi ili kuzaliana (baadhi yao pia wana idadi za maji baridi) na tisa wanaishi katika maji baridi tu. Katika ngeli Hyperoartia kuna spishi 20 nyingine zisizofyonza damu na hizi ni spishi za maji baridi. Waliokomaa wa spishi hizi hawali; wanaishi wakila akiba waliyopata kwa njia ya kuchuja chakula kutoka maji wakati walikuwapo lava au amoseti (Kiing. ammocoetes).

neg:
Nguva
Nguva (ing.: Sirenia) ni wanyama wakubwa wanaoishi baharini. Hata hivyo ni mamalia wanaozaa watoto walio hai na kuwalisha kwa maziwa. Nguva huwa na mikono ya mbele na mkia wenye umbo la pembetatu. Wanaishi kwenye pwani za Bahari ya Hindi, Bahari ya Karibi, Afrika ya Magharibi na mto wa Amazonas. Wanaweza kufikia urefu wa mita 2.5 hadi 4 na uzito wa kg 1,500.

neg:
Masokwe
Masokwe (wingi wa sokwe) ni wanyama wa familia ya juu Hominoidea.

neg:
Paka
Paka ni wanyama mbuai wa nusufamilia Felinae katika familia Felidae. Spishi nyingine zinaitwa duma, simbamangu na mondo. Nyingi ni ndogo kama paka-kaya lakini spishi kama duma, linksi na puma ni kubwa zaidi sana. Isipokuwa simbamangu, Asian golden cat, puma na pengine paka-msitu, paka wote wana milia na/au madoa. Paka hukamata mawindo aina yo yote lakini ukubwa wa mawindo unafuatana na ukubwa wa spishi ya paka. Spishi nyingine zinatokea msitu na nyingine zinatokea maeneo wazi.
https://en.wikipedia.org/wiki/Cat

neg:
Sundakuwili
Nyoka hawa ni wafupi. Spishi ndefu kabisa ("E. conicus") inaweza kufika mita moja, lakini spishi fupi hufika sm 40 tu. Kichwa kina umbo wa risasi bila shingo na wenye macho madogo. Mkia ni mfupi, chini ya 10% ya urefu mzima. Kwa kawaida wana mabaka kahawia au meusi juu ya msingi wa rangi nyepesi kama kijivu, njano au machungwa, lakini kuna namna zilizo na rangi moja kama nyekundu, kahawia, hudhurungi au kijivu.

neg:
Guguchawi
Maguguchawi ni mimea ya jenasi "Striga" katika familia Orobanchaceae iliyo vimelea. Guguchawi ni jina la jumla la spishi za "Striga". Spishi kadhaa zina majina mengine, kama kakindu, kichaani, kichawi dume na kidivu cha mbuzi.

neg:
Chuchunge
Chuchunge, chuchungi, vidau, viroho, makule, mikeke au misusa ni samaki wa baharini wa familia Hemiramphidae katika oda Beloniformes ambao taya la chini ni refu zaidi sana kuliko taya la juu (isipokuwa katika spishi za jenasi "Chriodorus" na "Oxyporhamphus").

neg:
Mkunga (samaki)
Mwainisho huu unafuatia "FishBase" ukigawanya mikunga katika familia 20. Familia za ziada zilizojumuishwa katika miainisho mingine (hasa ITIS na Systema Naturae 2000 zinajulikana chini ya familia iliyo ni kisawe chake katika mfumo wa FishBase.

neg:
Hongo (nyoka)
Hongo, futa au koboko ni nyoka wenye sumu wa jenasi "Dendroaspis" katika nusufamilia Elapinae (familia Elapidae). Spishi zote zinatokea Afrika tu. Nyoka hawa huishi mitini, lakini futa hukaa chini. Huwinda wakati wa mchana na kukamata mamalia wadogo, ndege na mijusi. Hawa ni hatari sana kwa sababu sumu yao ni kali sana. Kuna liga za neva na za moyo ndani yake. Sumu ya futa ni kali zaidi kuliko ile ya spishi nyingine. Kwa hivyo nyoka huyu ni mgomvi zaidi. Sumu yake inaweza kuua mtu mzima ndani ya nusu saa.

neg:
Nguchiro
Nguchiro (Kiing. "mongoose") ni wanyama wadogo kiasi wa familia Herpestidae. Kuna spishi nne huko Madagaska ziitwazo nguchiro pia (nguchiro-bukini) na ambazo ziliainishwa katika Herpestidae, lakini malinganisho ya ADN yameonyesha kwamba spishi hizi zina mnasaba zaida na spishi za Eupleridae. Sasa zimepewa nusufamilia yao binafsi Galidiinae. Nguchiro wa kweli wanatokea Afrika, Asia na Ulaya ya kusini. Wamewasilishwa katika visiwa kadhaa vya Karibi na Hawaii ambapo wamekuwa usumbufu.

neg:
Twiga
Twiga ni jenasi ya wanyama ya Afrika katika familia Giraffidae. Spishi hizi ni mamalia wenye kwato shufwa na shingo ndefu kuliko ile ya wanyama wote wa nchi kavu. Mwili wao umepambwa kwa madoa yasiyo na umbo maalumu, yenye rangi ya njano mabaka meusi na kutenganishwa na rangi nyeupe, au rangi ya manjano-kahawia.

neg:
Kokoko-mlasamaki
Kokoko-walasamaki ni ndege mbua wa jenasi "Ketupa" na "Scotopelia" katika familia Strigidae. Siku hizi wataalamu wengi wanawaainisha katika jenasi "Bubo". Ndege hawa ni wakubwa kuliko bundi na wana mnasaba na kungwi. Wana mgongo kwa rangi ya kahawa au kijivu mwenye madoa meupe, na mbele yao ni nyeupe yenye madoa au michirizi nyeusi au kahawia. Spishi za "Ketupa" zina vishungi viwili vya manyoya vinavyofanana na masikio. Ndege hawa wanatokea karibu na mito na maziwa katika miitu minene. Huwinda usiku na hula samaki hasa lakini amfibia na wanyama wadogo pia. Jike huyataga mayai 1 au 2 lakini mara nyingi kinda moja aishi tu. Kwa kawaida tago lao ni kwenye mti mkubwa mara nyingine katika shimo la mwamba.

neg:
Nkunga
Nkunga ni jina la kata ya Wilaya ya Rungwe katika Mkoa wa Mbeya, Tanzania. Wakati wa wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 16,139 walioishi humo. Msimbo wa posta ni 53516.

neg:
Goromwe
Goromwe au spika ni samaki wa baharini wa familia Synodontidae katika oda Aulopiformes wanaoishi sakafu ya bahari hadi kina cha m 400 katika kanda za tropiki na nusutropiki. Spishi nyingine huitwa bumbo, (m)bumbura au jumbereru.

neg:
Sungura wa Kizungu
Sungura ni wanyama wala nyasi wanaokula hasa nyasi na majani ya magugu. Kwa bahati mbaya chakula chao huwa na kiai kikubwa cha selulozi ambayo ni kazi sana kumeng’enya. Sungura hutatua tatizo hili kwa kutoa aina mbili za kinyesi; kimoja huwa kigumu na kingine huwa kilaini na chenye kunata. Hiki cha pili laini na chenye kunata huliwa tena. Hivyo sungura hula vinyesi vyao badala ya kuwa kama ng’ombe na wanyamma wengine ambao hula baada ya kucheua ili kumeng’enywa ili kupata virutubisho zaidi.

neg:
Sululu-uzuri
Sululu-uzuri (au Sururu-uzuri) ni ndege wa jenasi "Rostratula" na "Nycticryptes" katika familia Rostratulidae. Wakifanana na sululu, kwa kweli wana mnasaba zaidi na sile-maua. Wana rangi kali kuliko sululu na jike, kama yule wa sile-maua, ni mkubwa na ana rangi kali zaidi kuliko dume ambaye aatamia mayai na kutunza makinda. Wanatokea katika vinamasi na mabwawa ya matete na hutembea wakati wa utusitusi na mwanzo wa usiku. Hula mbegu, wadudu, gegereka, makoa na nyungunyungu. Jike hutaga mayai 2-4 ndani ya tundu juu ya biwi la mimea.

neg:
Chungwa
matunda yote jamii ya jenasi ya citrus, huzaliana na familia yao hujumuisha machungwa, ndimu na limao. Matunda ya jamii hii huonwa kama ni ya ain aya beri sababu ya kuwa na mbegu nyingi, kuwa laini na nyama nyingi huku yakikua kutoka kwenye ovary moja.
Kama ilivyo kwa jamii ya matunda ya citrus, machungwa nayo huwa na hali ya aside, yenye kiwango cha pH karibu na 2.5 -3, kulingana na umri wake, ukubwa na aina ya chungwa. Japo si kama ilivyo kwa limao, bado machungwa huwa na kiwango cha asidi cha kutosha, sawa kabisa na hata siki ya nyumbani.

kiwango cha uzalishaji wa machungwa duniani.

neg:
Kikucha (Regulus)
Vikucha ni ndege wadogo sana wa jenasi "Regulus", jenasi pekee ya familia Regulidae. Spishi za jenasi "Sylvietta" zinaitwa vikucha pia. Vikucha wa "Regulus" ni kijanikijivu wenye utosi njano au mwekundu. Katika Afrika wanatokea kutoka Maroko mpaka Tunisia na kisiwa cha Tenerife ndani ya misitu ya misonobari. Wanatokea pia Ulaya, Asia na Amerika ya Kaskazini. Hula wadudu ambao huwakamata juu mitini. Hujenga tago lao kwa umbo wa kikombe kwa vigoga na kuvumwani lililoning'iniza mwishoni kwa tawi la juu la msonobari. Jike huyataga mayai 7-12.

neg:
Mkunga (samaki)
Mikunga wengi sana huishi katika maji kame ya bahari na huingia kwenye mchanga, matope au katikati ya miamba. Takriban spishi zote za mikunga hukiakia usiku na kwa hivyo huonekana kwa nadra. Wakati mwingine huonekana wakiishi pamoja katika mashimo yaitwayo "mashimo ya mikunga". Spishi fulani za mikunga huishi katika maji ya kina kirefu zaidi ya matako ya mabara na ya miteremko yao yenye kina cha hadi m 4,000. Wanajenasi wa "Anguilla" hukaa maji baridi kwa muda mrefu, lakini hata hawa wanarudi baharini ili kuzaliana.

neg:
Kisangura
Kisangura ni kata ya Wilaya ya Serengeti katika Mkoa wa Mara, Tanzania yenye postikodi namba 31610. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 8,506 waishio humo.

neg:
Suni
Suni ni wanyamapori wadogo sana wa jenasi "Neotragus" katika familia Bovidae. Wanyama hawa ni wadogo kabisa wa Bovidae (kimo sm 25–40 begani, urefu sm 40–60 na uzito kg 2.5–5.5). Wanatokea misitu minyevu na mikavu ya Afrika kusini kwa Sahara yenye kichaka kizito. Dume ana pembe fupi kwa urefu wa sm 3.5 hadi 13 kuhusiana spishi. Rangi yao ni kahawianyekundu lakini nyeupe upande wa chini. Suni hula majani, macho ya maua, machipukizi, nyoga, manyasi na mimea.

neg:
Kindi-jua
Kindi-jua ni wanyama wadogo wa jenasi "Heliosciurus" katika kabila Protoxerini la familia Sciuridae. Mkia yao una miviringo myeusi na kahawia au kijivu. Kama kindi wote spishi hizi hupitisha takriban saa zote mitini na huteremka nadra ardhini. Hupatikana mara nyingi wakipumzika juani, sababu ya jina lao. Wanatokea misitu ya Afrika ya Magharibi, ya Kati na ya Mashariki kutoka Senegali mpaka Eritrea na Zimbabwe. Hula mbegu, makokwa, matunda, matumba, machipukizi, wadudu, mayai na mijusi, ndege na wanyama wadogo.

neg:
Kengewa
Kengewa ni ndege mbua wa jenasi mbalimbali za nusufamilia Perninae katika familia Accipitridae. Wana mabawa marefu na mkia mrefu mwenye miraba myeusi. Spishi za jenasi "Henicopernis" na "Pernis" hula nyuki, nyigu na asali hasa lakini spishi nyingine hula wanyama wadogo. Hujenga tago lao juu ya mti msituni.

neg:
Chura-sugu
Vyura-sugu ni aina za vyura wa familia Bufonidae katika oda Anura ambao ngozi yao ina sugu. Wana jozi ya tezi kichogoni zinazochoza sumu ya neva (bufotoxin) ili kuzuia maadui.

neg:
Kifungambuzi
Kifungambuzi ("Eleusine indica") ni spishi ya nyasi katika nusufamilia Chloridoideae. Asili kamili ya nyasi hili haijulikani kwa uhakika lakini yumkini linatoka Afrika au labda Asia. Siku hizi linatokea mahali popote kwa kanda za tropiki na nusutropiki. Spishi hii ni gugu baya shambani na imeanza kupinga viuamimea, kama glyphosate. Wanyama wafugwao hula nyasi hili lakini wakila mingi wanaweza kuugua kwa sababu ya sumu ndani ya majani (glycosides).

neg:
Hifadhi ya Serengeti
Kuna pia aina nyingine nyingi za wanyama, kati yao "watano wakubwa" wanaovuta watalii hasa yaani tembo, simba, chui, fisi, kifaru na nyati. Inakadiriwa mamalia 70 kubwa na baadhi ya spishi 500 avifauna (yaani ndege) hupatikana huko. Tofauti hii ya juu upande wa spishi ni shughuli makazi mbalimbali kuanzia misitu ya riverine, mabwawa, kopjes mbuga na misitu. Nyumbu bluu, swara, punda milia na nyati ni baadhi ya mamalia kubwa ambao kwa kawaida hupatikana katika kanda hii.

neg:
Kirukanjia wa Afrika
Virukanjia wa Afrika ni wanyama wadogo wa nusufamilia Myosoricinae katika familia Soricidae wanaofanana na vipanya, lakini virukanjia si wagugunaji (oda Rodentia). Spishi hizi zinatokea Afrika kusini kwa Sahara tu lakini hawa si spishi pekee za Afrika. Kuna spishi nyingi nyingine za virukanjia katika Afrika walio wanafamilia wa nusufamilia Crocidurinae (virukanjia meno-meupe). Hula wadudu na nyungunyungu hasa lakini mbegu na makokwa pia. Meno yao yamechongoka yenye ncha kali. Rangi yao ni nyeusi, kijivu au kahawia.

neg:
Guruguru (nusufamilia)
Nusufamilia hii ina spishi kubwa kabisa za Afrika: hadi sm 75. Lakini spishi nyingi ni sm 30-45. Huishi kati ya mawe na miamba, katika vishimo, katika vichuguu au takataka ya majani na matawi. Chakula chao ni wadudu hasa, kama panzi, mchwa na sisimizi, lakini majongoo, tandu, konokono na mijusi wengine pia, na spishi nyingine hula matunda na maua pia.

neg:
Mgunga
Migunga ni miti ya jenasi "Vachellia" katika familia Fabaceae yenye miiba mirefu kiasi na majani yenye sehemu nyingi. Zamani spishi hizi ziliainishwa katika jenasi "Acacia" lakini wanasayansi wamegawanya jenasi hii kwenye jenasi tano: "Acacia", "Vachellia", "Senegalia", "Acaciella" na "Mariosousa". Spishi za "Vachellia" zina miiba miwili mirefu na nyofu kwenye kila kifundo. Miti hii inatokea maeneo kavu ya Afrika, Amerika, Asia, Australia na Ulaya (imewasilishwa).

neg:
Cervidae
Kulungu (jina la kisayansi: Cervidae) ni jina la kawaida wa wanyama wa Ulaya, Asia au Amerika wanaofanana na kulungu.

neg:
Saola
Saola wameainishwa kama spishi katika hatari ya kipeo na IUCN.

neg:
Mjusi
Mijusi ni wanyama watambaachi katika oda Squamata ya ngeli Reptilia. Spishi nyingi sana zina miguu minne, lakini kuna spishi nyingine zilizopoteza miguu miwili au miguu yote. Urefu wa mijusi unaanzia kutoka sm kadhaa (spishi ndogo za kinyonga na mjusi-kafiri) hadi m 3 (joka wa Komodo).

neg:
Nyuki
Spishi kadhaa za nyuki ni wadudu wa kijamii maana yake wanaishi kwa makundi si peke yao kama aina nyingine za nyuki. Wanajenga sega ya nta ndani ya mzinga wa nyuki na humu wanatunza asali yao.

neg:
Kangaruu
Kwa matumizi ya kawaida neno hili hutumika kuelezea spishi hii kutoka kwenye familia kubwa hasa wale wa jenasi ya Macropus, kangaruu mwekundu, kangaruu wa kijivu wa magharibi na kangaruu wa kijivu wa mashariki. Kangaruu ni wazawa wa bara la Australia. Jamii nyingine kangaruu wengine wanapatikana pia Australia na New Guinea.

neg:
Guruguru (nusufamilia)
Guruguru, kwa fasiri nyembamba, ni mijusi wa nusufamilia Gerrhosaurinae katika familia Gerrhosauridae. Spishi za nusufamilia nyingine, Zonosaurinae, zinaitwa guruguru-visiwa. Mijusi hawa wana magamba magumu mgongoni. Mbavuni wana kunyanzi la ngozi kwa urefu mzima wa mwili. Mkia wa spishi za jenasi "Tetradactylus" ni mrefu sana, zaidi ya mara mbili ya urefu wa mwili. Na miguu yao ni mifupi au haipo. Kwa sababu ya hiyo huitwa guruguru-nyoka.

neg:
Kambale
Kambale ni samaki wa maji baridi wa familia Clariidae katika oda Siluriformes ambao wana sharubu nne na wanaweza kupumua hewa. Spishi nyingine huitwa chimwanapumba, kabwili, kibabila, pondo na sapua. Familia hii ina spishi 116 ambazo nyingi sana zinatokea Afrika, lakini spishi nyingine wanatokea Asia.

neg:
Nyamera (jenasi)
Nyamera ni wanyamapori wakubwa wa jenasi "Beatragus" na "Damaliscus" katika familia Bovidae. Kwa asili jina hili lilitumika kwa nususpishi "D. korrigum topi", lakini siku hizi spishi na nususpishi zote huitwa nyamera mara nyingi. Majina mengine ni hirola, jimela, sasabi na tiang. Wanatokea savana za Afrika tu. Rangi yao ni ya mchanga inayoelekea nyekundu au kijivu mara nyingi. Wana mabaka meusi mwilini, miguuni na kichwani, isipokuwa hirola, na nyamera baka-nyeupe ana baka nyeupe kwa pua na paji. Kichwa chao ni kirefu kama kile cha kongoni lakini pembe zao hazina umbo wa zeze. Wanyama hawa hula manyasi.

neg:
Soya
Tunda lake ni ganda lenye vinyweleo, ambalo hukua kwenye makundi ya maganda 3 – 5, huku kila ganda likiwa na ukubwa wa sentimita 3 – 8, na kuwa na mbegu 2 – 4 ndani yake, zenye kipenyo cha milimita 5 – 11.

neg:
Kunguru
Kumbukumbu ya visukuku vya kunguru (mifupa yao) inaonyesha kwamba walikuwa wengi sana Ulaya lakini husiano baina ya kunguru wa kabla ya historia hazieleweki vizuri. Kunguru wa makubwa ya jackdaw, kunguru rangi-mbili na kunguru domo-nene wanaonekana kuwa walikuwepo tangu zamani sana. Kunguru waliwindwa na binadamu hadi enzi ya chuma, kitu ambacho kinaonyesha mabadiliko ya spishi za kisasa. Kunguru wa Marekani hawana historia sahihi inayoaminika. Chakushangaza spishi nyingi zimekwisha hivi sasa baada ya uvamizi wa binadamu, katika visiwa kama Nyuzilandi, Hawaii na Grinlandi hasa.

neg:
Nyokachungwa
Nyokachungwa ni spishi za nyoka wenye sumu wa jenasi "Telescopus" katika familia Colubridae. Spishi 9 zinapatikana katika Afrika na spishi 5 katika Eurasia tu.

neg:
Ngogo
Ngogo, gogo, kolokolo au ngonje ni samaki wa maji baridi wa jenasi "Synodontis" katika familia Mochokidae na oda Siluriformes ambao wanatokea Afrika tu. Jenasi hii ina spishi 131. Kwa Kiingereza huitwa squeakers kwa sababu wakati wanapokasirika au kutishwa wanatoa vilio vyembamba wakichua miiba pamoja.

neg:
Lemuri-panya
Lemuri-panya (kutoka Kiingereza: mouse lemur) ni spishi za lemuri wa jenasi "Microcebus" katika familia Cheirogaleidae. Kama lemuri wote wanatokea Madagaska tu. Urefu wa jumla wa kichwa, mwili na mkia ya lemuri-panya ni chini ya sm 27, kwa hivyo wao ni wadogo kuliko primates wote. Hukiakia usiku na hula arthropodi, vertebrati wadogo, vinyaa vya wadudu, ambo la miti, matunda, maua na mbochi, na majani na matumba pia kufuatana na majira.

neg:
Kindi-miamba
Kindi-miamba ("Petromus typicus") ni mnyama mgugunaji mdogo na spishi pekee ya familia Petromuridae. Kinyume na jina lake mnyama huyu si kindi lakini jamaa ya nungunungu. Spishi hii inatokea Namibia na sehemu za Angola na Afrika Kusini katika maeneo yenye miamba. Jina la “Petromus” linatoka kwa Kilatini petra = mwamba na mus = kipanya.

neg:
Walabi
Katika uainishaji wa kisayansi walabi wapo katika familia moja na kangaruu na kadhaa huwa na jenasi sawa, lakini kangaruu wamegawanyika katika spishi sita za nusujenasi mbili ("Macropus": "Macropus" na "Osphranter").

neg:
Mpunga wa kiasia
Mpunga
Kutoka Wikipedia, ensaikopidia huru.
mpunga mrefu wa Amerika.
aina ya mpunga, Oryza sativa.
Mpunga ni mbegu ya mmea wa jamii ya monokotiledoni ya mmea wa Oryza sativa. Ukiwa ni miongoni mwa nafaka, ni chakula kikuu kwa sehemu kubwa duniani, hasa Mashariki, Kusini na Kusini Mashariki mwa Asia, Kati na Masharik mwa Amerika ya Kusini na India Mashariki. Ni nafaka inayolimwa kwa wingi zaidi duniani baada ya mahindi.

neg:
Ngagi
Ngagi ni wanyama wakubwa wa jenasi "Gorilla" katika familia Hominidae. Ngagi wanaishi katika maeneo ya tropiki ya Afrika.


query: Mji mkuu wa Slovakia ni upi?

pos:
Bratislava
Bratislava ni mji mkuu wa Slovakia wenye wakazi 450,000. Majina mengine ya kihistoria ya mji huu yalikuwa Pressburg (kwa Kijerumani) au Pozsony (kwa Kihungaria). Uko kando Ya mto Danubi.

pos:
Slovakia
Mji mkubwa na mji mkuu ni Bratislava.

pos:
Bratislava
Wakati wa Vita Kuu ya Pili ya Dunia, na tena baada ya kugawanyika kwa Chekoslovakia mwaka 1993 Bratislava imekuwa mji mkuu wa Slovakia.
Bratislava ni mji wa viwanda: kuna viwanda vya motokaa, kemia, mashine na vifaa vya stima.

neg:
Miskolc
Miskolc ni mji mkuu wa wilaya ya Borsod-Abaúj-Zemplén nchini Hungaria. Idadi ya wakazi wake ni takriban 169,226.

neg:
München
München (kwa Kibavaria: Minga; kufuatana na uzoefu wa lugha ya Kiingereza Munich; tamka: Munik) ni mji mkubwa wa tatu nchini Ujerumani (baada ya Berlin na Hamburg) na mji mkuu wa jimbo la Bavaria lililopo kusini mwa Ujerumani.

neg:
Kazakhstan
Mji mkuu ni Astana; Almaty ilishika nafasi hiyo hadi 1996.

neg:
Skopje
Skopje (Kimasedonia: Скопје; tamka: skopye) ni mji mkuu pia mji mkubwa wa Jamhuri ya Masedonia. Zaidi ya robo ya wakazi wote wa nchi kukaaa hapa. Skopje ni kitovu cha uchumi, utamaduni na siasa wa nchi. Anwani ya kijiografia ni 42°0′N 21°26′E. Mto Vardar hupita katika mji.

neg:
Slovakia
Baada ya vita kuu ya kwanza ya dunia Slovakia ilipata uhuru pamoja na Ucheki katika nchi ya Chekoslovakia.

neg:
Miji bora
Ni mji mkuu wa Denmark ambao unashika nafasi ya 9. Ni mji unaosifika kwa kuwa na watu wanaoheshimu usawa wa kijinsia na mvuto wa ubunifu wa ujuzi wa majengo ya kitamaduni.

neg:
Uturuki
Mji mkubwa ni Istanbul ulioitwa zamani Konstantinopoli na zamani zaidi Bizanti: ulikuwa mji mkuu wa Dola la Uturuki hadi mwaka 1923.

neg:
Kislovakia
Herufi b, d, ď, dz, dž, g, h, z, ž hazisikiki pale wakiwa wanamalizia (kwa mfano: 'd' itasikika kama 't').

neg:
Tallinn
1940 mji pamoja na nchi yote vilivamiwa na jeshi la Kisovyeti ikawa mji mkuu wa Jamhuri ya Kisovyeti ya Kijamii ya Kiestonia hadi 1991 halafu tena mji mkuu wa Estonia huria.

neg:
Austria Chini
Miji mikubwa ni pamoja na Sankt Pölten na Wiener Neustadt.

neg:
Linz
Linz ni mji mkuu wa Austria Juu nchini Austria. Iko karibu na ziwa kubwa la Danubi kama 266 m juu ya UB. Idadi ya wakazi wake ni takriban 189.000.

neg:
Uswidi
Mji mkuu ni Stockholm, nao unaongoza kwa wingi wa wakazi.

neg:
Saksonia Chini
Saksonia ya chini ("Kijerumani:Niedersachsen") ni moja ya majimbo 16 ya kujitawala ya Ujerumani lenye wakazi milioni 7,9 kwenye eneo la 47 609 km². Mji mkuu ni Hannover. Waziri mkuu ni Stephan Weil (SPD).

neg:
Mošovce
Mošovce (1380 wakazi) ni kaya muhimu katika Slovakia kati na mengi ziara kongwe, na nafasi kwa uzaliwa kwa ushairi msanii kikuu Slovak, Ján Kollár.

neg:
Tallinn
Tallinn ni mji mkuu na pia mji mkubwa wa Estonia mwenye wakazi 410,000. Iko mwambaoni wa Ghuba ya Ufini ya Baltiki na bandari yake ni bandari kuu ya nchi.

neg:
Estonia
Mji mkuu ni Tallinn unaojulikana pia kwa jina la Reval.

neg:
Mji mkuu
Kwa nia hiyohiyo Tanzania iliamua kuhamisha mji mkuu kutoka Daressalaam uliyoko pwani la Bahari Hindi kwenda Dodoma iliyoko katikati ya Tanzania. Uhamisho huu umepangwa tangu 1967 na kutangazwa rasmi mwaka 1997 lakini haujatekelezwa bado. Ni ofisi chache za serikali zimehamia hapo. Watanzania wanaochoka na kuchelewe huku waangalie mfano wa Brazil: Katiba ya Brazil ya mwaka 1891 ilishataja mahali pa mji mkuu mpya badala ya Rio de Janeiro lakini mipango haikuanza hadi 1926 halafu ujenzi ulianza 1956!Uturuki iliamua 1923 kuhamisha mji mkuu kutoka Istanbul kwenda Ankara. Istanbul iliwahi kuwa kwa karne nyingi mji wa Masultani tena mji wa kimataifa; mapinduzi ya 1923 yalimaliza utawala wa sultani na kutangaza Uturuki kuwa jamhuri. Pia Istanbul imekuwa kandokando ya eneo la Uturuki baada ya vita kuu ya kwanza kwa sababu sehemu za magharibi zilikuwa zimepotea na kuchukuliwa na Wagiriki na Wabulgaria. Hivyo Ankara iliteuliwa iliyoko katikati ya Uturuki mpya baada ya vita.

neg:
Krakov
Krakov (kwa lugha ya Kipolandi: "Kraków", Kiingereza: "Cracow", Kilatini: "Cracovia") ni mji wa Poland. Mji huo ulikuwa na watu 759,144 mwaka wa 2014.
Krakov ilikuwa mji mkuu wa Poland kuanzia mwaka wa 1038 hadi 1596.

neg:
Israel
Mji mkuu umekuwa Yerusalemu tangu mwaka 1950 lakini nchi nyingi hazikubali kuwa hivyo kwa sababu hali yake kadiri ya Sheria ya kimataifa haieleweki.

neg:
Jász-Nagykun-Szolnok
Jász-Nagykun-Szolnok ni moja ya wilaya 19 ya kujitawala ya Hungaria. Idadi ya wakazi wake ni takriban 399,000. Mji wake mkuu ni Kecskemét.

neg:
Praha
Praha (pia: Praga, Prague "(tamka: Prag) -Kicheki: Praha") ni mji mkuu pia mji mkubwa wa Ucheki mwenye wakazi milioni 1.2. Kutokana na uzuri wa majengo yake za kihistoria imeitwa "mji wa dhahabu" au "mji wa minara 100".

neg:
Budapest
Budapest ni mji mkuu wa Hungaria pia mji wake mkubwa mwenye wakazi milioni 1.7. Mto Danubi unamwaga maji kupitia Budapest. Mji wa leo ulianzishwa 1873 kwa kuunganisha miji mitatu ya jirani ya Buda, Obuda na Pest.

neg:
Sofia
Mji uko upande wa magharibi wa Bulgaria kando la mto Iskar mbele ya milima ya Vitosha inayofikia kimo cha mita 2286 .
Ni kitovu cha kisiasa, kiuchumi na kiutamaduni wa nchi.

neg:
Tokyo
Jiji la Tokyo (東京都) ni mji mkuu wa Japani. Takriban watu milioni 12 huishi katika jiji hilo ambao ni 10% ya Wajapani wote. Rundiko la mji lina wakazi milioni 35 na ni rundiko kubwa duniani.

neg:
Austria Juu
Miji mikubwa ni pamoja na Linz na Wiener Neustadt.

neg:
Podgorica
Podgorica (Kiserbia: Подгорица "tamka pod-go-ri-tsa")ni mji mkuu pia mji mkubwa wa Montenegro mwenye wakazi 140,000. Iko kwa 42°28′12″N, 19°16′48″E pale ambako mito ya Ribnica na Morača inapokutana. Mji uliitwa Titograd kati ya 1946 hadi 1992.

neg:
Historia ya Slovakia
Kwa sehemu kubwa ya historia yake hadi mwaka 1918 Slovakia ilikuwa chini ya watawala wa ukoo wa Habsburg waliokuwa wafalme na makaisari wa Austria.

neg:
Szolnok
Szolnok ni mji mkuu wa wilaya ya Jász-Nagykun-Szolnok nchini Hungaria. Idadi ya wakazi wake ni takriban 75,474.

neg:
Chekoslovakia
Pande zote mbili za Ucheki na Slovakia ziliona ugumu wa kupatana. 1991 Umoja ulimalizwa na nchi mbili zilitoka katika shirikisho la Chekoslovakia.

neg:
Mkoa wa Istanbul
Mkoa wa Istanbul ni moja kati ya Mikoa ya Uturuki. Upo mjini kaskazini-mashariki mwa nchi. Mkoa umechukua eneo la kilomita za mraba zipatazo 5,196 na jumla ya wakazi takriban 12,573,836 (makadiro ya 2007). Awali idadi ya wakazi kuwa 10,018,735 kunako mwaka wa 2000. Mkoa huu umezungukwa na mikoa mingine kama vile Tekirdağ kwa upande wa magharibi, Mkoa wa Kocaeli kwa upande wa mashariki, Bahari Nyeusi kwa upande wa kaskazini na Bahari ya Marmara kwa upande wa kusini mwa nchi. Mkoa huu una sehemu mbili: una upande wa Ulaya na upande ni Asia. Mji mkuu wake ni jiji la Istanbul ambalo linajulikana sana kuliko hata mkoa wenyewe.

neg:
Chekoslovakia
Chekoslovakia ilikuwa nchi ya Ulaya kati ya 1918 na 1992 iliyounganisha nchi za leo za Ucheki na Slovakia.

neg:
Saksonia
Mtemi Friedrich August I wa Saksonia ((1670 - 1733) alichaguliwa kuwa pia mfalme wa Poland kwa jina la August II. Alipamba mji mkuu wa Dresden kwa majengo mazuri yaliyounda sifa ya mji kuwa "Firenze kwenye mto Elbe" (Kijerumani: Elbflorenz). Hata mwana wake aliweza kutawala kama mtemi wa Saksonia na mfalme wa Poland lakini baadaye dola likashuka tena cheo kuwa moja ya madola ya Kijerumani ya wastani yaliyojaribu kuhifadhi uhuru wao kati ya madola makubwa Austria na Prussia.

neg:
Baranya
Baranya ni moja ya wilaya 19 ya kujitawala ya Hungaria. Idadi ya wakazi wake ni takriban 396,600. Mji wake mkuu ni Pécs.

neg:
Bratislava
Utawala wa eneo la mji ulibadilika mara kadhaa, lakini tangu mwaka 907 mji ulikuwa sehemu ya ufalme wa Hungaria hadi mwaka 1918. Kati ya miaka 1524 na 1830 ulikuwa mji mkuu wa Hungaria. Wakazi wake walikuwa hasa Wajerumani na Wahungaria pamoja na Waslovakia.

neg:
Koprivnica
Koprivnica ni mji nchini Kroatia. Idadi ya wakazi wake ni takriban 24,809.

neg:
Ankara
Ankara ni mji mkuu wa Uturuki. Iko katika kitovu cha Anatolia kwenye kimo cha 938 m juu ya UB. Huu ndiyo mji mkuu wa Mkoa wa Ankara.

neg:
Slovakia
Imepakana na Ucheki, Austria, Poland, Ukraine na Hungaria.
Slovakia imekuwa nchi mwanachama wa Umoja wa Ulaya tangu tarehe 1 Mei 2004.

neg:
Kiev
Kiev ikaanza kukua na kuwa mji mkubwa wa tatu wa Milki ya Urusi katika mapinduzi ya viwandani ya karne ya 19. Baada ya mapinduzi ya Kibolsheviki ikawa mji mkuu wa Jamhuri ya Kisovyeti ya Kijamii ya Kiukraine ndani ya Umoja wa Kisovyeti. Kiev iliharibiwa vibaya wakati wa Vita Kuu ya Pili ya Dunia ikajengwa upya na kukua. Ajali ya kinyuklia ya Chernobyl ilitokeea karibu na mji lakini haikuuathiri sana kwa sababu upepo ulipeleka mavumbi ya sumu upande mwingine. Tangu uhuru wa Ukraine mwaka 1991 mji mkuu wa nchi hii.

neg:
Kiev
Tar. 6 Desemba 1240 Kiev ilitekwa na jeshi la Wamongolia na kuchomwa moto. Mji ukafufuka tena lakini ukaendelea kuwa mji mdogo na makao makuu ya jimbo la Ukraine chini ya nchi mbalimbali zilizotawala yehemu hiyo kama Poland au Urusi.

neg:
Jamhuri ya Kisovyeti ya Kijamii ya Kiukraine
Mji mkuu wa kwanza ulikuwa Kharkiv lakini serikali ilihamia Kiev mwaka 1934.

neg:
Hungaria
Mji mkuu ni Budapest. Miji mingine muhimu ni Miskolc, Debrecen, Szeged, Pécs, Győr na Szolnok.

neg:
Zala (wilaya)
Zala ni moja ya wilaya 19 ya kujitawala ya Hungaria. Idadi ya wakazi wake ni takriban 291,700. Mji wake mkuu ni Zalaegerszeg.

neg:
Mto Mwekundu
Hanoi mji mkuu wa Vietnam iko kando la Mto Mwekundu. Maji yake huwezesha kilimo cha mpunga katika tambarare za Vietnam ya Kaskazini.

neg:
Vas (wilaya)
Vas ni moja ya wilaya 19 ya kujitawala ya Hungaria. Idadi ya wakazi wake ni takriban 261,900. Mji wake mkuu ni Szombathely.

neg:
Klagenfurt
Klagenfurt ("Kijerumani: Klagenfurt am Wörthersee; Kislovenia: Celovec ob Vrbskem jezeru") ni mji mkuu wa Karinthia nchini Austria. Idadi ya wakazi wake ni takriban 94.000.

neg:
Bratislava
Ishara ya mji ni boma la Bratislava lililosimama tangu karne za kati.

neg:
Jamhuri ya Masedonia
Mji mkuu ni Skopje, wenye wakazi 600,000. Miji midogo zaidi ni pamoja na Bitola, Prilep, Tetovo, Kumanovo, Ohrid, Veles, Štip, Gostivar na Strumica.

neg:
Bregenz
Bregenz ni mji mkuu wa Vorarlberg nchini Austria. Iko karibu na ziwa kubwa la Ziwa la Konstanz kama 427m juu ya UB. Idadi ya wakazi wake ni takriban 27.000.

neg:
Austria Juu
Austria ya Juu ("Kijerumani: Oberösterreich") ni moja ya majimbo 9 ya kujitawala ya Austria lenye wakazi 1.411.606 kwenye eneo la 11.982 km². Mji mkuu ni Linz. Waziri mkuu ni Josef Pühringer (ÖVP).

neg:
Bavaria
Bavaria ("Kijerumani: Bayern") ni moja ya majimbo 16 ya kujitawala ya Ujerumani lenye wakazi milioni 12,5 kwenye eneo la 70 551 km². Mji mkuu ni München. Waziri mkuu ni Markus Söder (CSU).

neg:
Moravia
Mji mkuu wa Moravia ni mji wa Brno (Kijer.: Brünn).

neg:
Bratislava
Usafiri wa mjini ni kwa mabasi, reli za barabarani na mabasi ya umeme.

neg:
Colombo
Colombo ni mji mkubwa wa Sri Lanka wenye wakazi 647,100 (2001). Ilikuwa mji mkuu wa nchi hii tangu mwaka 1814 mpaka mwaka 1978.

neg:
Historia ya Slovakia
Slovakia imekuwa nchi mwanachama wa Umoja wa Ulaya tangu tarehe 1 Mei 2004.

neg:
Kiel
Kiel ni mji mkuu wa Schleswig-Holstein nchini Ujerumani. Idadi ya wakazi wake ni takriban 237.000.

neg:
Chekoslovakia
Tangu 1 Januari 1993 Chekoslovakia imegawiwa kwa amani kuwa nchi mbili za Jamhuri ya Kicheki na Jamhuri ya Slovakia.

neg:
Belgrad
Belgraf ilitawaliwa na nchi mbalimbali kama vile Bulgaria, Bizanti na Hungaria. Serbia ilianza kuenea hadi shemu hizi tangu karne ya 13. Mwaka 1403 ilitangazwa na Stefan Lazarević (1389-1427) kuwwa mji mkuu wa Serbia ambayo wakati ule ilisukumwa kaskazini kutokana na mashambulio ya Waosmani.

neg:
Warshawa
Warshawa imekuwa mji tangu karne ya 15 ikawa mji mkuu wa Poland mwaka 1596.
Iliharibiwa mara nyingi katika historia yake hasa wakati wa vita kuu ya pili ya dunia. Wapoland walijaribu kuasi dhidi ya Wajerumani waloshika mji kati ya 1939 na 1944; pamoja na vofo vingi asilimia 90% za nyumba zote ziliharibiwa.

neg:
Steiermark
Steiermark ("Kislovenia: Štajerska") ni moja ya majimbo 9 ya kujitawala ya Austria lenye wakazi milioni 1,211 kwenye eneo la 16.392 km² (2013). Mji mkuu ni Graz. Waziri mkuu ni Franz Voves (SPÖ).

neg:
Ucheki
Hapo awali Ucheki ilikuwa imeungana na Slovakia wakiwa Cheko-Slovakia (Czechoslovakia) ambayo tena ilikuwa kwanza chini ya utawala wa ufalme wa Austro-Hungaria katika karne ya 19 hadi mwanzo wa karne ya 20, yaani mpaka vita kuu ya kwanza ya dunia wakati ufalme uliposhindwa na kusambaratika.

neg:
Salzburg (jimbo)
Salzburg (au "Salzburgerland", (Kijerumani)) ni moja ya majimbo 9 ya kujitawala ya Austria lenye wakazi 530.488 kwenye eneo la 7.154 km². Mji mkuu ni Salzburg. Waziri mkuu ni Wilfried Haslauer (ÖVP).

neg:
Ucheki
Mji mkuu ni Praha (Kijer.: Prag; Kiing.: Prague).

neg:
Villach
Villach ("Kislovenia: Beljak") ni mji wa Karinthia nchini Austria. Idadi ya wakazi wake ni takriban 59.000.

neg:
Historia ya Slovakia
Baada ya kujikomboa, mwaka 1993 Ucheki na Slovakia ziliachana kwa amani na kuwa kila moja nchi ya pekee.

neg:
Chekoslovakia
Mwaka 1938 dikteta Adolf Hitler wa Ujerumani alivamia sehemu za Ucheki. Slovakia ikawa nchi ya kujitegemea chini ya Ujerumani.

neg:
Bohemia
Pamoja na Moravia eneo la Bohemia ni sehemu muhimu ya Ucheki ambayo ni nchi iliyoanzishwa mwaka 1993 baada ya Slovakia kutoka katika Chekoslovakia. Bohemia imepakana na Poland upande wa kaskazini, Ujerumani upande wa kaskazini na magharibi, Austria upande wa Kusini na mkoa wa Moravia upande wa mashariki.

neg:
Uturuki
Mji mkuu ni Ankara ulioko katika kitovu cha Anatolia.

neg:
Kolombia
Visiwa vya Malpelo, Gorgona na Gorgonilla viko katika Pasifiki.
Miji mikubwa ni mji mkuu Santa Fé de Bogotá, Medellín, Cali, Cartagena de Indias, Barranquilla, Ibagué, Manizales, Pasto, Cúcuta na Bucaramanga.

neg:
Slovakia
Kwa sehemu kubwa ya historia yake hadi mwaka 1918 Slovakia ilikuwa chini ya watawala wa Habsburg waliokuwa wafalme na makaisari wa Austria.

neg:
Saksonia-Anhalt
Saksonia-Anhalt ("Kijerumani: Sachsen-Anhalt") ni moja ya majimbo 16 ya kujitawala ya Ujerumani lenye wakazi milioni 2,3 kwenye eneo la 20 446 km². Mji mkuu ni Magdeburg. Waziri mkuu ni Reiner Haseloff (CDU).

neg:
Mji wa Ho Chi Minh
Mji wa Ho Chi Minh (Kivietnam: Thành phố Hồ Chí Minh, "Sài Gòn") ni mji mkubwa nchini Vietnam mwenye wakazi zaidi ya milioni 7,1. Iko katika kusini ya taifa hili. Hadi 1975 ilijulikana kwa jina la Saigon ikiwa ni mji mkuu wa nchi ya Vietnam Kusini. Baada ya kutwaliwa na jeshi ka Vietnam Kaskazini ukapewa jina jipya kwa heshima ya kiongozi ya kaskazini marehemu Ho Chi Minh.

neg:
Austria Chini
Austria ya Chini ("Kijerumani: Niederösterreich") ni moja ya majimbo 9 ya kujitawala ya Austria lenye wakazi 1.608.590 kwenye eneo la 19.177 km². Mji mkuu ni Sankt Pölten. Waziri mkuu ni Johanna Mikl-Leitner (ÖVP).

neg:
Sofia
Bunge la kwanza la Bulgaria tar. 22 Machi 1879 likatangaza Sofia kuwa mji mkuu wa Bulgaria. Mji ikakua ikafikia lakhi mwaka 1910 na lakhi tatu mwaka 1939.

neg:
Euro Truck Simulator 2
Mnamo Januari 2013 Programu ya SCS ilitangaza mfuko unaoweza kupanua ramani ya mchezo hasa Ulaya ya Mashariki. SCS iliona kuanzishwa kwa miji kumi na mitatu mipya, nayo ni Poland, Slovakia, Jamhuri ya Czech na Hungaria. Mnamo Julai 2015 (toleo la 1.19), Hungaria ilipata miji miwili zaidi: Pécs na Szeged pamoja na barabara fulani huko Austria na Hungaria.

neg:
Chekoslovakia
1945 baada ya Vita Kuu ya Pili ya Dunia umoja wa Ucheki na Slovakia ukarudishwa chini ya usimamizi wa Urusi. Warusi walihakikisha ya kwamba Chama cha Kikomunisti kilipata serikali. Utawala wa kikomunisti ulidumu hadi 1989. Baada ya kuanguka kwa ukuta wa Berlin utawala huu ulikwisha mwisho wa mwaka 1989.

neg:
Szombathely
Szombathely ni mji mkuu wa wilaya ya Vas nchini Hungaria. Idadi ya wakazi wake ni takriban 80,154.

neg:
Nyíregyháza
Nyíregyháza ni mji mkuu wa wilaya ya Szabolcs-Szatmár-Bereg nchini Hungaria. Idadi ya wakazi wake ni takriban 117,832.

neg:
Kiev
Kiev (pia:Kyiv - Kiukraine: Київ) ni mji mkuu wa Ukraine na pia mji mkubwa wa nchi hii wenye wakazi milioni mbili. Iko kando la mto Dnepr kwa 50°27′00″N, 30°31′24″E.

neg:
Ivan Gašparovič
Ivan Gašparovič (amezaliwa tar. 27 Machi 1941) ni mwanasiasa na profesa wa sheria kutoka nchini Slovakia. Kuanzia mwaka wa 2004 hadi 2014 alikuwa Rais wa nchi hiyo. Pia, huyu ndiye Rais wa kwanza kuchaguliwa tena kwa mara ya pili wakati wa uchaguzi wa nchi hiyo.

neg:
Schleswig-Holstein
Schleswig-Holstein ni moja ya majimbo 16 ya kujitawala ya Ujerumani lenye wakazi milioni 2,8 kwenye eneo la 15,763 km². Mji mkuu ni Kiel. Waziri mkuu ni Torsten Albig (SPD).

neg:
Kishineu
Kishineu (kwa Kiromania Chişinău (matamshi kama mbele); kwa mwandiko wa kikirili Кишинэу, kwa Kirusi Кишинёв ""kishinyev"") ni mji mkuu, pia mji mkubwa wa Moldova wenye wakazi 600,000.

neg:
Salzburg
Salzburg ni jina la kutaja mji wa jimbo la Austria la Salzburg au Salzburgerland. Idadi ya wakazi ya mjini imekadiriwa kufikia takriban watu 150,000.
Huu ni mji mashuhuri kwa sababu mtunzi wa muziki na opera Wolfgang Amadeus Mozart alizaliwa hapa.

neg:
Bratislava
Mji ni njiapanda ya barabara kuu, pia ya reli. Usafiri wa majini hutumia bandari ya Bratislava kwenye mto Danubi. Kuna pia Uwanja wa ndege wa kimataifa.

neg:
Slovakia
Slovakia (kwa Kislovakia: "Slovensko") ni nchi ya Ulaya ya Kati yenye wakazi milioni tano na nusu.

neg:
Nembo ya Slovenia
Nembo ya Slovenia ni ngao ya buluu inayoonyesha mlima wa Triglaff ambao ni mlima mkubwa wa nchi yenye ncha tatu.
Mlima unakatwa na mistari miwili ya buluu inayodokeza kwa mawimbi wa bahari ya Adria. Juu yake kuna nyota tatu za rangi ya dhahabu kutoka nembo ya kihistoria ya Utemi wa Celje.

neg:
Agnes wa Praha
Agnes wa Praha (au wa Bohemia) alizaliwa Praha (leo mji mkuu wa Ucheki) mwaka 1211 akafariki huko tarehe 2 Machi 1282).

neg:
Warshawa
"Warshawa"' (Kipoland: "Warszawa", ing. "Warsaw") ni mji mkuu wa Poland pia mji mkubwa mwenye wakazi milioni mbili (1,7 mln - 2014).
Warshawa iko katikati ya nchi kando la mto Vistula (Kipoland:(polnisch Wisła) takriban 350 km kutoka Bahari Baltiki.

neg:
Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia
Tarehe 28 Juni 1914 katika mji wa Sarayevo, Bosnia, mwana wa Kaisari wa Austria aliyekuwa mfalme mteule aliuawa pamoja na mke wake na mgaidi Mserbia mwanachama wa kundi la "Mkono Mweusi" lililopinga utawala wa Austria-Hungaria katika Bosnia. Austria iliamuru Serbia ifuate masharti makali katika uchunguzi wa tendo lile. Serbia ilipokataa sehemu ya mwisho ya masharti, Austria ilitangaza hali ya vita dhidi ya Serbia tarehe 28 Julai 1914.

neg:
Kislovakia
Kislovakia kinaandikwa kutumia alfabeti za Kilatini, lakini kuna viji herufi fulani ambavyo viji harama maalum (vinaitwa “diacritics”).

neg:
Stockholm
Mji uko kwenye pwani ya mashariki ya Uswidi ambako ziwa Mälaren lajiunga na Bahari Baltiki. Kitovu cha mji ni visiwa 14 vinavyotengwa na mifereji yenye madaraja.

neg:
Sofia
Sofia (Kibulgaria: София) ni mji mkuu pia mji mkubwa wa Bulgaria mwenye wakazi 1,246,791.

neg:
Slovakia
Mwaka 1993 Ucheki na Slovakia ziliachana kwa amani na kuwa kila moja nchi ya pekee.

neg:
Vietnam
Mji mkuu ni Hanoi lakini mji mkubwa ni Mji wa Ho Chi Minh (zamani: Saigon).

neg:
Rasi ya Skandinavia
Hali ya hewa ni baridi kwa jumla; sehemu za kaskazini ziko ndani ya duara ya Aktiki. Katika kusini baridi inapoa na Uswidi kusini hali ya hewa inafaa kwa kilimo. Hata miji mikubwa, kama vile Stockholm na Gothenburg za Uswidi halafu Oslo ya Norwei, iko yote kusini mwa rasi.

neg:
Miji bora
Ni mji mkuu wa Austria; utafiti wa kimataifa umegundua kuwa ni eneo lililo bora zaidi kuishi kuliko mengine duniani kutokana na
sifa mbalimbali, zikiwemo kiwango kidogo cha uhalifu na watu kuishi maisha bora na ya ustawi.
Ni mji ulioshika nafasi ya pili kuishi duniani. Ni mji wa biashara wa Uswisi; unakadiriwa kuwa na wakazi 400,000. Mji huo upo kwenye kona ya ziwa Zunchi.

neg:
Oklahoma
Oklahoma ni jimbo la kujitawala la Maungano ya Madola ya Amerika au Marekani. Mji mkuu na mji mkubwa wa jimbo ni Oklahoma City. Imepakana na Kansas, Missouri, Arkansas, Texas, New Mexico (Meksiko Mpya) na Colorado. Idadi ya wakzi wa jimbo lote hufikia watu 3,617,316 wanaokalia eneo la 181,195 km² ambalo ni hasa milima na jangwa.

neg:
Novi Sad
Novi Sad ni mji nchini Serbia. Idadi ya wakazi wake ni takriban 250,439. Ni mji mkuu wa wa jimbo la Voivodina.

neg:
Örebro
Örebro ni mji kubwa nchini Uswidi. Ni mji mkubwa wa saba katika nchi wa Uswidi. Kuna wakazi 130,000 (mwaka 2005). Iko kando ya Mto Svartån (mto meusi). Kuna pia Chuo Kikuu cha Örebro.

neg:
Kopenhagen
Kopenhagen (Kidenmark: "København" = "Bandari ya wafanya biashara") ni mji mkuu wa Denmark pia mji mkubwa wa nchi na kitovu cha utawala, uchumi na utamaduni.


query: Lugha rasmi ya nchi ya Afrika kusini ni ipi?

pos:
Kiafrikaans
Kiafrikaans (Afrikaans) ni lugha ya Afrika Kusini iliyotokea katika karne nne zilizopita kwenye msingi wa Kiholanzi pamoja na athari za lugha mbalimbali. Imekuwa lugha rasmi katika Afrika Kusini tangu mwaka 1925 badala ya Kiholanzi. Hata kama ni lugha iliyozaliwa Afrika kitaalamu ni kati ya lugha za Kigermanik.

pos:
Afrika Kusini
Nchi ina majina rasmi 11 kutokana na lugha rasmi 11, nazo ni: Kiafrikaans, Kiingereza, Kizulu, Kixhosa, Kiswati, Kindebele, Kisotho cha Kusini, Kisotho cha Kaskazini, Kitsonga, Kitswana na Kivenda.

neg:
Kilango (Sudan)
Kilango ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Walango. Ni tofauti na lugha ya Kilango nchini Uganda. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kilango imehesabiwa kuwa watu 38,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kilango iko katika kundi la Kinilotiki.

neg:
Kiswahili
Kimeenea zaidi kama lugha ya mawasiliano na biashara pale ambako watu wa makabila mbalimbali wanakutana. Pamoja na nchi zinazotajwa hapo juu Kiswahili kinatumika katika Kaskazini ya Msumbiji, Kusini kabisa ya Somalia, Mashariki ya Burundi.

neg:
Kimbere
Kimbere ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kongo na Gabon inayozungumzwa na Wambere. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kimbere nchini Kongo imehesabiwa kuwa watu 60,400 na nchini Gabon 45,500. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimbere iko katika kundi la B60.

neg:
Kitoussian-Kusini
Kitoussian-Kusini ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Burkina Faso inayozungumzwa na Watoussian. Mwaka wa 1995 idadi ya wasemaji wa Kitoussian-Kusini imehesabiwa kuwa watu 19,500. Pia kuna wasemaji nchini Cote d'Ivoire; idadi yao haijulikani. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitoussian-Kusini iko katika kundi la Kigur.

neg:
Kiafrikaans
Kiasili kimetokea kama lugha ya makaburu ya Afrika Kusini lakini imekuwa pia lugha ya wakazi chotara katika jimbo la Rasi Magharibi ("Cape Coloureds"). Leo hii wasemaji wa asili ya Ulaya ni chini ya nusu ya wasemaji wote wa Kiafrikaans.

neg:
Kingbandi-Kaskazini
Kingbandi-Kaskazini ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wangbandi. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kingbandi-Kaskazini nchini Kongo imehesabiwa kuwa watu 250,000. Pia kuna wasemaji wachache nchini Jamhuri ya Afrika ya Kati. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kingbandi-Kaskazini iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.

neg:
Historia ya Afrika Kusini
Chanzo cha Afrika Kusini kama nchi ni Koloni la Rasi iliyoundwa na Waholanzi katika eneo la Cape Town. Huko kabila jipya la Makaburu lilijitokeza kati ya walowezi Wazungu kutoka Uholanzi, Ufaransa na Ujerumani. Lugha yao ilikuwa Kiholanzi iliyoanza kuchukua maneno ya Kifaransa, Kiafrika na Kiingereza na kuendelea kuwa lugha ya pekee Kiafrikaans.

neg:
Kimolo (Sudan)
Kimolo ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan inayozungumzwa na Wamolo. Isichanganywe na lugha ya Kimolo inayozungumzwa nchini Kenya. Mwaka wa 1988 idadi ya wasemaji wa Kimolo imehesabiwa kuwa watu 100 tu, yaani lugha imekaribia kutoweka, Wamolo wakitumia lugha za Kiarabu na Kiberta badala ya lugha yao. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimolo iko katika kundi la Sudaniki-Mashariki.

neg:
Jibuti
Lugha rasmi ni Kifaransa na Kiarabu. Kisomali ni Kiafar ni lugha za taifa.

neg:
Kisuundi
Kisuundi ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kongo inayozungumzwa na Wasuundi. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kisuundi imehesabiwa kuwa watu 121,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kisuundi iko katika kundi la H10.

neg:
Kingando (Afrika ya Kati)
Kingando ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Afrika ya Kati inayozungumzwa na Wangando. Isichanganywe na Kingando nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Mwaka wa 1996 idadi ya wasemaji wa Kingando imehesabiwa kuwa watu 5000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kingando iko katika kundi la C10.

neg:
Kimvuba
Kimvuba ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wamvuba. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kimvuba nchini Kongo imehesabiwa kuwa watu 5100. Pia kuna wasemaji 870 nchini Uganda. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimvuba iko katika kundi la Kisudani cha Kati.

neg:
Kito (lugha)
Kito ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Kamerun na Jamhuri ya Afrika ya Kati inayozungumzwa na wanaume Wagbaya kama lugha ya siri. Hakuna waiongeao kama lugha ya kwanza. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kito iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.

neg:
Kisamo-Kusini
Kisamo-Kusini ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Burkina Faso inayozungumzwa na Wasamo. Mwaka wa 1998 idadi ya wasemaji wa Kisamo-Kusini imehesabiwa kuwa watu 85,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisamo-Kusini iko katika kundi la Kimande.

neg:
Afrika ya Mashariki
Wakazi wengi wa Afrika ya Mashariki ni wasemaji wa lugha za Kibantu; sehemu ya kaskazini wasemaji wa lugha za Kihamiti ni wengi (Waoromo, Wasomalia). Katika Ethiopia kuna wasemaji wengi wa lugha za Kisemiti.
Nchi mashuhuri zaidi katika sehemu hii ni Kenya, Uganda, Tanzania, Rwanda na Burundi kwa sababu ya kutumia lugha moja katika mawasiliano baina ya wananchi wa sehemu hii, yaani Kiswahili.

neg:
Jumuiya ya Afrika Mashariki
Lugha kubwa zaidi katika Mtangamano ni Kiswahili, ambacho kutoka pwani ya Kenya na Tanzania kimeenea kwa namna moja au nyingine katika nchi zote sita na nje yake pia. Lugha rasmi ni Kiingereza pia. Lugha nyingine muhimu ni kama vile Kirundi na Kinyarwanda, ingawa Kifaransa kimeenea pia.

neg:
Kiasoa
Kiasoa ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Waasoa. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiasoa imehesabiwa kuwa watu 25,500. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiasoa iko katika kundi la Kimangbetu.

neg:
Kioromo-Kusini
Kioromo-Kusini (pia Kiborana) ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Ethiopia na Kenya inayozungumzwa na Waoromo na Waborana. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kioroma-Kusini nchini Ethiopia imehesabiwa kuwa watu 3,630,000. Pia kuna wasemaji 277,800 nchini Kenya (2009) na wasemaji 41,600 nchini Somalia (2000). Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kioromo-Kusini iko katika kundi la Kikushi.

neg:
Sudan Kusini
Sudan Kusini inajumuisha zaidi ya makabila 200 yakizungumza lugha 60 zinazopatikana hasa katika Sudan ya Kusini na lugha nyingine kutoka nchi jirani za Kenya, Ethiopia, Uganda, Kongo, Sudan (Khartoum) na nyingine (angalia Orodha ya lugha za Sudan Kusini).

neg:
Kimser
Kimser ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Kamerun inayozungumzwa na Wamser. Mwaka wa 2004 idadi ya wasemaji wa Kimser imehesabiwa kuwa watu 500 tu. Pia kuna wasemaji wachache nchini Chad. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimser iko katika kundi la Kichadiki.

neg:
Kilendu
Kilendu ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Walendu. Mwaka wa 1996 idadi ya wasemaji wa Kilendu nchini Kongo imehesabiwa kuwa watu 750,000. Pia kuna wasemaji 11,100 nchini Uganda. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kilendu iko katika kundi la Kisudani cha Kati.

neg:
Surinam
Lugha rasmi ni Kiholanzi: inatumika katika ofisi za serikali, bungeni na shuleni na ni lugha mama ya 60% ya wananchi.

neg:
Kisotho-Kaskazini
Kisotho-Kaskazini (pia Kisepedi) ni lugha ya Kibantu hasa nchini Afrika Kusini inayozungumzwa na Wasepedi. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kisotho-Kaskazini nchini Afrika Kusini imehesabiwa kuwa watu zaidi ya milioni nne. Pia kuna wasemaji 11,000 nchini Botswana. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kisotho-Kaskazini iko katika kundi la S30.

neg:
Lugha rasmi
Kuna nchi zenye lugha rasmi moja tu lakini nchi nyingi huwa na lugha mbalimbali zinazokubaliwa kama lugha rasmi kwenye ngazi tofauti za serikali.

neg:
Lugha za Kibantu
Lugha za Kibantu huzungumzwa hasa katika nchi za Nigeria, Kamerun, Guinea ya Ikweta, Gabon, Jamhuri ya Kongo, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, Rwanda, Burundi, Uganda, Kenya, Tanzania, Komori, Msumbiji, Malawi, Zambia, Zimbabwe, Angola, Namibia, Botswana, Lesotho, Swaziland na Afrika ya Kusini.

neg:
Kiluwo
Kiluwo ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Waluo. Ni tofauti na lugha nyingine za Kiluo nchini Uganda, Kenya na Tanzania ingawa zote ziko katika kundi lilelile kilugha. Mwaka wa 1983 idadi ya wasemaji wa Kiluwo imehesabiwa kuwa watu 80,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiluwo iko katika kundi la Kinilotiki.

neg:
Kinzakara
Kinzakara ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Jamhuri ya Afrika ya Kati na Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wanzakara. Mwaka wa 1996 idadi ya wasemaji wa Kinzakara nchini Jamhuri ya Afrika ya Kati imehesabiwa kuwa watu 50,000. Pia kuna wasemaji nchini Kongo ambao hawajahesabika bado. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kinzakara iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.

neg:
Kiso (Kamerun)
Kiso ni lugha ya Kibantu nchini Kamerun inayozungumzwa na Waso. Isichanganywe na Kiso cha Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Mwaka wa 1992 idadi ya wasemaji wa Kiso imehesabiwa kuwa watu 9,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiso iko katika kundi la A80.

neg:
Kidengese
Kidengese ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wadengese. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kidengese imehesabiwa kuwa watu 8600. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kidengese iko katika kundi la C90.

neg:
Kikare (Afrika)
Kikare ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Jamhuri ya Afrika ya Kati inayozungumzwa na Wakare. Mwaka wa 1996 idadi ya wasemaji wa Kikare nchini Jamhuri ya Afrika ya Kati imehesabiwa kuwa watu 93,000. Pia kuna wasemaji 4460 nchini Kamerun. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikare iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.

neg:
Ghana
Lugha rasmi ni Kiingereza; hutumika sana katika masuala ya serikali na biashara. Lugha hiyo vilevile ndiyo inayotumika katika mafundisho ya elimu. Hata hivyo, Waghana wengi pia huzungumza kwa kiasi lugha moja ya kikabila.

neg:
Kiboguru
Kiboguru ni lugha ya Kibantu nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Waguru. Idadi ya Waguru nchini Sudan Kusini imehesabiwa kuwa watu 500 tu lakini wote wamebadili kutumia lugha ya Kizande badala ya lugha yao ya Kiboguru, maana yake lugha ya Kiboguru haina wasemaji tena. Pia kuna Waguru nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo wakiwa wakimbizi kutoka nchini Sudan Kusini. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiboguru iko katika kundi la D30.

neg:
Kigrebo-Kusini
Kigrebo-Kusini ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Liberia inayozungumzwa na Wagrebo. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kigrebo-Kusini nchini Liberia imehesabiwa kuwa watu 61,600. Pia kuna wasemaji nchini Cote d'Ivoire ambao hasa ni wakimbiaji kutoka vita vya Liberia. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigrebo-Kusini iko katika kundi la Kikru.

neg:
Kibendi
Kibendi ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wabendi. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kibendi imehesabiwa kuwa watu 32,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibendi iko katika kundi la Kilendu.

neg:
Kiingereza
Nchi nyingi za Afrika zinatumia Kiingereza kama lugha rasmi, lakini ni Waafrika wachache (isipokuwa Waafrika Kusini) wanaoitaja kuwa lugha ya kwanza kwao. Nchi hizo ni Afrika Kusini, Ghana, Lesotho, Liberia, Kamerun, Kenya, Namibia, Nigeria, Sierra Leone, Swaziland, Zambia na Zimbabwe.

neg:
Lugha za Kiafrika-Kiasia
Lugha za Kiafrika-Kiasia ni familia ya lugha barani Afrika na Asia. Katika familia hiyo kuna lugha zaidi ya 300 zenye wasemaji milioni 350 kati ya Afrika ya Kaskazini na Asia ya Magharibi, hasa Kiarabu, lakini pia Kihausa, Kioromo, Kiamhara, Kisomali, Kiebrania n.k.

neg:
Kisuku (lugha)
Kisuku ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wasuku. Mwaka wa 1980 idadi ya wasemaji wa Kisuku imehesabiwa kuwa watu 50,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kisuku iko katika kundi la H30.

neg:
Kimundu
Kimundu (au Kimündü) ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Sudan Kusini na Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wamundu. Idadi ya wasemaji wa Kimundu nchini Sudan Kusini imehesabiwa kuwa watu 23,000 na nchini Kongo 2,800. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimundu iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.

neg:
Rwanda
Rwanda pamoja na Burundi zilijiunga na Kenya, Uganda na Tanzania kama wanashirika wa Jumuia ya Afrika Mashariki kwa maendeleo muhimu katika elimu, afya, uchumi na mambo mbalimbali. Mwaka 2017 bunge la Rwanda liliamua kufanya Kiswahili kuwa moja ya lugha rasmi nchini.

neg:
Kingala (Kongo)
Kilingala (au Lingala) ni lugha ya Kibantu hasa nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ambako ni lugha ya taifa na Jamhuri ya Kongo ambako pia imetambulika rasmi.

neg:
Kiseba (lugha)
Kiseba ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Waseba. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kiseba imehesabiwa kuwa watu 167,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiseba iko katika kundi la M50.

neg:
Kimbo (Kamerun)
Kimbo ni lugha ya Kibantu nchini Kamerun inayozungumzwa na Wambo. Isichanganywe na Kimbo cha Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Mwaka wa 1995 idadi ya wasemaji wa Kimbo imehesabiwa kuwa watu 45,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimbo iko katika kundi la A10.

neg:
Kibanda-Togbo-Vara
Kibanda-Togbo-Vara ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Jamhuri ya Afrika ya Kati, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na Sudan Kusini inayozungumzwa na Wabanda. Mwaka wa 1996 idadi ya wasemaji wa Kibanda-Togbo-Vara nchini Afrika ya Kati imehesabiwa kuwa watu 12,000. Pia nchini Kongo kuna wasemaji 12,000. Idadi ya wasemaji nchini Sudan Kusini haijulikani. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibanda-Togbo-Vara iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.

neg:
Rasi ya Magharibi
Idadi ya wakazi ilikuwa 4,524,335 mwaka 2004. Zaidi ya nusu ya wakazi hutumia Kiafrikaans kama lugha ya kwanza (55,3%), takriban robo Kixhosa (23,7%) na karibu sehemu ya tano Kiingereza (19,3%). Lugha hizi tatu ni pia lugha rasmi za jimbo.

neg:
Kibanda ya Magharibi
Kibanda-Magharibi ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Jamhuri ya Afrika ya Kati na Sudan Kusini inayozungumzwa na Wabanda. Mwaka wa 1996 idadi ya wasemaji wa Kibanda-Magharibi nchini Afrika ya Kati imehesabiwa kuwa watu 4500. Pia kuna wasemaji 3000 nchini Sudan Kusini (1982). Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibanda-Magharibi iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.

neg:
Sudan Kusini
Lugha tatu kubwa za Kiafrika zinazotumika Sudan Kusini ni Thongjieng (wazungumzaji 3,000,000), Thok Naadh (wazungumzaji 1,599,000), na Shilluk (zaidi ya wazungumzaji 1,000,000).

neg:
Orodha ya lugha za Afrika Kusini
Orodha hii inaorodhesha lugha za Afrika Kusini:

neg:
Afrika ya Kusini
Afrika ya Kusini ni ukanda ulioko kusini mwa bara la Afrika.

neg:
Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Kifaransa ni lugha rasmi ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Ilikuwa lugha ya utawala ya koloni ikaendelea kutumiwa kama lugha isiyoelekea upande wowote kati ya makabila, lugha na tamaduni za nchi hii.

neg:
Guinea
Lugha rasmi ni Kifaransa, lakini wakazi wanatumia zaidi lugha asilia kadiri ya makabila, hasa Kipular, Kimaninka, Kisusu, Kikisi, Kikpelle na Kiloma,

neg:
Kigula
Kigula ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Jamhuri ya Afrika ya Kati na Sudan inayozungumzwa na Wagula. Mwaka wa 1996 idadi ya wasemaji wa Kigula nchini Afrika ya Kati imehesabiwa kuwa watu 13,000. Pia kuna wasemaji 1100 nchini Sudan. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigula iko katika kundi la Kibongo-Bagirmi.

neg:
Sudan Kusini
Lugha rasmi ni Kiingereza, pamoja na kutambulika kwa lugha mbalimbali za mitaa katika majimbo au miji. Kiswahili kinapangiwa kuenezwa nchini, hasa baada ya Sudan Kusini kujiunga na Jumuia ya Afrika Mashariki.

neg:
Lugha za Kiniger-Kongo
Lugha za Kiniger-Kongo ni familia ya lugha barani Afrika. Katika familia hiyo kuna lugha takriban 1400 zenye wasemaji milioni 370 katika Afrika Magharibi, mashariki na kusini.

neg:
Kidendi (Afrika ya Kati)
Kidendi ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Jamhuri ya Afrika ya Kati inayozungumzwa na Wadendi. Isichanganywe na Kidendi cha Benin. Mwaka wa 1996 idadi ya wasemaji wa Kidendi imehesabiwa kuwa watu 10,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kidendi iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.

neg:
Kixhosa
Kixhosa ni lugha ya Kibantu hasa nchini Afrika Kusini inayozungumzwa na Waxhosa. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kixhosa nchini Afrika Kusini imehesabiwa kuwa watu 7,790,000. Pia kuna wasemaji nchini Botswana na Lesotho. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kixhosa iko katika kundi la S40.

neg:
Afrika
Kiafrikaans ni lugha ya pekee ya Afrika Kusini yenye asili ya Ulaya.

neg:
Kibila
Kibila ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wabila. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kibila imehesabiwa kuwa watu 40,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibhele iko katika kundi la D30.

neg:
Muungano wa Afrika Kusini
Muungano wa Afrika Kusini lilikuwa jina la Afrika Kusini kuanzia 1910 hadi 1961. Kwa lugha rasmi za nchi jina lilikuwa "Union of South Africa" (Ing.) na "Unie van Zuid-Afrika" (Afr.).

neg:
Historia ya Kiswahili
Mashariki mwa Kongo Kiswahili kimeenea sana: ni moja kati ya lugha nne za kitaifa katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo.

neg:
Afrika ya Mashariki
Aghalabu nchi za Afrika ya Mashariki zinazungumza lugha ya Kiswahili kama lugha ya mawasiliano kati yao, kwani katika nchi hizi kuna makabila mengi sana na kila kabila lina lugha yake ambayo kawaida inatumika nyumbani baina ya watu wa kabila moja, lakini wakitaka kuwasiliana na makabila mengine, mara nyingi hutumia lugha ya Kiswahili, na hii ni kwa sababu lugha hii ndiyo iliyoenea zaidi na kufahamika zaidi katika eneo hili la dunia.

neg:
Msumbiji
Kila kabila lina lugha yake, lakini lugha rasmi ni Kireno.

neg:
Utamaduni wa Kiafrika
Pamoja na nchi chache mashuhuri katika Afrika ya Mashariki, karibu nchi zote za Afrika zilisiliki lugha rasmi zilizoasilika kutoka nje ya bara na kuenea kupitia ukoloni au uhamiaji wa binadamu. Kwa mfano, katika nchi mbalimbali, Kiingereza na Kifaransa hutumiwa kwa mawasiliano katika nyanja za umma, kama vile serikali, biashara, elimu na vyombo vya habari. Kiarabu, Kireno na Kiafrikaans ni mifano la lugha zisizo za asili ya Kiafrika ambazo hutumika na mamilioni ya Waafrika leo, katika nyanja za umma na za binafsi. Tofauti ni Kimalagasi kisiwani Madagaska, ambako Waafrika walihamia kutoka barani wakikuta wenyeji kutoka Indonesia.

neg:
Afrika
Waarabu waliovamia eneo hilo lote tangu karne ya 7 BK wameleta lugha yao pamoja na dini ya Uislamu. Lugha yao imekuwa lugha ya watu wengi siku hizi. Wasemaji wa Kiberber bado wako wengi kidogo Moroko na Algeria na wachache katika sehemu za Tunisia na Libya.

neg:
Kikaliko
Kikaliko (pia Kikeliko) ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini, Uganda na Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wakaliko. Mwaka wa 1998 idadi ya wasemaji wa Kikaliko nchini Sudan Kusini imehesabiwa kuwa watu 10,000. Pia kuna wasemaji 7,500 nchini Kongo na 5,000 nchini Uganda. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikaliko iko katika kundi la Kimoru-Madi.

neg:
Kibari
Kibari ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini na Uganda inayozungumzwa na Wabari. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kibari nchini Sudan Kusini imehesabiwa kuwa watu 420,000. Pia kuna wasemaji 60,000 nchini Uganda. Wabari waishio nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo huongea Kilogo na siyo Kibari. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibari iko katika kundi la Kinilotiki.

neg:
Kingbee
Kingbee ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo iliyozungumzwa na Wangbee. Hakuna wasemaji wa Kingbee tena kwa hiyo lugha hiyo imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kingbee iko katika kundi la D30.

neg:
Kindebele
Kindebele ni lugha ya Kibantu nchini Afrika Kusini inayozungumzwa na Wandebele. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kindebele imehesabiwa kuwa watu 640,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kindebele iko katika kundi la S30.

neg:
Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Kingala kilikuwa lugha rasmi ya jeshi la kikoloni liloitwa "Force Publique" chini ya utawala wa Ubelgiji likaendelea kuwa lugha ya jeshi la jamhuri baada ya uhuru.

neg:
Kisusu
Kisusu ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Guinea na Sierra Leone inayozungumzwa na Wasusu. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kisusu nchini Guinea imehesabiwa kuwa watu 906,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisusu iko katika kundi la Kimande.

neg:
Kiteke-Kaskazini
Kiteke-Kaskazini ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kongo na Gabon inayozungumzwa na Wateke. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiteke-Kaskazini nchini Kongo imehesabiwa kuwa watu 49,300 na nchini Gabon 15,700. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiteke-Kaskazini iko katika kundi la B70.

neg:
Afrika
Kusini mwa Afrika, Afrika Mashariki na ya Kati watu wengi ni wasemaji wa lugha za Kibantu (kwa mfano Kiswahili). Asili yao ilikuwa pande za kusini za kanda ya Sahel na kutoka kule walienea katika sehemu nyingi za Afrika upande wa kusini kwa Sahara.

neg:
Sudan
Nchini Sudan kuna lugha zaidi ya 70. Kati yake, muhimu zaidi ni Kiarabu, ambacho ndicho lugha rasmi pamoja na Kiingereza. (Angalia Orodha ya lugha za Sudan.)Dini kubwa zaidi nchini ni Uislamu (97%).

neg:
Kiswahili
Kati ya nchi nyingine ambapo Kiswahili kinatumika kuna Kenya, Uganda, Kongo-Kinshasa, Rwanda, Burundi, Msumbiji, Somalia na visiwa vya Bahari Hindi kama Visiwa vya Ngazija (Komoro).

neg:
Kiyaka (Afrika ya Kati)
Kiyaka ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Afrika ya Kati na Jamhuri ya Kongo inayozungumzwa na Wayaka. Isichanganywe na lugha ya Kiyaka nchini Jamhuri ya Kongo wala na lugha ya Kiyaka nchini Angola. Mwaka wa 1996 idadi ya wasemaji wa Kiyaka nchini Afrika ya Kati imehesabiwa kuwa watu 15,000. Pia kuna wasemaji 15,000 tena nchini Kongo. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiyaka iko katika kundi la C10.

neg:
Kinshasa
Wakati Kongo ilipopata uhuru mwaka 1960, Kiholanzi Kiholanzi kilikoma kuwa lugha rasmi.

neg:
Kibirwa
Kibirwa ni lugha ya Kibantu nchini Afrika Kusini inayozungumzwa na Wabirwa. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibirwa iko katika kundi la S30.

neg:
Kiso (lugha ya Kongo)
Kiso ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Waso. Mwaka wa 1971 idadi ya wasemaji wa Kiso imehesabiwa kuwa watu 6000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiso iko katika kundi la C60.

neg:
Jamhuri ya Kongo
Nchi ina lugha 62 tofauti, zikiwemo lugha 2 za taifa: Kingala na Kikongo (Kituba). Hata hivyo lugha rasmi ni Kifaransa.

neg:
Kiserer-Sine
Kiserer-Sine ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Senegal na Gambia inayozungumzwa na Waserer. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kiserer-Sine imehesabiwa kuwa watu 1,130,000. Pia kuna wasemaji 31,900 nchini Gambia. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiserer-Sine iko katika kundi la Kiatlantiki.

neg:
Ayi Kwei Armah
Kama mwandishi wa insha Armah amepambana na kujitambua na shida ya Afrika. Anajali sana kuhusu kutengeneza shirika la Waafrika wote Duniani litakalojumuisha tamaduni mbalimbali na lugha katika Bara Afrika. Armah ameomba lugha ya Kiswahili itumike kama lugha rasmi ya Bara la Afrika.

neg:
Kiaka (Kongo)
Kiaka ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kongo na Jamhuri ya Afrika ya Kati inayozungumzwa na Waaka. Isichanganywe na lugha ya Kiaka nchini Sudan wala na lugha za Kiyaka. Mwaka wa 1986 idadi ya wasemaji wa Kiaka nchini Kongo imehesabiwa kuwa watu 15,000; na mwaka wa 1996 idadi ya wasemaji nchini Afrika ya Kati imehesabiwa kuwa watu 15,000 vilevile. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiaka iko katika kundi la C10.

neg:
Kipande (lugha)
Kipande ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Afrika ya Kati inayozungumzwa na Wapande. Mwaka wa 1996 idadi ya wasemaji wa Kipande imehesabiwa kuwa watu 9700. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kipande iko katika kundi la C20.

neg:
Kindasa
Kindasa ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kongo na Gabon inayozungumzwa na Wandasa. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kindasa nchini Kongo imehesabiwa kuwa watu 4530, na nchini Gabon 2460. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kindasa iko katika kundi la B20.

neg:
Kilese
Kilese ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Walese. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kilese imehesabiwa kuwa watu 50,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kilese iko katika kundi la Kisudani cha Kati.

neg:
Kamusi za Kiswahili
Kamusi hizo ni vyombo muhimu kwa kukuza na kuimarisha Kiswahili, ambacho kwa sasa ni lugha rasmi ya Jumuia ya Afrika Mashariki na mojawapo kati ya lugha za mawasiliano za Umoja wa Afrika.

neg:
Kibwela
Kibwela ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wabwela. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kibwela imehesabiwa kuwa watu 8400. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibwela iko katika kundi la C50.

neg:
Kitswana
Kitswana ni lugha ya Kibantu nchini Botswana na Afrika Kusini inayozungumzwa na Watswana. Ni lugha ya taifa nchini Botswana. Katika sensa ya mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kitswana nchini Afrika Kusini imehesabiwa kuwa watu 4,070,000. Nchini Botswana, kuna wasemaji 1,070,000 (1993). Pia kuna wasemaji 29,400 nchini Zimbabwe (1969) na wasemaji 12,300 nchini Namibia (2006). Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kitswana iko katika kundi la S30.

neg:
Kiswahili
Kiswahili kimekuwa lugha rasmi katika nchi zifuatazo:
Kiasili Kiswahili kilikuwa lugha ya kwanza tu ya wakazi wa miji ya Waswahili kwenye pwani, katika sehemu za pwani pia kijijini. Baada ya kuenea kimekuwa lugha ya watu wengi mjini hasa Tanzania lakini pia Kenya.

neg:
Kitonga (Tonga)
Kitonga ni lugha ya Kiaustronesia nchini Tonga inayozungumzwa na Watonga ambapo ni lugha rasmi ya taifa. Isichangaywe na lugha nyingine ziitwazo Kitonga nchini Malawi, Zambia, Msumbiji na Uthai. Mwaka wa 1998 idadi ya wasemaji wa Kitonga nchini Tonga imehesabiwa kuwa watu 96,300; tena kuna wasemaji zaidi ya 70,000 nje ya Tonga. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitonga iko katika kundi la Kioseaniki.

neg:
Kibeeke
Kibeeke ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wabeeke. Mwaka wa 1994 idadi ya wasemaji wa Kibeeke imehesabiwa kuwa watu 1000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibeeke iko katika kundi la D20.

neg:
Kinyarwanda
Kinyarwanda ni lugha ya Kibantu ambayo ni lugha rasmi nchini Rwanda. Kuna wasemaji pia katika Uganda kusini na sehemu za mashariki za Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Jumla ya wasemaji hukadiriwa kuwa mnamo milioni 7.

neg:
Lugha ya taifa
Katika nchi mbalimbali lugha rasmi imetajwa katika katiba ya Taifa au katika sheria mahususi lakini nchi nyingine hazina sheria juu ya lugha rasmi hata kama hali halisi ipo, kwa mfano, nchini Namibia Kiingereza ni lugha rasmi kufuatana na katiba lakini lugha nyingine pamoja na Kiafrikana na Kijerumani zimetajwa kama lugha za kitaifa zinazoweza kutumiwa pia kama lugha ya mafundisho shuleni.

neg:
Kigbaya-Kaskazini
Kigbaya-Kaskazini ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Jamhuri ya Afrika ya Kati na Kamerun inayozungumzwa na Wagbaya. Mwaka wa 1996 idadi ya wasemaji wa Kigbaya-Kaskazini nchini Jamhuri ya Afrika ya Kati imehesabiwa kuwa watu 200,000; na mwaka wa 1980 idadi ya wasemaji nchini Kamerun imehesabiwa kuwa watu 72,500. Pia kuna wasemaji wachache nchini Jamhuri ya Kongo na Nigeria. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigbaya-Kaskazini iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.

neg:
Afrika
Watu wa Afrika Magharibi husema zaidi Lugha za Kiniger-Kongo hasa zisizo za Kibantu, pamoja na wasemaji wa lugha za Kinilo-Sahara.

neg:
Senegal
Kwa ujumla kuna lugha 37 nchini Senegal. Kiwolof kinazidi kuenea, lakini mpaka sasa lugha rasmi ni Kifaransa. Shuleni kinatumika pia Kireno, hasa kusini.

neg:
Kifali-Kusini
Kifali-Kusini ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Kamerun inayozungumzwa na Wafali. Mwaka wa 1982 idadi ya wasemaji wa Kifali-Kusini imehesabiwa kuwa watu 20,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kifali-Kusini iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.

neg:
Kibanda ya Kusini
Kibanda ya Kusini ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Jamhuri ya Afrika ya Kati inayozungumzwa na Wabanda. Mwaka wa 1996 idadi ya wasemaji wa Kibanda ya Kusini nchini Jamhuri ya Afrika ya Kati imehesabiwa kuwa watu 150,000. Pia kuna wasemaji 3000 nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibanda ya Kusini iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.

neg:
Guyana
Guyana ni nchi pekee katika Amerika Kusini inayotumia Kiingereza kama lugha rasmi. Hata hivyo lugha ya kawaida ni aina ya Krioli ambayo ndiyo lugha ya taifa.

neg:
Afrika ya Mashariki
Nchi za Afrika ya Mashariki, hasa Kenya, Uganda na Tanzania ni nchi ambazo ni karibu tangu zamani. Zimeshirikiana historia, zote zimekaliwa hasa na makabila yanayotumia lugha za Kibantu (Kenya na Uganda wana pia idadi muhimu ya wakazi wasiotumia lugha za Wabantu). Katika nchi zote tatu lugha ya Kiswahili imekuwa lugha muhimu ingawa kwa daraja mbalimbali. Wakati wa ukoloni zilitawaliwa na Uingereza iliyoacha taasisi na taratibu mbalimbali zilizosaidia kuanzishwa kwa Jumuiya ya Afrika ya Mashariki wakati wa uhuru.

neg:
Kizande
Kizande ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, Sudan Kusini na Jamhuri ya Afrika ya Kati inayozungumzwa na Wazande. Idadi ya wasemaji wa Kizande nchini Kongo imehesabiwa kuwa watu 730,000. Pia kuna wasemaji 350,000 nchini Sudan Kusini na 62,000 nchini Afrika ya Kati. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kizande iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.