query: Teolojia ya dogma ni nini?

pos:
Dogma
Dogma ni neno linalotumika hasa kumaanisha fundisho la imani lisiloweza kukanushwa na wafuasi wa dini fulani. Linaweza kutumika pia kwa maana isiyo ya kidini.

neg:
Epistemolojia
Mara nyingi, taarifa za "imani" humaanisha kuwa mzungumzaji anatabiri kuwa kitu fulani kitakuwa cha maana au kufanikiwa kwa njia fulani — labda mzungumzaji anaweza "kuamini katika" timu ya kandanda anayoipenda zaidi. Hii si aina ya imani ambayo kawaida huangaziwa katika epistemolojia. Aina ya imani ambayo huangaziwa ni ile ambapo "kuamini kitu fulani" kunamaanisha tu dhana zozote zinazoeleweka kuwa za kweli. Kwa mfano, kuamini kuwa "Anga ni rangi ya bluu" ni kweli.

neg:
Efrem wa Syria
Ni mwanateolojia ambaye, juu ya msingi wa Biblia, anafikiri kishairi fumbo la ukombozi wa [[binadamu]] ulioletwa na Kristo, [[Neno wa Mungu]] aliyefanyika [[mtu]].

neg:
Farakano la Donato
Ndiyo sababu ya farakano, kwani Kanisa Katoliki lilitetea mafundisho ya kuwa kila Mkristo anaweza kuteleza katika dhambi, lakini toba inaponya makosa yote. Wafuasi wa Donato walijitenga wakijiona ndio Kanisa la kweli lenye waumini na viongozi walio safi.

neg:
Damu
Teolojia ya Walutheri hufunza kuwa mwili na damu ziko pamoja "katika, pamoja na, na chini ya" mkate na divai ya sherehe ya Ekaristi. Aina nyingine za Uprotestanti, hasa [[Wapresbiteri] na [[Wamethodisti]], hufundisha kuwa divai ni alama tu ya damu ya Kristo, ambaye yuko kiroho lakini hayuko kimwili.

neg:
Epistemolojia
Utegemeaji ni nadharia inayodokeza kuwa imani ni ushahidi wake katika (au vingenevyo inapewa ushahidi kwa njia ambayo inatazamwa kama maarifa) ikiwa tu inazalishwa na michakato ambayo kawaida inatoa idadi kubwa ya mpango imani za kweli na za uwongo zinapolinganishwa.

neg:
Teolojia ya Kiroho
[[Lugha]] ya maisha ya Kiroho, yenye msingi katika Biblia, imepata muundo maalumu kwa njia ya walimu wa Kiroho. Polepole misamiati waliyoitumia kutokana na mang’amuzi yao imepenya teolojia ya maisha ya Kiroho, lakini inahitaji kulinganishwa na ile ya teolojia ya kawaida ili kukwepa makosa kadhaa, kama yale aliyoyaangukia [[Eckart]] akitamka kwa maana ya ki[[falsafa]] maneno yaliyo kweli kwa maana ya Kiroho tu.
Lugha ya walimu wa Kiroho inaonekana na wanateolojia wengi kuwa inatumia mno mifano, tena inapita kiasi. Shida ni kwamba pengine mwenye [[akili]] anadai kumsahihisha anayemzidi akili, kama vile [[kinda]] angedai kumfundisha [[tai]] namna ya kuruka! Wanateolojia hao hawaelewi kuwa “lugha ya Kiroho haina budi kutofautiana na ile ya falsafa; humo mifano ya kuzidisha inatumika si kama pambo la usemi, bali ni namna inayotakiwa kabisa ili kumaanisha mambo kwa usahihi, kwa sababu kazi yake ni kutokeza mang’amuzi, tena mang’amuzi ya hali ya juu, yaliyo magumu kutokezwa kuliko mengine yote… Akili inavuka toka misamiati ya aina moja hadi ya aina nyingine, kama vile kutoka [[Kilatini]] kwenda [[Kichina]] au [[Kiarabu]]. Lakini haiwezi kutumia [[sarufi]] ya lugha mojawapo kwa nyingine” ([[Yakobo Maritain]]).
Kwa mfano, Yohane wa Msalaba anaeleza hali ya kuzama katika sala kuwa ni kutotenda, kumbe Thoma wa Akwino anaiita “utendaji bora kuliko wowote”. Wa pili anatazama upande wa falsafa, wa kwanza upande wa mang’amuzi ya mafumbo, ambamo kusimama kwa utendaji wa kibinadamu kunaonekana kama kutotenda.
Vilevile, neno “maumbile”, maana yake katika falsafa ni ya kinadharia: ni jinsi yalivyokusudiwa na Muumba, pasipo ubaya; kumbe maana ya Kiroho inategemea mang’amuzi ya [[dhambi ya asili]], yaani kwamba ma[[donda]] yaliyotokana nayo hayajapona kikamilifu hata ndani ya [[Wakristo]], yakiathiri umbile na kujitokeza kama [[umimi]] mkubwa unaozidishwa na [[dhambi]] za binafsi. Hivyo mafundisho ya lugha hizo mbili hayapingani.
Kila [[fani]] ina misamiati yake maalumu isiyoeleweka vizuri kwa wasioijua. Maneno yanatokeza mawazo, kama vile mawazo yanavyotokeza ukweli wa mambo. Mawazo ya [[sayansi]] ni sahihi kuliko yale ya kawaida, hivyo pengine yanadai misamiati mipya kuyatokeza. Ikiwa hivyo kwa sayansi, kwa nini isiwe hivyo kwa maisha ya Kiroho?
Teolojia ikitetea lugha ya walimu wa Kiroho inafundisha kwamba tunaweza kusema juu ya Mungu na juu ya maisha ya Kiroho kwa kutumia ama maneno yenye maana halisi ama mifano. Hivyo tunasema kwa maana halisi, “Mungu ni mwema na mwenye hekima: ndiye wema na hekima yenyewe”. Kwa kuwa hizo [[sifa]] hazina [[kasoro]], Mungu anazo kuliko viumbe. Kumbe kwa mfano tu tunaweza kusema, “Mungu anaghadhibika”: kwa kuwa [[hasira]] ni [[ono]] la [[hisi]], haiwezi kuwemo ndani ya Mungu aliye [[roho]] tu; hivyo “[[ghadhabu]] ya Mungu” ni mfano tu wa [[haki]] yake.
Tuongeze kwamba kati ya maneno yenye maana halisi yanayotumika kumhusu Mungu, yale ya kukanusha (k.mf. “asiyebadilika”) ni sahihi kuliko yale ya kukiri, kwa sababu sisi tunajua zaidi Mungu asivyo kuliko alivyo. Yaani tunajua vizuri kwamba hana [[mwili]], wala [[mwendo]], wala mipaka; kumbe hatuwezi kujua namna ambayo sifa za Kimungu zimo ndani mwake na zilivyo kitu kimoja tu katika ukuu wa [[Umungu]] ambao uko wazi kwa wenye [[heri]] wa mbinguni tu, wanaouona moja kwa moja. Ndiyo sababu waliozama katika mafumbo wakimzungumzia Mungu wanatumia zaidi maneno ya kukanusha (k.mf. “asiyeeleweka”), tena wanasema kumtazama hivyo ni bora kuliko kuelewa, kwa sababu kwa namna yake kunafikia juu zaidi, hadi ukuu wa Umungu na maisha yake ya ndani.
Halafu, kati ya majina ya kukiri yanayotumika kwa maana halisi, yale yasiyobainisha na yale ya kawaida ndiyo yanayomtokeza Mungu vizuri zaidi. Kwa hiyo [[jina]] [[YHWH]] ndilo lake kuliko yote, kwa kuwa fumbo la jina lenyewe linadokeza [[bahari]] isiyo na mipaka ya Umungu. Kinyume chake, majina yaliyo wazi (k.mf. “Mwenye akili”) hayatokezi inavyofaa ukuu wa Mungu. Ndiyo sababu waliozama katika mafumbo wanasema [[sala ya kumiminiwa]] si wazi wala haielezeki, hata hivyo ni bora kuliko maneno wazi ya njozi.
Hatimaye, maneno ya mifano yanahitajika panapokosekana yale yenye maana halisi. Ndiyo sababu waliozama katika mafumbo wanasema juu ya [[kuposwa]] na [[kuolewa]] Kiroho ili kumaanisha muungano na Mungu ambao unaigeuza roho. Haja ya kutumia mifano ya namna hiyo inatokana na sisi kujua mambo ya Kiroho kwa njia tu ya vitu vinavyoonekana, pamoja na ugumu wa kupata maneno ya kufaa kuyatokeza.
Misamiati ya kawaida ya Maandiko matakatifu na ya teolojia yanaweza yakatosha kufundishia maisha ya Kiroho; lakini walimu wa maisha hayo, ili kuepa [[sentensi]] ndefu mno, walitumia misamiati maalumu au kuipa maana mpya ile ya zamani, kiasi kwamba haisemi [[ukweli]] ikitumika upande wa falsafa au wa teolojia ya kawaida. Kwa mfano, wakisisitiza udogo wa [[kiumbe]] chochote, ambao mwanateolojia angeutokeza kwa sentensi tano, wanatamka kifupi, “kiumbe si kitu”. Usemi huo si [[uongo]], isipokuwa tukiuelewa kwa maana halisi ya maneno (hapo ungesema Mungu hajaumba chochote; lakini hilo halihitaji maelezo). Kwa mtazamo wake mwanateolojia angeuongezea msemo huo walau “peke yake” aweze kuukubali.
Misamiati ya kupinganisha inatokeza jambo kuu kwa njia ya matokeo yake ndani mwetu yaliyo kama kinyume chake. Kwa mfano, “[[giza]] kuu” maana yake ni “[[mwanga]] usiofikiwa anamokaa Mungu” ambao unatupofusha macho. Vilevile [[hekima]] ya Mungu inaitwa “[[upumbavu]]” kwa kuwa ndivyo inavyoonekana na wapumbavu: “upumbavu wa Mungu una hekima zaidi ya wanadamu, na [[udhaifu]] wa Mungu una [[nguvu]] zaidi ya wanadamu” (1Kor 1:25).
Misamiati ya kuzidisha inataka kudokeza ukuu usio na mipaka wa Mungu (k.mf. “wema mkuu”) au udogo wa kiumbe mbele yake. Misamiati hiyo haipiti ukweli, bali dhana za watu, kwa kuwa Mungu ni mkuu kuliko tunavyoweza kuwaza, na [[adhabu]] zake zinapita [[ubunifu]] wetu. Katika maandishi ya kibinadamu, pengine vipimo vinazidishwa ili kumgusa msomaji (k.mf. kwa kusema [[mtu]] mrefu ni [[jitu]]). Kumbe waliozama katika mafumbo wanatumia misamiati ya kuzidisha kwa sababu wanashindwa kueleza kwa namna tofauti ukuu wa Kimungu; kuzidisha kwao hakuna kosa wala [[udanganyifu]]. Mfano wa aina hiyo ni maneno ya Yesu: “[[Jicho]] lako la kuume likikukosesha, ling’oe ulitupe mbali nawe… Na [[mkono]] wako wa kuume ukikukosesha, ukate uutupe mbali nawe…” (Math 5:29-30). Si suala la kujikata, ila ni usemi unaofaa kuonyesha ukuu wa [[hatari]] na haja ya kuikwepa haraka.
Yohane wa Msalaba alipochora ukurasa wa kwanza wa kitabu chake “[[Kupanda Mlima Karmeli]]” aliandika juu ya mapito membamba ya ukamilifu, “kutokuwa na chochote, chochote, chochote, chochote”. Ingawa anaonekana kudai mtu ajikane mno, [[kusudi]] lake ni kumpandisha kwa [[njia ya mkato]]. Juu ya hayo aliandika, “Kwa kuwa sitaki tena kitu kwa kujipendea, napewa vyote pasipo kuvitafuta”. Hapo mbele akaeleza, “Kujitenga na viumbe kunaleta [[furaha]] na [[faraja]] kuliko kutamani kwa [[moyo]] kuvimiliki… Mtu akijitenga na vitu anakuja kuvifahamu wazi zaidi, upande wa maumbile na upitao maumbile, na hivyo anavifurahia sana kuliko yule anayeambatana navyo. Anavifurahia kadiri ya ukweli wake, si kadiri ya udanganyifu wake. Hisi zinafikia ma[[umbo]] tu ya vitu, kumbe roho inapenya ukweli na [[thamani]] yake. Kwa sababu hiyo, furaha za hisi zinaitia giza akili yetu… Kuikataa na kuitakasa furaha hiyo kunaiwezesha akili ione vizuri, kama vile [[hewa]] inavyong’aa [[moshi]] ukiondoka. Aliyejitenga na viumbe anavifurahia vyote kama kwa kuvimiliki, kumbe yule anayetafuta tu kuvimiliki anavikinai bila ya kukifurahia hata kimoja”. [[Mtume Paulo]] aliwahi kusema, “… kama wasio na kitu, bali tu wenye vitu vyote” (2Kor 6:10). [[ Fransisko wa Asizi]] alifurahia [[mandhari]] nzuri za [[mkoa]] wake kuliko wenye maeneo yale ambao mawazo yao yote yalilenga tu kuyazalisha iwezekanavyo.
Basi, misamiati hiyo inatuamsha kutoka [[lepe]] la [[usingizi]] na kutuonyesha lililo muhimu peke yake.
Kila mojawapo ina stahili zake. Kwa teolojia inafaa zaidi lugha ya kinadharia, sahihi, inayotumia misamiati kwa maana halisi tu. Lakini kwa kuongoza watu wajikane kwa bidii ili kuungana na Mungu, misamiati ya walimu wa Kiroho inafaa zaidi kwa sababu ni hai, ya kuvutia, mifupi na inaeleweka kimaisha. Haitokezi tu mawazo, bali mang’amuzi na upendo motomoto wa Mungu. Inaepa mizunguko ya maneno na mibainisho inayoweza ikazuia mruko wa upendo huo. Kinyume chake inatuongoza tumtafute Mungu mwenyewe ikitukumbusha kuwa hata kama ukweli wa mawazo umo akilini mwetu, wema unaolengwa na utashi uko nje ya roho yetu, umo ndani ya Mungu; tena inatufanya tufikirie kwamba yale ambayo ndani ya Mungu hayaeleweki wala hayasemeki, ndiyo mema makuu yanayoweza kupendwa motomoto hata yasipojulikana wazi.
Tofauti ya lugha hizo mbili inaonekana katika kulinganisha maneno yafuatayo ya [[Yesu]] na ufafanuzi wake wa kiteolojia: “Yeye aipendaye [[nafsi]] yake ataiangamiza; naye aichukiaye nafsi yake katika [[ulimwengu]] huu ataisalimisha hata uzima wa milele” (Yoh 12:25). Ufafanuzi wa maneno hayo mafupi, hai na ya kimaisha ni kama ifuatavyo: anayejipenda kinyume cha upendo wa Mungu atajipoteza; lakini hatajipoteza akijipenda kimaumbile, yaani kwa [[pendo]] lililo tofauti na upendo wa Mungu lisiwe kinyume chake; zaidi tena hatajipoteza akijipenda kwa pendo lililomo ndani ya upendo wa Mungu. Kubainisha aina hizo tatu za kujipenda ni jambo la lazima kwa teolojia, lakini ni kazi ya akili inayochunguza mambo, kumbe maneno ya Yesu yanatufanya mara tupende kwa bidii.
Lugha bora ni ile inayotokeza wazo la juu zaidi. Sasa, sala ya kumiminiwa, ingawa si wazi, ni ya juu kuliko [[nadharia]]. Basi, lugha ya wanaotushirikisha yale waliyomiminiwa katika sala ni bora kuliko ile ya wanateolojia. Inafaa kwamba baadhi ya wanaozama katika mafumbo ni pia wanashairi hodari waweze kutujulisha vizuri mang’amuzi yao ya ndani, jambo ambalo si la lazima kwa wanateolojia. “Ingawa tunajua kidogo sana mambo ya juu kabisa, kile kidogo tunachokijua kinatosha kutufanya tukipende na kukitamani kuliko ujuzi sahihi kabisa wa mambo ya chini ambao tunaweza tukawa nao” (Thoma wa Akwino). Hivyo, wazo la kufaa kuhusu [[Utatu]], hata lisipokuwa la wazi, lina thamani kuliko [[hakika]] zote za [[hisabati]], kutokana na ubora wa jambo husika. Vilevile sala ya kumiminiwa inang’amua uwepo wa Mungu, jambo bora kuliko tunalolizingatia kwa teolojia; tena namna yake ya kujua ni bora zaidi.
Tuliyoyasema yanathibitishwa na kwamba lugha ya Yesu ndiyo bora; sasa ile ya walimu wa Kiroho inalingana nayo kuliko ile ya wanateolojia. Lugha hiyo inadumisha imani na upendo kwa Mungu, yaani roho yenyewe ya teolojia. Upande mwingine, lugha ya falsafa na teolojia ni ya lazima kwa kufafanua ukweli uliofunuliwa dhidi ya udanganyifu unaoweza ukaupotosha. Ndiyo sababu walimu wa Kiroho waliwaheshimu wanateolojia bora, kumbe waliojidai tu kuzama katika sala waliwapuuzia. Basi, anayeongoza watu Kiroho anatakiwa kujua lugha hizo mbili na kuweza kuzifafanua moja kwa njia ya nyingine. Hatuwezi kusema mtu anaelewa lugha ya walimu wa Kiroho asipoweza kuifafanua kiteolojia, wala kusema anaelewa ukuu wa teolojia asipojua inavyohusiana na maisha ya Kiroho.
[[Category:Ukristo]]
[[Category:Teolojia]]

neg:
Kristolojia
Kristolojia (kutoka maneno ya Kigiriki Χριστός, Khristós, Kristo na λογία, logia, elimu) ni tawi la fani ya teolojia linalochunguza hasa imani ya Kanisa kuhusu nafsi na hali za Yesu Kristo kwa kutegemea kwanza Injili na vitabu vingine vya Agano Jipya, lakini pia mapokeo ya Mitume yanavyojitokeza katika mitaguso ya kiekumeni na maandishi ya mababu wa Kanisa.

neg:
Historia ya Kanisa
Baada ya hapo vitabu viliendelea kuandikwa kwa kutetea, kutangaza na kufafanua imani sahihi: hivyo havikukusanywa katika Agano Jipya, lakini ndivyo mwanzo wa teolojia kama fani maalumu. Tofauti za ufafanuzi huo, kama zile kati ya shule ya Aleksandria na shule ya Antiokia, ndizo chanzo cha mabishano yaliyochangia mafarakano makubwa yaliyotokea hasa katika karne ya 5, ingawa kuanzia mwaka 325 mitaguso mikuu ilikusanya maaskofu wengi kutoka sehemu mbalimbali ili kumaliza migogoro. Tofauti za lugha na utamaduni, pamoja na utaifa, zilichangia sana mafarakano.

neg:
Seminari
Seminari kuu, au vyuo vya teolojia, ni muundo wa malezi ya juu kwa watu wanaolenga moja kwa moja upadri au huduma nyingine ya uongozi katika Kanisa.

neg:
Ukristo
Baada ya hili, mafundisho ya Kristo yanatofautiana katika kuchukulia hali hii. Kwa mujibu wa Kristo, dhambi, matendo yenye kukosea kanuni za kiroho na hata za kimaumbile, hufutwa na toba; wakati katika mafundisho ya Buddha, makosa yote yanatokana na kutokuwa makini. Hivyo, kwa mujibu wa Buddha, njia pekee ya kumkomboa mtu na shida zake ni kufuata mwongozo wa Nguzo Nane ambazo humweka katika hali ya kuweza kuamka kiroho wakati utulivu wa kimwili na wa kiakili unapofikiwa. Haya ndiyo yanayofanya Ubuddha kuwa ni njia inayojali sana nidhamu ya mtu kimatendo, wakati Ukristo hufuata sana moyo wenye kukiri makosa, na kutafuta uadilifu wa kweli wa kiroho. Huu ni uzuri wa pekee kutoka kwenye mafundisho ya Yesu: "Tubuni" kwa kuwa saa ya ukombozi ni sasa...

neg:
Ukristo
Kwa kweli Karne za Kati zilikuwa na mchanganyiko wa mambo yaliyopingana: ibada za nje tu na za dhati kabisa; teolojia iliyoelekeza kutenda kwa msingi wa nipe nikupe na hakika ya kwamba binadamu anategemea kabisa neema ya Mungu; kutojali wajibu hata upande wa viongozi wa Kanisa na marekebisho safi ya mashirika ya kitawa.

neg:
Historia ya Wokovu
Mfano huo wa upendo wa Mungu kwa bibiarusi asiye mwaminifu uligusa sana watu ukazidi kuzingatiwa mpaka katika Agano Jipya na kuchangia uimara wa ndoa iliyofikiriwa upya kama upendo mwaminifu, si kama uhusiano wa kisheria au wa kimwili tu ambao udumu mpaka utakapoendelea kuleta faida. Zaidi ya hayo, uliwaelekeza Waisraeli kupokea fundisho la Yesu kwamba dini ni suala la upendo, si ibada wala sheria tu.

neg:
Mtaguso Mkuu
Kumbe mitaguso iliyofanyika baada ya farakano la mwaka 1054 kati ya Kanisa la Mashariki na Kanisa la Magharibi, pamoja na kulenga umoja uliovunjika na kufundisha dogma mpya, ilishughulikia zaidi urekebisho wa Kanisa katika ngazi na nyanja zote.

neg:
Ukristo
Baada ya hapo vitabu viliendelea kuandikwa kwa kutetea, kutangaza na kufafanua imani sahihi: ndiyo mwanzo wa teolojia kama fani maalumu. Tofauti za ufafanuzi huo, kama zile kati ya shule ya Aleksandria na shule ya Antiokia, ndizo chanzo cha mabishano yaliyochangia mafarakano makubwa yaliyotokea hasa katika karne ya 5, ingawa kuanzia mwaka 325 mitaguso mikuu ilikusanya maaskofu wengi kutoka sehemu mbalimbali ili kumaliza migogoro. Tofauti za lugha na utamaduni, pamoja na utaifa, zilichangia sana mafarakano.

neg:
Maana ya maisha
Ukanti ni falsafa iliyo na msingi katika maandishi ya kimaadili, ya somo la maarifa na ya kimetafizikia ya Immanuel Kant. Kant anajulikana kwa nadharia ya uwajibikaji ambayo msingi ni wajibu mmoja wa kimaadili, "dhana ya lazima bila kujalisha", inayotokana na dhana ya uwajibikaji. Wakanti wanaamini kuwa vitendo vyote vinafanywa kulingana na lengo au kanuni fulani isiyobainika wazi, na kuwa ili vitendo viwe adili, ni lazima viambatane na dhana ya lazima bila kujalisha.

neg:
Atukuzwe Baba
Atukuzwe Baba (kwa Kilatini "Gloria Patri") ndiyo doksolojia (kutoka neno la Kigiriki: δοξολογία, linaloundwa na δόξα, "doxa", "utukufu" na λογία, -"logia", "neno") inayotumika zaidi katika madhehebu mengi ya Ukristo.

neg:
Dhana
Dhana (kutoka neno la Kiarabu) ni wazo lisilo bayana wala la hakika lakini mtu au jamii wanaweza kuwa nalo na kulipendekeza kwa wengine ili lizidi kuchunguzwa upande wa falsafa, sayansi n.k. kwa kutumia hoja, vipimo na njia nyingine za kufikia ukweli.

neg:
Torati
Torati si mkusanyo wa mpango wa sheria, bali hasa msingi wa kiteolojia wa imani ya Israeli ("Mungu mmoja, taifa moja, nchi moja") ambamo zinapatikana sheria nyingi pia pamoja na historia ya taifa la Mungu. Sheria zinaweza zikafanana na zile za makabila ya jirani, lakini zina mambo ya pekee yanayotokana hasa na imani ya kuwa Mungu ni mmoja tu.

neg:
Biomasi
Biomasi ni dhana muhimu katika ekolojia na ni namna ya kuangalia upande wa kimwili wa uhai duniani ni pia dhana muhimu katika maswali ya uzalishaji wa nishati hasa nishati mbadala.

neg:
Mtaguso wa kwanza wa Vatikano
Ingawa lengo halikuwa hilo, tokeo kuu la kazi ya mtaguso huo ni tangazo la dogma ya Papa kuwa na karama ya kutokosea katika mafundisho ya imani na maadili anayoyatoa ili yadumu moja kwa moja pale anapotimiza masharti fulani (kwa kifupi: akisema "ex cathedra", yaani "kutoka ukulu).

neg:
Ukristo
Neno "Katoliki" tunaendelea kulitumia zaidi kwa maana ya madhehebu maalumu yenye wafuasi wengi duniani. Kiteolojia linamaanisha "Kanisa lililopo popote, lililo moja tu kila mahali na kila wakati". Kwa maana hiyo kila Mkristo yumo katika Ukatoliki, kwani mbele ya Kristo Kanisa ni moja tu, kila mahali duniani.

neg:
Utetezi wa Kanisa Katoliki
Utetezi wa Kanisa Katoliki ni sehemu ya teolojia ya Ukristo inayolenga kutoa hoja za kutetea imani na maisha ya Kanisa Katoliki dhidi ya zile za watu wa madhehebu au dini nyingine au za wale wasio na dini yoyote wanaolenga kuthibitisha kasoro zake ili kukomesha imani katika asili yake ya Kimungu.

neg:
Hukumu ya mwisho
Hukumu ya mwisho, Siku ya hukumu au Siku ya Bwana (kwa Kiebrania "Yohm Ha Din"; kwa Kiarabu يوم القيامة, Yawm al-Qiyāmah au يوم الدين, Yawm ad-Din) ni sehemu ya imani ya dini za Uzoroasta, Uyahudi, Ukristo na Uislamu.

neg:
Sirili wa Yerusalemu
Kuhusu ekaristi, alikuwa mwanateolojia wa kwanza kufafanua uwemo halisi wa Mwili na Damu ya Kristo kama tokeo la badiliko la dhati za mkate na divai likisababishwa na Roho Mtakatifu kuitwa juu ya vipaji hivyo. Alifananisha badiliko hilo na lile la maji kuwa divai kwenye arusi ya Kana.

neg:
Ulimwengu
Theolojia pamoja na elimu ya kidini inatazama ulimwengu kama kazi ya Mungu inauliza maswali jinsi gani mapokeo ya kidini na maanddiko matakatifu yanalingana na mtazamo mpya wa sayansi juu ya ulimwengu.

neg:
Simeoni Mwanateolojia Mpya
Alipewa sifa "Mwanateolojia" si kutokana na elimu yake, bali kwa sababu ya kufundisha kwa dhati juu ya Mungu kutokana na mang'amuzi yake katika sala, kama walivyofanya Mtume Yohane na Gregori wa Nazianzo. Mojawapo ya mafundisho aliyosisitiza ni kwamba wote wanatarajiwa kufikia mang'amuzi hayo.

neg:
Dogma
2. wazo, fundisho la falsafa au dini;

neg:
Ekaristi
Katika imani ya Kanisa Katoliki na Waorthodoksi sakramenti inayokamilisha ubatizo na kipaimara ni ekaristi, iliyo kuu kuliko sakramenti zote kwa sababu ndiyo Yesu mzima, Mungu-mtu, katika maumbo ya mkate na divai. Walioshiriki kifumbo kifo na ufufuko wake wakapokea kwake paji la Roho Mtakatifu, wanaalikwa kukaribia mara kwa mara meza anapowalisha na kuwanywesha Mwili na Damu yake ili washiriki uhai wake kwa dhati zaidi na zaidi. “Aulaye mwili wangu na kuinywa damu yangu hukaa ndani yangu, nami hukaa ndani yake. Kama vile Baba aliye hai alivyonituma mimi, nami ni hai kwa Baba; kadhalika naye mwenye kunila atakuwa hai kwa mimi” (Yoh 6:56-57). Ubatizo na kipaimara havirudiwi, vinadumu ndani ya mtu kama mifupa ambayo ekaristi ya mara kwa mara inazidi kuitia mwili na damu.

neg:
Historia ya Utawa
Dominiko Guzman (1170-1221) akiwa padri aliguswa na uenezi wa uzushi akajitahidi kutatua tatizo hilo. Ili akubaliwe na watu wote kama mhubiri halisi wa Injili alishika ufukara wa Yesu na mitume wake: kwenda wawiliwawili, kwa miguu, bila ya kuchukua chochote kwa safari. Hivyo aliliandalia Kanisa kundi la watu wanaofanya kazi ya kuhubiri, ambayo awali ilikuwa maalumu ya maaskofu. Kwa lengo hilo utawa wake ulipunguza miundo ya kimonaki na urefu wa liturujia ili kuacha nafasi ya kusoma na kusali zaidi mmojammoja: hivyo ndugu wahubiri watajipatia ukweli ambao wawashirikishe wengine kwa kuhubiri na kufundisha. Ndio utume unaolingana zaidi na maisha ya sala na kusoma.

neg:
Lumen Gentium
Halafu unaonyesha kuwa Kanisa ni mwanzo wa ufalme wa Mungu, nalo linafananishwa na kundi la kondoo, shamba, jengo na hekalu la Mungu au bibiarusi anayeungana na Bwanaarusi wake kuwa mwili mmoja, yaani mwili wa Kristo: ndio ukweli wenyewe wa Kanisa.

neg:
Maisha ya kiroho
Teolojia hiyo ya maisha ya kiroho ya Kikristo inaitwa pia kifupi Teolojia ya Kiroho.

neg:
Bikira Maria
Dogma ilitangazwa mwaka [[431]] kwenye [[Mtaguso wa Efeso]] uliomuita “Mzazi wa Mungu”, ukisema Maria anastahili kuitwa hivyo kwa sababu Mwana wa milele wa Mungu, ambaye ni Mungu sawa na Baba, alifanyika mtu toka kwake. Akiwa mja mzito alishangiliwa: “Umebarikiwa wewe katika wanawake, naye mzao wa tumbo lako amebarikiwa. Limenitokeaje neno hili, hata mama wa Bwana wangu anijilie mimi?” (Lk 1:42-43). Ungamo hilo la Elizabeti likakamilishwa na [[Mtume Thoma]] aliyemuambia Yesu mfufuka: “Bwana wangu na Mungu wangu!” (Yoh 20:28).

neg:
Katoliki
Makanisa mengi ya Matengenezo ya Kiprotestanti hutumia neno "la kikatoliki" kurejea kwa imani kwamba Wakristo wote ni sehemu ya Kanisa moja bila kujali madhehebu; kwa mfano, Mlango wa Westminster XXV Ukiri wa Imani hutaja "Katoliki au Kanisa zima." Ni sambamba na tafsiri hii, ambayo inatumika neno "la kikatoliki" (zima) na hakuna dhehebu moja, kwamba kuelewa neno "moja takatifu Katoliki na la Kitume" katika Kanuni ya Imani ya Nisea, maneno "imani ya kikatoliki" katika Kanuni ya Imani ya Athanasi na neno "takatifu" katika "kanisa Katoliki" kanuni ya Imani ya Mitume.

neg:
Bernardo wa Clairvaux
Fikra zetu kuhusu mafumbo ya Mungu ziko katika hatari ya kugeuka zoezi la bure la akili zisipotegemea imani ya dhati iliyolishwa na sala hasa katika uhusiano wa dhati na Bwana: ndiyo “ujuzi wa watakatifu” ambao unatolewa na Roho Mtakatifu na kuhitajiwa na teolojia.

neg:
Thomas Aquinas Mtakatifu
Ndiyo sababu kitabu hicho kikubwa kimegawanyika katika sehemu tatu: “Kwa kuwa lengo kuu la teolojia ni kufundisha [[ujuzi]] wa Mungu, si tu jinsi alivyo mwenyewe, bali pia kama asili na lengo kuu la vitu, na hasa la viumbe wenye akili, ilivyo wazi katika yale tuliyoyasema tayari, basi tutafafanua: 1) Mungu; 2) [[maendeleo]] ya kiumbe mwenye akili kumuelekea Mungu; 3) Kristo ambaye kama mtu ndiye [[njia]] yetu kwa Mungu”.

neg:
Maana ya maisha
Katika shule zote za Uhindu, maana ya maisha imefungwa ndani ya dhana za karma (kitendo chenye matokeo), samsara (mzunguko wa kuzaliwa na kuzaliwa upya), na moksha (ukombozi). Kuwepo kunaaminika kuwa maendeleo ya atman kupitia vipindi vingi vya maisha, na maendeleo yake ya mwisho kuelekea ukombozi kutoka karma. Malengo hasa ya maisha kwa jumla husongeshwa chini ya (mazoea) pana ya yoga au dharma (kuishi kisahihi) ambayo yanakusudiwa kujenga kuzaliwa kupya kuzuri zaidi, ingawa hayo pia kwa ujumla ni matendo chanya katika maisha haya. Shule za jadi za Uhindu mara nyingi huabudu Madeva ambao ni dhihirisho ya Ishvara (Mungu wa kibinafsi au wa kuchaguliwa).

neg:
Imani ya Kanisa
Imani ya Kanisa (kwa Kilatini: "fides Ecclesiae"; kwa Kiingereza: "Faith of the Church") ni wazo la msingi la teolojia ya Kanisa Katoliki. Maana yake ni kwamba imani si kazi ya Mkristo binafsi kwanza, bali ya Kanisa lote kwa pamoja.

neg:
Mwanatheolojia
Si lazima awe mwalimu wa dini yake anayetambuliwa na waumini, kwa sababu kitambulisho ni kiwango chake cha elimu si imani. Hata hivyo kuna pia wanatheolojia ambao mara nyingi ni viongozi wa kiroho.

neg:
Ontolojia
Ontolojia (kutoka maneno ya Kigiriki "on", kilichopo, na "logia", elimu) ni somo la kifalsafa la asili ya kuwepo, na pia kategoria za msingi za kuwepo na uhusiano wao. Ni tawi kubwa la metafizika.

neg:
Teolojia
Teolojia hufundishwa katika vyuo na katika nchi mbalimbali; iko pia kama idara ya Chuo Kikuu. Idara hizi mara nyingi zinatenganishwa kimadhehebu. Mtu aliyepita mafundisho ya chuo huitwa mwanateolojia.

neg:
Alfonso Maria wa Liguori
Hasa katika kitabu chake muhimu zaidi, “Teolojia ya Maadili”, Alfonso alipendekeza uwiano mzuri kati ya madai ya sheria ya Mungu - ambayo imeandikwa mioyoni mwetu, imefunuliwa kikamilifu na Kristo na kufafanuliwa rasmi na Kanisa - na nafasi ya dhamiri na hiari ya binadamu - ambaye anakomaa kwa kuambatana na ukweli na wema.

neg:
Antoni wa Padua
Katika mafundisho kama hayo inajitokeza tayari tabia maalumu mojawapo ya teolojia ya Kifransisko: kusisitiza upendo, ambao kutoka kwa Mungu unaenea rohoni upande wa utashi na unakuwa chemchemi ya ujuzi wa Kiroho unaopita ujuzi mwingine wowote. Kwa sababu ni kwa kupenda kwamba tunakuja kufahamu. “Upendo ndiyo roho ya imani na kuipa uhai; bila upendo, imani inakufa”.

neg:
Kristolojia
Mitaguso ya kiekumeni ilipaswa yote kujadili suala hilo ili kurudisha amani katika Kanisa na katika dola la Roma. Maamuzi yake yanashikiliwa hadi leo kwa imani na madhehebu karibu yote ya Ukristoingawa mengi yalijitenga, hasa Makanisa ya Kiorthodoksi ya Mashariki.

neg:
Dogma
Neno la Kigiriki "δογμα", "dògma", linatokana na kitenzi "δοκω", "doko". Maana zake zilikuwa tatu:

neg:
Neno la Mungu
Neno la Mungu ni namna ambayo wafuasi wa dini kadhaa wanavyotazama misahafu yao ili kusisitiza imani yao ya kuwa hiyo iliandikwa kadiri ya Mungu na kuleta kwa usahihi ufunuo wake.

neg:
Historia ya Kanisa
Muda uleule Mhispania kwa jina Dominiko Guzman (1170-1221) aliunda shirika la watawa. Kusudi lake lilikuwa kuhubiri. Akiwa padri aliguswa na uenezi wa uzushi akajitahidi kutatua tatizo hilo. Ili akubaliwe na watu wote kama mhubiri halisi wa Injili alishika ufukara wa Yesu na mitume wake: kwenda wawiliwawili, kwa miguu, bila ya kuchukua chochote kwa safari. Hivyo aliliandalia Kanisa kundi la watu wanaofanya kazi ya kuhubiri, ambayo awali ilikuwa maalumu ya maaskofu. Kwa lengo hilo utawa wake ulipunguza miundo ya kimonaki na urefu wa liturujia ili kuacha nafasi ya kusoma na kusali zaidi mmojammoja: hivyo ndugu wahubiri watajipatia ukweli ambao wawashirikishe wengine kwa kuhubiri na kufundisha. Ndio utume unaolingana zaidi na maisha ya sala na kusoma.

neg:
Dayosisi
Mwanzoni "dayosisi" ilikuwa kitengo cha utawala wa serikali katika Dola la Roma; dayosisi moja ilijumlisha majimbo kadhaa. Baada ya uenezaji wa Ukristo katika Dola la Roma Kanisa lilianza kutumia mipaka ya utawala wa serikali kwa ajili ya vitengo vyake na kwa njia hiyo muundo wa dayosisi ulikuwa pia muundo wa utawala ndani ya Kanisa. Baada ya kuporomoka kwa Dola la Roma jina hilo halikutumiwa tena upande wa serikali lakini likaendelea ndani ya Kanisa kwa ajili ya eneo lililo chini ya askofu.

neg:
Mungu Mwana
Dogma hiyo ya Ukristo (madhehebu yote isipokuwa Wasiosadiki Utatu) inamkiri Yesu kuwa Mungu sawa na Mungu Baba na Roho Mtakatifu.

neg:
Falsafa
Tofauti na dini, imani au itikadi, njia ya falsafa ni mantiki inayoeleza hatua zake ikiwa tayari kuchungulia upya kila hatua iliyochukua. Kwa hiyo falsafa ni njia ya kuuliza maswali na kutafuta majibu.

neg:
Ukristo na dini nyingine
Baada ya hili, mafundisho ya Kristo yanatofautiana katika kuchukulia hali hii. Kwa mujibu wa Kristo, dhambi, matendo yenye kukosea kanuni za kiroho na hata za kimaumbile, hufutwa na toba; wakati katika mafundisho ya Buddha, makosa yote yanatokana na kutokuwa makini. Hivyo, kwa mujibu wa Buddha, njia pekee ya kumkomboa mtu na shida zake ni kufuata mwongozo wa Nguzo Nane ambazo humweka katika hali ya kuweza kuamka kiroho wakati utulivu wa kimwili na wa kiakili unapofikiwa. Haya ndiyo yanayofanya Ubuddha kuwa ni njia inayojali sana nidhamu ya mtu kimatendo, wakati Ukristo hufuata sana moyo wenye kukiri makosa, na kutafuta uadilifu wa kweli wa kiroho. Huu ni uzuri wa pekee kutoka kwenye mafundisho ya Yesu: "Tubuni" kwa kuwa saa ya ukombozi ni sasa...

neg:
Kanuni ya Imani
[[Waislamu]] wanatamka maneno ya shahada kama [[nguzo]] mojawapo ya dini yao ili kumkiri [[Mungu]] pekee ([[Allah]]) na [[mtume Muhammad]] kama [[rasuli]] wake.
[[Category:Dini]]
[[Category:Ukristo| ]]

neg:
Beda Mheshimiwa
Biblia ilikuwa daima chanzo kikuu cha teolojia yake. Baada ya kuchunguza nakala ipi ni sahihi zaidi, aliifafanua Kikristo, akijitahidi kuelewa vizuri maneno yanasema nini, lakini kwa mwanga wa Kristo aliye ufunguo wa Maandiko yote katika umoja wake wa dhati. Kwake matukio ya Agano la Kale na ya Agano Jipya yanakwenda pamoja kuelekeza kwa Kristo.

neg:
Mtaguso wa Trento
a) Msingi wa imani ni Biblia pamoja na mapokeo ya Kanisa.
b) Kanisa peke yake lina mamlaka ya kueleza maana ya Biblia; Mkristo asijisomee bila mwongozo wa Kanisa.
c) toleo la Biblia linalofaa zaidi ni lile linalotolewa na Kanisa Katoliki katika lugha ya Kilatini (lililoitwa "Vulgata" - pamoja na vitabu vya "Deuterokanoni" vilivyotengwa na Luther).
d) Juu ya kuhesabiwa haki (jinsi ya kupata wokovu) ni kwamba mwanadamu hakubaliwi kwa sababu ya matendo yake mema bali kwa neema ya Mungu, lakini lazima ashiriki katika kupokea na kutumia neema hiyo.
e) Sakramenti ziko saba.

neg:
Sabato
Sababu ya kiteolojia inayotajwa tangu mwanzo wa karne ya 2 (baada ya kipindi cha Biblia kutungwa) ni kwamba ufufuko wa Yesu ilikuwa mwanzo wa uumbaji mpya na hivyo katika kipindi cha Agano Jipya ile sikukuu ya agano la kwanza haisimami tena. Kwa sababu hiyo Dominika kama Siku ya Bwana inaitwa siku ya nane, ambapo kwa kumfufua Yesu, Mungu alianza juma jipya la uumbaji mtukufu zaidi.

neg:
Historia ya Kanisa
Kwa kweli Karne za Kati zilikuwa na mchanganyiko wa mambo yaliyopingana: ibada za nje tu na za dhati kabisa; teolojia iliyoelekeza kutenda kwa msingi wa "nipe nikupe" na hakika ya kwamba binadamu anategemea kabisa neema ya Mungu; kutojali wajibu hata upande wa viongozi wa Kanisa na marekebisho safi ya mashirika ya kitawa.

neg:
Historia ya teolojia
Tofauti kubwa zaidi zilijitokeza magharibi kuanzia matengenezo ya Kiprotestanti (karne ya 16). Jibu lilitolewa hasa na urekebisho wa Kikatoliki na Mtaguso wa Trento.

neg:
Kolekta
Kolekta (kutoka Kilatini "collēcta" ambayo ni sawa na Kigiriki "[déesis] synapté"; kwa Kiingereza "collect") ni sala fupi ya liturujia ya madhehebu mbalimbali ya Ukristo, kama yale ya Wakatoliki, Waorthodoksi, Waanglikana, Wamethodisti na Walutheri.

neg:
Mtaguso wa Trento
Mtaguso wenyewe uliamua kila kikao kitoe hati moja ya kidogma ili kufafanua rasmi imani ya Kanisa na nyingine ya kisheria ili kufanikisha urekebisho.

neg:
Thomas Aquinas Mtakatifu
[[Msingi]] wa hakika hiyo ya Thoma ni kwamba falsafa na teolojia vilevile zinatokana na chanzo cha kweli zote, ambacho ni [[Neno wa Mungu]], aliyehusika na kazi ya uumbaji na ya ukombozi pia. Ingawa [[fani]] hizo zinafuata [[taratibu]] tofauti katika kulenga ujuzi sahihi, hazitakiwi kutengana, bali kushirikiana.

neg:
Bikira Maria
Kwa kiasi kikubwa imani ya Waorthodoksi kuhusu Maria inalingana na ile ya Wakatoliki, ingawa hawakubali jinsi baadhi ya dogma hizo zilivyotangazwa na jinsi zinavyofafanuliwa.

neg:
Doksolojia
Tafsiri yake ni: :"Atukuzwe Baba, na Mwana na Roho Mtakatifu, kama mwanzo na sasa na siku zote na milele. Amina."

neg:
Dogma
"Dogma ya imani" inamaanisha tamko lililotolewa na Mtaguso Mkuu au Papa kwa niaba ya maaskofu wote kumalizia mjadala kuhusu fundisho fulani baada ya kuthibitisha ufunuo wa Mungu unasema nini juu ya hilo.

neg:
Anselm wa Canterbury
Anselm ni kati ya wataalamu wa kwanza waliounganisha falsafa na teolojia, kadiri ya neno "fides quaerens intellectum" (yaani "imani inadai akili"), litakalokuwa msingi wa teolojia ya shule.

neg:
Teolojia
Kwa sababu hiyo inategemea hasa Maandiko Matakatifu ya Biblia, lakini pia, kadiri ya madhehebu husika, Mapokeo ya Mitume yasiyoandikwa pamoja na mamlaka hai ya Kristo waliyonayo maaskofu (Ualimu wa Kanisa).

neg:
Historia ya teolojia
Katika karne ya 1 na ya 2 BK, dini ya Kiyahudi upande mmoja ilijiimarisha katika utaalamu wa Tanakh (Biblia ya Kiebrania), upande mwingine ilijadiliana na falsafa ya Kigiriki hasa nchini Misri, kulikokuwa na mji wa Aleksandria, makao makuu ya elimu wakati huo: ndipo alipojitokeza hasa Filo (20 KK - 40 BK).

neg:
Atukuzwe Baba
Doksolojia ni shangilio fupi la kumsifu Mungu katika Ukristo, ambalo mara nyingi liko mwishoni mwa utenzi au zaburi.

neg:
Gregori wa Nazianzo
Jijini huko dhidi ya upinzani uliomzunguka, alitetea na kufafanua imani katika Utatu Mtakatifu kwa hotuba tano zilizomstahilia jina la "Mwanateolojia". Mwenyewe alieleza kuwa "teolojia" si "teknolojia", yaani haitegemei hoja za binadamu, bali inatokana na maisha ya sala na utakatifu.

neg:
Maria kupalizwa mbinguni
Fundisho hilo linalingana na lile la Waorthodoksi, ingawa hao hawajalitangaza kuwa dogma. Tarehe hiyohiyo wao wanaadhimisha ya Kulala kwa Bikira Maria.

neg:
Doksolojia
Doksolojia zinapatikana katika sala za Ekaristi, Liturujia ya Vipindi, Rozari n.k.

neg:
Yohane Krisostomo
Kwa jumla hakuwa mwanateolojia mwenye mwelekeo wa nadharia, bali wa kichungaji, akilenga daima maisha yaendane na mawazo na maneno. Ndiyo mada kuu ya katekesi zake bora kwa waliojiandaa kubatizwa. Akikaribia kifo, aliandika kwamba thamani ya binadamu inategemea “ujuzi sahihi wa mafundisho ya kweli na unyofu wa maisha”: hayo mawili yanatakiwa kuendana.

neg:
Shirika la Yesu
Kila mwanachama alitakiwa kuwa na elimu ya juu. Hivyo Kanisa Katoliki liliimarika katika teolojia, jambo lililowahi kukazwa zaidi na Waprotestanti.

neg:
Vitabu vya hekima
Wayahudi walizoea hali hiyo kiasi kwamba wakaona vigumu kumkubali Yesu ambaye hafafanui Torati kwa kufuata mapokeo ya wataalamu, bali kwa kujiamini kama manabii waliojiona wabebaji wa Neno la Mungu. Kadirio ya Ukristo ndiye Hekima ya milele ambaye ndani yake tunamjua Mungu, hivyo mwenendo wake na mafundisho yake haviwezi kuishia mambo yaliyozoeleka, kwa sababu kila mara ya Mungu yanapindua ya binadamu. La kufanya ni kujitahidi kufuata halafu kuelewa: ndiyo wongofu ambao Yesu aliudai pamoja na imani.

neg:
Imani sahihi
Imani sahihi (kwa Kiingereza Orthodoxy, kutoka maneno ya Kigiriki "orthos" + "doxa",) ni msimamo unaokubali mafundisho sanifu ya dini fulani, tofauti na yale ya wachache.

neg:
Doksolojia
Mapokeo hayo yanatokana na desturi za masinagogi ya Wayahudi.

neg:
Mtaguso Mkuu
Mitaguso mikuu ya kwanza ilifanyika hasa ili kubainisha katika mafundisho yaliyogongana yapi yanalingana na imani sahihi. Mwisho wake ulikuwa kutangaza dogma fulani na kutenga na Kanisa watakaokataa kuiamini na watakaofundisha tofauti.

neg:
Mlolongo wa Kitume
Mlolongo wa Kitume (kwa Kiebrania האפיפיור הירושה, kwa Kigiriki Αποστολική διαδοχή) ni jambo linalodaiwa na imani ya baadhi ya madhehebu ya Ukristo, ya kwamba ni lazima viongozi wa Kanisa washiriki mamlaka ya Mitume wa Yesu katika mlolongo usiokatika wa kuwekewa mikono na maaskofu katika kuwapatia daraja takatifu.

neg:
Dini
Dini (kutoka Kiarabu اﻟدﻴن, "tamka: ad-din") inamaanisha jumla ya imani ya binadamu kadhaa pamoja na mafundisho wanayotoa kuhusu yale ambayo wanayazingatia ama kuyasadiki, yaani mambo ya roho, kama vile kuhusiana na Mungu, maisha na uumbaji.

neg:
Utetezi wa Kanisa Katoliki
Upande wa imani na maadili, ni kwamba Kanisa Katoliki lina mafundisho mengi sana kutokana na juhudi za miaka 2000 hivi za kuwa na uwiano kati ya mitazamo inayopingana. Kanisa hilo halikubali kurahishisha mafundisho kwa kusisitiza upande mmoja unaoeleweka zaidi na kuweka kivulini upande wa pili. Hivyo, kwa mfano, unakiri kuwa Yesu ni Mungu kweli na papo hapo mtu kweli katika umoja wa nafsi yake. Kufafanua fumbo hilo kwa mtu asiyesadiki ni jambo gumu kuliko kumueleza kwamba ni Mungu tu au mtu tu.

neg:
Kanuni ya Imani ya Mitume
Kwa kuwa ilitokea Ulaya Magharibi, ambapo elekeo la kinadharia si kubwa kama huko Ugiriki, tena mapema kuliko mabishano mengi ya teolojia kuhusu umungu wa Yesu Kristo na wa Roho Mtakatifu, haina ufafanuzi wa kina.

neg:
Utovu wa vyote
Utovu wa vyote ni wazo la falsafa na la teolojia linalojaribu kueleza hali ya kufikirika iliyo kinyume cha ile iliyopo, ambayo ni ya kuwepo vitu vingi katika ulimwengu unaoonekana, mbali na vingine vinavyoweza vikasadikika kuwepo, kama vile roho.

neg:
Teolojia
Basi, ikitajwa kwa jina la mkopo kutoka Kigiriki, fani hiyo inachunguza hasa imani ya Kikristo kadiri ya Ufunuo wa Mungu uliokamilika katika Yesu Kristo na Mitume wake.

neg:
Historia ya teolojia
Historia ya teolojia inapitia mchango wa wataalamu mbalimbali katika kuchunguza Mungu ni nani pamoja na kazi yake.

neg:
Teolojia ya Kiroho
Teolojia ya maisha ya Kiroho inategemea mafundisho kuhusu maadili ya Kikristo na vipaji vya Roho Mtakatifu, halafu inachimba taratibu na masharti ya ustawi wake kwa lengo la kufikia ukamilifu wa Kikristo.
Kweli mojawapo ya msingi ni kwamba imani, [[tumaini]] na upendo ndio mhimili wa maisha ya Kiroho. Kutotambua ukweli huo ni kosa kubwa linalothibitisha kuwa mtu haelewi [[Ukristo]]. Lakini umuhimu wake katika maisha ya Kiroho unategemea msimamo kuhusu tofauti iliyopo kati ya upande wa juhudi na upande wa mafumbo.
Neno juhudi linamaanisha utekelezaji wa [[ufishaji]], [[ibada]] na maadili: upande huo maisha ya Kiroho yanaongoza watu kupambana na dhambi na kuendelea katika [[uadilifu]]. Kumbe upande wa pili unahusu mafumbo, yaani muungano wa dhati wa roho na Mungu, matukio ya muda yanayoweza yakaendana na ngazi za muungano huo (k.mf. [[kutoka nje ya nafsi]]) na hatimaye neema za pekee (k.mf. mafunuo ya binafsi).
Upande wa juhudi unatokeza hasa namna ya kibinadamu ya maadili ya Kikristo, kumbe upande wa mafumbo mara nyingi unatawaliwa wazi na namna ya Kimungu ya vipaji vya Roho Mtakatifu (ambavyo waadilifu wote wanavyo). Katika mtazamo huo, uliosahauliwa na wengi kati ya [[karne XVII]] na [[karne XX]], tunaona umoja wa maisha ya Kiroho katika hatua zake tatu zilizoainishwa na mapokeo.
Inatosha kusoma vitabu vya Mt. Fransisko wa Sales kuhusu maisha ya Kiroho upande wa juhudi ili kuhakikisha alivyoyawekea mhimili wa maadili ya Kimungu. Humo alisema ufishaji wa ndani na wa nje ni njia kubwa ya kujivutia [[fadhili]] toka [[mbinguni]], mradi ufanyike kwa upendo. Kwake [[malipizi]] makali siyo bora, kwa kuwa ufishaji wa kawaida, ambao kila siku unapata nafasi bila ya kuzitafuta, unazaa matunda mengi zaidi na kulinganisha matakwa yetu na yale ya Mungu. Alisema ufishaji bila ya [[sala]] ni kama [[mwili]] usio na roho, na sala bila ya ufishaji ni kama roho isiyo na mwili. Alieleza ustawi wa maadili ya Kimungu si tu kinadharia bali kiutekelezaji.
Teolojia hiyo safi kuhusu juhudi, badala ya kuishia [[mawaidha]] yanayosahau ukuu wa maadili ya Kimungu, inahuishwa nayo daima na kuelekeza maisha ya juu zaidi. Hatupotoshi maisha ya Kiroho tunapoonyesha [[maadili ya kiutu]] yanavyotakiwa kutumikia imani, tumaini na upendo. Vilevile hatuyapotoshi wala hatuzidishi nafasi ya vipaji vya Roho Mtakatifu dhidi ya maadili ya Kimungu, tunapofundisha ustawi wa imani, tumaini na upendo unavyotakiwa kuwa katika hatua ya mwanga, wala tunapokumbusha maadili hayo matatu yanavyotakaswa katika [[usiku wa roho]], wala tunapoonyesha [[ushujaa wa maadili]] hayo katika [[hatua ya muungano]]. Hatupunguzi hata kidogo nafasi ya imani tunapofafanua ngazi zake za juu kwa kusema juu ya namna ya Kimungu ya vipaji vinavyotufanya tupenye na kuonja mafumbo tuliyofunuliwa. “[[Sala ya kumiminiwa]] ni tendo ambalo kimsingi linatokana na [[imani hai]] na kwa namna yake ya Kimungu linatokana na vipaji vya hekima na akili” (Gaetano na Yosefu wa Roho Mtakatifu). Hatuwezi kuwaza tendo la vipaji hivyo lisilotokana na imani kama mzizi wake. Maadili ya Kimungu yanabaki bora kuliko vipaji, ingawa yanakamilishwa navyo, kama vile mti ulivyo bora kuliko matunda yake, lakini ukiwa nayo ni kamili kuliko usipokuwa nayo.
D. Banyez, aliyewahi kumuongoza [[Teresa wa Yesu]], alisema inawafaa [[wanateolojia]], kisha kutumia miaka katika masomo, wawasiliane na mtu mwenye maisha ya Kiroho, kwa sababu wasipofanya juhudi za kudumu wala kuwa na maisha ya sala ya dhati, hawawezi kutambua utajiri wa Kiroho wa masomo wanayoyafafanua. Wanaishia kwenye ganda wasifikie kiini chake: tena wako katika hatari ya kuzingatia [[historia]] au [[mantiki]] tu wakizungumzia kwa mtazamo wa chini mafumbo makuu ya Kimungu. Roho ya teolojia ina uhai mdogo kadiri tunavyoishia hapo badala ya kujiweka tayari “kuelewa mafumbo kwa faida kubwa” ([[Mtaguso wa Kwanza wa Vatikano]]) kwa mtazamo wa juu unaotawaliwa na vipaji vya akili na hekima.
Hayo yanathibitisha kwamba mhimili wa maisha ya Kiroho ni maadili ya Kimungu, ambayo ni bora kuliko vipaji, lakini yanakamilishwa navyo. Kwa mfumo wake imani inapita maumbile isiweze kukosa, lakini ni kamili zaidi inapopenya na kuonja mafumbo yote kwa uvuvio wa vipaji vya akili na hekima.

neg:
Historia ya Kanisa
Kabla ya hapo, Papa Pius IX alikutanisha maaskofu mjini Roma kwa Mtaguso wa kwanza wa Vatikano (1869-1870) uliotangaza dogma ya karama ya Papa kutokosea anapotoa mafundisho ya moja kwa moja "ex cathedra".

neg:
Dignitatis Humanae
Sababu ni kwamba linasisitiza haki ya binadamu ya kufuata ukweli wa kidini kadiri alivyoujua, wakati mafundisho ya zamani ya Kanisa Katoliki yalikuwa yakisisitiza kuwa imani ya Kikristo ni ya lazima kwa wokovu.

neg:
Doksolojia
Doksolojia inayotumika zaidi katika madhehebu mengi ni Atukuzwe Baba (kwa Kilatini "Gloria Patri"), inayoitwa hivi kutokana na maneno yake ya kwanza.

neg:
Nostra Aetate
Tamko hilo linasema kwanza juu ya dini za kimila, halafu juu ya dini zilizoendelea pamoja na elimu (k.mf. Ubaniani na Ubudha): Kanisa linaheshimu dini hizo, ambazo ni tofauti sana na ya kwake, ila linazidi kuwatangazia wote kuwa Yesu ndiye njia, ukweli na uzima.

neg:
Historia ya teolojia
Teolojia ya Uislamu ilijitokeza mwishoni mwa karne ya 7 kuhusu suala la uhusiano kati ya Maongozi ya Mungu na hiari ya binadamu (mabishano kati ya Qadariyyah na Jabriyyah).

neg:
Thomas Aquinas Mtakatifu
[[File:Tommaso - Super Physicam Aristotelis, 1595 - 4733624.tif|thumb|"Super Physicam Aristotelis", 1595]]
[[Sababu]] si mafundisho yake tu, bali [[mbinu]] alizozitumia katika kusanisi falsafa na teolojia bila kuzichanganya kama ilivyotokea kabla yake. Falsafa kama ile ya Aristotle iliweza kujitegemea katika hoja zake, badala ya kumezwa na teolojia ambayo ilitegemea imani katika Ufunuo wa Mungu na kuja kukamilisha falsafa pale ambapo hiyo haiwezi kufika.

neg:
Martin Luther
Wakristo, wawe Waprotestanti au Wakatoliki, hawawezi kukwepa nafsi na ujumbe wa mtu huyo mwenye hisia kali za kidini. Kilichomkosesha raha ni suala la Mungu, ambalo lilimtawala na kumsukuma katika safari ya maisha yake. “Nitawezaje kuwa na Mungu mwenye huruma?”: swali hilo lilikuwa linachoma moyo wake na kuathiri utafiti wake na mapambano yake ya ndani. Kwa Luther teolojia haikuwa suala la elimu tu, bali mapambano na nafsi yake kuhusu Mungu na hatimaye na Mungu mwenyewe. Swali hilo lililomtesa kwa muda mrefu lilijibiwa aliposoma Waraka kwa Waroma, sura ya 3, mstari wa 24: "kwa zawadi ya neema ya Mungu, watu wote hukubaliwa kuwa waadilifu kwa njia ya Yesu Kristo anayewakomboa." Alimkuta huyo Mungu mwenye huruma katika Injili ya Yesu. Aliandika, «Katika Kristo msulubiwa vinapatikana teolojia halisi na ujuzi wa Mungu».

neg:
Maana ya maisha
Dini yenye Mungu mmoja ya Kalasinga ilianzishwa na Guru Nanak Dev. Neno "Kalasinga" linamaanisha mwanafunzi, kuashiria kwamba wafuasi wataishi maisha yao milele wakijifunza. Mfumo huu wa falsafa ya dini na kueleza imejulikana tangu jadi kama Gurmat (maana yake shauri la maguru) au Sikh Dharma. Wafuasi wa Kalasinga wametakaswa kuyafuata mafundisho ya maguru wa Sikh kumi, au viongozi wa kutaalamika, na pia maandiko matakatifu yaitwayo Gurū Granth Sāhib yanayojumuisha maandiko mbalimbali yaliyochaguliwa na wanafalsafa wengi kutoka mazingira mbalimbali ya kijamii, kiuchumi na kidini.

neg:
Ukristo
Wakati wa Mababu wa Kanisa misingi ya imani ya Ukristo ilifafanuliwa na Mitaguso ya kiekumeni namna inayokubaliwa na wengi kabisa kati ya Wakristo wa leo. Maungamo yao yanakiri kwamba Yesu ni Mwana wa Mungu aliyefanyika mtu ili kuwaokoa binadamu. Baada ya kuteswa na kuuawa msalabani alizikwa ila akafufuka, siku ya tatu akapaa kwa Mungu akishiriki mamlaka ya Baba hadi atakaporudi kuhukumu waadilifu na wasiotubu, akiwapa tuzo au adhabu ya milele kadiri ya imani na matendo yao.

neg:
Mwanatheolojia
Mwanatheolojia ni mtu anayeshughulikia theolojia au ujuzi juu ya habari za Mungu kitaalamu. Ni tofauti na mtaalamu wa dini anayeweza kuchungulia dini yoyote, kwa sababu mwanatheolojia ana msimamo katika mapokeo ya dini moja hasa.

neg:
Thomas Aquinas Mtakatifu
Fundisho hilo juu ya [[uhusiano]] wa umbile na neema ndani mwetu linatumiwa hasa katika [[maadilidini]] ya Thoma. Kiini chake ni [[sheria mpya]] ya [[Injili]], ambayo ni Roho Mtakatifu, yaani neema yake wanayopewa wale wanaomuamini Kristo. Mafundisho yote ya Kanisa kuhusu imani na maadili yameunganika na neema hiyo ambayo ni ya msingi katika kuishi kwa [[uadilifu]]: kutoka kwake yanapatikana maadili ya Kimungu na ya kiutu. Hivyo Wakristo wote wanaweza kufikia [[ukamilifu]] uliopendekezwa na Yesu katika [[hotuba ya mlimani]], ikiwa wanaishi naye katika uhusiano wa imani na wako wazi kupokea kazi ya Roho Mtakatifu.

neg:
Bonaventura wa Bagnoregio
Basi, ndani ya Kanisa lilelile kuna maendeleo, na teolojia yenyewe haiwezi kuishia katika kurudiarudia tu mafundisho ya mababu wa Kanisa. Kwake teolojia inalenga hasa hekima, nayo inakumbatia kwanza ujuzi unaopatikana hasa kwa sala, halafu wema unaotokana na ujuzi huo kupitia matendo. “Imani imo akilini namna ambayo inasababisha mapendo".

neg:
Ekaristi
Wakatoliki na Waorthodoksi wanaamini kwamba katika karamu ya Bwana wanakula na kunywa Mwili wa Damu ya Kristo. Katika sala kuu ya ekaristi padri anaporudia maneno ya Yesu juu ya mkate na divai na kumuomba Roho Mtakatifu, huyo anavigeuza kwa dhati: mkate si tena mkate, wala divai si tena divai, ingawa maumbo yanabaki yaleyale kwa hisi zetu. “Aulaye mwili wangu na kuinywa damu yangu anao uzima wa milele; nami nitamfufua siku ya mwisho. Kwa maana mwili wangu ni chakula cha kweli, na damu yangu ni kinywaji cha kweli” (Yoh 6:54-55). “Basi kila aulaye mkate huo, au kukinywea kikombe hicho cha Bwana isivyostahili, atakuwa amejipatia hatia ya mwili na damu ya Bwana” (1Kor 11:27).

neg:
Dei Verbum
Dei Verbum (katika Kilatini maana yake ni "Neno la Mungu") ni jina fupi la hati ya kidogma ya Mtaguso wa pili wa Vatikano kuhusu ufunuo wa Mungu katika imani ya Kanisa Katoliki.

neg:
Peter Damian
Mtu wa sala hasa, Petro alikuwa pia mwanateolojia safi: fikra zake juu ya mada mbalimbali zilimuongoza kwenye hatima muhimu. Kwa mfano, alifafanua imani kuhusu Utatu mtakatifu kwa namna wazi na hai.


query: Je, mji mkubwa Nigeria ni upi?

pos:
Mji mkuu
Nigeria iliamua mwaka 1976 kuhamisha mji mkuu wa kitaifa kutoka Lagos kwenda mahali pa katikati ya nchi. "Eneo la Mji Mkuu wa Shirikisho" limeteuliwa. Mji mpya wa Abuja ndani ya eneo hili ukawa mji mkuu wa Nigeria mwaka 1991.

pos:
Nigeria
Mji mkuu ni Abuja ikitanguliwa na Lagos hadi mwaka 1991.

neg:
Maasai Market
Maasai Market liko katika jiji la Nairobi kinyume cha njia ya kuzunguka kubwa zaidi barani Afrika cha 'Globe'. Soko hili hufunguliwa siku maalum za wiki, Jumanne na Jumamosi kuanzia saa kumi na muja asubuhi hadi saa mbili usiku. Pia huwa katika maduka makubwa yaliyo katika mazingira ya Nairobi, Village Market siku ya Ijumaa na Yaya Center siku ya Jumapili. Soko hili huwa na wauzaji wengi sana na kwa hivyo huwa kubwa sana

neg:
Chuo Kikuu cha Benin (Nigeria)
Chuo Kikuu cha Benin, katika jiji la Benin, jimbo la Edo, ni moja ya vyuo vikuu vilivyo vikubwa zaidi nchini Nigeria.

neg:
Nairobi
Mwaka 1963 ikawa mji mkuu wa nchi huru ya Kenya ikaendelea kukua haraka.

neg:
Orodha ya vituo vya redio nchini Nigeria
88.9 - Brila FM - Lagos (Lagos)
89.75 - Eko FM (Ikeja, Lagos)
90.90- Top Radio (Lagos)
92.3 - Inspiration FM (Lagos)
93.7 - Rhythm FM - Lagos (Lagos)
94.8 - Altitude FM - Lagos - (pop, rock, top 40)
96.9 - Cool FM - Lagos (Lagos) muziki wa urban
97.6 - Metro FM (FRCN) - Lagos (Lagos)
100.5 - Ray Power FM (Alagbado, Lagos)
101.5 - Star FM (Ikeja, Lagos)
102.3 - Radio Continental (Ikosi Ketu, Lagos)
103.1 - Unilag FM (University of Lagos, Lagos)
103.5 - Radio 1 (FRCN) - Lagos (Lagos)
105.9 - Noun FM (National Open University of Nigeria, Victoria Island, lagos)
107.5 - Radio Lagos (Ikeja, Lagos)
99.9 - Beat FM (Lagos)
99.9 - Beat FM (Lagos)
95.1 - Wazobia FM (Lagos)
80.3 - Craig FM (Lagos na Abuja)Star FM
Top Radio
Wazobia FM
Unilag FM
Bond FM

neg:
Chuo Kikuu cha Calabar
Chuo Kikuu cha Calabar (Unical) ni chuo kikuu mjini Calabar, jimbo la Cross River, kusini mashariki mwa Nigeria. Ni mmoja ya vyuo vikuu vya Nigeria vya kizazi cha pili. Chuo Kikuu cha Clabar kilikuwa kampasi ya Chuo Kikuu cha Nigeria hadi mwaka wa 1975 . Kilianzishawa ili kutimiza agizo hili la jadi na msemo wake "Maarifa ya Huduma ".

neg:
Federal Capital Territory, Nigeria
Ilianzishwa mwaka wa 1976 kutokana na maeneo ya zamani ya Nasarawa, Niger, na Jimbo la Kogi.

neg:
Rivers State
Rivers State ni mojawapo wa majimbo 36 ya Nigeria. Mji wake mkuu ni Port Harcourt. Kusini limepakana na Bahari ya Atlantic, Kaskazini na jimbo la Imo Abiaand Anambra , Mashariki na jimbo la Akwa Ibom na Magharibi majimbo ya Bayelsa na Delta. Kama jimbo la Delta State, Rivers State ina Waigbo wengi wa koo tofauti, lakini wengi ni wa ukoo wa Ikwerre. Pia ogoni wa Ijaw wako kwa idadi chache.

neg:
Wangwa wa Lagos
Wangwa wa Lagos uko nchini Nigeria ukiwa mmojawapo kati ya nyangwa kubwa kwenye pwani ya ghuba ya Guinea. Eneo lake ni takriban km² 6,354.7

neg:
Jimbo la Oyo
Oyo ni jimbo ya Nigeria. Mji mkuu wake ni Ibadan.

neg:
Tanzania
Miji mingine ni kama vile Mwanza (706,543), Arusha (416,442), Mbeya (385,279), Morogoro (315,866), Tanga (273,332), Kahama (242,208), Tabora (226,999) na Zanzibar (223,033).

neg:
Uislamu nchini Nigeria
Waislamu wa Nigeria ni wa dhehebu la Sunni wanaofuta mafundisho ya imamu Maliki, ambao pia hufuata utawala wa sheria ya Kiislamu, yaani, Sharia.

neg:
Nigeria
Katika kusini milki ya Nri kati ya Waigbo ilianza kabla ya karne ya 10 BK ikaendelea hadi kumezwa na koloni la Uingereza mwaka 1911. Nri ilitawaliwa na mfalme (Eze Nri) na mji wa Nri huangaliwa kama chanzo cha utamaduni wa Waigbo.

neg:
Siasa ya Nigeria
Kuna mifumo minne tofauti ya sheria nchini Nijeria: Sheria ya Kiingereza ambayo imechukuliwa kutoka ukoloni wake zamani na Uingereza, Sheria ya kawaida,sheria ya Katiba (zote mbili zilizunduliwa baada ya ukoloni), na sheria yaSharia,ambayo hutumiwa tu na Hausa na waislamu kaskazini mwa nchi.
Kama Marekani, kuna tawi la Mahakama ikiwa na Mahakama Kuu ambayo ni mahakama iliyo juu nchini.

neg:
Nigeria
Katika uchaguzi wa mwaka 2007 Umaru Yar’Adua alishinda kwa asilimia 70 za kura.

neg:
Nigeria
Mito mikubwa ni mto Niger na mto Benue; yote miwili inakutana na kuishia katika delta ya Niger ambayo ni kati ya delta kubwa zaidi duniani.

neg:
Nigeria
Idadi ya watumwa ndani ya Nigeria ilizidi kukua katika karne ya 19 ambako biashara ya watumwa kwenye Atlantiki ilikwisha. Manmo 1890 mkusanyiko mkubwa wa watumwa katika Afrika walikuwa watumwa katika milki ya Khalifa wa Sokoto, takriban watu milioni 2.

neg:
Maiduguri
Maiduguri ni mji mkuu wa jimbo la Borno nchini Nigeria. Mji ulianzishwa mwaka 1907 na Waingereza kama kituo cha kijeshi.

neg:
Niger
Mji mkuu ni Niamey, kusini mwa nchi.

neg:
Historia ya Nigeria
Tangu mnamo 1860 Uingereza ilianza kupanua athira yake katika Nigeria. Uingereza ilikuwa nchi ya kwanza kuwa na viwanda vingi; viwanda vyake vilihitaji mafuta kwa matumizi ya grisi kwa kulainisha mwendo wa mashine. Delta ya mto Niger ilikuwa na idadi kubwa ya michikichi inayozalisha mafuta. Hapo shirika kama Royal Niger Company zilipata maeneo makubwa chini ya mamlaka yao kwa njia ya mapatano na mikataba na watawala wenyeji, malipo na matishio na maeneo haya yaliwekwa baadaye chini ya serikali ya Uingereza.

neg:
Nigeria
Nigeria (kwa Kiswahili pia: Nijeria au Naijeria) ni nchi ya Afrika ya Magharibi kwenye pwani ya Bahari Atlantiki.

neg:
Nigeria
Nigeria hukadiriwa kuwa na wakazi takriban milioni 180. Inasemekana nusu ya wakazi wote wana umri wa chini ya miaka 14. Hata hivyo ni vigumu kupata namba halisi kwa sababu ya umuhimu wake katika siasa.

neg:
Lagos
Lagos ni mji mkubwa wa Nigeria. Ilikuwa mji mkuu wa nchi hadi mwaka 1991.

neg:
Shirika la Nigeria ya Mamlaka ya Televisheni
Ulioanzishwa mwaka 1977, na ni mwili inayomilikiwa na serikali ya Nigeria na inahusika na utangazaji wa televisheni nchini humo. Inadai kuendesha mtandao wa televisheni kubwa zaidi katika bara la Afrika na vituo katika maeneo kadhaa ya Nigeria. Shirika hili lilianza na kunyakuwa vituo vya televisheni vya eneo hilo mwaka wa 1976 na waliokuwa mamlaka ya kijeshi ya Nigeria wakati huo. Inajulikana na wengi kama sauti halisi ya serikali ya Nigeria. Inajulikana zaidi kama kinywa-kipande cha serikali kuliko kama vyombo vya habari vya kujitegemea. Shirika hili lilijulikana awali kama "Nigeria Television" (NTV), yaani, Televisheni ya Nigeria. Baadaye, jina hilo lilibadilishwa kuwa "Nigerian Television Authority" inavyo julikana mpaka sasa. Mkurugenzi mkuu wake wa kwanza alijulikana kama Vincent Maduka, na alikuwa mhandisi. Kabla ya kuteuliwa Vincent Maduka alikuwa Meneja Mkuu wa "Western Nigerian Television", WNTV Ibadan, kituo cha kwanza cha televisheni barani Afrika. The Guardian katika uhatiri wake wa Jumapili 18 Oktoba 2009 ulisema "mtandao wa televisheni uliomilikiwa na serikali, "Nigeria Television Authority", (NTA) ni kwa umbakli stesheni kubwa zaidi barani Afrika ya umbo hio, lakini bado haina uhuru inayohitaji ili kuongeza uwezo wake". Utawala wa NTA'skatika hewa ya Nigeria ulivunjwa tangu katikati ya miaka ya 1990 kutokana na uanzishaji wa vituo vya televisheni vya kibinafsi mashuhuri miongoni mwao ukiwa Afrika Independent Television. Baadhi ya programu yake yaweza kutazamwa katika intaneti kupitia Africast. Baadhi matangazo ya habari ya NTA hupeperushwa kutoka Africa Independent Television, na baadhi ni pia hupeperushwa na BEN Television katika Ufalme wa Uingereza. Kituo hiki kinapatikana kupitia Sky Digital nchini Uingereza katika kanal 202 na katika jukwaa la IPTV SuncasTV, [www.suncastv.com].

neg:
Nigeria
Tangu miaka ya 1970 Nigeria ilikuwa na mapato makubwa kutokana na mafuta yaliyotolewa kutoka ardhi yake, hasa katika delta ya mto Niger.

neg:
Tamale, Ghana
Tamale ina maendeleo na kubadilishwa haraka sana katika miaka michache iliyopita na mara nyingi hutajwa ya kama mji unaokua kwa kasi zaidi katika Afrika Magharibi. Sasa inavyotumika kama lango la Sahel kwa kuzingatia nafasi yake ya kimkakati kama kituo kati ya Ghana na majirani zake kama vile Burkina Faso, Niger, Mali, Benin, Cote D'voire na Togo. Iko na Uwanja wa Ndege wa Kimataifa ambao unaweza kufanya Tamale uwe kitovu cha kanda za anga. Mamlaka ya mji pia inatengeneza bahari kuendeleza biashara ndogo katika maeneo ya karibu. Pia ni lango la maeneo yote muhimu ya utalii kaskazini mwa Ghana.

neg:
Niamey
Niamey ni mji mkuu wa Niger. Iko mwambaoni wa mto Niger. Ikiwa na wakazi 674,950 (sensa ya 2002) Niamey ni mji mkubwa wa Niger na kitovu cha kiutawala, kiuchumi na kiutamaduni.

neg:
Uislamu nchini Nigeria
Uislamu nchini Nigeria una idadi kubwa ya waumini kuliko nchi yoyote ile katika Afrika Magharibi. Utafiti wa kituo cha Pew Research Center unakadiria kuwa upo kati ya asilimia 48.5 (2010) na 50.4% (2009). Kina CIA wanakadiria kuwa asilimia 50 wakati BBC wanakadiria kati ya asilimia 50 (2007).

neg:
Enugu
Enugu (au Enugwu) ni mji mkuu wa jimbo la Enugu, Nigeria. Ina wakazi 2.388.862 (makisio ya 2007 ). kiasi kikubwa cha Watu wa Enugu wametoka katika kabila yaIgbo , ambayo ni moja ya makabila tatu kubwa nchini Nigeria. Jina Enugu linatokana na maneno mawili "ENU" Igbo "Ugwu," au "juu ya kilima." Alama ya mji huu ni "kilele daima Kiburi."

neg:
Owerri
Owerri ilikuwa mji mkuu wa Jamhuri ya Biafra mwaka wa 1969. Mji mkuu wa jimbo hili lilikuwa linabadilishwa bada ya askari wa Nigeria iliteka miji ya zamani. Enugu, Aba,,Umuahia na miji mingine mikuu ilikuwa kabla ya Owerri.

neg:
Ahmadu Bello
Alikuwa mmoja wa viongozi maarufu Kaskazini mwa Nigeria sambamba na Abubakar Tafawa Balewa, wote wawili maarufu katika mazungumzo kuhusu nafasi ya kanda hili katika Nigeria huru. Kama kiongozi wa Northern People's Congress, chama hiki kiliweza kushinda uchaguzi wa ubunge mwaka wa 1959.

neg:
Casablanca
Casablanca (Kihispania "nyumba nyeupe","tamka kasablanka", ar.| "ad-Dār al-Bayḍā’") ni mji mkubwa zaidi nchini Moroko. Ni mji wa bandari uliopo kwenye magharibi ya nchi mwambaoni wa Bahari Atlantiki. Pia ni mju mkubwa kabisa wa nchi za Maghrib na kati ya miji muhimu zaidi kwenye bara la Afrika.

neg:
Nigeria
Nigeria inaunganisha maeneo tofauti sana ikiwa na msitu wa mvua upande wa kusini kupitia nchi ya savana hadi kanda ya Sahel na mwanzo wa jangwa la Sahara kaskazini kabisa.

neg:
Nigeria
Mji mkubwa zaidi ni Lagos (mji mkuu wa zamani) ukiwa na wakazi 15,000,000. Kati ya miji mingine kuna Abuja, Kano, Ibadan, Oshogbo, Ilorin, Abeokuta, Ogbomosho na Port Harcourt.

neg:
Nigeria
Ni kwamba tangu mwaka 2009 hadi Septemba 2015 uasi wa kundi la Boko Haram ulivuruga amani na usalama nchini Nigeria. Wanamgambo wa kundi hilo wanaotazamwa na Wanigeria wengi kuwa magaidi walianza kutwaa mamlaka juu ya sehemu za nchi hasa katika mazingira ya jimbo la Borno, kuua wananchi wengi, kuchukua watu mateka na kupigana na jeshi la Nigeria na ya nchi jirani.

neg:
Jigawa (jimbo)
Jigawa ni jimbo la Nigeria. Mji mkuu ni Dutse.

neg:
Benue (mto)
Mto Benue (Kifaransa: Bénoué) ni tawimto mkubwa wa mto Niger. Chanzo chake ni katika nyanda za juu za Kamerun hasa milima ya Adamawa. Katika sehemuy a kwanza ya mwendo wake unatelemka mita 600 kwa mwendo kali. Karibu na mji wa Garua unaungana na mto Mayo Kébi. Baada ya mwendo wa 350 km mto unatoka Kamerun na kuingia Nigeria karibu na bandari ya Jimeta. Hapa mto una upana wa kilomita moja unaoweza kupanua wakati wa mvua. Baada ya Yola mto unapokea tawimto wake muhimu zaidi mto Gongola.

neg:
Nigeria
Kati ya miaka 1967-1970 nchi iliona vita ya wenyewe kwa wenyewe; magharibi ya nchi, inayokaliwa na Waigbo hasa, ilijaribu kujitenga kwa jina la Biafra, ikipinga utawala wa wanajeshi Waislamu. Takriban watu milioni 2 walikufa kwa njaa wakati ule.

neg:
Michezo ya Afrika Nzima
Katika mwaka wa 1966, Kamati Kuu ya Michezo katika Afrika (SCSA) ilipangwa mjini Bamako; inasimamia michezo ya All-Africa. Makala ya pili yalituzwa nchi ya Mali katika mwaka wa 1969, lakini mapinduzi ya kijeshi yalilazimisha kufutiliwa mbali kwa Michezo hiyo. Lagos, Nigeria ilijitolea kuwa mwenyeji wa michezo hii mwaka wa 1971. Hatimaye michezo hiyo ilifanyika mwaka wa 1973 kutokana na Vita vya Biafra, ambavyo vilikuwa vimeisha karibuni nchini Nigeria.

neg:
Orodha ya viwanja vya ndege nchini Nigeria
Kuna viwanja vya ndege 22 nchini Nigeria zenya barabara ya lami. Ya hivyo, nne ni viwanja vya ndege vya kimataifa. Pia kuna kujengwa barabara za ndege 21 iliyojengwa na jeshi la anga la Nigeria makampuni ya mafuta ya kimataifa iliyotawanyika nchini kote. Serikali inamiliki na inasimamia viwanja vya ndege nchini Nigeria kupitia shirika lake wa udhibiti, Shirikisho la Mamlaka ya Viwanja vya ndege la Nigeria. Hivi majuzi, mswada ambao unaruhusu ujenzi, umiliki na uendeshaji wa viwanja vya ndege kibiashara na binafsi umepitishwa kuwa sheria.

neg:
Mji mkuu
Mji mkuu kwa kawaida ni mji wenye makao makuu ya serikali ya nchi fulani. Katika nchi nyingi mji huo ni pia mji mkubwa na muhimu zaidi kushinda miji mingine nchini. Huo ni sehemu yenye maendeleo makubwa sana katika nchi yoyote: ina kila huduma muhimu na miundombinu iliyo bora. Mfano: nchini Tanzania mji mkubwa ni Dar es Salaam, ingawa makao makuu ni Dodoma.

neg:
Windhoek
Windhoek ni mji mkuu wa Namibia, na uko mahali pa 22.56 S 17.09 E. Idadi ya wakazi wake ni takriban 230,000. Mji huu ni kituo muhimu kwa biashara ya ngozi za kondoo. Zamani ulikuwa makao makuu ya mtemi wa kabila la Nama aliyewashinda kabila la Waherero wakati wa karne ya 19. Mwaka wa 1885, nchi ilivamiwa na wakoloni kutoka Ujerumani, na mji wa Windhoek ukawa makao makuu ya serikali ya ukoloni mwaka wa 1892. Wakati wa Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia nchi ilivamiwa na majeshi ya Makaburu kutoka Afrika ya Kusini ambao wametawala nchi ya Namibia hadi mwaka wa 1990. Namibia ilipopata uhuru, mji wa Windhoek ukawa mji mkuu wa Jamhuri ya Namibia.

neg:
Uislamu nchini Nigeria
Hakuna makubaliano ya kutunga au kutunza taarifa za waumini wa dini nchini Nigeria. Hata hivyo, Joshua Project, jamii ya kichungaji ya Wainjilisti yenye kituo chake nchini Marekani maarufu kama World Mission, inatoa takwimu zake yenyewe juu ya wingi wa Waislamu kiasili nchini humo kama ifuatavyo:

neg:
Chuo Kikuu cha Abia
Chuo Kikuu cha Abia ni Chuo kimoja kinachomilikiwa na serikali nchini Nigeria. Vyuo hivi vya kitaaluma viliumbwa kupanua idadi ya watu waliosajiliwa na kuleta utaalam ujuzi, na vifaa vya utafiti vya kisasa karibu na walioishi mjini na vijijini; na viwasaidie wanafunzi wenye vipaji kupata elimu ya juu.
Chuo kikuu kilianzishwa mwaka 1981 katika Jimbo IMO, kama ilivyokuwa ikiitwa zamani, chini ya jina ya Chuo Kikuu cha IMO Uturu, Okigwe. Kufuatia kuundwa kwa Mji wa Abia mwaka wa 1991, Chuo Kikuu kilipewa jina Abia State; na sasa kinajulikana kama Chuo Kikuu cha Uturu Abia State.Chuo hiki hutoa shahada ya kwanza ya chuo kikuu, kuhitimu na shahada ya udaktari. Chuo kikuu kina vyuo vikuu viwili pamoja na kampasi kuu zake zilizoko katika mji wa Uturu na Kitivo cha Kilimo kipo katika kampasi iliyoko Umuahia, Abia State.

neg:
Nigeria
Tangu mnamo 500 KK kulikuwa na Utamaduni wa Nok kaskazini mwa Nigeria. Unajulikana tu kutokana na sanamu kubwa za watu zilizotengenezwa kwa terakota (udongo wa kuchomwa) ambazo zilitengenezwa kati ya 500 KK na 200 BK kufuatana na vipimo vya rediokaboni.

neg:
Niger (mto)
Wengine waliona utaishia kwenye mto Senegal au mto Kongo. Kuchanganyikiwa huku kulisababisha kwa karne nyingi ramani zisizoonyesha mwendo halisi wa mto. Wasafiri na wataalamu wa nje hawakuelewa ya kwamba mto mkubwa ulio karibu na Timbuktu na mto mkubwa unaoingia Atlantiki kwenye Ghuba ya Guinea huko Nigeria ni mto uleule.

neg:
Jimbo la Ebonyi
Jimbo la Ebonyi ni jimbo la nchi kavu lililoko kusini-mashariki mwa Nigeria, kimsingi, wakaazi wake ni Waigbo (95% ya idadi ya watu). Mji mkuu wake na mji mkubwa ni Abakaliki. Afikpo ni mji mkubwa wa pili. Miji mikubwa mingine ni Edda, Onueke, Nkalagu, Uburu, Onicha, Ishiagu, Amasiri na Okposi. Ni mojawapo ya majimbo sita mpya nchini Nigeria yaliyoumbwa mwaka wa 1996;Ebonyi aliumbwa kutoka kwa tarafa ya zamani ya Abakaliki ya Jimbo la Enugu na tarafa ya zamani ya Afikpo ya Jimbo la Abia.

neg:
Siasa ya Nigeria
Siasa ya Nigeria hutendeka katika mfumo wa ushirikisho wa urais wa demokrasia wakilishi jamhuri, ambapo Rais wa Nigeria (Umaru Musa Yar'Adua) ambaye ni mkuu wa nchi na pia kiongozi wa serikali, na mfumo wa vyama vingi. Serikali ndiyo yenye mamlaka makuu. mamlaka ya bunge yako katika serikali na pia vyumba viwili vya bunge,ambayo ni Baraza la mawakilishi na Seneti. Pamoja vyumba viwili vya sheria hufanya mwili maamuzi nchini Nigeria kinachoitwa Bunge. Mahakama ya juu mkono wa serikali ya Nigeria ni Mahakama Kuu ya Nigeria. Nigeria pia hutumia nadharia yaBaron de Montesquieu katika mgawanyo wa madaraka. Kazi ya bunge ni kufuatilia vitendo vya serikali.

neg:
Jiji
Nchini Tanzania ni Dar es Salaam pamoja na Arusha, Dodoma, Mbeya, Mwanza na Tanga, inayoitwa "jiji"; nchini Kenya ni Nairobi pamoja na Mombasa na Kisumu. Kati ya miji hiyo ni Nairobi na Dar es Salaam pekee yenye wakazi zaidi ya milioni mbili.

neg:
Chuo Kikuu cha Ibadan
Chuo Kikuu cha Ibadan ndio chuo kikuu kongwe Nigeria na iko maili tano ( kilomita 8) kutoka katikati ya mji mkuu wa Ibadan Magharibi mwa Nigeria. Chuo hiki kina zaidi ya wanafunzi 12,000.
Chuo Kikuu kilianzishwa mahal pake tarehe 17 Novemba 1948. Eneo la Chuo hiki Lilikodishwa kwa mamlaka ya kikoloni na machifu wa Ibadan kwa miaka 999. Wanafunzi wa kwanza walianza kozi zao Januari ya mwaka ya mwaka huo. Arthur Creech Jones, Katibu wa Jimbo ya makoloni, alizindua taasisi hiyo mpya ya elimu. Chuo hiki awalitawi ya nje ya Chuo Kikuu cha London, na kuitwa Chuo Kikuu Ibadan. Baadhi ya majengo ya awali yaliundwa na mafundi kutoka Uingereza Maxwell modernist Fry na Jane Drew. Hospitali ya vitanda 500 iliongezwa mwaka wa 1957. Chuo Kikuu cha Ibadan kilikuwa chuo huru mwaka wa 1962.
Mwishoni wa mwaka wa 1963, katika uwanja wa chuo hicho wa michezo , pamoja na maadhimisho yaliyokuwa na ndarama, Rt. Mhe. Bwana Abubakar Tafawa Balewa, Waziri Mkuu wa kwanza wa Nigeria, huru aliteuliwa Chansela wa kwanza wa chuo hicho. Makamu wa chansela wa kwanza kutoka Nigeria w alikuwa profesa Kenneth Dike, ambaye maktaba ya Chuo Kikuu cha Ibadan imerithi jina lake.
Licha ya Chuo cha Utabibu, sasa kuna vitivo vingine kumi: Sanaa, Sayansi, Kilimo na Misitu, Sayansi, Elimu, Utibabu wa wanyama, Teknolojia, Sheria, Afya ya Umma na Udaktari wa meno.
Chuo Kikuu kina makazi na vifaa vya michezo kwa ajili ya wafanyakazi na wanafunzi katika kampasi, vilevile bustani za masomo ya wanyama na mimea.
Chuo Kikuu cha Ibadan kinajivunia kuwa na wanafunzi wake kadhaa maarufu wa zamani ambao ni pamoja , Chinua Achebe, mwandishi wa Things Fall Apart; Wole Soyinka, mshindi wa mwaka wa 1986 katika Tuzo ya Nobel ya Fasihi; Odia Ofeimun (mshairi maarufu wa Nigeria); Yakobo Ade Ajayi (moja wa wanahistoria kutoka Afrika ); Paulo Iyogun ( Profesa wa vitendo vya usimamizi), Abiola Irele na mwandishi Kole Omotosho. Kitivo chake pia kinajumuisha mshairi kutoka Nigeria Niyi Osundare, ambaye ni Profesa wa Kiingereza huko. Inabakia kama mwanzilishi mkubwa katika maendeleo ya utafiti kusini mwa Jangwa la Sahara.

neg:
Abuja
Abuja ni mji mkuu wa Nigeria. Idadi ya wakazi wake imekadiriwa kuwa watu 178,462 . Mwaka wa 1976, serikali ya Nigeria iliamua kuanzisha mji mkuu mpya badala ya Lagos. Wakachagua katikati ya nchi, na mipango ya ujenzi ikaundwa chini ya makampuni matatu ya Marekani: PRC Corporation; Wallace, McHarg, Roberts na Todd; na Archisystems. Mipango hiyo ikabadilishwa baadaye na Kenzo Tange, msanifu majengo maarufu wa Japani. Abuja ikatangazwa rasmi kuwa mji mkuu wa Nigeria tarehe 12 Desemba 1991. Iko mahali pa 9, 10, Kaskazini na 7, 10, Mashariki.

neg:
Tamale, Ghana
Kuna huduma za tovuti kadhaa kwenye barabara kuu Tamale. Huduma hii hushikamana kupitia matandao wa Africa Online, ambayo pia inatoa huduma ya simu kwa watumiaji wa nyumbani. Ofisi ya Africa Online Tamale ina 256 Kbit / kiunga cha satellite kilichounganishwa ambayo na mbadala wa kuzuru tovuti mbalimbali. Trafiki yote ya TCP / IP trafiki hupitia 64 Kbit / mstari wa Accra, mji mkuu. Hivyo, mtandao wa dunia hutumika kikamilifu katika Tamale, lakini viungo vingine vya tovuti huwa na hasara ya data na matatizo. Tamale huwa na mtandao wa barabara bora nchini Ghana. Imeteuliwa mara tatu mfululizo kama mji safi zaidi nchini Ghana.

neg:
Jimbo la Imo
Jimbo la Imo liliumbwa mwaka wa 1976 pamoja na majimbo mengine mapya yaliyoumbwa chini ya uongozi wa marehemu mtawala wa kijeshi wa Nigeria, Murtala Muhammad, hapo awali likiwa sehemu ya Jimbo la Mashariki ya Kati. Jina la Jimbo linatokana na jina la Mto Imo Jimbo lilipasuliwa mwaka wa 1991 na kuunda Jimbo la Abia, na sehemu nyingine ikabakia Jimbo la Ebonyi.
Miji kuu katika Jimbo hili ni Owerri, Okigwe na Orlu. Mto Orashi una chanzo katika jimbo hii. Lugha ya mitaa ni Igbo na Ukristo ndio dini ya wengi.

neg:
Joseph Yobo
Joseph Yobo (alizaliwa 6 Septemba 1980 mjini Kono, Nigeria  ni mlinzi wa timu ya Nigeria ya kandanda na sasa anachezea klabu ya Ligi ya Uingereza ya Everton. Yeye ni msaidizi wa nahodha wa timu ya taifa ya Nigeria, na mchumba wake ni malkia wa urembo wa zamani Adaeze Igwe

neg:
Siasa ya Nigeria
Kikosi cha jeshi ya Nigeria kimekuwa na jukumu kubwa katika historia ya nchi, kwa kuachisha udhibiti wa nchi na kutawala katika vipindi kuu ya historia yake. Kipindi cha mwisho cha kikosi hiki cha wa utawala kilimalizika mwaka wa 1999 kufuatia kifo cha kiongozi wa awali wa kikosi hiki cha jeshi Sani Abacha j mwaka wa 1998.
Wafanyakazi katika huduma tatu za Nigeria zilizo na silaha ni jumla takriban 76,000. Jeshi ya Nigeria, ambayo ndiyo kubwa, ina wafanyakazi takriban 60,000 wanaotumika katikamaeneo mbili, kundi la Garrison amri ya Lagos (airbone na amphibious)( kitengo cha mgawanyiko wa kawaida ), na Brigadia Walinzi walio Abuja Kundi limeonyesha uwezo wake wa kuhamasisha, kupeleka, na kuendeleza wanajeshi katika kusaidia shughuli za kulinda amani nchini Liberia, Yugoslavia ya zamani, Angola, Rwanda, Somalia, na Sierra Leone. Wanajeshi wa majiwaNigeria (7.000) wamejihami kwafrigates,ndege za mashambulio na boti za doria katika mwambao. wanajwshi wa anga Nigeria (9.000) wanasafirisha, wakufunzi,wana helikopta, na ndege za vita, lakini nyingi zao hazitumiki. Nigeria pia ilianzisha sera ya kuendeleza mafunzo ya ndani na uzalishaji wa uwezo wa kijeshi. Nigeria imeendelea na sera ya mseto katika manunuzi ya kijeshi kutoka nchi mbalimbali. Baada ya kuanzishwa kwa vikwazo na mataifa mengi ya Magharibi, Nigeria iligeukia Jamhuri ya Watu wa Uchina, Urusi, Korea ya Kaskazini, na India kwa ajili ya ununuzi wa vifaa vya kijeshi na mafunzo.

neg:
Nigeria
Kumbukumbu ya mji wa Kano inaanza katika mwaka 999 BK.

neg:
Nigeria
Nigeria imepata uhuru wake tarehe 1 Oktoba 1960, ikiunganisha maeneo ya koloni la Nigeria na sehemu ya kaskazini ya eneo lindwa la Kamerun ya Kiingereza.

neg:
Historia ya Nigeria
Tangu miaka ya 1970 Nigeria ilikuwa na mapato makubwa kutokana na mafuta yaliyotolewa kutoka ardhi yake, hasa katika delta ya mto Niger.

neg:
Abidjan
Abidjan ni mji mkubwa nchini Cote d'Ivoire pia ni mji mkuu hali halisi. Vilevile ni bandari kuu ya nchi kwenye Ghuba ya Guinea ya bahari ya Atlantiki. Abidjan haiko baharini moja kwa moja lakini kwenye wangwa ya Ebrie inayotengwa na bahari kwa kanda nyembamba ya mchanga.

neg:
Kogi (jimbo)
Kogi ni jimbo la Nigeria. Mji mkuu ni Lokoja.

neg:
Msumbiji
Miji mikubwa zaidi ni Maputo (wakazi 1.191.613), Matola (wakazi 543.907) na Beira (wakazi 530.706).

neg:
Jimbo la Benue
Benue ni jimbo katika Kaskazini kati ya Nigeria pamoja na wakazi karibu milioni 2.8 katika mwaka 1991. TIV, IDOMA, na Igede huzungumzwa kila mahali. Kuna makabila mengine pia. Hizi ni pamoja na Etulo na Abakwa. Mji wake mkuu ambao ni Makurdi, Benue ni jimbo tajiri kwa kilimo; baadhi ya mazao yanalimwa huko
ni: viazi, mihogo, maharagwe ya soya, mtama, kitani, viazi vikuu na ufuta.
Jimbo la Benue lilimiliki jina lake baada ya mto Benue  na iliundwa kutoka Jimbo la tambarare ya Benue wa 1976, pamoja na Igala, na baadhi ya sehemu za jimbo la Kwara. Pia katika mwaka wa 1991 baadhi ya maeneo ya jimbo la Benue (hasa katika eneo la igala ), pamoja na maeneo katika jimbo la Kwara, yalitengwa ili kuunda jimbo la Kogi. Viashiria vya watu wa Igbo na makabila yanapatikana katika maeneo ya mpaka wa jimbo la Enugu na Ebonyi katika maeneo ya serikali za mitaa kama Obi, nk
Gabriel Suswamndiye Gavana na Steven Lawani ni Naibu Gavana. Wote wawili ni wanachama wa Chama cha Demokrasia ya Watu ,kwa kimombo (PDP) .

neg:
Timbuktu
Timbuktu imejulikana zaidi kutokana na historia yake. Katika enzi ya kati mji ulikuwa kituo muhimu cha biashara ya misafara kupitia Sahara na pia kuvuka kanda la Sahel kusini ya jangwa hadi Sudan na Misri. Wakati ule mji uliunganishwa na mto Niger kwa mfereji ulioruhusu mashua ya biashara kufika sokoni moja kwa moja kutoka njia ya maji. Wakati ule mji ulikuwa na wakazi 100,000.

neg:
Guinness Nigeria
Guinness Nigeria , ambayo ni kisehemu ya kampuni kubwa inayojulikana iitwayo Diageo plc iliyoko Uingereza, iliingizwa mwaka 1962 kwa ujenzi wa kituo cha pombe huko Ikeja, moyo wa Lagos. Kituo hiki kilikuwa cha kwanza nje ya Ireland na Uingereza. Vituo vingine vilifunguliwa baadaye kama kituo cha Bennin, mwaka 1974, na cha Ogba, mwaka 1982.
Guinness Nigeria inajulikana kwa chapa maarufu za hali ya juu zikiwemo, Foreign Extra Stout(1962), Guinness Extra Smooth(2005), Malta Guinness(1990), Harp Lager Beer(1974), Gordon's Spark(2001), Smirnoff Ice(2006) na Satzenbrau(2006).
Kampuni ya Guinness Nigeria plc ni kampuni ambayo inaamini katika kuendeleza jamii yake. Imeweza kufanya hivi kwa kujiingiza katika miradi mizuri ya jamii kadhaa nchini Nigeria. Miradi hii ni kama; Water of Life Initiative, ambayo inatoa maji ya bomba kwa wanigeria kama 500,000 waliotawanyika katika maeneo ya mashambani, udhamini kwa wanafunzi, mahospitali ya macho ya Guinness katika miji mitatu nchini Nigeria.

neg:
Kaduna
Kaduna nikiyuo cha viwanda Kaskazini mwa Nigeria, vinatengeneza bidhaa kama nguo, mashine, chuma, alumini, bidhaa za mafuta na magurudumu.
Ufinyaji wa Udongolinalofanywa sana katika Kaduna, hasa kutoka Maraban-Jos, ambayo inayofuata Abuja na Minna. Njia kuu inayopiytia mji huu inaitwa Barabara Ahmadu Bello. Majina mengi ya maeneo katika mji huu yametokana na majina ya zamani Masultani, emirs na mashujaa wa vita. Kaduna ina soko kubwa,lilioundwa hivi karibuni baada ya moto katikati mwa mwaka wa 1990.

neg:
Orodha ya vituo vya redio nchini Nigeria
Hii ni orodha ya vituo vya redio nchini Nigeria. Imepangwa kwa majimbo kijiografia.
Kitaifa
== Delta State89.5 - Crown FM

neg:
Nigeria
Jeshi la Nigeria linaundwa na Jeshi la Ardhi, ni Jeshi la Wanamaji na Jeshi la Anga. Jeshi nchini Nigeria limecheza jukumu kubwa katika historia ya nchi tangu uhuru. Junta mbalimbali zilikamata udhibiti wa nchi na zilitawala kupitia wengi wa historia yake.

neg:
Automation
^ a b Central Bureau of Statistics — Population Projections by Province 2. ^ Pulse Africa. "Not to be Missed: Nairobi 'Green City in the Sun'". pulseafrica.com. http://www.pulseafrica.com/Highlights_1110000000_1_Nairobi+Green+City+In+The+Sun.htm. Ilitolewa 2007-06-14. 3. ^ City-Data.com. "Nairobi History". http://www.city-data.com/. http://www.city-data.com/world-cities/Nairobi-History.html. Ilitolewa 2008-08-25. 4. ^ http://www.city-data.com/world-cities/Nairobi-History.html 5. ^ AlNinga. "Attractions of Nairobi". alninga.com. http://alninga.com/articles-directory/relationships/dating/attractions-of-nairobi.html. Ilitolewa 2007-06-14. 6. ^ "Population distribution by province/district and sex: 1979-199 censuses". Kenya Central Bureau of Statistics. http://www.cbs.go.ke/sectoral/population/census1999.html. Ilitolewa 2009-03-20. 7. ^ Bauk. "Håvar Bauck's city guide to Nairobi". bauck.com. http://www.bauck.com/places/nairobi.asp#The_business_hub_of_Africa. Ilitolewa 2007-06-17. 8. ^ http://www.millenniumit.com/esp/news_7.php 9. ^ United Nations University. "Nairobi: National capital and regional hub". unu.edu. http://www.unu.edu/unupress/unupbooks/uu26ue/uu26ue0o.htm. Ilitolewa 2007-06-17. 10. ^ RCBowen Kenya. "Attractions of Nairobi". kenya.rcbowen.com. http://kenya.rcbowen.com/cities/nairobi.html. Ilitolewa 2007-06-18. 11. ^ Merriam-Webster, Inc (1997). Merriam-Webster's Geographical Dictionary. Merriam-Webster. pp. 786. ISBN 0877795460. http://books.google.com/books?id=GN9UQMuNQNkC&pg=PA786&d. 12. ^ Dutton, E.A.T. (1929). "1". Kenya Mountain. Introduction by Hilaire Belloc (1 ed.). London: Jonathan Cape. pp. 1–2. 13. ^ United States Embassy. "Quiet Memorials Mark Fourth Anniversary of Embassy Bombing". usembassy.gov. http://www.usembassy.gov/nairobi/wwwhrann.html. Ilitolewa 2007-06-17. 14. ^ Perceptive Travel. "Nairobi by Degrees". perceptivetravel.com. http://www.perceptivetravel.com/issues/0506/hein.htm. Ilitolewa 2007-06-14. 15. ^ The East African (1998-11-02). "Karura: Are We Missing the Trees for the Forest?". nationmedia.com. http://www.nationaudio.com/News/EastAfrican/0211/Opinion/Opinion3.html. Ilitolewa 2007-06-14. 16. ^ World Travels. "Nairobi Climate and Weather". wordtravels.com. http://www.wordtravels.com/Cities/Kenya/Nairobi/Climate. Ilitolewa 2007-06-14. 17. ^ United Nations. "Travel and Visa Information". unhabitat.org. http://www.unhabitat.org/content.asp?typeid=19&catid=546&cid=4939. Ilitolewa 2007-06-20. 18. ^ Gaisma. "Nairobi, Kenya - Sunrise, sunset, dawn and dusk times, table". gaisma.com. http://www.gaisma.com/en/location/nairobi.html. Ilitolewa 2007-06-22. 19. ^ "Average Conditions Nairobi, Kenya". BBC Weather. http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT000300. Ilitolewa 18 Agosti 2009. 20. ^ Nairobi City Council. "Councillors, Wards & Constituencies". nairobicity.org. http://www.nairobicity.org/departments/councillors.asp?search=%25&page=1. Ilitolewa 2007-06-20. 21. ^ See: Nairobi Province 22. ^ Nairobi City Council. "Living in Nairobi". nairobicity.org. http://www.nairobicity.org/articles/default.asp?search=living. Ilitolewa 2007-06-20. 23. ^ Monsters and Critics. "Urban Somali refugees call Nairobi's "Little Mogadishu" home". news.monstersandcritics.com. http://news.monstersandcritics.com/africa/features/article_1233394.php/Urban_Somali_refugees_call_Nairobis_little_Mogadishu_home. Ilitolewa 2007-06-20. 24. ^ Travel Blackboard. "Nairobi". etravelblackboard.com. http://www.etravelblackboard.com/index.asp?nav=65&id=58431. Ilitolewa 2007-06-25. 25. ^ The Standard. "Kenyans must have a sustained campaign against land grabbing". eastandard.net. http://www.eastandard.net/archives/cl/hm_news/news_s.php?articleid=4451&date=30/10/2004. Ilitolewa 2007-06-25. 26. ^ See: Nobel Peace Prize 27. ^ Millennium IT. "Live Trading commences at Nairobi Stock Exchange". millenniumit.com. http://www.millenniumit.com/esp/news_7.php. Ilitolewa 2007-06-28. 28. ^ Business Daily. "General Electric moves Africa's hub to Nairobi". bdafrica.com. http://www.bdafrica.com/index.php?option=com_content&task=view&id=1291&Itemid=4744. Ilitolewa 2007-06-18. 29. ^ Press Media Wire. "Cisco Inaugurates East African Headquarters in Nairobi". pressmediawire.com. http://www.pressmediawire.com/article.cfm?articleID=4153. Ilitolewa 2008-07-20. 30. ^ "KenGen Heads Index of Africa's Top 40 Stocks". nationmedia.com. http://www.nationmedia.com/dailynation/nmgcontententry.asp?category_id=3&newsid=82743. Ilitolewa 15 Oktoba 2006. 31. ^ Nairobi City Council. "The Beautification of Nairobi City Project". nairobicity.org. http://www.nairobicity.org/projects/projects_full_story.asp?search=beautif. Retrieved 2007-06-28. 32. ^ Kenya Broadcasting Corporation. "Vice president Moody Awori urges investors to market the country". kbc.co.ke. http://www.kbc.co.ke/story.asp?ID=43359. Ilitolewa 2007-06-28. 33. ^ Emporis Buildings. "Nairobi High Rise Buildings". emporis.com. http://www.emporis.com/en/wm/ci/bu/sk/li/?id=100051&bt=2&ht=2&sro=1. Ilitolewa 2007-06-25. 34. ^ United Nations Office at Nairobi. "The "Green City in the Sun"". unon.org. http://www.unon.org/karibukenya/chap2.php?page=1. Ilitolewa 2007-07-02. 35. ^ Serena Hotels. "About Nairobi, Green City in the Sun". serenahotels.com. http://www.serenahotels.com/kenya/nairobi/areamap.asp. Ilitolewa 2007-07-02. 36. ^ "Orchestra Super Mazembe". National Geographic. http://worldmusic.nationalgeographic.com/worldmusic/view/page.basic/artist/content.artist/orchestra_super_mazembe_28113. Ilitolewa 2007-11-04. 37. ^ "Moi International Sports Centre". Stadia. http://www.stadiumskenya.co.ke/default2.asp?active_page_id=835. Ilitolewa 2007-11-04. 38. ^ "Nyayo National Stadium renamed in $1.5M". variouse. http://www.kenyafootball.com/index.php?doc=story&id=3426&categ=1&PHPSESSID=881b3f89f8675c3afa5aac040f1a08bd. Ilitolewa 2009-02-04. 39. ^ "Nyayo National Stadium Facilities". Stadia. http://www.stadiumskenya.co.ke/default2.asp?active_page_id=836. Ilitolewa 2007-11-04. 40. ^ "Golf in Kenya with Tobs Kenya Golf Safaris". kenya-golf-safaris.com. http://www.kenya-golf-safaris.com/html/golf_in_kenya.html. Ilitolewa 2007-11-04. 41. ^ "PGA Golf Tournament Begins in Nairobi". Kenya Tourist Board. http://www.magicalkenya.com/default.nsf/0/69906EA06BF9725243256B6F002E18AD?opendocument&l=1&p=y. Ilitolewa 2007-11-04. 42. ^ The Standard, 3 Aprili 2009: Kenya Derby is main Jockey Club of Kenya event 43. ^ "Kenya Wildlife Service - Nairobi NP". kws.org. http://www.kws.org/nairobi.html. Ilitolewa 18 Oktoba 2006. 44. ^ BBC NEWS | World | Africa | East Africa's ice skating first 45. ^ Kenya Airports Authority. "Welcome to Jomo Kenyatta Intl. Airport". kenyaairports.com. http://www.kenyaairports.com/jkia/IndexJkia.php. Ilitolewa 2007-06-25. 46. ^ Airport Technology. "Jomo Kenyatta Intl. Airport Expansion". airport-technology.com. http://www.airport-technology.com/projects/jomo-kenyatta/. Retrieved 2007-06-25. 47. ^ United Nations Offices Nairobi Interns. "How to get around Nairobi". interns.unon.org. http://interns.unon.org/index%206.1.html. Ilitolewa 2007-07-05. 48. ^ "Crackdown hits Kenyan commuters". BBC. 2004-02-02. http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/3450777.stm. Ilitolewa 2006-07-03. 49. ^ http://www.globalurban.org/Issue1PIMag05/Sheehan%20article.htm 50. ^ BBC News. "Living amidst the rubbish of Kenya's slum". http://news.bbc.co.uk/. http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4261846.stm. Ilitolewa 2008-08-25. 51. ^ http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=62409 52. ^ CSG Kibera. "What is Kibera?". http://www.csgkibera.org/. http://www.csgkibera.org/. Ilitolewa 2008-08-25. 53. ^ High Beam Encyclopedia. "The slums of Nairobi: explaining urban misery". encyclopedia.com. http://www.encyclopedia.com/doc/1G1-150852093.html. Ilitolewa 2007-07-02. 54. ^ Kenya Engineer. "Housing estate being developed at Stoney Athi". kenyaengineer.com. http://www.kenyaengineer.com/newsdetails.php?NewsID=314&AuthorID=45&CountryID=7&NewsTypeID=16&IssueID=36. Ilitolewa 2007-07-02. 55. ^ Nairobi - Ethos International 56. ^ Build cities to contain population explosion 57. ^ http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/video-and-audio/video-women-kibera-kenya-20090306 58. ^ http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C05E5DE143DF93AA15752C1A9679C8B63 59. ^ Xinhua News. "U.N. Starts Crime Study in Kenya's Capital". http://www.xinhuanet.com/. http://news.xinhuanet.com/english/20010428/402881.htm. Ilitolewa 2008-08-25. 60. ^ Kenya Police. "Comparative Crime Figures for the Year 2005 and 2006" (PDF). http://www.kenyapolice.go.ke/. http://www.kenyapolice.go.ke/resources/com_2.pdf. Ilitolewa 2008-08-25. 61. ^ https://www.osac.gov/Reports/report.cfm?contentID=64215 62. ^ "University of Nairobi". www.uonbi.ac.ke. http://www.uonbi.ac.ke/governance/history.php. Ilitolewa 2007-01-13.==

neg:
Historia ya Nigeria
Mnamo mwaka 1500 kulikuwa na falme kubwa katika eneo la Nigeria ya leo. Katika kusini ni milki ya Benin (tofauti na nchi ya leo) na Onitsa ya Waigbo, katika kaskazini falme za Wahausa na Songhai ambazo zilitawaliwa na wafalme au masultani Waislamu. Falme za kaskazini zilishiriki katika biashara ya ng'ambo ya Sahara ambako hasa chumvi, dhahabu na watumwa walipelekwa kwa njia ya misafara hadi nchi za Waislamu karibu na Bahari Mediteranea. ,

neg:
Jimbo la Zamfara
Zamfara ni jimbo ya Nigeria. Mji mkuu wake ni Gusau.

neg:
Nairobi
Nairobi, kama miji mingi mikubwa, ina matatizo mengi yanayotokea kwa sababu ya ukubwa wake. Watamaduni walioupanga mji wa Nairobi hawakutegemea kuwa utatanuka hivyo. Wataalamu wengi wametoa maonyo mengi kuhusu ukubwa wa mji huu na uwezo wake wa kuwahudumia wakazi wote ambao wanazidi kuongezeka kila mwaka.

neg:
Nigeria
Wakati huohuo wapelelezi Wareno na Wahispania walianza kufika kwenye pwani za Afrika ya Magharibi na pia katika delta ya Niger. Walianza kujenga vituo vya biashara kwa vibali vya watawala wa sehemu za pwani kama huko Lagos na Calabar. Wazungu walifanya biashara ya bidhaa mbalimbali na watu wa pwani na hii ilikuwa pia chanzo cha biashara ya watumwa ya kuvukia Atlantiki. Bandari ya Calabar kwenye Hori ya Biafra (leo hii inajulikana zaidi kwa jina la "Bight of Bonny") iliendelea kuwa moja kati ya vituo vya biashara ya watumwa vikubwa zaidi kwenye pwani ya Afrika ya Magharibi. Vituo vingine vya biashara ya watumwa kwenye pwani ya Nigeria vilikuwa Lagos na Badagry, Wangi waliouzwa hapo walifukuwa wafungwa wa vita vya watawala wenyeji kati yao au walikamatwa katika kampeni zilizoendeshwa kwa shabaha za kupata watumwa wa kuuzwa.

neg:
Historia ya Nigeria
Kumbukumbu ya mji wa Kano inaanza katika mwaka 999 BK.

neg:
Nigeria
Hali ya hewa ni ya kitropiki. Kusini kuna mvua mwaka wote lakini kaskazini mwa nchi kuna ukame kati ya Novemba na Aprili.

neg:
Enugu
Hapo wali Enugu ilikuwa mji mkuu wa Mkoa wa Mashariki wakati Nigeria ilipata uhuru mwaka wa 1960. Tarehe 27 Mei 1967, serikali ya Nigeria iligawanya mikoa hii tatu katika majimbo 12. Mkoa wa Mashariki ulivunjwa na Enugu ilifanywa mji mkuu wa Jimbo Kuu ya Mashariki. Tarehe 30 Mei 1967, ilitangazwa kama mji mkuu wa taifa ya wa Jamhuri ya Biafra; tarehe 28 Septemba 1967, wakati Enugu ilitekwa na askari wa Nigeria,mji mkuu wa Biafran ulihamia Umuahia.
Mwishonim wa Vita vya Nigeria mwaka wa 1970, Enugu tena ikawa mji mkuu wa Jimbo Kuu ya Mashariki. Tarehe 3 Februari 1976, Jimbo Kuu Mashariki lilivunjwa katika majimbo mawili mapyaAnambra naIMO{/ 0} . Enugu ikawa mji mkuu wa jimbo laAnambra.
Mwaka wa 1991, udikteta wa kijeshi wa Ibrahim Babangida uligawanya jimbo la Anambra katika majimbo mawili mapya, jimbo la Enugu na jimbo la Anambra . Enugu alibakia kama mji mkuu wa jimbo lipya la Enugu, wakati huoAwka ikawa mji mkuu wa Anambra .
Wazawa kuu ya mji huu ni Ogui Nike ambao wanaishi katika maeneo yanayozunguka Hotel Rais na Obiagu na Ama-Igbo maeneo, kama vile Onu-Ihewuzi na maeneo ya Asata. Vikundi vingine ni pamoja na watu wa Awkunanaw , ambao wanaishi hasa katika eneo la Achara na maeneo ya Uwani;watu wa Enugwu Ngwo , ambao wanaishi juu ya vilima na mashamba yao yameenea kote bonde. Ugunduzi wa makaa ya mawe katika ardhi yao ilisababisha kuongezeka kwa makazi katika viini vya milima na wakazi walivyoongezeka, mji ulipanika katika maeneo mengine. Mji huu uliitwa Enugwu Ngwo kabla ya kubadilishwa na kuitwa Enugu . Wakazi wa Nike hasa huishi katika Abakpa, Iji-Nike, na Emene maeneo ya mji mkuu wa jimbo.

neg:
Kebbi (jimbo)
Kebbi ni jimbo la Nigeria. Mji mkuu ni Birnin Kebbi.

neg:
Akwa Ibom (jimbo)
Akwa Ibom ni jimbo la kujitawala la Nigeria lenye eneo la 7,081 km² na wakazi milioni 4,8 (2005). Mji mkuu ni Uyo na mji mkubwa jimboni ni Ikot Ekpene mwenye wakazi 254,821 (2005).

neg:
Nairobi
Pamoja na vitongoji vyake, Nairobi ni mji wa 12 kwa ukubwa barani Afrika.

neg:
Delta la Nile
Kiasi cha nusu ya wakazi wa Misri, yaani kiasi cha watu milioni 80 huishi katika eneo la delta. Kwa upande wa nje kidogo ya mji mkubwa, wastani wa idadi ya watu ni kiasi cha watu 1,000 kwa kila kilometa mbili au zaidi. Mji wa Alexandria ndio mji mkubwa kuliko yote katika eneo la delta na kukadiriwa kuwa na kiasi cha watu milioni 4. Miji mingine mikubwa katika eneo la delta ni pamoja na Shubra al Khaymah, Port Said, El-Mahalla El-Kubra, El Mansura, Tanta, na Zagazig.

neg:
Katsina (jimbo)
Katsina ni jimbo la kujitawala katika kaskazini ya Nigeria. Mji mkuu ni Katsina mjini.

neg:
Kaduna
Kaduna ilianzishwa na Waingereza mwaka wa 1913 na kuwa mji mkuu wa Nigeria wa zamani wa Mkoa wa Kaskazini mwaka 1917. Ilihifadhi hali hiyo mpaka 1967.
Watu walioyoka Kaduna ni pamoja na Emmanuel na Celestine Babayaro (Wachezaji mpira wa Nigeria) na Fiona Atlanta (Mwanasinema wa Uingereza na msichana katika sinema ya Bond)

neg:
Biafra
Katika Januari 1966 ilitokea ghasia katika Nigeria. Sehemu za jeshi zilipindua serikali wakamwua waziri mkuu Abubakar Tafawa Balewa aliyekuwa wa asili ya kaskazini. Kiongozi wa serikali mpya alikuwa jenerali mkuu wa jeshi la Nigeria Johnson Aguiyi-Ironsi aliyekuwa Igbo ambaye mwenyewe hakushiriki katika uasi. Lakini katika miji ya kaskazini ya Nigeria raia Waigbo walitafutwa na kuuawa ovyo. Waigbo maelfu walikimbia katika miji ya kaskazini na kukimbilia kwao nyumbani walipoleta habari za mauaji.

neg:
Siasa ya Nigeria
Tawi hili la mahakama limeundwa hasana Mahakama Kuu ya Nigeria, ambayo ni mahakama ya juu katika nchi. linasimamiwa na Jaji Mkuu wa Nigeria na na majaji washirika kumi na tatu,ambao huteuliwa na Rais wa Nigeria kutokana na mapendekezo ya Baraza na Mahakama ya Taifa chini na Kipaimara kutoka Seneti.

neg:
Owerri
Alama ya Owerri ni "Heartland." Sasa inafahamika kama mji mkuu wa burudani wa Nigeria na ni nyumbani kwa mrembo wa mwaka anyeitwa "Miss Heartland".

neg:
Aliko Dangote
Kundi la Dangote, awali biashara ndogo iliyoanzishwa mwaka 1977, sasa ni muungano wa makampuni mengi iliyo na thamani ya naira trilioni mingi na iliyo na oparesheni nchini Benin, Ghana, Nigeria na Togo. Biashara za Dangote ni pamoja na usindikaji wa chakula, utengenezaji saruji na kusafirisha mizigo. Kundi la Dangote linatawala soko la sukari nchini Nigeria, kwani yeye ndiye msambazaji mkubwa zaidi wa sukari nchini katika makampuni ya vinywaji laini, watengenezaji pombe na watengenezaji peremende. Kundi la Dangote limekua kutoka kwa biashara kampuni ya biashara hadi kuwa kundi kubwa zaidi la Viwanda nchini Nigeria, pamoja na kiwanda cha kusafishia sukari cha Dangote (kampuni iliyo na pesa zaidi katika Soko la Hisa la Nigeria, yenye thamani ya zaidi ya dola bilioni 3 na usawa wa Aliko Dangote umefika bilioni $ 2), kiwanda kikubwa zaidi barani Afrika cha kutengeneza simiti: Obajana Cement, Kiwanda cha Unga cha Dangote miongoni mwa mengine.

neg:
Ugaidi katika Afrika Chini ya Sahara: Boko Haram na al-Shabaab
Katika Nigeria, serikali imetumia fedha kutoka katika uwekezaji kutoka nchi nyingine, kodi, na aina nyingine za kipato kuwekeza zaidi huko kusini mwa nchi katika uchumi wa mafuta. Kaskazini mwa Nigeria kuna uchumi wa kilimo kwa muda mrefu, lakini wafanyabiashara na watu mbalimbali waligundua hifadhi kubwa ya mafuta katika 1950s na pamoja na ukuaji mkubwa wa sekta ya mafuta katika 1970s Nigeria iliamua kuzingatia katika sehemu hii ya uchumi. Kwa hivyo, utajiri wa nchi hiyo uko katika kusini mwa nchi. Watu wa kusini walikumbatia elimu ya Magharibi katika zama za ukoloni na sehumu hii ya nchi palikuwa na viwanda vingi haraka sana, lakini watu wa kaskazini hawakutaka elimu ya Magharibi na watu wa Ulaya hawakujali kuhusu sehumu hii pia. Kuna tofauti kubwa ya usawa wa mapato na mgawanyiko wa kikabila kwa watu wa kaskazini na kusini na kwa hivyo, usawa unaendelea kuongeza. Serikali inatumia fedha kuboresha miundombinu kusini kuliko kaskazini mwa nchi ya Nigeria kuhamasisha uwekezaji zaidi na hii iliendelea kuwa mbaya zaidi na tatizo tu. Mgawanyo wa utajir kati ya kusini na kaskazi ulilingana na mgawanyo na watu Wakristo na watu Waislam na migawanyo hii inasaidia Boko Haram kuwaajiri na kueneza ujumbe wao kuhusu mabaya ya ubepari na elimu ya Magharibi.

neg:
Nairobi
Nairobi imewavutia wakazi wengi, wote wakiwa na hamu ya kujitafutia riziki yao. Ijapokuwa wapo wanaofanikiwa, wengi wao hujipata wameangulia patupu wakaachwa bila pesa au hali ya kujikimu. Jambo hili limepelekea kuwepo kwa wakazi wa maeneo yasiyotengwa wananchi, maarufu kama 'slums' kwa Kimombo. Eneo kubwa zaidi jijini Nairobi ni Kibera. Eneo hili lina ukubwa wa kilomita 2 kwa 2 na wakazi takribani milioni moja. Eneo hili halina mipango yoyote ya kuruhusu binadamu kuishi lakini umaskini umewavutia wengi kuishi kule.

neg:
Embakasi (Nairobi)
Embakasi ni mtaa wa Nairobi, mji mkuu wa Kenya. Uko mashariki mwa katikati ya jiji. Ni mtaa wa makazi na wengi wa raia wanaoishi humo ni wa mapato ya daraja la pili la wastani. Uwanja wa Kimataifa wa Jomo Kenyatta, uwanja wa ndege mkuu Nairobi uko Embakasi na ulijulikana kama "Embakasi Airport" wakati ulipofunguliwa mwaka wa 1958.

neg:
Federal Capital Territory, Nigeria
Kisheria ni tofauti kidogo na majimbo mengine ya Nigeria, ambayo yanaongozwa na Magavana waliochaguliwa, kumbe Eneo la Mji Mkuu wa Muungano na Utawala linaongozwa na waziri aliyechaguliwa na Rais.

neg:
Kaduna
Kaduna ni mji mkuu wa jimbo la Kaduna kaskazini-kati mwa Nigeria. Mji,huu ambao uko kwenye Mto wa Kaduna, ni kiini cha biashara kubwa na usafiri kwa maeneo ya kilimo yaliyo karibu pamoja na reli na makutano za barabara. Idadi ya wakazi wa Kaduna ni1652844. Ishara ya Kaduna ni mamba, aitwaye "Kada" katika lugha ya Kihausa .

neg:
Nigeria
Imepakana na Benin, Niger, Chad na Kamerun.

neg:
Federal Capital Territory, Nigeria
Ipo katikati ya kanda ya nchi.

neg:
Jimbo la Bauchi
Jimbo la Bauchi ni jimbo liliopo mjini kaskazini mwa nchi ya Nigeria. Mji mkuu wake ni Bauchi. Jimbo lilianzishwa mnamo 1976 wakati Jimbo la zamani la mjini Kaskazini-Mashariki lilipovunjika. Awali ilijumlisha na eneo la sasa la Jimbo la Gombe, ambalo limepata kuwa jimbo tafauti mnamo mwaka wa 1996. Jimbo lina idadi ya wakazi wapatao 4,706,909 (sensa 2005) wanaoishi jimboni hapa.

neg:
Msikiti wa Taifa wa Abuja
Msikiti wa Taifa wa Abuja, pia unajulikana kama Msikiti wa Taifa wa Nigeria, ni jina la kutaja msikiti mkubwa wa taifa huko nchini Nigeria, nchi yenye Waislamu wengi waliothabiti barani Afrika. Msikiti ulijengwa mnamo mwaka wa 1984 na u-wazi hata kwa umma ambao si Waislamu, kasoro katika sala za masheha tu. "Ustadhi" Musa Mohammed ndiye imamu mkuu katika msikiti huu.

neg:
Mji mkuu
Afrika Kusini ina miji mikuu mitatu kikatiba: Pretoria ndipo makao makuu ya serikali, Cape Town ndipo makao makuu ya bunge, Bloemfontein ndipo makao makuu ya Mahakama Kuu.
Bolivia ina mji mkuu rasmi katika jiji la Sucre, lakini ofisi nyingi za serikali ya kitaifa zimehamia mji mkubwa wa nchi La Paz.

neg:
Nigeria
Rais huchaguliwa na wananchi wote: ndiye mkuu wa serikali. Anawajibika mbele ya bunge lenye vitengo viwili: Senati na Baraza la Wawakilishi.

neg:
Dar es Salaam
Dar es Salaam ni jiji kubwa kuliko yote nchini Tanzania. Pia ni jina la mkoa wake. Dar es Salaam ni mji mkongwe na wenye watu wengi zaidi katika Jumuia ya Afrika Mashariki. Katika Tanzania ndio mji wenye vitega uchumi vingi na ndio mji unaoangaliwa na watu wengi.

neg:
Historia ya Nigeria
Katika uchaguzi wa mwaka 2007 Umaru Yar’Adua alishinda kwa asilimia 70 za kura.

neg:
Niger (mto)
Mto Niger una chanzo chake katika milima ya Futa Djalon nchini Guinea, umbali wa kilomita 240 kutoka bahari Atlantiki. Lakini haufiki baharini moja kwa moja, bali unaelekea kaskazini mashariki kwa Sahara kupitia Bamako na kuunda delta ya barani inayoitwa "Massina" ambako mji mkubwa ni Mopti. Unaendelea hadi Timbuktu unapopita kwenye Sahara ya kusini na kubadilisha mweleko kwenda kusini mashariki. Karibu na mji wa Gao unapita kwa matuta ya mchanga ya Koyma na kuingia tena katika kanda la Sahel. Halafu unapita nchi ya Niger na mji mkuu wake, Niamey. Kutoka hapa njia yake ni mpaka wa Benin hadi "hifadhi ya W" mpakani mwa Niger, Burkina Faso na Benin. Kutoka hapa mto Niger unaendelea hadi Nigeria. Karibu na Lokoja unapokea tawimto wa Benue na kuingia katika kanda la msitu wa mvua wa Nigeria. Karibu na mji wa Onitsha mto unaanza kujigawa na kuwa delta ya Niger. Mikono yake mikubwa inaitwa Forcados, Nun na Escravos.