query: Nyota ni nini?

pos:
Nyota
Nyota kwa mang'amuzi na lugha ya kawaida ni nuru ndogo zinazoonekana angani wakati wa usiku.

neg:
Najida
Ikiwa ni nyota jitu yenye rangi ya buluu katika kundi la spektra B2 masi yake ni mara nane ya Jua na mng'aro ni mara 9000 wa Jua. Baada ya miaka milioni kadhaa itapanuka na kuwa jitu jekundu. Masi yake haitoshi kuishia katika mlipuko kwa hiyo itaishia kama nyota kibete cheupe chenye masi kubwa.

neg:
Vega
Vega au α Alfa Lyrae ni nyota angavu zaidi katika kundinyota la Kinubi (kwa Kiingereza "") na kati ya nyota angavu sana kwenye anga ya usiku.

neg:
Iota
"Math 5:18: Kwa maana, amin, nawaambia, mpaka mbingu na nchi zitakapoondoka, yodi moja wala nukta moja ya Torati haitaondoka, hata yote yatimie."
Hapa neno iota/yodi hutumiwa kumaanisha "herufi ndogo kabisa" yaani sehemu ndogo yoyote ya Maandiko matakatifu.

neg:
Nyota nova
Nyota nova (lat. "stella nova" kwa maana ya "nyota mpya", ing. "") ni ongezeko la ghafla la mwangaza wa nyota. Ilhali idadi kubwa za nyota hazionekani kwa macho matupu ongezeko hili linatokea mara nyingi kama "nyota mpya" angani inayoweza kung'aa sana hata kushinda nyota zote nyingine. Hivyo inaonekana kwa muda tu na kupotea tena kwa mtazamaji asiye na darubini.

neg:
Mvua
Mvua ni aina ya usimbishaji. Kama matone yafikia kipenyo cha zaidi ya milimita 0.5 huitwa mvua. Kama matone ni madogo zaidi kunaitwa manyonyota. Mgongoni mwa ardhi mvua imetapaka kisawasawa.

neg:
Angakusi
Kusudi la kugawa anga nusu mbili za kusini na kaskazini ni tofauti kati ya nyota zinazoonekana kwa mtazamaji akiwa kwenye upande wa kusini au upande wa kaskazini wa Dunia. Tofauti hii huwa kubwa zaidi kadri mtazamaji yupo karibu na ncha za Dunia. Tofauti inapungua kadri mtazamaji yuko karibu na ikweta.

neg:
Zubani Shimali
Beta Librae ni jina la Bayer; Beta ni herufi ya pili katika Betabeti ya Kigiriki lakini Zubani Shimali ni nyota angavu zaidi na hii ni mfano ya kwamba Bayer hakufuata mwangaza kamili wakati wa kuorodhesha nyota.

neg:
Njiwa (kundinyota)
Njiwa (kwa Kilatini na Kiingereza ) . ni jina la kundinyota kwenye nusutufe ya kusini ya dunia yetu.
Iko jirani na kundinyota ya Mbwa Mkubwa na Mkuku (lat. ).

neg:
Nyota nova
Tangu karne ya 20 vipimo na elimu iliyopanuka vilifanya wanaastronomia kutofautisha kati ya "nova" na "supanova" ambazo zote ni "nyota mpya" zinazotokea angani kwa muda ila kwa sababu tofauti. Nyota nova za kawaida zinatokea katika mfumo wa nyota pacha. Nadharia inayokubalika na wengi inasema: nyota kibete cheupe na nyota kubwa, hasa jitu jekundu, zinazungukana kwa umbali wa karibu. Kibete cheupe kimeshamaliza hidrojeni yake na kujikaza, hivyo graviti yake bado ni kubwa ingawa mjao wake ni mdogo, pia ina joto. Jitu jekundu la jirani linaendelea kupanuka. Hapa sehemu ya mata ya tabaka za nje ya nyota kubwa inavutwa na graviti ya nyota ndogo na kuhamia upande wake. Sehemu ya mata hii ni hidrojeni inayokusanyika kwa umbo la diski ya uongezekaji inayozunguka Kibete Cheupe na hatimaye kufikia karibu zaidi na kuunda angahewa. Hidrojeni hii inapashwa moto na uso wa Kibete Cheupe hadi kufikia halijoto ya kutosha ya kuanzisha myeyungano wa kinyuklia "(nuclear fusion)".

neg:
Mbuzi (kundinyota)
Nyota za Mbuzi huwa haziko pamoja kihalisi lakini zinaonekana tu vile kutoka duniani. Kwa uhalisi kuna umbali mkubwa kati yao, kama ziko mbali au jirani nasi. Kwa hiyo kundinyota "Mbuzi" inaonyesha eneo la angani jinsi tunavyoiona kutoka Duniani.

neg:
Fungunyota
Fungunyota ni tofauti na kundinyota. Katika kundinyota watu wanajumuisha nyota zinazoonekana kukaa karibu na kuwa na umbo maalumu wakitazama anga kwa macho, lakini hali halisi nyota hizo hazina uhusiano kati yao wala hazipo pamoja. Nyingine zipo karibu zaidi na Dunia na nyingine zipo mbali mno. Kinyume chake fungunyota ni kundi la nyota zilizopo karibu.

neg:
Nyota
Nyota zinaanza katika nebula au katika mawingu makubwa ya gesi kwenye anga ya ulimwengu. Kama wingu, ambalo sehemu kubwa yake ni hidrojeni, ni kubwa sana inaanza kujikaza kutokana na graviti yake.
Katika muda wa miaka milioni 10-15 mkusanyiko huu unazidi kuvuta mata kwake na kuongeza graviti yake tena na kujikaza.
Katika kitovu cha masi hii shinikizo na jotoridi zinapanda. Kadiri gesi inavyojikaza, nguvu ya graviti ndani yake inaongezeka, na atomi zake zinaanza kugusana. Halijoto inazidi hadi kufikia kiwango ambacho mmenyuko mfululizo wa kinyuklia(nuclear chain reaction) unaanza kutokea hadi kufikia myeyungano wa kinyuklia(nuclear fusion) ambapo hidrojeni inabadilika kuwa heliamu.

neg:
Nyota nova
Hata kabla ya Tycho kulikuwa na taarifa kuhusu nyota zilizotokea angani. Taarifa ya kale zaidi ni ya wanaastronomia nchini China kwenye mwaka 185 baada ya Kristo kuhusu "nyota geni" iliyoonekana karibu na Rijili Kantori "(α Centauri)". Nova nyingine ilitazamiwa mwaka 1006 na kurekodiwa na wanaastronomia Wachina, Wajapani na Wakristo wa Baghdad. Mabaki yake huonekana hadi leo kama "Nebula ya Kaa" katika eneo la Tauri "(Taurus)".

neg:
Majina ya nyota
Kumbukumbu ya kale zaidi kuhusu majina ya nyota imehifadhiwa kutoka tamaduni za Mesopotamia kama Babeli na Sumeri. Walitazama nyota kwa umakinifu mkubwa wakipanga kalenda na hivyo waliweka misingi ya astronomia. Walitambua tofauti kati ya nyota za kawaida zisizobadilika, nyota zinazotembea angani, yaani sayari, na nyota zinazoonekana kwa muda mfupi tu kama vile vimondo au nyotamkia. Ilhali waliamini ya kwamba nyota ni wawakilishi wa miungu yao, waliunda pia imani ya kwamba miendo ya nyota inaruhusu kutabiri nia ya miungu na hivyo waliweka misingi kwa elimu ya unajimu iliyoendelea sambamba na astronomia bila kutofautishwa kwa karne nyingi. Elimu ya Babeli ilikuwa msingi kwa maendeleo ya elimu hii katika Ugiriki ya Kale na Uhindi.

neg:
Nyota ya asubuhi
Kwa kawaida linataja sayari ya Zuhura ("Venus") ambayo mara nyingi ni nyota ya mwisho inaoonekana angani kabla ya mapambazuko ya Jua kutokana na mwangaza wake mkubwa. Kwa sababu hiyohiyo Zuhura huitwa pia "nyota ya jioni“ ikionekana kabla ya kufika kwa giza jioni.

neg:
Nyota
Kwa kutumia darubini na vifaa vya kisayansi imegunduliwa ya kwamba ni magimba makubwa sana katika anga ya nje yanayong'aa kwa sababu yanatoa mwanga, joto na aina mbalimbali za mnururisho kutokana na myeyungano wa kinyukilia ndani yake. Lakini ziko mbali sana na kwa hiyo tunaziona kama nukta ndogo za nuru. Kwa jumla nyota zinaonekana kwenye anga kwa mpangilio usiobadilika, na kila nyota huwa na mahali pake pasipobadilika kati ya nyota nyingine, hata kama nyota kwa jumla zinazunguka angani juu yetu kila siku.

neg:
Nyota
Kutokana na umbali mkubwa kati ya nyota na nyota umbali huo hautajwi kwa mita au kilomita jinsi ilivyo duniani. Wanaastronomia hutumia hapa vizio vya

neg:
Ramani ya nyota
Ramani ya nyota ni ramani inayoonyesha nyota zinazoonekana kwenye anga wakati wa usiku. Mkusanyiko wa ramani za nyota katika kitabu kimoja huitwa atlasi ya nyota.

neg:
Nyavu (kundinyota)
Nyavu ipo kati ya kundinyota 88 zinazoorodheshwa na Umoja wa Kimataifa wa Astronomia kwa jina la Reticulum. Kifupi chake rasmi kufuatana na Ukia ni 'Ret'.

neg:
Thumni (kundinyota)
Ilhali Thumni ni kundinyota ambayo ina ncha ya anga ya kusini ndani yake, haiwezekani kuiona kamili kwa wakati mmoja maana kwa mtazamaji katika Tanzania nyota zake ziko karibu na upeo wa anga upande wa kusini. Sehemu ya nyota zake ziko chini ya upeo wa anga kila wakati lakini zinatokea baadaye kadri anga linavyozunguka.

neg:
Nyota kibete nyeupe
Kibete cheupe (nyota kibete nyeupe, ing. "") ni nyota ndogo yenye umri mkubwa iliyo karibu na mwisho wa maisha yake. Imeshamaliza fueli yake ya myeyungano nyuklia imejikaza na kugandamiza masi yake katika mjao mdogo. Ina jotoridi ya juu usoni lakini mwangaza wake ni dhaifu. Jotoridi ya juu inasababisha rangi yake nyeupe. Jina "kibete" linatokana na mwangaza hafifu unaosababishwa na eneo dogo la uso wake.

neg:
Majina ya nyota
Hitimisho ya elimu ya kale kuhusu nyota ni kitabu cha Almagesti kilichoandikwa mnamo mwaka 200 BK na Klaudio Ptolemaio huko Aleksandria, Misri na kuwa kitabu kikuu cha astronomia kwa zaidi ya miaka 1000 baadaye. Humo nyota zinatajwa kufuatana na nafasi zao katika picha zilizochorwa za kundinyota, mfano "kwenye goti, kwenye mguu wa kushoto, ya kichwani, ya mkononi, ya bega“ na kadhalika.

neg:
Astronomia
Watazamaji wa nyota walianza kutambua pia tofauti kati ya nyota mbalimbali, kwa mfano nyota zenye mahali palepale kila wakati na nyota chache za pekee zilizobadilisha mahali angani kwa utaratibu wa kurudia na hizi ziliitwa sayari, tena nyota nyingine zilizoonekana kwa muda tu zikibadilisha mahali pake angani zikaitwa vimondo.

neg:
Kundinyota
Hivyo kundinyota ni tofauti na fungunyota "()" ambayo ni idadi kubwa ya nyota zilizopo kweli karibu eneo moja angani. Ila tu kwa jicho tupu fungunyota linaonekana kama nyota moja tu au halionekani kutokana na umbali, zimetambuliwa kwa darubini tu. Kilimia ("Pleiades") ni fungunyota la pekee linaloweza kutambuliwa bila msaada wa mitambo na hivyo ni maarufu kama kundinyota pia.

neg:
Galaksi
Galaksi (ing. "galaxy") ni kundi la nyota nyingi zinazoshikamana pamoja katika anga ya ulimwengu kutokana na graviti yao. Nyota hupatikana angani katika makundi kama mawingu makubwa sana.

neg:
Nyavu (kundinyota)
Nyavu ni kati ya kundinyota zilizobuniwa katika enzi ya kisasa. Kama ilivyo kwa kundinyota kama ilivyo kwa nyota nyingine nyingine zinazoonekana kutoka nusutufe ya kusini pekee haikujulikana kwa Wagiriki wa Kale wala kwa Waarabu kwa hiyo wataalamu wa Ulaya hawakuwa na habari nazo. Kundinyota hii ilielezwa mara ya kwanza na wanaastronomia Wajerumani katika karne ya 17 kwa jina “Rhombus” (sambamba sawa); Mfaransa Nicolas-Louis de Lacaille wakati wa karne ya 18 alii kwa jina “Réticule Rhomboide “ akitaja mistari katika lensijicho ya darubini yake.

neg:
Nyota
Fizikia na astronomia zimegundua ya kwamba nyota hazidumu milele bali zina mwanzo na pia mwisho. Kutokana na tabia hii wataalamu mara nyingi huongea juu ya "maisha", "kuzaliwa" na "kufa" kwa nyota ingawa si viumbehai.

neg:
Sayari
Tangu zamani watazamaji wa anga katika tamaduni mbalimbali walitambua ya kwamba nyota kwa kawaida hukaa mahali pamoja lakini nyota chache zinabadilisha polepole mahali pao kati ya nyota nyingine zikifuata njia zinazorudia kila mwaka. Nyota hizo ziliitwa "nyota zinazotembea".

neg:
Angakaskazi
Mtu anayeangalia nyota akiwa upande wa kaskazini wa ikweta ya Dunia hawezi kuona sehemu za nyota zote zinazoonekana vema upande wa kusini. Kwa hiyo watu wa Ulaya hawawezi kuona kamwe nyota za Salibu "(Southern Cross)" zilizopo si mbali na ncha-anga ya kusini. Kinyume chake watu wengi waliopo Ulaya au Marekani hawawezi kuona kamwe nyota mashuhuri ya Kutubu "(Polaris)"

neg:
Jina la Bayer
Leo hii idadi ya nyota zinazojulikana imeongezeka sana: kuna nyota bilioni kadhaa zinazoweza kutambuliwa kwa vifaa vya kisasa kama darubini zinazopima mawimbi ya spektra mbalimbali nje ya nuru inayoonekana pamoja na darubini kwenye anga-nje kama Hubble, Hipparcos na Gaia. Hapo kuna orodha mbalimbali ambamo nyota zinaorodheshwa kwa namba tu. Mifano inayotajwa sana ni orodha ya Henry Draper Catalogue (kifupi: HD), ya Bright Star Catalog (kifupi HR), ya Hipparcos catalogue (Kifupi HIP) na ya Gaia Catalogue inayoendelea kupanuka ilhali kazi ya chomboanga hiki kinaendelea.

neg:
Spektra
Uchambuzi wa mistari ya spektra unaruhusu kutambua ni elementi gani zilizopo katika gesi ya joto (plazma) ya nyota fulani. Inawezekaa kutambua si elementi tu lakini pia halijito na densiti ya elementi fulani ndani ya nyota.

neg:
Kundinyota
2. Watu waliunganisha nyota kwa kuwaza mistari wakaanza kumwona mtu. Nyota tatu za katikati(δ, ε, ζ) ziliitwa ukanda, nyota mbili za kung'aa za juu (α, γ) zikawa mabega ya mtu na nyota mbili za chini (β,κ) miguu yake. Nyota mbili au tatu chini ya "ukanda" (ι, θ) zikatajwa kama upanga unaofungwa kwenye ukanda. Nyota nyingine hafifu zaidi zikaunganishwa katika picha hii: nyota za "π" 1,2,3 zikawa kama ngao; λ kama kichwa.

neg:
Jitu jekundu
Jitu jekundu (kwa Kiingereza ) ni jina la nyota kubwa zinazoonekana kung'aa kwa rangi nyekundu. Mifano ni Dabarani (, jina la kisayansi Alfa Tauri) katika kundinyota ya Tauri na Ibuti la Jauza ( au Alfa Orionis) kwenye Jabari ().

neg:
Shira (nyota)
Shira (ing. na lat. Sirius "si-ri-us", pia α Alpha Canis Majoris, kifupi Alpha CMa, α CMa) ni nyota angavu zadi katika kundinyota ya Mbwa Mkubwa (""). Ni pia nyota angavu kabisa kwenye anga ya usiku. Mwangaza unaoonekana ni -1.46 mag.

neg:
Thumni (kundinyota)
Thumni ni kati ya kundinyota zilizobuniwa katika enzi ya kisasa. Kama nyota nyingine zinazoonekana kutoka nusutufe ya kusini pekee haikujulikana kwa Wagiriki wa Kale wala kwa Waarabu kwa hiyo wataalamu wa Ulaya hawakuwa na habari nazo. Kundinyota hili lilielezwa mara ya kwanza na Mfaransa Nicolas-Louis de Lacaille wakati wa karne ya 18 kwa jina “ Caela Sculptoris“ lililomaanisha “ Thumni za mchongaji“. Lacaille alikaa miaka miwili kwenye Rasi ya Tumaini Jema (Afrika Kusini) alipotazama nyota za anga la kusini ambazo wakati ule zilianza tu kujulikana kati ya wanaastronomia wa Ulaya. Hapo alipima nyota 10,000 na kuzipanga kwa kundinyota na kutunga majina kwa kundinyota mpya 14. Jina la Kifaransa lilitafsiriwa kwa Kilatini na kufupishwa kama "Octans“(Thumni).

neg:
Mwakanuru
Kipimo hiki kinahitajika kutaja umbali kati ya nyota na nyota angani. Umbali huu umepimwa kuwa miaka ya nuru mia, elfu au hata milioni kadhaa. Kutokana na ukubwa wa ulimwengu umbali katika anga ni kubwa sana. Nyota jirani kabisa na jua letu inaitwa Alpha Centauri umbali wake ni 4.2 miaka ya nuru maana yake nuru yake inahitaji zaidi ya miaka minne hadi imefika kwetu. Kwa maana nyingine tunaiona nyota hii jinsi ilivyoonekana miaka minne iliyopita.

neg:
Bendera ya Jamhuri ya Afrika ya Kati
Nyota ni alama ya uhuru.

neg:
Angakusi
Mtu anayeangalia nyota akiwa upande wa kusini wa ikweta ya Dunia hawezi kuona sehemu za nyota zote zinazoonekana vema upande wa kaskazini. Kwa hiyo hawezi kuona kamwe nyota ya Kutubu (Polaris) iliyopo kwenye ncha-anga ya kaskazini. Kinyume chake watu wengi waliopo Ulaya au Marekani hawawezi kuona kamwe kundinyota la Salibu (Southern Cross)

neg:
Kundinyota
Astronomia imeshatambua ya kwamba kundinyota hazipo hali halisi ni namna ya kupanga nyota tu tukitazama kutoka kwetu duniani; hali halisi hazipatikani mahali pamoja au pa karibu katika anga ya nje. Hata hivyo ni msaada wa kutaja eneo fulani kwenye anga tunayoona. Kwa sababu hiyo Umoja wa Kimataifa wa Astronomia umetambua kundinyota 88 zinazokubaliwa kama msaada wa kutaja nyota. Sayansi ya astronomia inatumia kundinyota kama mbinu ya kupata ramani ya nyota jinsi zinavyoonekana angani. Majina ya nyota zinazoonekana hutajwa kufuatana na eneo la kundinyota zinapoonekana halafu kwa kuongeza herufi za kigiriki.

neg:
Nyotamkia
Nyotamkia (kometi, pia nyota msafiri, shihabu, ing. comet) ni gimba dogo la angani linalozunguka jua kwa njia ya duaradufu yenye sehemu kubwa mbali na jua na sehemu ndogo karibu na jua. Pale inapokaribia jua inaotesha "mkia" unaoipa jina lake la "nyota yenye mkia". Mkia huu ni hasa mvuke unaong'aa kutokana na nuru inayoakisiwa.

neg:
Galaksi
Galaksi yetu, ikiwemo mfumo wetu wa jua, imekadiriwa kuwa na nyota zaidi ya 300,000,000,000. Sehemu ya nyota hizi zinaonekana kama kanda la kung'aa kwenye anga la usiku linalojulikana kwa rangi yake kama njia nyeupe au "njia ya maziwa". Umbo lake linafanana na kisahani kikiwa na kipenyo cha miaka ya nuru 100,000 na kikiwa na unene wa miaka ya nuru 3,000.

neg:
Dira (kundinyota)
Dira (kwa Kilatini na Kiingereza "") ni jina la kundinyota ndogo kwenye nusutufe ya kusini ya dunia yetu. Jina linataja zana ya Dira.

neg:
Nyota
Nyota zinazoonekana kwa macho wakati wa usiku ni kama 6,000 lakini idadi yake hali halisi ni kubwa mara nyingi zaidi. Hakuna aliyeweza kuhesabu nyota zote; kuna makadirio ya kuwa idadi inaweza kufika 70,000,000,000,000,000,000,000.

neg:
Astronomia
Astronomia "(kutoka maneno ya Kigiriki ἄστρον astron "nyota" na νόμος nomos "sheria")" ni elimu juu ya magimba ya ulimwengu kama vile nyota, sayari, miezi, vimondo, nyotamkia, galaksi kuhusu nyendo zao, nafasi, umbali, ukubwa na sheria zinazotawala tabia zake.

neg:
Unajimu
Nyota zinaonekana wakati wa usiku kwa kufuatana na mwendo wa dunia yetu kuzunguka jua. Kwa namna hiyo kuonekana kwa nyota kunalingana na majira ya mwaka. Kwa hiyo katika dunia kabla ya kupatikana kwa kalenda watazamaji wa nyota waliweza kutabiri mabadiliko ya hali ya hewa, kuja kwa majira ya mvua, baridi, joto na kadhalika. Kati ya nyota zilizotazamwa hivyo ni, kwa mfano, Kilimia na Zuhura.

neg:
Kundinyota
Kundinyota (kwa Kiingereza: "star constellation") ni idadi ya nyota zinazoonekana angani kuwa kama kundi moja.

neg:
Kondoo (kundinyota)
Kondoo (pia: Hamali, ) ni kundinyota ya zodiaki linalojulikana pia kwa jina lake la kimagharibi la . Hamali pia ni jina la kimataifa kwa nyota angavu zaidi kati kundinyota hii.

neg:
Astronomia
Tangu zamani watu waliangalia nyota wakajifunza kuzitofautisha. Mabaharia na wasafiri wakati wa usiku waliweza kutumia nyota kama vielekezi safarini. Walitazama pia mabadiliko ya kurudia kati ya nyota zinazoonekana angani wakati wa usiku. Wakaona mabadiliko haya ya jinsi nyota zinavyoonekana yaweza kuwa uhusiano na nyakati za mvua, baridi na joto, mavuno na ustawi wa mimea katika mwendo wa mwaka. Kutazama nyota vile kulikuwa msaada wa kupanga vipindi vya mwaka na kuunda kalenda.

neg:
Majina ya nyota
Mataifa mengi yalipamba elimu yao kwa kuunganisha nyota na hadithi za wazee kuhusu mashujaa wa kale na miungu ya imani yao. Hadi leo tunatumia kumbukumbu ya mitholojia ya Wagiriki na Waroma tukitaja kundinyota kama Andromeda (sw. Mara (kundinyota)) au Hercules (sw. Rakisi (kundinyota)); majina ya UKIA kwa sayari yanatunza majina ya miungu ya Kiroma kama vile Mercurius, Venus, Mars, Jupiter na kadhalika.

neg:
Astronomia
Kwa karne nyingi wataalamu katika sehemu mbalimbali za dunia walihisi ya kwamba nyota hizo zilikuwa miungu iliyoonekana kwa mbali sana. Katika vitabu vya dini vya kale kuna majadiliano juu ya tabia zao; wakati mitholojia ya mataifa mengi iliona nyota kuwa miungu, Biblia ilifundisha ni taa zilizowekwa angani na Mungu pekee aliye mwumbaji wa ulimwengu.

neg:
Unajimu
Kwa mfano kuonekana kwa nyota fulani (hii inategemea mahali duniani) inaweza kuwa alama ya kwamba mvua ni karibu, au majira ya baridi yanaanza. Sababu yake ni ya kwamba nyota huonekana kwa vipindi fulani wa mwaka tu; kwa nyakati nyingine ziko angani kwenye
mchana ambako nuru ya jua inaficha nyota zote hazionekani tena. masaa ya usiku kuna vipindi ambako nyota fulani zinaonekana vizuri angani juu kabisa na kwa njia hiyo zinaweza kutambuliwa kama ishara za majira.

neg:
Mwangaza unaoonekana
Umbali kati ya vitu kwenye anga la nje ni kubwa sana. Nyota kubwa kama iko mbali inaweza kuonekana hafifu, nyota ndogo kama iko karibu inaonekana angavu sana.
Kwa kutaja kiasi cha mwangaza wanaastronomia hutumia kizio cha "magnitudo" (kifupi mag). Neno hili la Kilatini linamaanisha "ukubwa". Kadri mwangaza ulivyo mkubwa kiasi cha "mag" kinakuwa kidogo.

neg:
Nyotabadilifu
Kuna pia habari katika maandiko ya China ya Kale zinazotaja mabadiliko kati ya nyota, ingawa haieleweki kama hii ilihusu nyotamkia, nyota nova au badilifu.

neg:
Asteroidi
Asteroidi (kutoka Kigiriki ἀστήρ "aster = nyota" na είδες "-eides= ya kufanana") ni kiolwa cha angani kinachozunguka jua jinsi inavyofanya sayari. Ni ndogo kuliko sayari kibete lakini kubwa kushinda kimondo. Mara nyingi huitwa pia "planetoidi" kwa sababu tabia zao zinalingana katika mengi na sayari.
Istilahi ya asteroidi ilianzishwa na William Herschel mnamo mwaka 1802 kutokana na neno la Kigiriki ἀστεροειδής "astero-eides" inayomaanisha "ya kuonekana kama nyota". Tangu siku zake neno hili lilitumiwa kutaja violwa vidogo kwenye anga la nje vinavyoakisia nuru ya kutosha ili kuonekana kwenye darubini. Kutokana na maendeleo ya teknolojia idadi ya magimba yanayoweza kuangaliwa iliongezeka.

neg:
Iota
Iota (pia: yodi) ni herufi ya tisa katika Alfabeti ya Kigiriki. Umbo la iota kubwa na ndogo limeendelea vilevile katika alfabeti ya Kilatini na hivyo hutumiwa vile hadi leo katika lugha zote zinazotumia mwandiko huo kama vile Kiswahili, Kiingereza na kadhalika.

neg:
Athari ya Doppler
Athari ya Doppler inaeleza giza la usiku. Tukitazama anga wakati wa usiku tungepaswa kuona mwanga maana kuna nyota nyingi mno. Kwa macho tunaona takriban nyota 6000 lakini kwa darubuni kubwa idadi ya nyota ni mabilioni kwa hiyo kila sehemu tunapotazama kuna nyota kadhaa ila tu hatuoni nuru yao. Sababu yake ni upanuzi wa ulimwengu tangu mlipuko mkuu. Nafasi yote ya anga la nje inazidi kupanuka. Kwa hiyo sehemu zote ziko katika mwendo wa kuwa mbali zaidi kati yao. Mwendo huu unaleta athari ya Doppler, yaani nuru kutoka vyanzo vya kwenda mbali inapata kisogezo chekundu; mnururisho katika anga unaelekea kuwa na mawimbi marefu zaidi. Nishati ya mawimbi imeshapoa. Sehemu kubwa sana ya nuru yote iliyowahi kutokea tangu chanzo cha ulimwengu haiko tena katika masafa ya nuru inayoonekana kwa hiyo haiwezi kuchangia kwenye mwangaza wa anga la usiku.

neg:
Sayari
Sayari (kwa Kiingereza "planet") ni kiolwa kikubwa cha angani linalozunguka jua (au nyota nyingine) na kung'aa kutokana na nuru ya jua iliyoakisiwa, tofauti na nyota na jua zinazong'aa peke yake. Kwa macho inaonekana kama nyota, lakini baada ya kuitazama kwa muda wa mwaka inaonekana inabadilisha mahali pake angani, tofauti na nyota kwa jumla.

neg:
Nyota maradufu
Nyota zinazoonekana Duniani kuwa karibu si nyota maradufu halisi. Hali hii inaweza kutokea kama nyota mbili zinabahatika kuonekana karibu sana kwa mtazamaji kwenye Dunia ingawa hali halisi kuna umbali mkubwa kati yao na haziathiriani kwa graviti yake.

neg:
Ng'ombe (kundinyota)
Kuna nyota nyingi katika eneo la kundinyota hii na hasa Dabarani (), inaitwa pia Alfa Tauri, ambayo ni nyota jitu jekundu ikiwa kati ya nyota angavu zaidi zinazoonekana angani.

neg:
Ncha ya anga
Ncha ya anga ni nukta angani pale ambako mstari wa kudhaniwa baina ya ncha za dunia (yaani mhimili wa mzunguko wa Dunia) inaelekea. Kwa mtazamaji Duniani inaonekana kama nyota zote zinazunguka ncha ya anga.

neg:
Zuhura
Kwenye anga la usiku inang'aa kushinda nyota zote isipokuwa mwezi. Kutokana na nguvu ya mwanga wake inaonekana mapema kati ya nyota za kwanza zinazoonekana jioni; vilevile huwa inaonekana kama nyota ya mwisho wakati wa pambazuko.

neg:
Chura (nyota)
Chura (ing. na lat. Diphda pia β Beta Ceti, kifupi Beta Cet, β Cet) ni nyota angavu zaidi katika kundinyota la Ketusi (""). Ni pia nyota angavu ya 14 kwenye anga ya usiku. Mwangaza unaoonekana unacheza kati ya mag 0.75 na 0.95.

neg:
Tairi (nyota)
Wataalamu wa Ulaya walipokea jina la Kiarabu kwa ajili ya nyota angavu zaidi na hapa walitumia sehemu ya jina “al-tair” pekee. Kwa Kiarabu neno hili linamaanisha “mwenye kurupuka” na kwa kundinyota walitumia tafsiri ya jina la Kigiriki lenyewe kwa Kilatini “Aquila”.

neg:
Jabari
Nyota za Jabari huwa haziko pamoja kihalisi lakini zinaonekana tu vile kutoka duniani. Kwa uhalisia kuna umbali mkubwa kati yake, kama ziko mbali au jirani nasi. Kwa hiyo kundinyota "Jabari" linaonyesha eneo la angani jinsi tunavyoliona kutoka duniani.

neg:
Mlipuko
Miongoni mwa milipuko inayojulikana zaidi katika ulimwengu ni "supernovae", ambayo asili yake bado ipo katika mgogoro fulani. "Flares" ya jua ni mfano wa mlipuko wa kawaida kwenye jua, na labda nyota nyingine pia. Chanzo cha nishati ya shughuli za jua na moto hutokea kwenye mstari wa "magnetic" unaotokana na mzunguko wa plazma ya conductive ya jua. Aina nyingine ya mlipuko mkubwa wa nyota hutokea wakati "meteoroid" kubwa sana au "asteroid" inathiri uso wa kitu kingine, kama sayari n.k.

neg:
Nyavu (kundinyota)
Nyavu (kwa Kilatini na Kiingereza "") ni jina la kundinyota ndogo kwenye nusutufe ya kusini ya Dunia yetu.
Nyavu iko jirani na kundinyota za Panji (Dorado) upande wa magharibi, Saa (Horologium) upande wa mashariki na Nyoka Maji (Hydrus) upande wa kusini.

neg:
Njia nyeupe
Njia Nyeupe (kwa Kiingereza "Milky Way"), pia majarra au "mkokoto wa kondoo za Sumaili" ni jina la mlia mpana wa nyota nyingi unaoonekana angani wakati wa usiku kama wingu jeupe linalong`aa.

neg:
Nyota maradufu
Kama kiwango cha masi kinachohama kutoka nyota kwenda nyingine ni kikubwa mno tabia ya nyota inayopokea inabadilika; hii hutazamiwa kuwa sababu mojawapo ya kutokea kwa milipuko ya nyota nova.

neg:
Batiya (kundinyota)
Katika mitholojia ya Kigiriki kuna hadithi ya mungu Apollo aliyemtuma ndege aina ya kunguru (Ghurabu) kumchukulia maji kwa gudulia lakini ndege alichelewa kwa sababu alikula matunda njiani. Aliporudi akaeleza kuchelewa kwake kwa uwongo ya kuwa nyoka alimzuia, hivyo akamwonyesha nyoka aliyemshika kwenye miguu yake. Apollo alijua ni uwongo akakasirika na kumrusha kunguru (Ghurabu-Corvus) pamoja na gudulia (Batiya-Crater) na nyoka (Shuja-Hydra) kwenye anga wanapokaa kama nyota. Alimwadhibu ndege mbaya kwa kuweka gudulia ya maji (Batiya-Crater) karibu naye lakini hawezi kunywa.

neg:
Shira (nyota)
Shira si nyota 1 tu bali nyota pacha. Tangu karne ya 19 inajulikana ya kwamba hapa kuna nyota kubwa inayoitwa sasa Sirius A pamoja na nyota ndogo Sirius B. Zote mbili zinashikamana zikizungukuka kitovu cha graviti cha pamoja (ing. ""). Vipimo vya mwendo wa Shira B vinaonyesha uwezekano wa kuwepo kwa nyota ndogo ya tatu lakini Shira C haikuthibitishwa bado. Shira A na B zinazungukana kwa umbali kati ya vizio astronomia 8.2 na 31.5.

neg:
Nyota nova
Mchakato huu unazalisha kiasi kikubwa cha nishati na kurusha sehemu ya hidrojeni inayowaka kwenye anga ya nje. Hii inaongeza mwangaza wa nyota inayoonekana sasa kama nyota nova. Kiasi cha masi inayorushwa angani wakati wa kuwaka inalingana takriban na / ya masi ya Jua.

neg:
Kutubu
Kutubu ni nyota pacha yenye sehemu tatu : nyota kuu inayojulikana kama α Umi Aa (au A) inayozungukwa na msindikaji mdogo α Umi Ab (au A) na hizi mbili zinazungukana na nyota ya tatu α Umi B kitovu cha graviti cha pamoja.

neg:
Saratani (kundinyota)
Jina la kundinyota hili ni sawa na ugonjwa wa saratani unaoitwa pia "kansa". Sababu yake ni ya kwamba matibabu wa kale walifananisha uvimbe wa ugonjwa na mnyama kaa na hili ni pia maana ya neno saratani.

neg:
Mkia
Nyotamkia zinaonekana kama nukta ya nuru, yaani nyota yenye upanuzi nyuma na hapo ni asili ya jina "nyota yenye mkia".

neg:
Majina ya nyota
Majina ya nyota yanapatikana kwa nyota mia kadhaa zinazoonekana vema kwa macho matupu. Majina hayo yanaweza kuwa tofauti katika tamaduni mbalimbali duniani. Katika matumizi ya kisasa ni hasa majina kutoka urithi wa Ugiriki ya Kale, Roma ya Kale na Uarabuni ndio hasa yanayoendelea kutumiwa hadi leo. Pamoja na desturi ya kutunga majina kwa nyota angavu kuna pia desturi ya kupanga nyota za anga katika kundinyota zenye majina. Kundinyota ni idadi ya nyota zinazoonekana karibu kwenye anga ya usiku.

neg:
Ncha ya kaskazini
Kuna nyota moja iliyopo moja kwa moja juu ya ncha kwa kurefusha mhimili wa dunia. Nchani huonekana juu kabisa na katikati ya anga. Katika nusu ya kaskazini ya dunia nyota hii ineonekana kote ikionyesha upande wa kaskazini wakati wa usiku. Zamani mabaharia waliweza kutumia nyota hii wakitaka kulenga baharini wakati wa usiku. Kwa lugha ya falaki ni α Ursae Minoris kwa sababu ni nyota ya kwanza katika kundinyota ya Ursus Minor (dubu mdogo). Huitwa pia Stella Polaris (Kilatini kwa nyota ya nchani).

neg:
Nyota
Kama masi imejikaza sana shimo jeusi (kwa Kiingereza: "black hole") hutokea. Katika hali hii nguvu ya graviti ni kubwa mno: inashika hata nuru yenyewe ambayo haiwezi kutoka nje tena.

neg:
Nyota
Leo tunajua ya kwamba nyota zote huwa na mwendo kwenye anga lakini mabadiliko haya hutokea polepole hayaonekani katika muda wa maisha ya binadamu. Lakini tunajua kutokana na habari za kihistoria ya kwamba mabadiliko yapo.Habari za nyota zinakusanywa na kufanyiwa utafiti na sayansi ya astronomia. Wanaastronomia wanatumia vifaa kama darubini kutazama nyota na kupima nuru yake. Kwa kutumia mbinu za sayansi ya fizikia inawezekana kutambua tabia nyingi za nyota ingawa ziko mbali sana.

neg:
Dira (kundinyota)
Dira ni kati ya kundinyota zilizobuniwa katika enzi ya kisasa. Kama ilivyo kwa nyota nyingine zinazoonekana kutoka nusutufe ya kusini pekee haikujulikana kwa Wagiriki wa Kale wala kwa Waarabu kwa hiyo pia wataalamu wa Ulaya hawakuwa na habari nazo. Kundinyota hii ilielezwa mara ya kwanza na Mfaransa Nicolas-Louis de Lacaille wakati wa karne ya 18 kwa jina “ la Boussole“ lililomaanisha "dira ya merikebu".

neg:
Fungunyota
Fungunyota "(kwa Kiingereza )" ni idadi ya nyota zinazokaa karibu katika anga ya ulimwengu. Zinashikamana kwa nguvu ya graviti. Fungunyota maarufu linaloonekana kwa macho ni Kilimia.

neg:
Anga
Anga "(mara nyingi pia: mbingu)" ni uwazi ule mkubwa tunaoona juu yetu tukiinua kichwa nje ya jengo. Tukisimama kwenye tambarare au juu ya mlima kwenye mchana bila mawingu unaonekana kama nusutufe yenye rangi ya buluu. Ile buluu inaongezeka tukitazama juu zaidi kulingana na sehemu karibu na upeo. Wakati wa usiku anga ni jeusi lakini limejaa nuru za nyota.

neg:
Nyota
Nyota jirani kabisa na jua letu inaitwa Alpha Centauri: umbali wake ni miaka ya nuru 4.2, maana yake nuru yake inahitaji zaidi ya miaka minne hadi ifike kwetu. Kwa maana nyingine tunaiona nyota hii jinsi ilivyokuwa miaka minne iliyopita.

neg:
Majina ya nyota
Tamaduni mbalimbali zina historia ya kuangalia na kutumia nyota pamoja na majina yao. Mapokeo ya kimaandishi hupatikana hasa katika China na Uhindi.

neg:
Unajimu
Kwa wazee hao ilionekana kama nyota fulani inatawala majira, hali ya hewa na hivyo maisha ya binadamu kwa sababu maisha ya jamii yalitegemea majira na mwendo wa mvua, ukame, baridi au joto. Hapo ni asili ya kuziangalia nyota kama miungu au pepo wenye uwezo fulani. Hasa tabia ya hali ya hewa ya kuchelewa au kuwahi kidogo ilijenga imani ya kwamba kuchelewa kwa mvua ni dalili ya hasira ya mungu yule anayeonekana katika nyota fulani.

neg:
Kundinyota 88 za UKIA
Kundinyota 88 za UKIA ni jinsi gani Umoja wa Kimataifa ya Astronomia (UKIA) uliamua kupanga tufe la anga kwa kusudi la kutaja mahali pa nyota jinsi inayoonekana kwenye anga. Kuna mpangilio tofauti wa nyota kwa makundi katika tamaduni mbalimbali duniani.

neg:
Myeyungano wa kinyuklia
Mara nyota inapoishiwa elementi nyepesi kuliko chuma sehemu yake ya ndani inajikaza kuwa nyota kibete nyeupe ilhali sehemu za nje zinarushwa nje kwenye anga kama mawingu ya gesi ya ioni. Mabaki ya nyota yataendelea kupoa na mchakato wa myeyungano unakwisha polepole: nyota "inakufa".

neg:
Mizani (kundinyota)
Mizani ilijulikana kwa jina hili kwa miaka mingi kati ya mabaharia Waswahili waliotumia nyota kutafuta njia baharini wakati wa usiku. Neno Mizano linatokana na Kiarabu ميزان "mizan" ambalo linamaanisha "mizani". Jina hili lilipokelewa na Waarabu kutoka kwa Waroma wa Kale waliosema Libra ("mizani"). Kati ya mataifa ya kale mara nyingi nyota za Mizani zilihesabiwa kuwa sehemu ya Akarabu (nge), pamoja na kuangaliwa kama kundi la pekee. Ptolemaio alitumia jina la Χηλαι "khelai" inayomaanisha "magando" yaani magando ya nge lakini aliiorodhesha kama kundinyota ya pekee. Hii ni pia sababu ya kwamba nyota mbili abngavu zaidi bado zinaitwa "Zubani" yaani magando ya nge.

neg:
Nyota ya asubuhi
Nyota ya asubuhi (morning star) ni jina linalotumiwa sana na watu tofauti na kwa maana mbalimbali.

neg:
Majina ya nyota
Leo hii wanaastronomia wanatumia mifumo mbalimbali kandokando na zaidi orodha zinazoweza kutunzwa kwa kompyuta tu ambazo zinaorodhesha mamilioni ya nyota. Hizi zinatajwa pamoja na majina ya kale kwa nyota angavu 200-300 na majina ya Bayer kwa takriban nyota 1500.

neg:
Dubu Mkubwa (kundinyota)
ζ Dzeta Ursae Majoris au Mizar ni nyota ya katikati kwenye "mpini" wa sehemu inayoitwa gari au Dipper. Ni nyotamaradufu inayotambuliwa kwa macho matupu.

neg:
Saratani (kundinyota)
Saratani (pia: Kaa au kwa Kilatini/Kiingereza) ni kundinyota ya zodiaki. Ni moja ya kundinyota zinazotambuliwa na Umoja wa Kimataifa wa Astronomia

neg:
Astrosaiti
Astrosaiti ni seli zenye umbo la nyota katika ubongo na mithili ya kamba kwenye uti wa mgongo. Pia hizi seli zinajulikana kwa pamoja kama astroglia.

neg:
Mng'aro wa Jua
Hapo mnururisho wote wa nyota unaopimwa unalinganishwa na mng'aro wa Jua. Alama yake ni formula_1.

neg:
Nyuzi
Nyuzi inaweza kugawiwa tena kwa dakika na sekunde ya tao. Dakika ya tao ni sehemu ya 60 na sekunde ya tao ni sehemu ya 3600 ya nyuzi moja.

neg:
Nzi (kundinyota)
Nzi (kwa Kilatini na Kiingereza "") ni jina la kundinyota kwenye nusutufe ya kusini ya dunia yetu.

neg:
Shuja (kundinyota)
Shuja (kwa maana „nyoka“ , kwa Kilatini na Kiingereza ) ni jina la kundinyota kubwa iliyopo upande wa kusini wa ikweta ya anga.

neg:
Ng'ombe (kundinyota)
Ng'ombe ni tafsiri ya "Tauri". Mabaharia Waswahili walijua nyota hizi tangu miaka mingi kwa jina Tauri. Walipokea jina hili kutoka Waarabu wanaosema ثور "thawr" ambalo linamaanisha fahali. Waarabu walitafsiri hapa jina la Ptolemaio aliyetaja nyota hizi vile kwa jina la Ταῦρος "tauros" yaani fahali katika orodha yake ya Almagesti.

neg:
Kundinyota
1. Jabari inaonekana vizuri kwa sababu kwanza, kuna nyota tatu zinazokaa katika mstari. Juu yake upande wa kushoto kidogo ni nyota mbili zinazong'aa sana. Chini ya mstari wa nyota tatu kuna nyota mbili au tatu (inategemea ubora wa macho) za karibu sana. Halafu chini yake tena kuna nyota mbili za mbali kidogo zinazong'aa na kufanana na zile mbili za juu. Kama giza linaongezeka, nyota zaidi zinazoonekana.


query: Nyungunyungu ni nini?

pos:
Nyungunyungu
Nyungunyungu ni mahuntha na hubeba ogani zote za kiume na za kike. Hawana mifupa, lakini hudumisha muundo wa mwili kwa njia ya vyumba vya silomi vilivyojaa na giligili na ambavyo hufanya kazi ya kiunzi cha mtuamomaji.

pos:
Nyungunyungu
Nyungunyungu ni wanyama wadogo wenye umbo la neli wa oda Megadrilacea katika faila Annelida.

neg:
Magungu
Magungu ni kata ya Wilaya ya Kiteto katika Mkoa wa Manyara, Tanzania. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 8,732 waishio humo.

neg:
Kungumanga
Kungumanga (kwa Kiingereza: "nutmeg") ni mbegu ya miti ya aina mkungumanga ("myristica fragrans"). Asili ya miti hiyo iko kwenye visiwa vya Indonesia lakini leo ipo pia katika sehemu nyingine za tropiki pamoja na Afrika.

neg:
Karanga
Karanga au njugu (kwa Kiingereza: au groundnut) ni mbegu ya mnjugu na moja kati ya mazao muhimu duniani. Jina la Kibiolojia la njugu ni Arachis hypogaea. Vikonyo vya karanga vinaingia katika ardhi na makaka yanaiva hapa chine. Baada ya kukauka makaka haya na matunda ndani yao hufanana na jozi kwa hiyo kuna majina kama "jozi ya ardhini" katika lugha mbalimbali .

neg:
Kirukanjia wa Afrika
Virukanjia wa Afrika ni wanyama wadogo wa nusufamilia Myosoricinae katika familia Soricidae wanaofanana na vipanya, lakini virukanjia si wagugunaji (oda Rodentia). Spishi hizi zinatokea Afrika kusini kwa Sahara tu lakini hawa si spishi pekee za Afrika. Kuna spishi nyingi nyingine za virukanjia katika Afrika walio wanafamilia wa nusufamilia Crocidurinae (virukanjia meno-meupe). Hula wadudu na nyungunyungu hasa lakini mbegu na makokwa pia. Meno yao yamechongoka yenye ncha kali. Rangi yao ni nyeusi, kijivu au kahawia.

neg:
Nungunungu
Nungu ni miongoni mwa spishi 29 za wanyama wagugunaji (rodent) wa familia ya Erethizontidae au Hystricidae. Nungu wanatofautiana kwa ukubwa. Nungu aitwaye Rothschild's Porcupine wa Amerika ya Kusini ana uzito pungufu ya kilo moja; wa Afrika anaweza kukua mpaka kufikia kilo 10. Familia mbili hizi za nungu ni tofauti kabisa na ingawa wote wapo kwenye tawi la Hystricognathi wa oda ya Rodentia, hawahusiani sana. Nungu kumi na moja wa Dunia ya kale, wengi walikuwa ni wa nchi kavu huku wakiwa wakubwa kidogo na wana miiba iliyojikusanya kwa makundi. Inaaminika kuwa wametokana na hystricognaths wengine takribani miaka milioni 30 mapema zaidi kuliko nungu wa dunia ya leo.
Nungu wa dunia ya leo wana umbo ndogo kwa kawaida (japokuwa nungu wa Amerika ya Kaskazini wanafikia kama sm 85 kwa urefu na uzito wa kilogramu 18), huku miiba yao ikiwa imejishikiza mmoja mmoja badala ya kwa makundi na ni wakweaji wazuri, na hutumia muda wao mwingi juu ya miti. Nungu wa dunia ya leo miiba yao ilijitokeza na kukua kwa kujitegemea na wanahusiana zaidi na familia nyingine za wanyama wagugunaji kuliko namna wanavyofahamiana na nungu wa dunia ya kale. Nungu kwa wastani wana uwezo wa kuishi muda mrefu na wanashikilia rekodi miongoni mwa familia yao ya rodent kwa kuishi kwa kiasi cha muda mrefu zaidi, ambayo imevunjwa hivi karibuni na panya aina ya Naked Mole Rat (Heterocephalus glaber).

neg:
Mpingo
Mpingo ("Dalbergia melanoxylon") ni mti mdogo mwenye ubao mweusi ambao hutumika kutengeneza samani, sanamu na vipande vya ala za muziki kama nzumari, filimbi za wazungu na mirija ya bagpipes. Ubao mwenyewe aitwa mpingo pia. Mara nyingi huitwa abunusi, lakini jina hili si sahihi; hii ni ubao wa mgiriti au mgombe ("Diospyros mespiliformis").

neg:
Upumuo
Wanyama wadogo sana wanatosheleka kupokea oksijeni kupitia ngozi pekee kwa hiyo hawana mapafu wala trachea. Wote wanaotumia njia hii wana umbo bapa sana au umbo la minyoo pia wanaishi katika mazingira penye unyevu. Mfano ni nyungunyungu.

neg:
Mjusi-nyungunyungu
Kama jina lao linadokeza, mijusi-nyungunyungu wanafanana na nyungunyungu kwa sababu hawana miguu, ngozi ya takriban spishi zote ni pinki na magamba yanatungamanika katika miviringo. Hata huishi ndani ya udongo kama nyungunyungu. Kwa hivyo hawana masikio ya nje na macho yamo katika vishimo na yamefunika kwa ngozi na gamba. Wanaweza kushufu nuru kwa sababu macho bado yana kornea na lenzi.

neg:
Munyu
Munyu ni aina ya chumvi ambayo kwa jina lingine huitwa chumvi ya mezani kwa sababu hutumika sana kuleta ladha katika chakula na hutuongezea madini chumvi mwilini.

neg:
Mvua
Asili ya mvua ni mvuke wa maji katika angahewa. Kiasi cha mvuke hewani kutajwa kama gramu za maji kwa kilogramu ya hewa. Kiasi cha unyevu (yaani maji) katika angahewa huitwa unyevuanga. Uwezo wa hewa kushika unyevuanga hutegemea halijoto ya hewa. Hewa baridi ina uwezo mdogo kutunza unyevu ndani yake, kiasi kinaongezeka kadiri halijoto iko juu zaidi. Pale ambapo hewa inafikia hali ya kushiba unyewu unaanza kutonesha yaani matone kutokea. Wakati matone yanafikia kiwango fulani cha uzito yanaanza kuanguka chini yaani mvua inaanza kunyesha.

neg:
Nyangumi
Nyangumi ni wanyama wa bahari, na pengine wa maji matamu, katika oda Cetacea wanaofanana na samaki, lakini ni mamalia: kwa hivyo hawatagi mayai kama samaki bali huzaa watoto kama mamalia wote na huwanyonyesha.

neg:
Nyumbu
Nyumbu ni wanyamapori wakubwa wa jenasi "Connochaetes" katika familia Bovidae. Kwa asili jina hili lilitumika kwa nususpishi "C. taurinus mearnsi" na "C. t. albojubatus", lakini siku hizi spishi na nususpishi zote za "Connochaetes" huitwa nyumbu.

neg:
Chungu cha Warangi
Chungu cha Warangi ni chombo cha wastani. Kwa Kirangi huitwa "nyiingʉ". Chombo hicho hutumika kwa kupikia kama ugali, mboga, viazi na kadhalika. Hutengenezwa kwa udongo wa mfinyanzi uliosagwa.

neg:
Chomboanga
Chomboanga ni chombo cha usafiri chochote kinachoruka juu ya ardhi katika angahewa ya dunia yetu.
Vyombo vinvyopita kimo cha kilomita 100 juu ya ardhi huhesabiwa kati ya vyombo vya angani la nje.

neg:
Kunguru
Kunguru ni ndege wakubwa kiasi wa familia Corvidae. Spishi nyingine huitwa vinubi. Wanatokea mabara yote isipokuwa Antakitiki. Spishi nyingi ni nyeusi au nyeusi pamoja na rangi ya nyeupe, kijivu au kahawa; nyingine zina rangi mbalimbali kama buluu, pinki n.k. Hula nusra kila kitu: wanyama na ndege wadogo, wadudu, mizoga, matunda, nafaka n.k. Hulijenga tago lao kwa vijiti juu ya mti au jabali. Spishi nyingine huyajenga matago kwa makundi. Jike huyataga mayai 3-10.

neg:
Nungunungu
Nungnungu au nungu ni wanyama wagugunaji wenye ngozi yenye miiba iliyochongoka wanayotumia kujilinda na maadui. Walienea katika ulimwengu wa sasa na ulimwengu wa zamani. Katika wanyama wagugunaji ni watatu kwa ukubwa, wakitanguliwa na capybara na buku. Nungu wana urefu kati ya sm 20–25. Uzito wao wakaribia kg 5.4–16. Wana umbo la duara, wakubwa na wataratibu kweli. Nungu huwa katika rangi mbalimbali ya kijivu, na mara chache nyeupe. Kujihami kwa miiba kwa nungu hufanana na kule kwa kalunguyeye (Erinaceomorpha) na ekidna (Monotremata).

neg:
Mmenyuko wa mzio
Sumu kutoka wadudu wanaochoma au kuuma wadudu kama vile nyuki na nyigu (Hymenoptera) au wadudu wanaobusu (Triatominae) wanaweza kusababisha mmenyuko kali ya mzio. Kama mtu alikuwa na mmenyuko kwa sumu katika siku za nyuma, na ilikuwa zaidi ya mmenyuko wa mitaa karibu na eneo la kuumwa, wao wana hatari kubwa kwa mmenyuko kali ya mzio katika siku zijazo. Hata hivyo, nusu ya watu ambao wanakufa kutokana na anaphylaxis hawakuwa na maenezi (utaratibu) kwa mmenyuko hapo awali.

neg:
Kinyakyusa
Kinyakyusa (au "Kinyekyosa"; pia huitwa "Kingonde") ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wanyakyusa wanaokaa hasa Rungwe. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kinyakyusa imehesabiwa kuwa watu 805,000. Pia kuna wasemaji 300,000 nchini Malawi. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kinyakyusa iko katika kundi la M30.Na asili ya jina hilo la wanyakyusa ni kutokana na jina la mke wa mtawala wa kimila au [chifu] aliyeitwa kyusa,pia awali waliitwa wasokile hiyo ni kutokana na salamu yao asali aliyosema sooki
sooki nna!
Lugha ya Kinyakyusa ina irabu 7 na konsonanti 26. Pia, tofauti kati ya irabu fupi na irabu ndefu huleta tofauti za maana.
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:

neg:
Mjafari
Mjafari (pia mlungu, mbambangoma au mwambangoma) ("Erythrina abyssinica") ni mti mwenye miiba na maua mekundu ambayo huchanua kabla ya majani.

neg:
Kigungu (lugha)
Kigungu (pia Lugungu) ni lugha ya Kibantu nchini Uganda inayozungumzwa na Wagungu. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kigungu imehesabiwa kuwa watu 49,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kigungu iko katika kundi la J10.

neg:
Mungiki
Mungiki ni kundi la kisiasa-dini na ni shirika la kihalifu lililopingwa marufuku nchini Kenya. Jina hile linamaana ya "umoja wa watu" au "umati" katika lugha ya Kikuyu. Dini hii, ambayo aghalabu ilianza katika miaka ya 1980, ni ya kisiri na hukuza ulinganishi na dini mafumbo. Haswa asili yao na mafundisho yao haielewiki. kilicho wazi ni kwamba hupendekeza kurudi kwa desturi za Kiafrika kama vile kulazimisha tohara ya wanawake.wao hupinga mila za kizungu na mambo yote ambayo wao wanaamini kuwa mitengo ya ukoloni ikiwemo ukisto. itikadi ya kundi hili inahusisha mapinduzi ya kughulumisha,mila za kikuyu,uvunjifu wa sisasa wa kenya, ambao kuonekana kama wazinzi rushwa.
Mungiki mara nyingi hujulikana kama Kenya's Cosa Nostra, Yakuza, au Mafia Kenya kutokana na ushirika wake.

neg:
Mto Kinekungu
Mto Kinekungu ni mto wa Mkoa wa Singida (Tanzania ya kati).

neg:
Mpwayungu
Mpwayungu ni jina la kata ya Wilaya ya Chamwino katika Mkoa wa Dodoma , Tanzania yenye postikodi namba 41424
. Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 12634 waishio humo.

neg:
Mdudu-gamba
Wadudu-gamba au wadudu magamba ni wadudu wadogo wa familia ya juu Coccoidea katika oda Hemiptera ya nusungeli Pterygota (wenye mabawa). Spishi nyingi ni sumbufu, hususa kama wadudu wakiwa tele juu ya mimea, kwa sababu wanafyunza utomvu, kama vidukari na nzi weupe. Lakini hawasambazi virusi kwa sababu hawaendi kutoka mmea mmoja kuelekea mmea mwingine, kama nzi weupe. Hata shida ya kuvu inayokua kwa mana siyo kubwa kuliko shida za vidukari na nzi weupe. Spishi kadhaa hutumika kwa udhibiti wa kibiolojia ili kuua mimea misumbufu, hususa mimea iliyowasili (au kuwasilishwa) kutoka bara jingine. Wadudu-gamba wenyewe huuawa na wadudu wengine, kama wadudu-kibibi, wadudu mabawa-vena, nyigu wa kidusia n.k. Pia kuna kuvu viuawadudu (entomopathogenic fungi) inayoambukiza wadudu hawa, kama "Beauveria bassiana", "Lecanicillium lecanii" na "Aschersonia marginata".

neg:
Kuvu
Kuvu hutoa pia madawa na sumu. Chakula kinachooza mara nyingu huwa na miseli ambayo ni sumu kwa wanadamu. Hata sehemu za uyoga ni sumu kali. Kinyume chake aina nyingine za uyoga ni chakula bora kwa sababu ni chanzo cha protini nzuri.

neg:
Bambi
Hadithi ni kuhusu mtoto kulungu, jina lake Bambi, ambaye anajifunza kukua katika pori baada ya mama yake ni risasi na wawindaji. Ni herufi kuu Bambi, nyeupe-mkia kulungu, wazazi wake (Mfalme Mkuu wa misitu unnamed yake na mama) yake, na marafiki Thumper (sungura), Flower (skunk), na rafiki utoto wake na baadaye mke, Faline.

neg:
Walimwengu
Walimwengu ni jina la wimbo uliotoka 2007 kutoka kwa msanii wa muziki wa kizazi kipya kutoka nchini Tanzania, Nuru the Light. Katika wimbo, Nuru ameangalia sana tabia za kibinadamu ambazo rahisi kutokea. Namna watu wanavyokupenda ukiwa na kitu halafu kukubadilikia ukiwa huna kitu. Hali ambayo inatokea kila siku katika jamii yetu. Hii ni kazi ya SoulHouse Studio, huku video ikiwa kazi ya Adam Juma kupitia Visual Lab.
Kikazi, huu ndio wimbo wa kwanza wa Nuru kuimba Kiswahili. Wazo la kuandika wimbo lilimjia akiwa anasafisha ukumbini kwake na punde akawaza sana maisha ya nyumbani Tanzania na namna watu wanavyomchukulia amekulia Ulaya. Wakati huo kabla ya wimbo, alikuwa akija Tanzania anakuja na rundo la mabegi yaliyojawa mazawadi ya kila aina. Kwa tabia hiyo, akagundua kama anapendewa kitu na si utu wake. Tangu hapo akaona sasa isiwe shida heri tu aachane na ubebaji wa mabegi ya zawadi. Fikra hizi za kuwa wewe wa Ulaya au Amerika ukija una mazawadi imetawaliwa na watu wengi sana. Sehemu kubwa ya wanadamu huamini ya kwamba mtu kutoka nchi za nje lazima we na kila cha kumsaidia aliye katika bara la Afrika.
Mawazo ambayo Nuru aliyaona si sawa. Wimbo uko binafsi sana namna ambavyo unaimbwa. Kaimba katika sauti ya huzuni yenye kulalamikia miyenendo mibaya ya raia wenza wenye tabia kama hizi za kudhani waliopo nje ya nchi wakija TZ basi mijihela na mizawadi tu na si kingine. Hali halisi ya wimbo inagusa wengi na imewatokea hasa ukiachia Nuru yeye binafsi kuonelea kutunga wimbo huu. Ndani ya wimbo hakuzungumzia mapenzi bali hali halisi ya maisha ya kitegemezi kwa Waswahili.
Wimbo unaanza na kiitikio kinasema;

neg:
Mzungu
Inaonekana kuna uhusiano na neno mzungu / mizungu lisilo kawaida tena katika Kiswahili cha kisasa lakini limetunzwa katika kamusi za Kiswahili zilizokusanya maneno yake mnamo mwaka 1900. Lilimaanisha mambo mbalimbali kama vile: 1) kitu cha ajabu au cha kushangaza, 2) mbinu ya kujiondoa katika tatizo, 3) aina ya muhogo, 4) silika au akili ya wanyama.

neg:
Kinungu (Nigeria)
Kinungu ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Wanungu. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kinungu imehesabiwa kuwa watu 50,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kinungu iko katika kundi la Plateau.

neg:
Kivunjajungu
Vivunjajungu, vunjajungu au katamasikio ni wadudu wadogo hadi wakubwa kiasi wa oda Mantodea (mantis = nabii, eidos = umbo) katika nusungeli Pterygota (wenye mabawa). Wanatokea kanda za tropiki na nusutropiki na kusini (au kaskazini) kwa kanda za wastani. Kiwiliwili chao ni kirefu na chembamba. Miguu ya mbele imetoholewa kwa kukamata arithropodi wengine na hata vertebrata wadogo. Kwa kawaida koksa (coxa) za miguu ya wadudu ni fupi, lakini zile za miguu ya mbele ya vivunjajungu zimerefuka. Femuri na tibia zina miiba na meno inayowezesha mdudu kushika vizuri mawindo yake. Kama takriban wadudu wote vivunjajungu wana toraksi yenye sehemu tatu, lakini ile ya mbele, protoraksi, ni ndefu kuliko mbili nyingine pamoja na imeungwa vinamo na mesotoraksi. Hii inawezesha mdudu asogeze kichwa na miguu ya mbele pande zote wakati kiwiliwili kinatulia. Hata shingo ni kinamo na spishi kadhaa zinaweza kuzungusha kichwa kwa nyuzi 180.

neg:
Mkungu (mti)
Mkungu ("Terminalia catappa") ni mti mkubwa unaopandwa sana katika kanda ya tropiki. Asili yake labda ni Asia ya Kusini lakini hii siyo ya hakika. Jozi za matunda yake (kungu) huliwa sana huko pwani.

neg:
Chandarua
Chandarua (kutoka neno la Kihindi) ni kitambaa cha wavu kinachotundikwa hasa kitandani ili kumkinga mtu asiumwe na mbu anapolala.

neg:
Kinyonga
Vinyonga au vigeugeu (jina la kisayansi: "Chamaeleonidae") ni aina za mijusi. Wana miguu kama kasuku, ulimi ndefu na pia spishi fulani zina pembe au uwezo wa kugeuka rangi zake. Wanapatikana katika Afrika, Madagaska, Hispania na Ureno, Kusini mwa Asia, Sri Lanka na hata Hawaii, Kalifonia na Florida, na pia wanapatikana msituni mwa mvua au jangwani.
Vinyonga wengine huwa na sumu. Kwa mfano, kinyonga wa Namakwa ana sumu kiasi cha kuweza kumpofusha binadamu.

neg:
Kizunguzungu
Kizunguzungu ni hali ya kupoteza utambuzi na uimara inaweza kutumika kwa maana ya kuhisi kuzunguka, udhaifu wa misuli, inachukuliwa kama kutokuwa na uimara au kwa hisia zisizo maalum kama vile Kizunguzungu au upumbavu.

neg:
Makungu
Makungu ni jina la kata ya Wilaya ya Mufindi katika Mkoa wa Iringa, Tanzania yenye Postikodi namba 51423. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 12,751 waishio humo.

neg:
Kisu cha Warangi
Kisu cha Warangi ni kifaa cha chuma. Kwa Kirangi huitwa "lʉfyo" kwa jumla, au kama ni maalum, huitwa “nyaasʉka”. Kisu cha Warangi kilikuwa na makali pande mbili. Fimbo au mkono wake ulikuwa wa pembe ya tembo au ng’ombe. Kilitumika kwa kukatia, kuchunia, kunyolea, kutahiria na kadhalika.

neg:
Nyangumi
Kulingana na mazingira yao (tofauti na na wanyama wengine), nyangumi hupumua kwa hiari yao, wanaamua ni wakati gani wa kupumua. Mamalia wote hulala lakini nyangumi hawawezi kulala kwa muda mrefu sababu wanaweza zama majini na kufa. Husemekana ni nusu tu ya ubongo wa nyangumi hulala na sehemu nyingine hufanyakazi, hivyo nyangumi huwa halali moja kwa moja lakini hupumzika vya kutosha. Mara nyingi nyangumi hulala huku jicho moja tu likiwa limefungwa. Baadhi ya nyangumi huwasiliana kwa sauti za kimuziki, zikijulikana kama nyimbo za nyangumi. Sauti hizi zaweza kuwa kubwa sana kutegemeana na spishi zao. Nyangumi waitwao sperm husikika wakitoa sauti za kugonga gonga tu, kwasababu wao wana meno na hutoa pia mwangwi unaoweza kusikika kwa maili nyingi.

neg:
Mkunga (samaki)
Mikunga ni samaki wa baharini na/au maji baridi katika oda Anguilliformes walio na umbo la nyoka.

neg:
Nungunungu
Nungu hupatikana sana katika maeneo ya kawaida na tropiki ya Asia, Italia, Afrika na Amerika ya Kusini na Kaskazini. Nungu huishi kwenye misitu, jangwani sehemu zenye miamba, vilima na nyikani. Baadhi ya nungu wa Dunia Mpya huishi kwenye miti, lakini nungu wa Dunia wa Kale wanakaa ardhini. Nungu huweza kupatikana hata kwenye miamba kwenye ardhi yenye hata urefu wa mita 3700. Nungu ni wanyama wa usiku.

neg:
Sungura wa Kizungu
Sungura maranyingi hutumika kama alama ya uzazi au kuzaliwa tena na mara nyingi wakihusishwa na Pasaka na majira ya kuchipua. Na sungura kama mnyama anayewindwa tu (asiyewindwa) huwa alama nyingine ya pasaka, kama alama ya mnyama asiyekosa (asiyemdhambi).
Zaidi sungura hutumika kama alama ya mfanya ngono hovyo, ambayo inahusiana na mtazamo wa binadamu wa kutokuwa na mdhambi na pia kama sifa yake ya uwezo mkubwa wa kuzaliana.

neg:
Kichuguu
Kichuguu ni sehemu au nyumba wanamoishi mchwa baada ya kujijengea kwa udongo waliouchanganya na mate yao.

neg:
Nyungunyungu
Mfumo wa kupeleka viowevu ni maradufu na una uvungu wa mwili (silomi) ambao ndani yake giligili ya silomi inazunguka na mfumo duni wa mzunguko wa damu wenye mtiririko kamili.

neg:
Kulungu
Kulungu ni neno la kiswahili na linaweza kumaanisha:

neg:
Nyumbufu
Nyumbufu ni tabia ya mata kuwa kinamo, yaani inaweza kubadilisha umbo lake kama inaathiriwa na kani lakini baadaye inarudi tena katika hali ya awali.

neg:
Zuwakulu
Zuwakulu (pia zuakulu) ni ndege wa familia Lybiidae, lakini spishi za jenasi "Pogoniulus" zinaitwa vitororo. Spishi zote zinatokea Afrika chini ya Sahara. Ndege hawa ni wanono na wana kichwa kikubwa na domo zito lenye nywele ndefu kuzunguka msingi wake. Spishi nyingi zina rangi kali kama nyekundu na njano. Hula wadudu na aina mpaka 60 za matunda. Spishi kubwa zinaweza kukamata mijusi na vyura. Kwa kawaida dume na jike pamoja huchimba tundu katika tawi au shina lililooza na jike huyataga mayai 2-6 ndani yake. Spishi kadhaa huchimba

neg:
Anelidi
Anelidi ni faila ya wanyama wafananao na minyoo wenye mapingili kwa umbo wa pete. Katika faila hii kuna nyungunyungu, ruba na mwata. Wanatokea baharini, majini baridi na ardhini. Spishi nyingine huchimba katika ardhi au matope, nyingine huogelea majini. Ukubwa wao unaenda kutoka mm ≤1 hadi m 3.

neg:
Nungunungu
Nungu wameanza kufugwa Kenya na wanatumika kama kinweo kwa uzuri kabisa

neg:
Mkuyuni
Mkuyuni humaanisha kwa kawaida mahali pa mti wa aina ya mkuyu. Ni jina kwa

neg:
Mmung'unye
Mimung'unye, mimung'unya, mimumunye au mimunya ni mimea ya jenasi "Lagenaria" katika familia Cucurbitaceae. Matunda yao huitwa mamung'unye, mamung'unya, mamumunye au mamunya na mengi yana umbo wa chupa.

neg:
Kunguni
Kunguni ni mdudu mdogo wa familia Cimicidae katika oda Hemiptera ya nusungeli Pterygota (wenye mabawa). Anaishi mara nyingi katika vitanda ambamo hufyonza damu ya wanadamu kama chakula chake, hasa usiku.

neg:
Mhanganungu
Wahanganungu au ekidna ni wanyama wa familia Tachyglossidae katika oda Monotremata wanaofanana na kalunguyeye. Wanatokea Australia na Nyugini. Wanyama hawa pamoja na kinyamadege ni mamalia pekee wanaobaki ambao bado wanataga mayai. Lakini kinyume na wanyama wengine wanaotaga mayai, wananyonyesha watoto wao.

neg:
Kindi-miamba
Kindi-miamba ("Petromus typicus") ni mnyama mgugunaji mdogo na spishi pekee ya familia Petromuridae. Kinyume na jina lake mnyama huyu si kindi lakini jamaa ya nungunungu. Spishi hii inatokea Namibia na sehemu za Angola na Afrika Kusini katika maeneo yenye miamba. Jina la “Petromus” linatoka kwa Kilatini petra = mwamba na mus = kipanya.

neg:
Wangulu
Masimulizi ya kale ya Mbega na Kimweri yanasema kuwa kabila la Wanguu ndilo kabila mama la makabila ya Wazigua, Wabondei, Wasambaa, Waluvu na Wakilindi, ambapo makabila hayo yanaendeleza mila na desturi za asili moja na katika umoja huo hujulikana pia kwa jina moja la Waseuta. Kwa asili Wanguu ni wafugaji na wakulima.

neg:
Warungu
Warungu ni kabila la watu kutoka eneo la kusini-magharibi la Tanzania na kaskazini-mashariki mwa Zambia.

neg:
Mfurungu
Mfurungu ("Citrus medica") ni mti wa jamii ya mchungwa unaozaa mafurungu.

neg:
Nyonga
Nyonga ni sehemu ya mwili kati ya kiuno na paja.

neg:
Njia nyeupe
Njia Nyeupe (kwa Kiingereza "Milky Way"), pia majarra au "mkokoto wa kondoo za Sumaili" ni jina la mlia mpana wa nyota nyingi unaoonekana angani wakati wa usiku kama wingu jeupe linalong`aa.

neg:
Nyumbu
Dume na jike wana pembe zenye umbo wa zile za ng'ombe. Wanyama hawa hula manyasi mafupi.

neg:
Kifaranga
Kifaranga (wingi: vifaranga) ni kitoto cha kuku.

neg:
Kulungu pembe-nne
Kulungu pembe-nne ni mnyama mdogo wa spishi "Tetracerus quadricornis" katika familia Bovidae, anayefanana na kulungu na kuishi msituni wazi kwa Uhindi na Nepal. Huyo ndiye mnyama pekee katika jenasi "Tetracerus". Akiwa na kimo cha sm 55–64 tu mabegani, huyo ni mnyama mdogo kabisa katika familia Bovidae huko Asia (suni wa Afrika ni wadogo zaidi). Madume wa spishi hiyo ndio wa pekee miongoni mwa mamalia wote kwa kuwa wana pembe nne za kudumu.

neg:
Wushu - (Kung Fu)
Wushu (/ˌwuːˈʃuː/), au Kungfu ya Kichina, ni mchezo wa upiganaji ulioanzishwa nchini China. Jina ""Wushu"" linatokana na maneno ya Kichina (武 "Wu" = kijeshi, kwa Kiingereza military or martial, na 術 "Shu" = Sanaa, kwa Kiingereza arts).

neg:
Tunguu (mmea)
Tunguu ni sehemu ya shina la mimea fulani ilio na majani manene kwa umbo wa gamba yanayohifadhi chakula. Mifano ni kitunguu, kitunguu saumu na matunguu ya mimea mingine ya ngeli Monocots. Tunguu ni tofauti na kiazi ambacho ni sehemu ya mzizi.

neg:
Mto Nyaikungu (Kirinyaga)
Mto Nyaikungu (Kirinyaga) ni jina la miwili kati ya mito inayopatikana katika kaunti ya Kirinyaga, katikati ya Kenya.

neg:
Limau
Limau (pia: limao; kutoka Kar. ليمون "limun") ni tunda la mlimau. Pamoja na chungwa, danzi, balungi na ndimu ni mojawapo kati ya matunda chungwa.

neg:
Kungutana
Kungutana ni neno la kisambaa linaloundwa na maneno mawili Kungu na tana Kungu maana yake ni mwamba na tana maana yake ni zuri au jema. Maneno haya mawili yakiungana kunapatikana neno Kungutana ambalo maana yake ni mwamba mwema au mwamba mzuri. Kungutana lilikuwa jina la kijiji cha kwanza kabisa cha Bumbuli, Tanzania, katika eneo hili kuna mwamba mkubwa sana na ndiyo maana pakapewa jina hilo la Kungutana yaani mwamba mwema. Eneo hilo lipo mpaka sasa na ndipo lilipojengwa Kanisa kubwa la kwanza la Kiluther na Wajerumani na shule ya Bumbuli Tanzania.

neg:
Mchungwa
Mchungwa ("Citrus × sinensis") ni mti unaozaa machungwa.

neg:
Gungu
Gungu ni jina la kata ya Manisipaa ya Kigoma Ujiji katika Mkoa wa Kigoma, Tanzania yenye msimbo wa posta 47105. Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 25,224 waishio humo.

neg:
Mto Nanyungu
Mto Nanyungu ni kati ya mito ya mkoa wa Ruvuma (Tanzania Kusini) ambayo maji yake yanaishia katika bahari Hindi kupitia mto Ruvuma.

neg:
Unyevuanga
Unyevu anga ni kiwango cha mvuke wa maji katika angahewa kwa jumla, katika hewa ya eneo fulani au ndani ya majengo.

neg:
Mvungunya
Mvungunya, mvungavunga, mbungati, mranaa au mwegea ("Kigelia africana") ni mti mwenye matunda kwa umbo wa soseji kubwa (mavungunya). Kwa asili mti huu unatokea Afrika ya tropiki lakini umepandwa kama mti wa kupamba katika mabara mengine. Mavungunya hutumika katika uganga wa mapokeo na ili kutengeneza pombe ya kienyeji (Kikikuyu: ).

neg:
Nungunungu
Vyanzo asili vya chumvi ambavyo nungu hutumia hujumuisha mimea yenye chumvi, mifupa ya wanyama, magamba ya miti, matope kwenye udongo wenye chumvi sana, na vitu vilivyoshikwa na mkojo.

neg:
Kunguru
Kwa tamaduni nyingi za kienyeji za kaskazi ya mbali sana kunguru, spishi kubwa hasa, wamekuchwa kama viumbe vya kirobo au miungu. Katika Afrika Waxhosa wa Afrika Kusini waliwachukulia kunguru kuwa ni ndege wa Mungu. Hadithi ya kixhosa kuhusu shujaa aitwaye Gxam inasimulia kwamba kunguru walirudishia shujaa aliyefanywa upofu uwezo wake wa kuona. Hadithi nyingine ya Wasara wa Chadi na Sudani inasimulia kwamba Mungu mkuu, Wantu Su, alimpa mpwa wake wa kiume Wantu ngoma iliyokuwa ndani yake na mifano ya kila kitu kilichokuwamo mbinguni. Wantu alitarajiwa kuwapatia binadamu vitu hivi, lakini alikuwa akishuka kamba iliyounga mbingu na dunia, kunguru alipiga ngoma. Ngoma akaanguka duniani, akavunjika na akatawanya wanyama, samaki na mimea duniani kote.

neg:
Gulumungu
Gulumungu ni kata ya Wilaya ya Misungwi katika Mkoa wa Mwanza, Tanzania. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 11,638 waishio humo.
Msimbo wa posta ni 33526.

neg:
Kinyunga (chakula)
Kinyunga au kinyunya ni mchanganyiko wa unga wa nafaka na kiowevu hasa maji unaotarajiwa kuokwa kwenye joto.

neg:
Kisukuku
Aina ya pekee ya visukuku ni wadudu waliofungwa ndani ya utomvu wa miti uliobadilika baadaye kuwa kaharabu.

neg:
Kuku Mashuhuri Tanzania
"Kuku wa kizungu" au "kuku wa kisasa" ni aina ya kuku kutoka nchi za Ulaya au Marekani. Wakati wa uongozi wa Julius Nyerere, nyakati za Ujamaa na Azimio la Arusha, vitu vingi kutoka nchi za nje viliitwa "vya kisasa". Hivyo "kuku wa kizungu" wanajulikana pia kwa jina la "kuku wa kisasa".

neg:
Wasangu (Tanzania)
Miti iitwayo 'Magambo' na miyombo ilifaa sana kutengenezea majembe. Mizinga ya nyuki ilichongwa kutokana na mti wowote ule.

neg:
Milima ya Milungu
Milima ya Milungu iko katika Mkoa wa Rukwa nchini Tanzania.

neg:
Mto Nyungue
Maji yake yanaelekea mto Nile na hatimaye Bahari ya Kati.

neg:
Nyangumi
Viungo vya uzazi vya nyangumi huzama na kujificha ndani ya nafasi za mwili wakati wa kuogelea, kuongeza mwendo kasi na kuzuia majeraha. Nyangumi wengi hawana wenzi wa aina moja; na majike wengi hubadilisha madume kadhaa kila msimu. Watoto wa nyangumi huzaliwa kwa kutoa mkia kwanza utaratibu unaopunguza hatari ya kufa maji.

neg:
Domomundu
Domomundu, kwembemundu au hanjari ni ndege wa jenasi "Rhinopomastus" katika familia Phoeniculidae. Wanafanana na goregore lakini domo lao limepindika zaidi. Mwangani kwa jua manyoya yao yana mng'ao buluu wa metali. Hula wadudu ambao wanawatafuta katika nyufa ya miti kama vigong'ota. Jike huyataga mayai 2-4 ndani ya tundu ya mti na kuyaatamia. Wakati huu dume amletea chakula.

neg:
Mng'ong'o
Mng'ong'o )pia mng'ongo, mungango au mmorula; jina la kisayansi: "Sclerocarya birrea") ni mti mkubwa wa savana. Matunda yake huitwa mang'ong'o au morula.

neg:
Kidukari-sufu
Vidukari-sufu au vidung'ata ni wadudu wadogo wa familia Pseudococcidae katika oda Hemiptera ya nusungeli Pterygota (wenye mabawa). Licha ya jina lao wadudu hawa siyo vidukari kwa ukweli lakini aina za wadudu-gamba. Wanachoza nta kama wadudu-gamba wote lakini nta hii haiumbi aina ya gamba. Nta ina umbo wa nyuzi nyeupe ambayo zinawapa wadudu hawa jina lao.

neg:
Mnyanya
Mnyanya ("Solanum lycopersicum") ni mmea wa familia Solanaceae, ambao daima hutambaa na ambao hukuzwa kwa makusudi ya kutumiwa na watu. Matunda yake yanaitwa nyanya. Kwa aina nyingi sana nyanya huwa na rangi nyekundu pindi inapoiva, nyingine zina rangi ya manjano au machungwa. Mnyanya huwa na urefu wa mita 1-3 na huwa na shina laini ambalo mara nyingi hujibebelesha kwenye mmea mwingine. Majani huwa na urefu wa sentimeta 1-25, na petali 5-9 Majani ya shina la nyanya huwa na vinyweleo. Maua huwa na upana was m 1-2, rangi ya manjano na majani matano na huvunwa kwa mwaka mmoja.

neg:
Nyangumi
Nyangumi ni jina la jumla la mamalia wa majini wa oda ya Cetacea. Neno nyangumi wakati fulani humaanisha wanyama wote wa oda ya Cetacea, lakini katika lugha ya kawaida huwaacha wanyama wa familia ya Delphinoidea, kama vile pomboo.

neg:
Nungunungu
Nungu anapotafuta chumvi wakati mwingine huweza kupata kupitia makazi ya watu na kwa tabaka za mbao zilizopakwa sodium naitreti, rangi za kuta, mishikio ya vifaa, viatu, nguo na vitu vingine vilivyopata jasho. Nungu pia huvutiwa na barabara ambazo chumvi hutumika kuyeyusha barafu, na mara kadhaa huonekana wakilamba magurudumu ya gari zilizopita kwenye barabara hizo. Chumvi maalumu iliyotengwa kama inaweza kuwasaidia wasijiumize.

neg:
Wapare
Kuna watu maalum waliokuwa wamebobea kwenye mambo ya "mma". Kwa sababu ya matambiko hayo ndio maana wapare wengi si wezi - japokuwa siku hzi baadhi yao wamejiingiza kwenye wizi. Tambiko lingine linalofanana na hilo liliitwa " kubigha nyungu" (kwa Kiswahili - kupiga chungu). Chungu hicho kilipigwa kama tambiko la kumuuwa mtu aliyedhulumu (au ukoo wao uliohusika na dhuluma) watu wengine. Chungu hicho hupigwa chini mara moja kwa kishindo, ambapo tendo hilo lilambatana na matambiko fulani. Mara chngu hicho kipasukapo kwa mshidno ndipo ukoo wa waliodhulumu huanza kufa mmojammoja. Iliaminika kwamba kitendo cha chungu kusambaratika vipande vipande ndivyo na ukoo uliodhulumu husambaratika. Tambiko hili lilichangia kwa kiasi kikubwa Wapare kuwa kabila la wapenda haki. Nasikia tambiko hili lilikuwepo hata kwa makabila ya jirani kama vile wasambaa, Wameru n.k. Hata hivyo matambiko hayo kwa sasa hivi hayapo. Yamebaki historia kwenye kabila la wapare na hayo makabila mengine.

neg:
Mmumunyo
Mmumunyo au myeyusho (kwa Kiingereza "solution") ni tokeo la kuchanganya kabisa dutu mbili hadi kupata mchanganyiko wa aina moja usioonyesha sehemu zake. Mfano ni kukoroga sukari katika maji. Hapo sukari haionekani tena imechanganika kabisa na maji.

neg:
Nyungunyungu
Mfumo wa mmeng'enyo wa chakula wa nyungunyungu unanyumbua kupitia urefu wa mwili wake, na anaendesha upumuaji kupitia ngozi yake.

neg:
Kisu
Kisu (maana yake "msu mdogo"; wingi: visu) ni kifaa cha kukata chenye bapa ambalo ni kali angalau upande moja. Kwa kawaida kuna sehemu mbili: bapa kali na shikilio. Siku hizi bapa imetengenezwa kwa metali na shikilio la ubao au plastiki.

neg:
Kinyunga (Australia)
Kinyunga (au Kinoongar) ni lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia inayozungumzwa na Wanyunga katika jimbo la Australia Magharibi. Katika sensa ya mwaka 2006, kulikuwa na wasemaji wa Kinyunga 240. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kinyunga kiko katika kundi la Kipama-Nyungan cha Kusini-Magharibi. Wengine huangalia lugha zifuatazo kama lahaja za Kinyunga: Kibibbulman, Kigoreng, Kipinjarup, Kiwajuk na Kiwardandi.

neg:
Baragumu ya Warangi
Baragumu ya Warangi ni aina ya upembe wa mnyama uliokatwa pande zote, ndiyo baragumu au mbiu. Kwa Kirangi huitwa "irimʉ". Baragumu hutumika kwa kutoa habari fulani ya hatari, kifo au kusanyiko na hata tukio fulani maalumu.

neg:
Nyungunyungu
Nyungunyungu wana mfumo wa neva wa kati ambao una ganglia mbili juu ya mdomo.

neg:
Kibuyu kidogo cha Warangi
Kibuyu kidogo cha Warangi ni aina ya kibuyu chenye shingo. Kwa Kirangi huitwa "mʉʉmbʉ". Kibuyu hicho kilitumika kuwekea dawa, maziwa, pombe na kadhalika. Kilitumika vilevile kwa mambo ya jadi.

neg:
Mrungi
Mrungi, murungu au mlonge (lakini tafadhali tumia kwa "Moringa oleifera") ni kichaka au mti mdogo wa familia Celastraceae. Majani na vitawi yake huitwa miraa na hutafunwa kama kichocheo.

neg:
Wasangu (Tanzania)
Mito ambayo ilikuwa inatiririkia katika bonde la ziwa Rukwa na ziwa Nyasa, sasaziwa lililokuwapo katika bonde la Usangu (mahali ambapo mbuga za Usangu zipo sasa) likapata nafasi ya kuyamwaga maji yote kwa njia ya mito upande wa Kaskazini-Mashariki, na mbuga zikatokea toka kwenye mchanga wa ziwa lenyewe. Na udongo na matope na udongo wa mfinyanzi unaopatikana katika mbuga za Usangu umeletwa na mito mbali mbali inayotiririkia katike. bonde hili la Usangu. Udongo wa mbuga za Usangu ni wa aina nyingi na unafaa sana kwa mazao. Kuna udongo wa
mfinyanzi, udongo wa mbuga, na udongo mweusi wenye rutuba sana. Udongo waainazote hizi una rutuba nyingi sana kwa mazao.

neg:
Nyongo
Nyongo ni kimiminika cha njano chenye ukijani ambacho husaidia kumeng'enya mafuta. Kwa wanyama wengi wenye uti wa mgongo kinazalishwa kwenye ini na hutunzwa kwenye kifuko cha nyongo. Pia nyongo hutunzwa kwenye mirija ya nyongo.


query: Mawimbi ni nini?

pos:
Wimbi
Wimbi kwa lugha ya kawaida ni mwendo unaonekana kwenye uso wa maji tukitembea ufukoni mwa bahari. Kwa lugha ya fizikia wimbi halihusu maji pekee bali ni jambo linaloweza kutokea katika kila kitu.

neg:
Muhimbili
Neno Muhimbili limetokana kwa kizaramo "mibili" likimaanisha kiungo cha mtoto tumboni na mama yake (plasenta) Hospitali ilipoanza wazaramo walisema "hapo ndipo wanawake wanapoenda kuacha mibili yao". Neno Muhimbili likazaliwa nalo ladumu hadi leo.

neg:
Spektra
Spektra (kutoka lat. "spectrum" maono, kinachoonekana; pia: taswirarangi) ni ufuatano wa jumla la mawimbi sumakuumeme yote yenye urefu wa wimbi au masafa tofauti.

neg:
Fasihi
Fasihi (kutoka neno la Kiarabu فصاحة "fasaha" kwa maana ulumbi) ni utanzu (tawi) wa sanaa ambao hutumia lugha ya mazungumzo au maandishi ili kufikisha (kuwasilisha) ujumbe kwa hadhira husika. Ni ufundi wa kuwasilisha mawazo au ujumbe ulio katika fikra za binadamu.

neg:
Jibini
Jibini ni chakula kinachotokana na maziwa.

neg:
Rada
Rada (ing. "radar") ni jina kwa mitambo inayotumia mawimbi ya redio kutambua vitu na vyombo mbalimbali kwa kuangalia mambo kama aina, mwelekeo, kasi n.k.

neg:
Ukimwi
UKIMWI ni ugonjwa wa mfumo wa kingamwili wa binadamu unaosababishwa na virusi vya ukosefu wa kinga mwilini.Mwanzoni, baada ya kuambukizwa, mtu anaweza kukumbwa na kipindi kifupi cha maradhi ya aina ya mafua. Kwa kawaida, hali hii hufuatwa na kipindi kirefu kisicho na dalili. Ugonjwa huu huendelea kutatiza kingamwili jinsi unavyozidi, hivyo kumfanya mtu kuwa katika hatari zaidi ya kupata maambukizi, ikiwa ni pamoja na maambukizi nyemelezi, na kansa ambayo kwa kawaida hayawaathiri watu walio na kingamwili njema.

neg:
Vivumishi
Kivumishi ni neno/maneno yanayotoa taarifa ya ziada katika nomino. Kivumishi hufanya kazi ya kufafanua/kuelezea zaidi kuhusu nomino ili kupambanua/kuitofautisha nomino husika miongoni mwa nomino nyingine.
Kiwakilishi ni aina ya maneno ambayo husimama kuwakilisha nomino. Kivumishi hutoa taarifa ya ziada kuhusu nomino, kiwakilishi (endapo nomino haipo) au kivumishi chenzake (endapo kuna vivumishi zaidi ya kimoja katika tungo husika).

neg:
Mgomba (mmea)
Migomba ni mimea mikubwa sana (mara nyingi huitwa miti lakini si miti kweli) ya jenasi "Musa" katika familia Musaceae inayozaa ndizi.

neg:
Mkiwi
Mikiwi ni mimea ya jenasi "Actinidia" katika familia Actinidiaceae. Mimea hii ni vichaka vyenye urefu wa hadi m 6 au mitambazi ya hadi m 30. Inazaa matunda yalikayo ambayo huitwa kiwi. Asili ya mimea hii ni Asia ya Mashariki lakini spishi kadhaa hukuzwa katika nchi nyingine, mkiwi wa kawaida ("Actinidia deliciosa") hasa katika Italia na Nyuzilandi.

neg:
Fimbi
Fimbi ni jina linalotumika kwa spishi ndogo za familia ya ndege Bucerotidae; spishi moja inaitwa kwembe au kwembekwembe pia. Spishi kubwa za familia hii zinaitwa hondohondo. Fimbi wana domo kubwa lakini lile halina aina ya pembe juu lake kama domo la hondohondo au pembe hii ni dogo sana. Domo linaweza kuwa jeusi, jekundu au njano. Isipokuwa fimbi wadogo, spishi za Afrika zinatokea savana kavu na spishi za Asia zinatokea misitu. Fimbi hula matunda, mbegu, wadudu, mijusi na panya.

neg:
Masafa ya mawimbi
Mawimbi yapo kila sehemu ya mazingira asilia, kwa mfano:

neg:
Musuli
Misuli inaundwa na seli za pekee zenye uwezo wa unyweo. inatekeleza unyweo baada ya kupokea kiamshi kupitia neva. Kiamshi ni mshtuko wa umeme unaopitishwa kutoka seli kwenda seli nyingine.
Seli za misuli huwa na protini za kiaktini na kimiosini.

neg:
Wingu
Asili yake ni mvuke wa maji unaotokea wakati jua linabadilisha maji kuwa gesi ya H²O; mvuke unapanda juu kwa sababu ni nyepesi kuliko hewa. Baada ya kupanda kiasi cha kutosha hufikia umbali penye baridi na mvuke unatonesha kuwa matone madogo ya maji. Kama wingu ni juu sana baridi inasababisha mvuke kuwa fuwele za barafu au theluji.

neg:
Magimbi
Magimbi hupendwa sana na watu, hasa kwenye msimu wa Ramadhani kama futari. Mara nyingi hupikwa kwa nazi. Na watu wa Unguja huita zege kwa sababu tu, chakula kitamu na ukila sana unavimbirwa haraka mno. Isitoshe hakiishi haraka tumboni. Kuna miundo mingi ya upishi wa magimbi, aidha kwa kuchemsha tu (chukuchuku) au utie na nazi (hasa kwa watu wa Pwani), yaani, Tanga, Mombasa, Kilwa, Zanzibar na kwingineko. Chakula hiki hakina tabia ya kuliwa sana katika miezi ya kawaida. Ndiyo maana upatikanaji wake wakati mwingine inakuwa vigumu kiasi. Kuna baadhi ya maneo hupatikana sana, lakini kwingineko inakuwa shida. Mara nyingi yanauzwa masokoni au katika masoko yasiyo rasmi, yaani, barabarani.

neg:
Miembeni
Miembeni inataja mahali penye miti aina ya mwembe. Inaweza kumaanisha hasa

neg:
Ziwa
Ziwa ni gimba kubwa la maji linalozungukwa na nchi kavu pande zote. Tofauti na bahari ni ukubwa na kutobadilishana maji na bahari kuu. Lakini maziwa kadhaa yamepewa pia jina la "bahari" hasa kama yana maji ya chumvi au kama watu wa eneo lake hawajui magimba makubwa zaidi ya maji. Mfano wake ni Bahari Kaspi katika Asia ambayo ni kubwa sana lakini hali halisi ni ziwa lenye maji ya chumvi.

neg:
Nywila
Si lazima nywila kuwa maneno halisi; hakika nywila ambazo si maneno haswa huwa ngumu zaidi kubahatisha, jambo ambalo ni zuri. Baadhi ya nywila huundwa kutoka maneno mengi na hivyo basi ukwa usahihi zaidi huitwa Nywilanahau. Jina nywilafumbo wakati mwingine hutumika wakati ujumbe wa siri ni Nambari tu, kama vile nambari binafsi ya utambulisho (PIN) kawaida hutumiwa kwa ATM. Nywila huwa ni fupi kuweza kukumbukwa kwa urahisi na na kubonyezwa chapa.

neg:
Obiti
Obiti (kutoka neno la Kiingereza "orbit" lenye asili ya Kilatini "orbita" "njia, mzunguko"; pia: njia mzingo) ni njia inayotumiwa na gimba la angani linalozunguka gimba kubwa zaidi katika anga ya ulimwengu ilhali inashikwa na mvuto wa graviti. Mfano wake ni mwendo wa sayari inayozunguka jua, au mwezi unaozunguka sayari yake, au satelaiti inayozunguka dunia.

neg:
Pembetatu ya Bermuda
Katika bahari mbalimbali duniani kote, mawimbi yenye utwana yamesababisha meli kuzama na meli za mafuta kupinduka. Mawimbi haya yamekuwa yakichukuliwa kuwa fumbo na hadi hivi karibuni yalikuwa yanaaminika kuwa hadithi tu. Hata hivyo, mawimbi yenye utwana hayawezi kusababisha kutoweka kwa ndege.

neg:
Michoro ya miambani
Michoro ya miambani (ing. "rock art") ni jina kwa michoro ya aina mbalimbali iliyofanywa na wanadamu kwenye uso wa miamba asilia. Ni aina ya sanaa inayoweza kuwa na umri mkubwa sana.

neg:
Mwenge
Kwa kawaida ni fimbo lenye sehemu ya kuwaka upande mmoja; sehemu hii inapatikana kwa kupaka mafuta upande mmoja wa fimbo, au kuifunika kwa nta, au kuiviringisha kwa kitambaa chenye mafuta ndani yake. Mienge ya kisasa hutumia pia mafuta, gesi au kemikali mbalimbali.

neg:
Kifupi
Vifupisho vya pekee huitwa pia akronimi: ni maneno ambayo yameunganishwa kwa herufi za kwanza za maneno mengine. Mifano yake ni UKIMWI (=Uhaba wa KInga MWIlini) au Laser (= Laser - Light Amplification through Stimulated Electron Radiation).

neg:
Marudio
Kwa mfano ukikaa kando la bwawa au bahari penye mawimbi unaweza kuhesabu ni mawimbi mangapi yanayopita kwako katika dakika moja. Namba hii ni marudio ya mawimbi haya.

neg:
Wimbisauti
Kwa macho ya fizikia "sauti" ni mtetemo wa gimba (kwa mfano utando) unaoendelea kama wimbi katika midia ulipo. Kwa macho ya fiziolojia na saikolojia "sauti" ni mapokezi ya wimbisauti kwa milango ya fahamu hasa sikio na utambuzi wake katika ubongo.

neg:
Mvua
Mvua ni matone ya maji yanayoanguka chini kutoka mawingu angani.

neg:
Hezi
Mnururisho sumakuumeme hupatikana kama mawimbi ya redio, eksirei, nuru na joto. Tofauti kati ya aina hizi huelezwa kwa idadi ya marudio yake kwa sekunde au kipimo chake kwa Hz. Mawimbi ya sumakuumeme hupita kila mahali bila kutegemea midia ambayo ni tofauti na wimbisauti. Yanapita hata katika ombwe.Uwezo wa kompyuta na hasa CPU yake hupimwa pia kwa kutaja marudio ya CPU
kwa kipimo cha Hz.

neg:
Wimbi
Aina nyingine ya mawimbi zinapita pia katika ombwe (vacuum) pasipo mata na hizi ni hasa mawimbi sumakuumeme. Haya ni pamoja na nuru inayoonekana, infraredi, eksirei na wimbiredio.
Mawimbi huwa na tabia zinazopimika. Hizi ni pamoja na tambo ("amplitude"), urefu wa wimbi ("wavelength"), marudio ("frequency"), fezi (phase) na velositi ya fezi.

neg:
Kifimbo (samaki)
Vifimbo, chache, minyimbi, manyimbi, manyimbwi, mkizi waume au panya ni samaki wa baharini katika jenasi "Albula" ya familia Albulidae.

neg:
Fuwele
Fuwele ni muundo wa gimba mango ambako atomi au molekuli zake zimepangwa kwa mpangilio maalumu unaorudia na kuendelea pande zote.

neg:
Spika (muziki)
Spika ya muziki (kutoka Kiingereza: ) ni chombo kinachobadilisha kawi za audio zilizo katika mfumo wa elektroniki na kuzifanya ziwe sauti.

neg:
Vumbi
Vumbi (kwa Kiingereza "dust") ni vipande au vipisi vidogo sana vya mata kwenye hewa, kwenye uso n.k.

neg:
Hezi
Hezi, pia hertz , kifupi Hz ni kipimo cha SI kwa marudio ikitaja rudio 1 kwa sekunde 1. Inatumiwa hasa kwa kutaja tabia ya mawimbi kama wimbisauti au mawimbi sumakuumeme za redio na pia marudio katika mitambo kwa mfano kompyuta.

neg:
Nywila
Matumizi ya nywila yanajulikana toka zamani. Mababu waliwataka waliotaka kuingia au kukaribia eneo lao kutoa nywila au "msemo" fulani. Mababu walimruhusu tu mtu au kikundi fulani kupita kama walijua nywila hiyo. Katika nyakati za sasa, majina ya utumiaji na nywila hutumiwa kwa kawaida na watu wakati wa udhibiti wa kuingia katika taratibu za kompyuta zilizolindwa, simu ya mkononi, Televisheni za malipo, mashine za ATM , nk. Mtumiaji wa kompyuta anaweza kuhitaji nywila kwa sababu nyingi: kuingia katika akaunti za kompyuta, kufungua barua pepe kutoka kwa mtandao, kufikia programu, hifadhidata, mitandao, tovuti, na hata asubuhi kusoma gazeti kwenye mtandao.

neg:
Moshi (wingu)
[[Picha:[[Image:Fish processing hub.jpg|thumbnail|Nigeria]]
Moshi kwa lugha ya kawaida ni wingu linalotokea pale ambako [[moto]] inawaka. Ni mchanganyiko wa vipande vidogo vya mata [[mango]], matone ya [[kiowevu]] -hasa [[maji]]- na [[gesi]] mbalimbali pamoja na [[hewa]]. Mchanganyiko wa aina hii huitwa pia [[erosoli]].
Mara nyingi moshi ni tokeo lisilotakiwa la moto lakini wakati mwingine inasababishwa kwa kusudi kwa matumizi ya kijeshi (wingo la kuficha jeshi), mawasiliano (alama za moshi), kidini (moshi ya [[uvumba]]), kuua wadudu (ufukizaji dhidi ya wadudu, panya n.k.), upishi (kuhifadhi samaki au nyama kwa kuikausha katika moshi inapopokea pia ladha inayotafutwa).

neg:
Umbile
Umbile (kwa wingi: Maumbile) ni neno linaloendana na neno "umbo" na kutokana na kitenzi "kuumba". Umbile ni hali inayoelezea kitu fulani kilivyo.

neg:
Wingu
Wingu ni matone madogo ya maji yanayoelea pamoja katika angahewa juu ya ardhi. Mawingu ni mahali ambako mvua na theluji hutoka.

neg:
Wimbi
Tukiweka maji katika bakuli na kupuliza juu yake tunaona mwendo uleule kama ufukoni, yaani tunaona mawimbi madogo. Nishati ya pumzi tunalopuliza juu ya uso wa maji katika bakuli inaanzisha mbembeo wa uso wa maji unaoendelea. Nguvu hii inasababisha vurugo endelevu inayopanuka katika maji. Mwendo wa wimbi unapeleka nishati kutoka mahali pamoja kwende mahali pengine bila kusukuma maji yenyewe.

neg:
Usumaku
Mionzi ya umeme ikiwa ni pamoja na mawimbi ya redio na mawimbi ya mwanga hutumiwa kwa mawasiliano ikiwa ni pamoja na utangazaji na nyuzi za macho, na kwa madhumuni mengine mengi.

neg:
Mnururisho sumakuumeme
Mawimbi yenye masafa ("wavelength") mafupi ni mnururisho wa kuioniza na hivyo hatari kwa viumbehai kuanzia kiwango fulani, hasa gammarei na eksirei. Hata mnururisho wa urujuanimno ina hatari unaweza kusababisha mbabuko wa jua (ing. "sunburn") kwenye ngozi ha hata kansa.

neg:
Wapare
Kwa kawaida adhabu mbili kuu ndizo zilikuwepo: kumfanya mwizi augue sana kwa muda mrefu kabla ya au kumuuwa mara moja. Mwombaji akimamua mwizi auawe basi kwa vile anaonekana kwenye matambiko, mtaalamu wa matambiko humuuwana akafariki mida hiyohiyo huko aliko. Tatizo la kuu la "mma" ni kwamba lilikuwa linaua watu wote wa ukoo wa mwizi au mchawi (lakini mwizi akiwa wa kwanza). Ni mpaka watakaopjua kuwa ni "mma" ndipo watafanya matambiko ya kutoa mnyama kafara kwa ajili ya kuzima athari za mma. Kwenye kuuzima mma ni lazima aliyedhulumiwa ahusishwe kwenye matambiko ikiwa ni pamoja na kuombwa radhi, vinginevyo mma hautazimika. Athari zingine za "mma" ni kwamba aliyeomba tambiko hilo (yaani aliyeibiwa au aliyedhulumiwa), ni lazima atoe kafara mnyama kama vile kondoo au ng'ombe kabla na baada ya tambiko. Baada ya mwizi kufa ni lazima mwombaji atoe mnyma kafara ili kuzima madhara ya "mma". Vinginevyo vifo vitokanavyo na mma humrudia mwombaji na ukoo wake.

neg:
Wimbi
Aina nyingine ya wimbi ni nuru na wimbisauti. Halafu kuna mawimbi mengine yasiyoonekana kwetu, maana hatuna milango ya fahamu kwake. Lakini zimegunduliwa na sayansi ya kisasa na kutumiwa kwa njia ya teknolojia mbalimbali.

neg:
Msimu (lugha)
Msimu ni maneno yasiyo sanifu yanayoanzishwa na kikundi cha watu wachache wenye utamaduni mmoja ili kueleza mahusiano yao kama kikundi. Kwa kawaida maneno hayo huzuka na kupotea, ila yale yanayodumu husanifiwa na kuwa msamiati rasmi wa lugha.

neg:
Ua
Maua ni majani ya pekee kwenye sehemu za uzazi wa mimea. Mara nyingi kwa nje huwa na rangi za kuvutia na kwa sababu hii maua yanapendwa pia na wanadamu kama mapambo. Katika lugha ya kila siku neno "ua/maua" linataja pia mmea wote wenye maua.

neg:
Heinrich Hertz
Mwaka 1888 aligundua mawimbi ya redio yaliyotabiriwa hapo awali na mlinganyo wa Maxwell. Pia alionyesha kwamba mwanga ni aina ya mawimbi ya umeme. Kwa heshima yake kipimo cha marudio ya mawimbi kimeitwa kwa jina lake mwenyewe: "Hertz" (pia Hezi, kifupi Hz).

neg:
Kiwavi
Kiwavi ni hali ya metamofosisi ya mdudu wa oda ya Lepidoptera (wadudu kama vipepeo na nondo).
Kwa kawaida hula majani. Wakitokea kwa wingi, k.m. viwavijeshi, wanaweza kuharibu mimea na hasa mashamba.

neg:
Bumbuli
Aina ya muziki inayovuma sana ni Mdumange. Ngoma ya Mdumange zamani ilikuwa na mvuto sana kutokana na msanii maarufu aliyejulikana kama Mawawa a.k.a. mzimu wa Shehondo aliyekuwa ana kikundi chake ambacho kilikuwa kikihamasisha sana muziki huo. Kijiji cha Bumbuli Kaya kiliendelea na ngoma hiyo baada ya msanii Mawawa kufariki. Hata hivyo kutokana na utandawazi na vijana wengi kukimbilia mijini ngoma hiyo inaonekana kufa.

neg:
Bwawa
Bwawa ni mkusanyiko wa maji mengi. Ni dogo kuliko ziwa na mara nyingi huwa limetengenezwa na binadamu. Kwa kawaida, maji huzuiwa kutumia lambo katika bonde la mto au katika ardhi iliyochimbwa, ili kuhifadhi maji. Ingawa kuna mabwawa yaliyo na neno 'ziwa' katika jina, tofauti kuu ni kuwa bwawa hutengenezwa na binadamu.

neg:
Mvua
Asili ya mvua ni mvuke wa maji katika angahewa. Kiasi cha mvuke hewani kutajwa kama gramu za maji kwa kilogramu ya hewa. Kiasi cha unyevu (yaani maji) katika angahewa huitwa unyevuanga. Uwezo wa hewa kushika unyevuanga hutegemea halijoto ya hewa. Hewa baridi ina uwezo mdogo kutunza unyevu ndani yake, kiasi kinaongezeka kadiri halijoto iko juu zaidi. Pale ambapo hewa inafikia hali ya kushiba unyewu unaanza kutonesha yaani matone kutokea. Wakati matone yanafikia kiwango fulani cha uzito yanaanza kuanguka chini yaani mvua inaanza kunyesha.

neg:
Masafa ya mawimbi
Ni umbali kati ya sehemu za kulingana za mawimbi mawili ambayo yanafuatana, kwa mfano kati ya kilele na kilele au mabonde yao.

neg:
Maabadi
Maabadi ni mahali popote pa ibada, kama vile hekalu, kanisa, msikiti, patakatifu n.k. Pia twaweza kusema ni sehemu iliyowekwa wakfu au ni eneo maalum lililojengwa ambalo mtu au kundi la watu kama vile kusanyiko hukutana kufanya ibada au kujifunza masomo ya kidini. Jengo lililojengwa kwa lengo hili wakati mwingine huitwa nyumba ya ibada. Chini ya Sheria ya Kimataifa ya Ubinadamu na Mikataba ya Geneva nyumba za ibada hupewa ulinzi maalum sawasawa na ulinzi unaotolewa kwa hospitali kwa kuonyesha msalaba mwekundu.

neg:
Mizizi ya dhambi
Mizizi ya dhambi, au vilema vikuu au vichwa vya dhambi ni orodha ya maovu ambayo tangu zamani za mababu wa Kanisa katika maadili ya Ukristo yanahesabiwa kuelekeza binadamu kutenda dhambi nyingine, hata kubwa zaidi.
Kwa kawaida inatajwa kuwa saba, zote zikitokana na umimi usiozingatia ukweli.

neg:
Sauti
Kwa mfano kama mtu anapiga makofi mikono yake inasukuma hewa na kuikandamiza kati ya makofi. Wakati wa kukutana kwa makofi molekuli zinasukumwa kando. Mwendo huu wa ghafla unabadilisha densiti ya hewa karibu na mikono. Hewa ni midia nyumbufu, yaani ikipigwa na nguvu fulani inabadilika hali yake lakini inataka kurudi katika hali yake ya awali. Tabia hii ya unyumbufu inaendeleza mabadiliko ya densiti na shinikizo ndani ya hewa kama mitetemo au wimbisauti. Kwa lugha nyingine tunasema "sauti inaenea".

neg:
Mtandao wa kompyuta
"Mawimbi madogo ya Nchi kavu" - Mawimbi madogo ya nchi kavu hutumia vifaa vya upeperushaji na upokeaji vilivyo duniani. Vifaa hivi hufanana na sahani za satelaiti. Mawimbi madogo ya Nchi kavu hutumia vitengo vya gigahertz za chini ambazo hufupisha mawasiliano kuwa kwenye upeo wa macho. Njia za kati za vituo vya upeperushaji huwa zimeachana kwa maili 30 kati yake. Antena za mawimbi madogo kawaida huwekwa juu ya majengo, minara, vijilima, na vilele vya milima.

neg:
Masafa ya mawimbi
Masafa ya mawimbi huwa na uhusiano wa kinyume na marudio ya wimbi. Kama marudio ya wimbi ni ya juu, masafa yake yatakuwa madogo. Vilevile kinyume, kama wimbi lina masafa makubwa, marudio yake ni madogo.

neg:
Mwimbi
Kata hii iliwahi kuwa sehemu ya Wilaya ya Sumbawanga Vijijini ikahamishwa kwenye wilaya mpya ya Kalambo mwaka 2012.

neg:
Wembe
Wembe (wingi: nyembe) ni kifaa kidogo, kwa kawaida cha chuma, chenye bapa kali.

neg:
Maghani
Maghani ya Kawaida ni maghani yanayosifia mtu, kitu au hali katika jamii
a) Majigambo au Kivugo
Haya ni maghani ambayo mtunzi hujisifia (kujigamba) namna alivyo hodari katika nyanja fulani. Tungo hizi hutumia chuku na maneno ya kejeli kuwadunisha wapinzani wa mtunzi.
Sifa za Majigambo
• Hutumia nafsi ya kwanza
• Msimulizi hutumia maneno ya kujigamba
• Msimulizi hutumia chuku kwa wingi ili kujisifu
• Hutungwa kwa ubunifu mkubwa na hutumia mbinu kama sitiari, vidokezi, ishara n.k
• Majigambo mengi huwa mafupi, lakini baadhi yake huwa marefu.
• Huwa na matendo matukufu ya msimulizi
• Huwa na ahadi za matendo kutoka kwa msimulizi

neg:
Mofimu
Mofimu huru ni silabi moja au zaidi yenye maana kamili ya neno na inaweza kujisimamia bila msaada wa viambishi au silabi nyingine. Aghalabu mofimu huru huwa nomino, vivumishi au vielezi visivyochukua viambishi vya ngeli.
Kwa mfano:Mofimu tegemezi huhitaji viambishi au mofimu nyingine tegemezi ili kuleta maana iliyokusudiwa. Mofimu hizi hujumuisha hasa mzizi wa neno (au shina la kitenzi), vivumishi, nomino au vielezi ambavyo vinahitaji viambishi viwakilishi vya ngeli ili kutoa maana iliyokusudiwa.

neg:
Mzizi
Hivyo mzizi wa asili ni mzizi ambao hutokana na kitenzi halisi. Yaani, ni mzizi ambao umejengwa kwa shina la neno lililoondolewa irabu "a". Kikanuni tunaweza kusema MZIZI = SHINA - A. Mfano katika neno "anakimbia" shina ni "kimbia". Ili kupata mzizi ni lazima utoe irabu "a", hivyo mzizi utakuwa "kimbi" ambao huo tunaweza kuuita mzizi wa asili.

neg:
Wimbiredio
Wimbiredio (ing. "radio wave") ni sehemu ya mnururisho sumakuumeme. Ni mawimbi yenye masafa ya mawimbi (ing. "wavelength") baina ya sentimita 10 na kilomita 100; upeo wa marudio ni kilohezi kadhaa hadi gigahezi 3.

neg:
Msimbo pau
Msimbo pau ni ruwaza ya kijiometri, kwa kawaida ni mistari iliyo wima, ambayo hutumiwa kukagua na kufuatilia mali au bidhaa. Ni njia ya kutaja namba inayoruhusu kusomewa kwa namba hizi kwa mashine.

neg:
Jiwe
Jiwe (wingi: mawe) ni kitu chochote kigumu kitokanacho ardhini, kama vipande vidogovidogo ambavyo vinatokana na kuvunjika au kumeguka kwa miamba. Hutengenezwa kwa madini mbalimbali yanapochanganyika kwa mvua na joto kali hukausha maji au hata pia mkandamizo.

neg:
Mtunzi wa nyimbo
Mtunzi wa nyimbo ni mtu anayebuni nyimbo. Mtunzi wa nyimbo kwa ujumla hutunga nyimbo za pop, kuliko nyimbo za kawaida au muziki wa classic. Watunzi waliowengi pia ni waimbaji, na wanazifanyia kazi nyimbo zao na kutunga pia. Kuna watunzi wengine nyimbo huimbwa na waimbaji wengine na sio wao wenyewe.

neg:
Kinanda cha filimbi
Asili ya mwendo wa hewa ilikuwa viriba vilivyokanagwa na msaidizi, siku hizi kuna injini ya umeme inayosukuma hewa katika kinanda. Kwa kupiga kibao valvu inafunguliwa inayopeleka hewa kwa filimbi za safu zilizochaguliwa na mwanamuziki.

neg:
Wavuvi
Wavuvi (kutoka kitenzi "kuvua"; kwa Kiingereza "fishermen") ni watu wanaofanya kazi ya kuvua samaki na wanyama wengine kutoka kwenye maji ya baharini, mitoni, ziwani au bwawani na hujipatia kipato kupitia kazi hii.

neg:
Miwani (maana)
Miwani inaweza kumaanisha

neg:
Wimbo
Nyimbo aghalabu huambatana na ala za muziki kama vile ngoma, zeze, marimba, makofi, vigelegele na kadhalika.

neg:
Myombo
Misitu ya miyombo humwaga majani wakati wa majira ya ukame kwa kusudi la kuhifadhi maji ndani yao. Kabla ya kuja kwa majira ya mvua huotesha majani mapya. Wakati wa mabadiliko haya majani yanaonyesha rangi za dhahabu na nyekundu zinazopendeza.

neg:
Marudio
Vitu vingi katika dunia hutokea kwa marudio maalumu. Kutambua marudio ya mawimbi ya nuru, sauti, mawimbi ya sumakuumeme na kadhalika kumekuwa msingi kwa sehemu kubwa ya teknolojia tunayotumia, kuanzia redio, televisheni hadi simu na kompyuta.

neg:
Ramani
Ramani ni picha - kwa kawaida mchoro - ya dunia au sehemu au sifa zake.

neg:
Magimbi
Magimbi au majimbi (ing. "taro") ni moja ya chakula chenye asili ya mizizi ambayo hupatikana sehemu mbalimbali duniani. Mmea wao huitwa mgimbi, mjembe, mjimbi au myugwa ("Colocasia esculenta") unaoainishwa katika familia Araceae.

neg:
Maghani
Pembezi ni maghani ya kumsifu mpenzi.
Sifa za Pembezi
• Humsifu mpenzi wa mtu
• Aghalabu huwa ushairi mfupi
• Hutumia tamathali za lugha kwa wingi kama vile ishara kusimulia umbo la mpenzi
• Pembezi zinaweza kuandamana na ngoma
ii) Pembezi - tungo za sifa. Zinaweza kusifia kundi fulani la watu, wanyama, njaa, mvua, n.k

neg:
Mbwigu
Mbwigu ni ndege wakubwa kiasi wa familia Laniidae. Wanatokea Afrika, Asia na Ulaya kwa muhimu, spishi mbili tu huzaa huko Amerika ya Kaskazini. Ndege hawa ni mweusi na mweupe kwa kawaida, mara nyingi wana rangi ya kijivu, kahawa na nyekundu pia. Wana domo nene lenye ncha kwa kulabu na spishi nyingi zina mkia mrefu. Hula wadudu na vertebrata wadogo (mijusi, panya, ndege n.k.) na huwa na tabia ya kuwafumia mwiba. Mwiba unafaa kama akiba na ili kushikilia windo wakati mbwigu akichana vipande. Hulijenga tago lao kwa vijiti na nyasi mtini au kichakani. Jike huyataga mayai 3-9.

neg:
Filimbi
Filimbi (pia: kipenga, nai, kikorombwe; kwa Kiingereza "whistle") ni ala ya muziki inayopigwa kwa kupulizwa. Hewa inapulizwa ndani kwa mdomo kupitia shimo.

neg:
Mchembe
Mchembe ni chakula kinachotokana na viazi vitamu vilivyokaushwa. Hukatwa vikiwa vibichi vipande vidogovidogo, halafu huanikwa kwenye jua. Huweza kukaa muda mrefu pasipo kuharibika.

neg:
Wimbi
Kimsingi wataalamu wametofautisha aina mbili ambayo ni mawimbi ya mata, yanayoitwa pia wimbi makanika ("mechanic wave") na ambayo yanahitaji midia kama kiowevu, gesi au mata manga. Kati ya hizi ni wimbosauti, mawimbi katika maji, mawimbi ya tetemeko.

neg:
Pimbi
Pimbi, kwanga, perere au wibari ni wanyama wadogo wa familia Procaviidae. Jina la kwanga litumika kwa jenasi "Heterohyrax" na perere na wibari yatumika kwa jenasi "Dendrohyrax". Wanatokea Afrika kusini kwa Sahara na Mashariki ya Kati, mara nyingi katika maeneo makavu na yenye miamba mingi. Spishi zote ni nene zenye mkia mfupi na manyoya mazito. Miguu yao ina vitakia vyenye ngozi nene na tezi nyingi za jasho ambavyo vinawasaidia kupanda miamba na miti. Rangi yao ni kijivu, kahawia au hudhurungi. Hula majani ya manyasi, ya mimea na ya miti.

neg:
Miwani
Kwa kawaida miwani ni lenzi mbili za kioo au plastiki zinazoshikwa na fremu. Fremu hulala juu ya pua ikiwa na mikono miwili inayoshikana na masikio.

neg:
Wavuti wa Walimwengu
Wavuti wa Walimwengu (kifupi WWW, kwa Kiingereza World Wide Web, yaani utando mpana kama ulimwengu) ni sehemu ya intaneti yenye tovuti nyingi. Sehemu nyingine za intaneti, kama huduma ya baruapepe (email) si sehemu ya WWW.

neg:
Omo
Omo inatakiwa kuwa nyembamba kwa sababu ni sehemu inayokata mawimbi. Kama ni pana mno linasukuma maji mengi na kuchelewesha mwendo wa chombo. Vivuko (feri) na meli za kijeshi za kushushia magari au askari ufukoni zina omo pana.

neg:
Mofimu
Shina la kitenzi au mzizi wa neno au kiini cha kitendo ni sehemu ndogo zaidi inayosimamia kitenzi chenyewe bila mnyambuliko, nyakati au viambishi vinginevyo.

neg:
Orodha ya Viumbe vya Visasili
Malaika (Ukristo, Uyahudi na Uislamu) Kuwa wa mbinguni wenye mabawa
Mantikora (Uajemi) Mvyauso wa binadamu, nge na simba au mvyauso wa simba, popo na nge
Mbilikimo (Ulaya) Zimwi mdogo wa ardhi
Mchawi (Duniani kote) Mtu mwenye uweza ya ajabu
Milihoi (Uswahili) Pepo mbaya
Minotauri (Ugiriki) Mtu mwenye kichwa cha fahali
Monosero (Ulaya) Mvyauso wa kulungu, farasi, tembo na nguruwe mwenye pembe moja
Mtu-fisi (Afrika) Mtu awezaye kugeuza fisi
Mtu-mbwa (Duniani wote) Mtu awezaye kugeuza mbwa
Mumiani (Uswahili) Kiumbe kama vampiri anyonyaye damu
Muza (Ugiriki) Zimwi wa fani
Mzimu (Uswahili) Pepo wa mababu
Mzuka (Duniani kote) Pepo wa marehemu

neg:
Wavuvi
Vyombo vya uvuvi ni aina za nyavu zinazoweza kushika samaki na kuwavuta nje ya maji, ndoano au pia aina za mikuki inayolenga samaki walio karibu na uso wa maji.

neg:
Ndimu
Ndimu ni matunda madogo, ambayo ngozi na nyama yake ni kati ya inchi moja au mbili hivi. Ndimu huweza kuwa chungu au tamu. Ndimu chungu huwa kiasi kikubwa cha sukari na asili ya asidi citric kuliko malimao na kuwa na ladha ya asili huku ndimu tamu hukosa asidi ndani yake hivyo kuwa na ladha tamu kweli kweli.

neg:
Nyimbo za Kiinjili
Nyimbo za Kiinjili (kwa Kiingereza "Gospel music" au "Gospel songs") ni aina ya muziki wa Kikristo ambayo inatofautiana kadiri ya utamaduni na jamii zinapopatikana.

neg:
Masafa ya mawimbi
Masafa ya mawimbi (pia urefu wa wimbi, mara chache lukoka; kwa Kiingereza "wavelength") ni namna ya kupima na kutaja ukubwa wa wimbi.

neg:
Wimbiredio
Jina "wimbiredio" latokana na matumizi kwa mitambo ya redio. Mnamo 1873 James Clerk Maxwell alionyesha kwa njia ya hisabati ya kwamba mawimbi sumakuumeme yanaweza kupita hewani. Heinrich Rudolf Hertz alifaulu mwaka 1888 kutengeneza mawimbi haya na kuyapokea. Hii ilikuwa chanzo cha upelekaji habari kwa njia ya wimbiredio.

neg:
Mwaridi
Mwaridi ni mti, kichaka au mtambaa wenye miiba na maua yanukiayo vizuri. Kwa asili jina hili limetumika kwa "Rosa x damascena", lakini siku hizi hutumika kwa spishi zote za jenasi "Rosa". Jenasi hii ni jenasi-mfano ya familia Rosaceae. Maua huitwa mawaridi au halwaridi.

neg:
Mofimu
Viambishi ni mofimu tegemezi ya silabi moja inayowakilisha dhana fulani kama vile hali, ngeli, nafsi, wakati na kadhalika.

neg:
Mimba
Mimba ni mtoto wa mamalia ambaye anakua katika tumbo la uzazi la mama yake hadi azaliwe.

neg:
Mwezi
Mwezi ni gimba la angani linalozunguka sayari fulani. Kuna miezi mingi katika anga-nje. Vipindi vya kuonekana kwa mwezi wa Dunia vilisababisha matumizi ya "mwezi" kama majira ya wakati.

neg:
Masafa ya mawimbi
Mawimbi sumakuumeme yana upeo mkubwa.

neg:
Mwavuli
Mwavuli (wingi: miavuli) ni chombo cha duara ya kitambaa chenye fimbo moja katikati kinachotumika kukinga mtu dhidi ya mvua au jua.

neg:
Mzizi
Pia neno kama "wanaimbiana" baada ya kufanyiwa uambishi katika shina lake huwa "imbiana" ambalo baada ya kutolewa kiambishi tamati "a" huwa "imbian"
Kwa upande wa mzizi wa mnyumbuliko, ni mzizi ambao umejengwa kwa mzizi wa asili na viambishi tamati vilivyoondolewa irabu "a".

neg:
Maumivu ya kiuno
Kwa jumla, maumivu ni hisia isiyopendeza inayokujibiza tukio linaloharibu au linaloweza kuharibu tishu za mwili. Kuna hatua tatu kuu katika utaratibu wa kuhisi maumivu: uhamishaji, usambazaji,hisia, na ubadilishaji kwa kutumia neva. Seli za neva zinazotambua maumivu zina miili kwenye kikundi cha seli za shina la uti wa mgongo na nyuzi zinazosambaza arifa za neva hadi kwenye uti wa ubongo.

neg:
Graviti
Graviti (kutoka Kiingereza: "gravity"; pia: kani ya mvutano, kanimvutano, nguvu ya uvutano, nguvu mvutano) ni kani ya uvutano iliyopo kati ya magimba yote ya ulimwengu. Kila gimba lenye masi linavuta magimba yote mengine yenye masi.

neg:
Takwimu
Data ni habari juu ya watu, nchi, uchumi, matukio au hali ya vitu mbalimbali. Takwimu inakusanya na kuangalia habari nyingi za aina hiyo ikijaribu kuzitafsiri katika namba zinazoweza kulinganishwa.

neg:
Ukanda wa Kuiper
Magimba ndani yake ni hasa aina mbalimbali za barafu kutokana na elementi zilizoonekana kama gesi katika mazingira ya dunia kama vile methani, amoni au maji. Wataalamu wanaamini leo ya kwamba chanzo cha magimba hasa ni mchakato wa kutokea kwa mfumo wa jua letu na kuzaliwa kwa sayari. Katika maeneo ya ndani ya mfumo wa jua mata ilijikusanya kutokana na graviti kuwa ama jua lenyewe au sayari. Hapa nje masi za magimba hazikutosha kuyavuta magimba mengine ili sayari kubwa itokee.