query: Je,uti wa mgogngo ni nini?

pos:
Uti wa mgongo
Pamoja na kuwa kitovu cha kiunzi cha mifupa uti wa mgongo huwa na kazi ya pili muhimu: inatunza ndani yake [neva] za ugwemgongo zinazofikisha amri za ubongo mwilini. Neva za ugwembongo ni nyeti sana; hivyo uharibifu kwenye uti wa mgongo unaoathiri neva hizi kiasi unaweza kusababisha maumivu makali au hata ulemavu kama neva zinakatika na sehemu za mwili hazipokei tena amri kutoka ubongo.

pos:
Ubongo
Ubongo una baadhi ya maeneo ambayo huwasiliana moja kwa moja na uti wamgongo. Katika ngazi ya chini kabisa ni maeneo ya mienendo katika medula na ponsi. Katika ngazi za juu ni maeneo ya ubongokati, kama vile viini vyekundu, ambayo inawajibikia kuratibu usogezaji mikono na miguu. Katika ngazi ya juu zaidi ambayo ni gamba msingi la mwendo, utepe wa tishu ulioupande wa nyuma wa ndewe la mbele ya ubongo. Gamba msingi la mwendo hituma ujumbe katika ameneo chini ya gamba yanayohusika na mwendo, lakini pia hutuma jumbe kubwa moja kwa moja katika uti wa mgongo, kupitia kinachojulikana kama njia piramidi. Uelekezaji huu wa moja kwa moja kati ya gamba na uti wa mgongo huruhusu udhibiti sahihi wa hiari wa miendo. Maeneo mengine ya "upili" ya ubongo yanayohusiana na mwendo hayawasiliani moja kwa moja na uti wa mgongo, na badala yake hugusa maeneo ya mwendo katika gamba au maeneo ya msingi chini ya gamba. Miongoni mwa maeneo muhimu ya upili ni gamba linaloshughulikia mwendo, ganglia ya msingi, na ubongonyuma:

pos:
Maumivu ya kiuno
Sehemu ya kiuno ina pingili tano (L1-L5). Baina ya pingili za uti wa mgongo kuna diski zenye gegedu na nyuzi, ambazo huzuia pingili zisikwaruzane, na pia kuukinga uti wa ubongo. Neva hutoka na kuingia katika uti wa ubongo kupitia vitundu maalum baina ya pingili, zikituma hisia na arifa kwenye ngozi na misuli. Uthabiti wa uti wa mgongo huchangiwa na kano na misuli ya mgongo na ya fumbatio. Viunga vidogo vinavyoitwa viunga vya zigapofizi huthibiti na kuelekeza mwendo wa uti wa mgongo.

pos:
Uti wa mgongo
Uti wa mgongo ni jina kwa nguzo ya mifupa ambayo ni kitovu cha kiunzi cha mifupa kwa miili ya vetebrata kama binadamu, mamalia wote na pia wanyama wengine wengi.

neg:
Mata ogania
Kwa mfano wa msitu majani na matawi huanguka chini na kutandika ardhi ya msitu. Mabaki hayo yote ni mata ogania itakayoendelea kuoza na kubadilika. Mara yameoza kiasi cha kwamba haionekani tena ilikuwa nini kiasili vipande vyake vinaingia ndani ya udongo wa juu ama kama wadudu na minyoo wanaoyasaga na kupeleka vipande kwenye makazi yao ndani ya udongo au kwa njia ya maji ya mvua yanayovibeba ndani ya nafasi katika udongo wa juu. Sasa imekuwa "mata ogania katika udongo". Mara hii mata imeendelea kuoza hadi kufikia hali ya kampaundi ogania za kudumu huitwa mboji (humus).

neg:
Unyago
Unyago ni mchakato wa kuingiza mtu katika hatua mpya ya maisha yake ndani ya jamii kwa jumla au jamii maalumu. Bila kupitia unyago mtu anatazamwa kama hayuko tayari kupokea majukumu mapya.

neg:
Kifuko cha nyongo
Kifuko cha nyongo ni kiungo chenye mashimo kinakaa tu chini ya ndewe ya kulia ya ini. Kwa watu wazima, kifuko cha nyongo kinachukua wastani wa sentimita 8 (3.1 inchi) kwa urefu na sentimita 4 (1.6 in) kwa kipenyo wakati wa kusambazwa kikamilifu. Ujazo wa kifuko cha ini kina uwezo wa kutunza mililita 100 (3.5 aunsi ya maji ya umuhimu mkubwa). [4]: 298

neg:
Maumivu ya kiuno
Maumivu ya sehemu ya chini ya mgongo husababisha gharama ya kiuchumi ya kiwango cha juu. Nchini Marekani, maumivu ya mgongo ni aina kuu ya maumivu katika watu wazima yanayosababisha idadi kubwa ya watu kutokwenda kazini. Halii hii pia ni tatizo kuu la misuli na mifupa linaloripotiwa mara nyingi katika kitengo cha matibabu ya dharura.Mwaka wa 1998, ilikadiriwa kuwa gharama ya maumivu haya ni bilioni $90 katika bajeti ya afya ya kila mwaka, huku 5% ya watu wakigharamia kiasi kikubwa zaidi (75%). Kati ya 1990 na 2001, kulikuwa na ongezeko la zaidi ya mikunjo miwili ya uunganishaji wa mifupa ya uti wa mgongo nchini Marekani, hata ingawa hakukuwa na mabadiliko ya viashirio vya upasuaji au utafiti kuhusu umuhimu wa upasuaji. Gharama zaidi huingia kupitia kufifia kwa utendakazi wa mtu na kupata mapato ya chini, huku maumivu ya mgongo yakichangia 40% ya siku zote ambazo watu walikosa kufika kazini nchini Marekani. Maumivu ya mgongo husababisha ulemavu kwa asilimia kubwa ya wafanyakazi nchini Kanada, Uingereza, Uholanzi na Uswisi kuliko Marekani au Ujerumani.

neg:
Mkono
Mkono ni kiungo cha mwili kinachoanza penye bega na kuishia penye kiganja na vidole. Huwa na sehemu mbili ambazo ni mkono wa juu na kigasha zinazounganishwa kwa kiwiko au kisugudi.

neg:
Mata ogania
"Mata ogania katika udongo huwa asilimia 1-6 ya masi ya udongo wa juu kwa sehemu kubwa ya ardhi ya sehemu za mwinuko.

neg:
Mng'ong'o
Mng'ong'o )pia mng'ongo, mungango au mmorula; jina la kisayansi: "Sclerocarya birrea") ni mti mkubwa wa savana. Matunda yake huitwa mang'ong'o au morula.

neg:
Uti wa mgongo
Nguzo hii ya uti wa mgongo inashika mifupa yote kwa pamoja kuanzia fuvu hadi mabavu hadi mifupa ya chini inayokutana katika fupanyonga.

neg:
Mkunga-ute
Mikunga-ute wanaweza kutoa viasi vikubwa vya ute au kamasi inayofanana na maziwa na kuwa na nyuzi kutoka kwenye tezi au matundu 100 kandokando ya mbavu. Spishi Myxine glutinosa iliitwa kwa sababu ya ute huo. Wakishikwa kwa mkia kwa mfano hutoa ute wa nyuzi ndogondogo, ambao huongeza hadi lita 20 za dutu ya kunata ya kijelatini ukichanganywa na maji.

neg:
Ugonjwa wa uti wa mgongo
[[File:Neisseria meningitidis.jpg|right|thumb|[[kutia rangi kwa mbinu ya Gram|mbinu ya kutia rangi ya Gram]] ya meningokokasi kutoka kwa uchunguzi viini unaoonyesha bakteria hasi (ya waridi) kwa mbinu ya Gram, ambayo mara nyingi huwa katika jozi]]
Sindano ya mgongo hudungwa kwa kumlaza mtu kwa upande mmoja, huku ukitumia[[anaesthesia ya eneo maalum]], kisha kuingiza sindano katika[[kifuko cha dura]] (kifuko kinachozunguka uti wa mgongo) ili kuvuta kiowevu cha mfumo mkuu wa neva (KMN). Jambo hili likishafanywa, "shinikizo la kufungua" la KMN hupimwa kwa kutumia [[manometa]]. Shinikizo hili kwa kawaida huwa kati ya sentimita 6  na 18  za maji (cmHO); katika meninjitisi ya kibakteria shinikizo hili huwa juu zaidi. Katika[[meninjitisi ya kikriptokosi]], shinikizo la ndani ya fuvu huwa juu zaidi.Uwepo wa kwanza wa kiowevu hiki unaweza kudhihirisha asili ya maambukizi haya: KMN cha rangi nyeupe huashiria viwango vya juu zaidi vya protini, seli nyekundu na nyeupe za damu na/au bakteria, hivyo kuna uwezekano wa meninjitisi ya kibakteria.

neg:
Mungiki
Mungiki ni kundi la kisiasa-dini na ni shirika la kihalifu lililopingwa marufuku nchini Kenya. Jina hile linamaana ya "umoja wa watu" au "umati" katika lugha ya Kikuyu. Dini hii, ambayo aghalabu ilianza katika miaka ya 1980, ni ya kisiri na hukuza ulinganishi na dini mafumbo. Haswa asili yao na mafundisho yao haielewiki. kilicho wazi ni kwamba hupendekeza kurudi kwa desturi za Kiafrika kama vile kulazimisha tohara ya wanawake.wao hupinga mila za kizungu na mambo yote ambayo wao wanaamini kuwa mitengo ya ukoloni ikiwemo ukisto. itikadi ya kundi hili inahusisha mapinduzi ya kughulumisha,mila za kikuyu,uvunjifu wa sisasa wa kenya, ambao kuonekana kama wazinzi rushwa.
Mungiki mara nyingi hujulikana kama Kenya's Cosa Nostra, Yakuza, au Mafia Kenya kutokana na ushirika wake.

neg:
Mboo
Muundo wa uume ni misuli aina ya sifongo yenye neva nyingi. Kukiwa na msisimko damu inajaa nafasi zilizomo na kusababisha uume utanuke na kusimama imara na wima.

neg:
Mtandao wa kompyuta
Muungano wa mitandao ni unganisho la mitandao miwili ya kompuyta au zaidi tofauti au sehemu za mtandao kwa kutumia teknolojia ya kawaida ya uelekezaji (kwa kutumia ruta). Matokeo yanaitwa muungano wa mitandao (mara nyingi hujulikana kama mtandao).
Mitandao miwili au zaidi au sehemu za mtandao huunganishwa kwa kutumia vifaa vinavyo fanya kazi katika tabaka ya 3 (tabaka la 'mtandao' ) ambayo ni kielelezo cha kumbukumbu cha OSI , kama vile ruta. Unganisho lolote kati au baina ya umma, kibinafsi, biashara, viwandani, au mitandao ya kiserikali pia inaweza kuelezewa kama muungano wa mitandao.

neg:
Ugonjwa wa uti wa mgongo
[[File:Meningitis Histopathology.jpg|thumb|Histopatholojia ya meninjitisi ya kibakteria: uchunguzi maiti ya mtu aliyekuwa na meninjitisi ya kinumokokasi unaoonyesha vipenyezo vya uvimbe wa[[sehemu ya ubongo ya pia]]zilizo na granulositi za nutrofili (ndani, ukuzaji wa juu zaidi).]]Meninjitisi inaweza kutambulika baada ya kifo. Matokeo ya [[uchunguzi wa maiti]]kwa kawaida huwa inflamesheni iliyosambaa ya [[sehemu ya ubongo ya pia]] na [[sehemu ya araknoidi, safu za |araknoidi]] za meninjesi.[[Granulositi ya nutrofili]]huwa imehamia katika kiowevu cha mfumo mkuu wa neva na shina la ubongo, pamoja na [[neva ya fuvu]] na [[uti wa mgongo]], unaweza kuzungukwa na [[usaha[[- sawa na mishipa ya meninjesi.

neg:
Nyangumi
Chini ya ngozi yao wana utando wa mafuta. Mafuta haya ni kwaajili ya kuhifadhi nishati na kuzuia upotevu wa joto. Nyanguumi pia wana moyo wenye vyumba vinne. Nao pia wana uti wa mgongo japo pingili za shingoni pia zimeungana kwaajili ya kuimarisha uwezo wa kuogelea na kuongeza uhuru wa kufanya hivyo. Wanao pia mfupa wa nyonga usiokuwa na kazi maaluum.

neg:
Wati
Wati (pia:watt) ni kizio cha kupimia nguvu. Kifupi chake ni W. Fomula yake ni kg·m·s.

neg:
Mhimili wa mzunguko
Mhimili wa mzunguko ni mstari mnyoofu wa kudhaniwa ambako gimba linazunguka.

neg:
Mboji
Mboji (pia: "matanda"; kwa Kiingereza "humus, compost") ni mata ogania katika udongo. Inafanywa na vipande visivyo na uhai tena vya mimea na wanyama. Inatokea katika mchakato wa kuoza kwa mimea na pia wanyama. Ni sehemu muhimu ya udongo maana inaongeza rutuba yake. Tofauti na mchanga mtupu inaweza kushika maji kama sifongo. Pia ina virutubishi vingi ndani yake pamoja na nitrojeni.

neg:
Mwenge
Kwa kawaida ni fimbo lenye sehemu ya kuwaka upande mmoja; sehemu hii inapatikana kwa kupaka mafuta upande mmoja wa fimbo, au kuifunika kwa nta, au kuiviringisha kwa kitambaa chenye mafuta ndani yake. Mienge ya kisasa hutumia pia mafuta, gesi au kemikali mbalimbali.

neg:
Puto
Puto ni chombo cha usafiri anagani inatumia nguvu elezi ya gesi nyepesi kwa kubeba abiria na mizigo juu hewani. Inatembea kwa kusukumwa na upepo na njia ya pekee ya kuiongoza ni kuipandisha au kushusha. Ni tofauti na ndegeputo (purutangi) yenye injini inayoweza kulengwa na rubani yake.

neg:
Uzi
Uzi ni ugwe mwembamba unaotokana na pamba, mkonge au sufi, hariri n.k. na unaotumika hasa kushonea.

neg:
Uoto asilia
Msitu ni mkusanyiko wa miti mirefu na mikubwa ambayo huota sehemu kubwa kwa kukaribiana na vichaka ambavyo ni miti midogomidogo na mifupi iliyokusanyika kwa pamoja sana na mbuga ni uoto wa kisavana ambao ni kama nyasi.

neg:
Shinikizo la ndani ya fuvu
Shinikizo la ndani ya fuvu (ICP) ni shinikizo la ndani ya kichwa na hivyo katika tishu ya ubongo na maji kwenye uti wa mgongo CSF). Mwili una taratibu mbalimbali ambazo zinatibithi shinikizo la fuvu, ambapo shinikmaji ya uti wa ubongo hubadilika kwa karibu mmHg 1 katika watu wazima kupitia mabadiliko katika uzalishaji na unyonyaji wa ngozi wa CSF. Shinikizo la CSF limeonekana kuvutiwa na mabadiliko ya ghafla ya shinikizo la kifua cavity wakati wa kukohoa (shinikizo la tumbo), kutoa pumzi kwa nguvu (maneuver Queckenstedt), na mawasiliano na sehemu ya juu ya ateri na mshipa (mifumo ya mishipa na ateri. ICP hupimwa kwa milimita ya zebaki (mmHg) na kwenye mapumziko, ni baina ya 7-15 mmHg kwa watu wazima waliolala chali, na huwa hasi (wastani -10 mmHg) wakiwa wima.[1] Mabadiliko kwenye ICP yanahusishwa na mabadiliko kwenye uzito wa moja au zaidi ya sehemu zilizomo kwenye fuvu.

neg:
Ukuta
"Kwa makala juu ya taasisi ya UKUTA, nenda UKUTA."
Ukuta ni muundo wima unaopakanisha nafasi kuwa tofauti, kama maeneo ya ndani na nje au vyumba ndani ya jengo.

neg:
Ugonjwa wa uti wa mgongo
Ugonjwa wa meningokokasi hutokea katika majanga kwenye maeneo ambapo watu wengi huishi kwa pamoja kwa mara ya kwanza, kama vile kambi za askari wakati wa uhamisho, vyuo vya masomo na safari ya [[Hija]] ya kila mwaka.Ingawa mtindo wa marudio ya majanga barani Afrika hayatambuliki vyema, kuna vipengele kadhaa vinavyohusishwa na kuendelea kwa majanga katika mkanda wa meninjitisi. Vipengele hivi hujumuisha: hali za kimatibabu (uhatarisho wa watu unaohusiana na kingamwili), hali za kidemografia (kusafiri na kuhamishwa kwa idadi kubwa ya watu), hali za kijamii na kiuchumi (msongamano wa watu na hali duni za kimakazi), hali za hewa (ukame na dhoruba ya vumbi), na maambukizi yanayoambatana na ugonjwa huu (maambukizi ya makali ya kipumzi).

neg:
Maumivu ya kiuno
Wakati unapopita, diski huwa ngumu na kukosa uwezo wa kuhimili shinikizo. Hali hii ya diski kukosa kuhimili shinnikizo huongeza shinikizo kwenye sehemu zingine za uti wa mgongo, hivyo kusababisha kano ya uti wa mgongo kuwa nene na pia vifundo vya mfupa kukua kwenye pingili. Kufuatia hali hii, kutakuwepo na nafasi ndogo ambapo uti wa ubongo na mizizi ya neva itaweza kupitia. Diski inapoharibika kufuatia jeraha au ugonjwa; muundo wake hubadilika: mishipa ya damu na neva zinaweza kuingia ndani ya diski na/au hania ya diski zinaweza kuifinya mizizi ya neva. Mabadiliko yoyote haya yanaweza kusababisha maumivu ya mgongo.

neg:
Mfumo wa neva
Spishi nyingi za wanyama zina sehemu kuu mbili, sehemu ya kati ya neva na sehemu ya pembeni. Sehemu ya kati ya neva inajumuisha ubongo na mrija wa uti wa mgongo na sehemu ya pembeni inajumuisha neva zilizofungwa kwenye kambabando zilizounganishwa kwenye sehemu ya kati ya neva na sehemu nyingine za mwili.Sehemu ya kati ya neva hupeleka taarifa kutoka kwenye chanzo cha taarifa kupitia uti wa mgongo mpaka kwenye neva za ubongo.Na pia sehemu zingine za mwili zina neva ambazo hupeleka taarifa.

neg:
Kitanda
Pia kuna kitanda cha mwinuko "elevation bed" ambacho hutumika hasa nyumbani sana sana na watu wenye shinda ya mzunguko wa damu miguuni, wanaopata maumivu ya maungio ya mifupa na pia wanao penda starehe kitandani. Kitanda cha muinuko pia kina uwezo wa kubadili kimo kama kitanda cha wagonjwa, na la ziada, chaweza pia kubadili umbo la msingi wa kulalia na kuchukua umbo la anayekilalia. Kitanda cha muinuko cha kisasa hutumia kisengeletua/kitanza mbali "(remote control)" kudhibiti muinuko na umbo lake.

neg:
Ugonjwa wa uti wa mgongo
Ukolezi wa glukosi katika KMN kwa kawaida huwa zaidi ya asilimia 40 wa kiwango kilicho kwenye damu. Kwa meninjitisi ya kibakteria, kiwango cha glukosi kwa kawaida huwa chini zaidi; kiwango cha glukosi katika KMN basi hugawanywa kwa uwiano wa [[Sukari ya damu|glukosi ya damu]] (uwiano wa glukosi ya KMN na ya seramu). Uwiano wa ≤0.4 huonyesha uwepo wa meninjitisi ya kibakteria; katika mtoto mzawa, kwa kawaida kiwango cha glukosi katika KMN huwa juu zaidi, na uwiano wa chini ya 0.6 (asilimia 60) hivyo huchukuliwa kuwa wa kawaida. Viwango vya juu vya [[asidi ya lakteti|lakteti]] katika KMN huonyesha kiwango cha juu cha uwezekano wa kuwepo kwa meninjitisi ya kibakteria, sawa na idadi ya seli nyeupe za damu.Iwapo viwango vya lakteti viko chini ya  mg/dl 35 na mtu huyu hajapokea antibiotiki hivi karibuni, basi inawezekana kwamba hakuna meninjitisi ya kibakteria.

neg:
Neva
Kitovu cha mfumo wa neva ni ubongo, hapo linatoka fungu kuu la neva ambayo ni ugwemgongo na fungu hilo linaendelea kwenye nafasi iliyopo ndani ya mifupa ya uti wa mgongo inayokinga seli za neva hizo. Kutoka hapo fungu dogo zaidi zinatoka na kuelekea pande zote za mwili kama matawi au mizizi ya mti. Ubongo wenyewe umejengwa kwa seli za neva.

neg:
Uoto wa Asili (Tanzania)
Uoto wa Asili ni mimea yote inayoota kiasili, tofauti na ile inayooteshwa na binadamu. Kwa hali hiyo uoto wa asili huhusiana moja kwa moja na tabia ya nchi. Kwa nchi ya Tanzania, tazama Tabia ya Nchi Tanzania.

neg:
Uyoga
Uyoga si fungi yenyewe bali kitu kama tunda lake. Unajengwa na nyuzi nyingi za kungunyanzi na kuwa mahali pa kukuza vibufu ambavyo ni kama mbegu ya fungi.

neg:
Mkunga-ute
Wanyama wa baharini wa aina za miata karibu au juu ya sakafu ya bahari ni chanzo muhimu cha chakula, lakini mikunga-ute wanaweza kujilisha na viumbe wa bahari waliokufa au kujeruhiwa wakubwa kuliko wao wenyewe na mara nyingi hata kuingia na kutumbua miili ya viumbe hawa. Wanajulikana kwa kula nyama ya mawindo kutoka ndani. Mikunga-ute wana uwezo wa kunyonya dutu ya viumbehai kupitia ngozi na matamvua, ambayo inaweza kuwa na utohozi kwa maisha ya kuokoteza, na kuwawezesha kuongeza fursa adimu za kujilisha.

neg:
Ugonjwa wa uti wa mgongo
Meninjitisi ina uwezo wa kuhatarisha maisha na ni kisababishi kikuu cha kifo isipotibiwa; kuchelewesha matibabu kumehusishwa na matokeo duni zaidi.Kwa hivyo, matibabu ya kutumia antibiotiki za aina mbalimbali hayafai kucheleweshwa wakati uchunguzi wa kutambua ugonjwa huu ungali unafanywa. Iwapo ugonjwa wa meningokokasi unakisiwa kuwepo katika utunzaji wa kimsingi, maelekezo yanapendekeza kuwa[[benzylpenicillin]] ipeanwe kabla ya rufaa ya hospitalini. [[Mtu anafaa kutiwa kiowevu ndani ya mishipa |ndani ya mishipa]] iwapo ana[[hipotensheni]] (shinikizo la chini la damu) au [[mshtuko (wa kiusambazaji)|mshtuko]]. Kwa sababu meninjitisi inaweza kusababisha matatizo kadhaa makali, uchunguzi wa kila mara unapendekezwa kufanywa ili kuyatambua mapema ili kumlaza mtu huyu katika [[kitengo cha wagonjwa mahututi]] iwapo itahitajika.

neg:
Moyo
Moyo ni ogani ya mwili inayoendesha mzunguko wa damu mwilini. Kazi yake ni kama pampu ya damu. Hali halisi ni misuli inayosukuma damu kwenye mishipa kwa njia ya kujikaza.

neg:
Mti
Mti ni mmea mkubwa wa kudumu wenye shina la ubao.

neg:
Ugonjwa wa uti wa mgongo
Sindano ya mgongo husaidia kutambua uwepo au utovu wa meninjitisi. Sindano hii huingizwa katika mfereji wa uti wa mgongo ili kudondoa sampuli ya kiowevu cha mfumo mkuu wa neva (KMN), kinachofunika uti wa mgongo na ubongo. Sampuli hii huchunguzwa katika maabara ya kiuuguzi.

neg:
Halijoto
Kisayansi halijoto ni kiasi cha mwendo wa molekuli ndani ya gimba, kiowevu au mjao wa gesi. Ndani ya gimba mango na pia ndani ya kiowevu na gesi molekuli huchezacheza kiasi; mkasi wa kucheza unaonekana kama halijoto yaani kiwango kidogo cha kucheza ni "baridi" na kiwango kikibwa cha kucheza ni "joto". Mkasi wa mwendo wa molekuli (au atomi) ndani ya gimba hutegemea na nishati mwendo ya molekuli zake. Nishati mwendo inaweza kuongezeka au kupunguza kiasi jinsi molekuli zinapokea nishati kutoka nje au kupitisha nishati yao kwa kitu kingine.

neg:
Obiti
Obiti (kutoka neno la Kiingereza "orbit" lenye asili ya Kilatini "orbita" "njia, mzunguko"; pia: njia mzingo) ni njia inayotumiwa na gimba la angani linalozunguka gimba kubwa zaidi katika anga ya ulimwengu ilhali inashikwa na mvuto wa graviti. Mfano wake ni mwendo wa sayari inayozunguka jua, au mwezi unaozunguka sayari yake, au satelaiti inayozunguka dunia.

neg:
Ugaidi
Ugaidi ni mfumo wa kulenga mabadiliko ya kisiasa kwa kutisha watu kwa njia ya vurugu au mauaji. Matendo ya kigaidi yanatisha kwa sababu watu wanajeruhiwa au kuuawa. Watendaji wa ugaidi kwa kawaida ni vikundi au watu wasio na cheo au nafasi rasmi.

neg:
Mhimili wa mzunguko
Kwa magimba ya angani kama Dunia yetu mhimili wa mzunguko ni mstari wa kudhaniwa unaopita kwenye ncha mbili za kaskazini na kusini ukipita kitovu cha masi yake.

neg:
Mfupa
Mfupa ni tishu ngumu katika mwili mwa binadamu na wanyama wenye uti wa mgongo. Mifupa inahimili ogani nyingine mwilini na kuuwezesha kusimama. Mifupa ni pia kinga kwa sehemu muhimu sana kama vile mifupa ya fuvu inakinga ubongo na ubavu wa kifua unaokinga moyo na mapafu.

neg:
Mbeya (mji)
Uti wa mgongo wa mji ni barabara kuu ya TANZAM inayounganisha sehemu za nje kati ya Uyole na Mbalizi.

neg:
Unene wa kupindukia
Unene wa kupindukia ni hali ya kimatibabu ambapo mafuta ya mwili ya ziada hulimbikizana hadi kiwango kinachoathiri afya kwa vikubwa. Hali hii hufasiliwa kwa Kielezo cha Uzani wa Mwili na kukadiriwa zaidi kwa kupima ugawaji wa mafuta kupitia kwa uwiano wa kiuno na nyonga na ujumla wa vipengele hatari vya magonjwa ya mishipa na moyo.

neg:
Udongo
Kiasi chake kikubwa ni vipande vidogo vyenye asili ya mwamba au madini. Mwamba huvunjwa na maji, upepo na kutokana na athari ya joto / baridi kwa njia ya mmomonyoko. Hivi vipande vinaweza kuwa vidogo sana na kuonekana laini kama udongo wa ufinyanzi; au vigumu vyenye pembe kama punje za mchanga.

neg:
Maumivu ya kiuno
Katika watu wenye maumivu yanayohisiwa kwenye sehemu ya chini ya mgongo pekee kufuatia kuharibika kwa diski, utafiti wa kuaminika umependekezauunganishaji mifupa ya uti wa mgongo kuwa sawa na mazoezi mazito, na bora kidogo kuliko hatua nyepesi zisizohusisha upasuaji. Uunganishaji mifupa ya uti wa mgongo unaweza kupendekezwa katika watu wenye maumivu ya mgongo kufuatiahali pokezi ya kuhama kwa pingili kwa sababu hali hii haiimariki kwa kutumia matibabu yasiyohusisha upasuaji. Hata hivyo, ni wachache tu katika watu waliofanyiwa upasuaji wa kuunganisha mifupa ya uti wa mgongo wanaopata matokeo bora. Kuna taratibu nyingi za upasuaji ili kuunganisha mifupa ya uti wa mgongo,ingawa hakuna utafiti wa kutosha kuthibitisha kwamba mojawapo ni bora kuliko taratibu nyingine. Kuongeza kipandikizi cha uti wakati wa kuunganisha mifupa hiyo huongeza hatari lakini hakuna manufaa zaidi dhidi ya maumivu au utendakazi wa mwili.

neg:
Kodata
Ugwe unaunganisha neva ambazo ni muhimu kwa mwili kwa jumla na neva za kila sehemu au kiungo zinatoka hapa. Ugwe wa neva unaenda sambamba na mhimili wa seli ambazo ni imara zaidi ama gegedu au mfupa.

neg:
Udenda
Udenda ni mate membamba yasiyokuwa na povu yanayoteleza na yanayomtoka mtu wakati amelala au wakati anapokula kitu chenye ugwadu au kilicho kitamu sana.

neg:
Kiuno
Kiuno ni sehemu ya mwili kati ya fumbatio na manyonga. Hivyo inapatikana upande wa nyuma wa mwili, chini ya mgongo.

neg:
Ubongo
Gamba la ubongondio ni sehemu ya ubongo inayotofautisha tofauti kati ya mamalia na wauti wengine, jamii ya nyani kutoka kwa wanyama wengine, na binadamu na wanyama wengine wa jamii ya nyani. Ubongonyuma na ubongokati wa mamalia kijumla huwa sawa na yale ya wauti wengine, lakini tofauti kubwa hutokea katika ubongombele, ambao haujakuwa kwa ukubwa tu, bali pia umebadilika katika umbo. Miongoni mwa wauti wasio mamalia , sehemu ya juu ya ubongonyuma imefunikwa kwa safu zisizo tete kwa ulinganisho ziitwazo paliamu. Katika mamalia, paliamu hugeuka na kuwa katika muundo moja changamani wa safu 6 iitwaye gamba-jipya au "gamba-sawa." Katika jamii ya nyani, gamba-jipya imekuwa kubwa sana, hasa sehemu iitwayo ndewe ya mbele. Kwa binadamu, upanukaji huu wa ndewe ya mbele hukithiri, na sehemu nyingine za gamba pia huwa kubwa kabisa na changamani. Haipokampasi ya mamalia pia ina muundo tofauti.

neg:
Kiunzi nje
Kiunzi nje ni ganda au ngozi imara inayobeba na kulinda mwili wa mnyama kwa nje si kwa ndani kama kiunzi cha mifupa.

neg:
Ugonjwa wa uti wa mgongo
Uchunguzi muhimu zaidi katika kutambua au kudhibitisha uwepo wa meninjitisi ni uchambuzi wa kiowevu cha mfumo mkuu wa neva kupitia [[sindano ya mgongo]]. Hata hivyo, sindano ya mgongo hutatizika iwapo kuna donge katika ubongo (tiuma au usaha) au [[shinikizo la ndani ya fuvu]] kupanda, kwa sababu hali hii inaweza kupelekea[[henia ya ubongo]]. Iwapo mtu yuko katika hatari ya kuwa na donge au shinikizo ndani ya fuvu (majeraha ya kichwa hivi karibuni, tatizo la mfumo wa kinga linalojulikana, dalili za kieneo za kinurolojia au ushahidi wa shinikizo lililopanda la ndani ya fuvu), [[tomografia ya kompiuta |TK]] au [[picha ya mwangwi wa sumaku|PMS]] hupendekezwa kabla ya sindano ya mgongo. Hii hufanyika katika asilimia 45 ya matukio katika watu wazima.Iwapo TK au PMS inahitajika kabla ya sindano ya mgongo, au sindano hii ni ngumu kudungwa, maelekezo ya kitaalam yanadokeza kuwa antibiotiki zinafaa kupeanwa kwanza ili kuzuia kukawia kwa matibabu, hasa iwapo utaratibu huu utachukua zaidi ya dakika 30 .Mara nyingi, TK au PMS hufanywa katika awamu ya baadaye ili kukadiria matatizo ya meninjitisi.

neg:
Ubongo
Bongo zote za wauti huwa na umbo moja la kimsingi, ambayo inaweza kuelewekwa kwa urahisi zaidi kwa kuchunguza jinsi zilivyokua. Dalili ya kwanza ya mfumo wa neva hujitokeza kama utepe mwembamba wa tishu unaoonekana katika mgongo wa kiinitete. Utepe huo hunenepa na kisha kujikunja kuunda neli tupu. Upande wa mbele wa neli hiyo hukua kuwa ubongo. Katika muumdo wake wa kwanza, ubongo huonekana kama vivimbe vitatu, ambayo hatimaye huwa ubongombele, ubongokati, na ubongonyuma. Katika aina nyingi za wauti sehemu hizi tatu hubakia sawa kwa ukubwa katika mnyama mzima, lakini katika mamalia ubongombele hukua kubwa zaidi kuliko sehemu nyingine, na ubongokati mdogo kabisa.

neg:
Mzinga wa nyuki
Mzinga wa nyuki ni mahali au nafasi ambako kundi la nyuki inakaa pamoja na sega.

neg:
Mtiti
Mititi au vilio ni ndege mbua wa jenasi mbalimbali katika familia Strigidae. Kwa kawaida ndege hawa ni wadogo kuliko bundi (sm 16-30) na wana rangi ya kahawa au kijivu pamoja na madoadoa ambayo yanafanana na gome la mti. Kwa kawaida jike ni mkubwa kuliko dume. Mititi hula wadudu hasa lakini watambaazi, wanyama na ndege wadogo pia na hata nungunungu na amfibia. Huwinda usiku kwa kawaida. Jike huyataga mayai 2-6 katika shimo lililoachwa na ndege au mnyama mwingine, lakini mara nyingi kinda moja tu akua.

neg:
Mgogwe
Mgogwe au kinyomoro ("Solanum betaceum") ni mti mdogo katika familia Solanaceae. Matunda yake yanayoitwa magogwe au matunda ya damu yana vitamini na madini nyingi, vitamini A na C na chuma hasa.

neg:
Aina za udongo
Udongo ni mchanganyiko wa vipande vidogo vya mwamba na madini vilivyosagwa pamoja na mata ogania hasa kwenye tabaka la juu.

neg:
Udenda
Udenda kwa jina lingine huitwa uderere au ute.

neg:
Ungo
Ungo ni chombo cha kupepetea vitu hasa nafaka kilichotengenezwa kwa chane za miwale.

neg:
Umio
Umio (lat.-ing. "esophagus") ni ogani ya mwili yenye umbo la mpira.

neg:
Mkunga-ute
Mikunga-ute wana mwili kama mikunga na mkia kama kafi. Ngozi ni uchi na inafunika mwili kama soksi inayopwaya. Wana fuvu ya gegedu (ingawa sehemu inayozunguka ubongo inashirikisha uo wa nyuzi hasa) na miundo kama meno iliyo na keratini. Rangi hutegemea spishi, pinki hadi kijivubuluu au nyeusi na madoa meupe yanaweza kuwapo. Macho ni madoa tu, sio macho yaliyopevuka vizuri ambayo yanaweza kutatua picha. Mikunga-ute hawana mapezi ya kweli na huwa na sharubu sita au nane kuzunguka kinywa na tundu la pua moja. Badala ya mataya ya kweli kama yale ya Gnathostomata (vertebrata wenye mataya), kinywa cha mikunga-ute kina jozi mbili za miundo kwa umbo wa chanuo yenye aina za meno kwenye bamba la gegedu linalosogea mbele na nyuma. Meno haya hutumiwa kushika chakula na kukivuta kuelekea koromeo.

neg:
Damu
Himoglobini ndiyo chanzo kikuu cha rangi ya damu katika wanyama wenye uti wa mgongo. Kila molekuli ina makundi manne ya heme, na mwingiliano wao na molekuli mbalimbali hubadili rangi halisi. Kati ya wanyama wenye uti wa mgongo na viumbe vingine vinavyotumia himoglobini, damu ya ateri na damu kutoka kwa mishipa ni mwekundu wenye kung'aa, kwa kuwa oksijeni huipa kikundi cha heme rangi nyekundu iliyokoza. Damu isiyo na oksijeni huwa ni nyekundu iliyokoza zaidi; hii inapatikana katika vena, na inaweza kuonekana wakati wa uchangiaji wa damu na wakati sampuli za damu kutoka kwa vena zinapochukuliwa. Damu iliyopata yenye sumu ya monoksidi ya kaboni ni nyekundu inayoyong'aa, kwa sababu monoksidi ya kaboni husababisha uundaji wa kaboksihimoglobini. Katika sumu ya sianidi, mwili haiwezi kutumia oksijeni, kwa hivyo damu ya vena bado hubaki ikiwa na oksijeni na hivyo kuongeza wekundu. Ingawa damu yenye himoglobini kamwe haiwi na rangi ya buluu, kuna hali kadhaa na magonjwa ambapo rangi ya makundi ya heme hufanya ngozi ionekane ikiwa na rangi ya buluu. Ikiwa heme imewekewa oksijeni, methimoglobini, ambayo ni ya kahawia zaidi na haiwezi kusafirisha oksijeni, inaundwa. Katika hali isiyo ya kawaida ya salfahemoglobinemia, sehemu ya himoglobini ya ateri huwekwa oksijeni, na huonekana kuwa na rangi nyekundu iliyokoza na rangi ya bluu (sainosisi).

neg:
Injini ya mvuke
Injini ya mvuke ni injini inayotumia nguvu ya mvuke kwa kufanya kazi. Nguvu ya mvuke ni nishati ya joto iliyomo ndani yake. Nishati hii inabadilishwa kuwa mwendo.

neg:
Govi
Govi ni ngozi inayofunika ncha ya mboo.

neg:
Ugonjwa wa uti wa mgongo
tishu za ubongo zinaweza kuvimba, shinikizo la ndani ya fuvu linaweza kuongezeka na ubongo uliovimba kusababisha kupata henia kupitia shina la fuvu la kichwa. Hali hii inaweza kutambulika kwa kupunguka kwakiwango cha ufahamu, kupoteza tendohiari la mboni la jicho kutokana na mwanga, na mkao usio wa kawaida.Inflamesheni ya tishu ya ubongo inaweza kuzuia mtiririko wa kawaida wa KMN katika ubongo(hidrosifalasi). Mitukutiko inaweza kutokea kufuatia visababishi vingi; kwa watoto, mitukutiko ni kawaida katika awamu za kwanza za meninjitisi (katika asilimia 30 ya matukio) na si sharti yaashirie kisababishi fiche. Mitukutiko inaweza kutokea kufuatia ongezeko la shinikizo kutoka maeneo yaliyo na inflamesheni katika tishu za ubongo. Mitukutiko mikuu (mitukutiko inayohusisha mguu au mkono mmoja au sehemu moja ya mwili), mitukutiko ya muda mrefu, mitukutiko inyotokea katika awamu za mwishoni na mitukutiko iliyo ngumu kudhibiti kwa matibabu ni ishara ya matokeo mabaya ya muda mrefu.

neg:
Buti
Buti (wingi: mabuti; kutoka Kiingereza "boot") ni aina ya kiatu kikubwa kinachofunika mguu pengine hadi magotini. Mara nyingi huwa la ngozi, lakini yale ya kisasa hufanywa kutoka kwa vifaa mbalimbali.

neg:
Mvungunya
Mvungunya, mvungavunga, mbungati, mranaa au mwegea ("Kigelia africana") ni mti mwenye matunda kwa umbo wa soseji kubwa (mavungunya). Kwa asili mti huu unatokea Afrika ya tropiki lakini umepandwa kama mti wa kupamba katika mabara mengine. Mavungunya hutumika katika uganga wa mapokeo na ili kutengeneza pombe ya kienyeji (Kikikuyu: ).

neg:
Mofimu
Shina la kitenzi au mzizi wa neno au kiini cha kitendo ni sehemu ndogo zaidi inayosimamia kitenzi chenyewe bila mnyambuliko, nyakati au viambishi vinginevyo.

neg:
Ugonjwa wa uti wa mgongo
Ugonjwa wa uti wa mgongo au Meninjitisi (kutoka Kiingereza "meningitis") ni uvimbe au inflamesheni ya tando zinazofunika na kuukinga ubongo na uti wa mgongo, sehemu inayojulikana kwa jumla kama meninjesi.

neg:
Volti
Volti ni kizio cha umeme tuli au kani mwendoumeme ambao ni tofauti ya utuli baina ya mahali pawili kwenye waya kipitishio na huchukua mkondo usiobadilika wa ampea 1 kama nguvu kati ya sehemu pawili ni wati moja.

neg:
Tunguu (mmea)
Tunguu ni sehemu ya shina la mimea fulani ilio na majani manene kwa umbo wa gamba yanayohifadhi chakula. Mifano ni kitunguu, kitunguu saumu na matunguu ya mimea mingine ya ngeli Monocots. Tunguu ni tofauti na kiazi ambacho ni sehemu ya mzizi.

neg:
Mpingo
Mpingo ("Dalbergia melanoxylon") ni mti mdogo mwenye ubao mweusi ambao hutumika kutengeneza samani, sanamu na vipande vya ala za muziki kama nzumari, filimbi za wazungu na mirija ya bagpipes. Ubao mwenyewe aitwa mpingo pia. Mara nyingi huitwa abunusi, lakini jina hili si sahihi; hii ni ubao wa mgiriti au mgombe ("Diospyros mespiliformis").

neg:
Ganda la dunia
Dunia yetu hutazamiwa na sayansi kuwa na tabaka mbalimbali kama kitunguu. Tabaka ya nje ni imara yaitwa "ganda la nje la dunia".
Chini yake ni tabaka inayoitwa "koti ya dunia" iko chini ya ganda hili la juu. Tabaka hii -inayoitwa "tabakamwamba"- inakaa juu ya tabaka moto na laini ya ndani zaidi.

neg:
Ubongo
Pamoja na hayo yote hapo juu, ubongo na uti wa mgongo zina mitandao pana ya kudhibiti mfumo wa neva wa kujiendesha, ambayo hufanya kazi kwa kunyunyiza homoni na kwa kurekebisha " misuli laini" ya tumbo. Mfumo wa neva wa kujiendesha huathiri mipigo ya moyo, mmeng'enyo;, kiwango cha kupumua, kutoa mate, jasho; kukojoa, na hisia za ngono japo majukumu yake mengi hayako chini ya udhibiti wa hiari moja kwa moja.

neg:
Ubongo
Ubongo ndio umbile la kibayolojia changamani zaidi inayojulikana, na kulinganisha bongo za spishi mbalimbali kwa msingi wa jinsi zinavyoonekana aghalabu ni vigumu. Hata hivyo, kuna kanuni za kawaida ya muundo wa ubongo zinazotumika kote katika spishi mbalimbali. Hizi huwekwa wazi hasa kwa njia tatu. Mbinu ya mageuko inamaanisha kulinganisha miundo ua bongo za spishi mbalimbali, na kwa kutumia kanuni kwamba mionekano inayopatikana katika matawi yote ambayo alipokelewa kutoka kwa muundo fulani wa kale na kwamba pengine ilikuwa katika watangulizi. Mbinu ya ukuaji ina maananisha kuchunguza jinsi umbo la ubongo unavyobadiliko ya wakati wa ukuaji kutoka kipindi cha kiinitete hadi utu uzima. Mbinu ya kijenetiki ina maanisha kuchunguza jeni zinazopatikana katika maeneo mbalimbali ya ubongo miongoni mwa spishi anuwai. Kila mbinu hukamilisha nyingine na huchangia hayo mengine mawili.

neg:
Mchapuko
Mchapuko unatokea kama gimba linaongeza kasi, linapunguza kasi au linabadilisha mwelekeo wake. Mfano gari linalopiga mbio, linalopigwa breki au kupiga kona linaona mchapuko.Kipimo cha SI cha mchapuko ni m/s yaani mraba wa mita kwa sekunde.

neg:
Mzunguko wa moyo
Misuli ya moyo inauotomatiki, kumaanisha kwamba inaweza kujishtua. (Pia unaweza kuita kama "myogenic" tishu. Maana ni tishu yenye uwezo wa kujisisimua yenyewe.) Hii ni tofauti na misuli ya kiunzi cha mifupa, ambayo inahitaji aidha msisimko wa hiari au tendohiari kutoka kwa neva. Manyweo ya moyo kwa mdundo hutokea kwa hiari, ingawa kiwango cha manyweo zinaweza kubadilishwa na hamasa za neva au homoni, mazoezi na hisia. Kwa mfano, mfumo wa neva wa simpathetiki kwa moyo huongeza kiwango cha kasi ya moyo na neva ya vagus hupunguza kiwango cha moyo.

neg:
Uti wa mgongo
Uti wa mgongo unafanywa na pingili au vetebra 33-35, kutegemeana na umri wa mtu; tofauti hutokea kwenye sehemu ya kifandugu. Pingili 24 za juu zinatenganishwa kwa visahani vya vetebra. Huangaliwa na matibabu kwa sehemu kuu tano:

neg:
Ugonjwa wa uti wa mgongo
Meninjitisi kwa kawaida husababishwa na maambukizi na vimelea. Maambukizi mengi husababishwa na virusi huku bakteria, kuvu, na protosoa zikifuatia. Maambukizi pia yanaweza kuletwa na visababishi vinginge visivyo vya kiambukizi. Neno "meninjitisi isiyo ya kibakteria" hurejelea visa vya meninjitisi ambapo hakuna maambukizi ya kibakteria yanayotambuliwa. Aina hii ya meninjitisi kwa kawaida husababishwa na virusi, lakini inaweza kuwa imetokea kufuatia maambukizi ya kibakteria ambayo hayakutibiwa kabisa, bakteria zinapotoweka kutoka katika meninjesi, au viini vinapoambukiza nafasi iliyo karibu na meninjesi (kama vile sinasitisi). Endokaditisi (maambukizi ya vali ya moyo ambayo husambaza vidonge vidogo vya bakteria kupitia katika mkondo wa damu) inaweza kusababisha meninjitisi isiyo ya kibakteria. Meninjitisi isiyo ya kibakteria pia inaweza kusababishwa na maambukizi ya spirosheti, aina ya bakteria inayohusisha "Treponema pallidum" (kisababishi chakaswende) na "Borrelia burgdorferi" (maarufu kwa kusababisha ugonjwa wa Lyme). Meninjitisi inaweza kuwepo katika malaria ya ubongo (malaria inayoathiri ubongo) au meninjitisi ya kiamiba, yaani meninjitisi inayosababishwa na maambukizi ya amiba kama vile "Naegleria fowleri", inayotakana na vitovu vya maji safi.

neg:
Mkunga Mfyonzaji
Tabia za kipekee za ki[[mofolojia]] za mikunga wafyonzaji, kama vile [[kiunzi cha mifupa|kiunzo]] chao cha [[gegedu]], huonyesha kuwa ni kundi la dada la [[vertebrata]] wote walio na mataya ([[Gnathostomata]]). Mara nyingi huchukuliwa kama kundi la msingi la vertebrata
. Badala ya pingili za [[uti wa mgongo]] za kweli wana mfululizo wa miundo ya gegedu inayoitwa arkualio iliyopangwa hapo juu ya [[ugwe wa neva]].[[Jamii:Samaki]]

neg:
Ufahamu wa uwezo wa kushika mimba
Kuonekana kwa ute wa uke na mwasho wake ni ishara zinazoelezwa kwa kawaida pamoja kama njia za kubaini ishara hiyohiyo. Ute wa uke huzalishwa na seviksi, ambayo huunganisha mji wa mimba na mfereji wa uke. Ute wa uke wenye uwezo wa kushika mimba hukuza maisha ya manii kwa kupunguza uasidi wa uke, na husaidia kuongoza manii kupitia seviksi na kuelekea ndani ya mji wa mimba.
Uzalishaji wa ute wa uke wenye uwezo wa kupata mimba husababishwa na homoni ileile (istrojeni) ambayo huandaa mwili wa mwanamke kwa udondoshwaji wa kijiyai. Kwa kuangalia ute wa uke wake, na kuzingatia hisia pindi unapopita ukeni, mwanamke anaweza kubaini wakati mwili wake unapojiandaa kudondosha kijiyai, na wakati ambapo udondoshwaji wa kijiyai umepita. Kijiyai kikidondoshwa, uzalishwaji wa istrojeni hupungua na projesteroni huanza kuongezeka. Kupanda kwa kiwango cha projesteroni husababisha mabadiliko maalumu katika wingi na hali ya ute wa uke.

neg:
Ukungu
Ukungu (kwa Kiingereza: "fog") ni mawingu meupe mepesi yanayotanda hasa sehemu za milimani na kusababisha maeneo kutoonekana.

neg:
Udongo
Udongo (pia: ardhi) ni sehemu ya juu kwenye uso wa nchi ambako mimea huweza kuota. Nao hutumiwa kwa kilimo.

neg:
Mfumo wa mzunguko wa damu
Moyo ni ogani inayosukuma damu katika mishipa yake ambayo husafirisha damu kwenda sehemu zote za mwili ili ziweze kutenda kazi.

neg:
Kifuko cha nyongo
Kifuko cha nyongo (kwa Kiingereza: "Gallbladder") ni kiungo chenye umbo la pea katika tumbo. Hutunza karibu mililita 50 za nyongo mpaka mwili utakapohitaji nyongo kumeng'enyea chakula. Kimiminika hicho husaidia kumeng'enya mafuta.

neg:
Ubongo
Kwa kweli akzoni huchukua nafasi kubwa katika ubongo. Mara nyingi makundi makubwa hukusanyika pamoja katika kile ni kinachoitwaye "viungo fumwele vya neva." Akzoni nyingi zimefunikwa katika vifuniko vyenye maki nene ya mafuta iitwayo miyelini, ambazo huchangia kuongeza kasi ya msukumo kwa vitendo tarajiwa. Miyelin ni nyeupe, hivyo sehemu za ubongo zilizojazwa kwa fumwele za neva huonekana kama "dutu" "nyeupe," tofauti na "dutu ya kijivu" vinazoonyesha maeneo yaliyo na idadi kubwa ya miili ya chembe za neuroni. Urefu wa jumla wa akzoni iliyo na miyelini katika ubongo wa mwanadamu mzima wastani ni zaidi ya .

neg:
Ugonjwa wa uti wa mgongo
Meninjesi hujumuisha tando tatu ambazo, pamoja na kiowevu cha mfumo mkuu wa neva, hufunika na kuukinga ubongo na uti wa mgongo mfumo mkuu wa neva). Sehemu ya ubongo ya pia ni utando laini sana na usioweza kupitisha dutu, ambao hushikamana na sehemu ya juu ya ubongo huku ukifuata vijitaro vyote vidogo. Sehemu ya araknoidi (inayoitwa hivi kufuatia umbo lake la utando wa buibui) ni kijifuko kilegevu kilicho juu ya sehemu ya pia. Nafasi ya araknoidi hutenganisha araknoidi na tando za sehemu ya pia, huku ikiwa imejazwa kwa kiowevu mfumo mkuu wa neva. Sehemu ya nje zaidi ya utando, yaani sehemu ya dura, ni utando mnene imara, ulioshikamanishwa na utando wa araknoidi na fuvu.

neg:
Mmomonyoko
Mmomonyoko ("kwa Kiingereza erosion") ni hali ya kuvunjika au kumegekamegeka kwa udongo au mwamba kutokana na athira ya upepo, maji, barafu, joto au mwendo wa ardhi. Kazi za binadamu zimekuwa pia sababu muhimu ya mmomonyoko.

neg:
Ugonjwa wa uti wa mgongo
Dalili kuu za ugonjwa huu zinazotokea mara nyingi ni maumivu ya kichwa na kukazika kwa shingo, pamoja na homa na kuchanganyikiwa kwa akili, kutapika na kutoweza kustahimili mwangaza (fotofobia) au kelele kali (fonofobia).

neg:
Mfumo wa mmeng'enyo wa chakula
Kwa lugha nyingine unahusika na umeng'enyaji wa chakula mpaka kuwa katika hali inayoweza kusharabiwa na mwili. Ili chakula kiweze kutumika mwilini, ni lazima kivunjwevunjwe kiwe katika hali rahisi ya kuweza kusharabiwa. Kazi hiyo hufanywa na mfumo wa mmeng’enyo wa chakula. Mfumo wa mmeng’enyo wa chakula wa mwanadamu hufanana na ule wa sungura, panya au pimbi. Sehemu kuu zinazohusika katika umeng’enyaji huo ni kinywa, umio, mfuko wa tumbo, ini, mfuko wa nyongo, utumbo mwembamba, kongosho, utumbo mpana na puru.

neg:
Wimbi
Kwa maana hii wimbi ni vurugo endelevu au mbembeo unaopanuka katika mata au kwenye uga ya nishati. Mawimbi ya bahari kwenye ufuko yanaweza kutokana na dhoruba iliyopuliza maji kilomita elfu kadhaa kutoka mahali tunapoyaona. Kwa hiyo kimsingi kila wimbi ni mwendo wa nishati (si ya mata) unaoendelea kwa njia ya mtetemo au mbembeo. Lakini mawimbi ya maji ni sehemu ndogo tu ya mawimbi kwa jumla.

neg:
Ubuyu
Ubuyu ni ungaunga wa rangi ya maziwa wa matunda ya mbuyu ukiwa na mbegu zake au bila mbegu.

neg:
Damu
Seli nyingi zaidi katika damu za wanyama wenye uti wa mgongo ni seli nyekundu za damu. Seli hizi zina himoglobini, protini yenye madini ya chuma, ambayo huwezesha usafirishaji wa oksijeni kwa kujiunganisha kwa hali ya kujirudia na gesi hii ya kupumua na kuongeza kwa kiasi kikubwa umumunyifu wake katika damu. Kwa upande mwingine, dioksidi ya kaboni inasafirishwa karibu kabisa nje ya seli ikiwa imeyeyushwa ndani ya plazma kama ioni ya bikaboneti.

neg:
Uyoga
Uyoga ni sehemu ndogo tu ya fungi yote inayoendelea kama miseli ndani ya ardhi kwa mita nyingi.

neg:
Maumivu ya kiuno
Diski ya baina ya pingili za uti wa mgongo ina kitovu cha jelatini kilichozingirwa na kizingo cha nyuzi. Katika hali ya kawaida, bila jeraha, sehemu kubwa ya diski hii haihuishwi na mfumo wa usafirishaji wala mfumo wa neva – damu na neva hupitia nje ya diski tu. Seli maalum zinazoweza kuishi bila kupata damu ya moja kwa moja huwa ndani ya diski.

neg:
Ubongo
Kanuni hizi zote zina ukiushi. Kwa mfano, hisi ya mguso (ambayo kwa kweli ni mkusanyiko wa angalau nusu dazeni ya hisi tendi mbalimbali), kichocheo cha hisi kinachoingia humalizika hasa katika uti wa mgongo, katika neuroni ambazo kisha huzielekeza katika shina la ubongo. Kwa hisi ya harufu, hakuna mawasiliano katika thelamasi; badala yake kichocheo huenda moja kwa moja kutoka eneo msingi la ubongo-kibonge cha kunusa-hadi kwenye gamba.


query: Je,dhahabu inapatikana nchini Kongo?

pos:
Bendera ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Buluu ya bendera inakatwa na mlia wa hanamu mwenye rangi za nyekundu na dhahabu. Nyekundu ilimaanisha damu ya mateso chini ya ukoloni na mapabano kwa ajili ya uhuru. Dhahabu ilikumbusha juu ya utajiri wa nchi. Nyota ya rangi dhahabu iko kwenye pembe la juu jinsi ilivyokuwa katika bendera za Kongo tangu ukoloni.

neg:
Historia ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Leo hii ni Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo.

neg:
Mkimbizi
Wakimbizi wengi barani Afrika huvuka na kuingia nchi jirani ili kutafuta usalama; mara nyingi, nchi za Kiafrika ni nchi za asili za wakimbizi na nchi za hifadhi za wakimbizi wengine kwa wakati mmoja. Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, kwa mfano, ilikuwa nchi ya asili ya wakimbizi 462,203 mwishoni mwa mwaka 2004, lakini nchi ya hifadhi kwa wakimbizi wengine 199,323.

neg:
Kiso (lugha ya Kongo)
Kiso ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Waso. Mwaka wa 1971 idadi ya wasemaji wa Kiso imehesabiwa kuwa watu 6000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiso iko katika kundi la C60.

neg:
Bendera ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Bendera ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo imepatikana tangu Februari 2006 kutokana na katiba mpya ya nchi. Katiba iliazimia kurudi kwa mfano wa bendera iliyowahi kutumiwa kati ya 1963 na 1971 kabla ya nchi haijaitwa "Zaire". Buluu yake imebadilishwa kuwa buluu ya angani sawa na bendera ya uhuru ya mwaka 1960.

neg:
Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Koloni la Kongo ya Kibelgiji lilipata uhuru tarehe 30 Juni 1960.

neg:
Kipagibete (lugha)
Kipagibete ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wapagibete. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kipagibete imehesabiwa kuwa watu 28,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kipagibete iko katika kundi la C50.

neg:
Kibali (Kongo)
Kibali ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wabali. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kibali imehesabiwa kuwa watu 42,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibali iko katika kundi la D20.

neg:
Mbwa-mwitu Dhahabu
Anapatikana Kenya na kaskazini kwa Tanzania (k.m. Hifadhi ya Serengeti) ambayo ni kusini kabisa ya uenezaji wake.

neg:
Jamhuri ya Kongo
Jamhuri ya Kongo ni nchi ya Afrika ya Kati. Imejulikana pia kama Kongo-Brazzaville (kutokana na mji mkuu) kwa kusudi la kutoichanganywa na nchi jirani ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo.

neg:
Kingbaka
Kingbaka ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wangbaka. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kingbaka imehesabiwa kuwa watu zaidi ya milioni moja. Pia kuna wasemaji 3000 nchini Jamhuri ya Afrika ya Kati na 3650 nchini Jamhuri ya Kongo. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kingbaka iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.

neg:
Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Katanga ilikuwa maarufu kwa shaba iliyochimbwa huko. halafu pia kwa uranium iliyotumiwa kwa mabomu ya kwanza ya kinyuklia ya Marekani mwaka 1945.

neg:
Kingala (Kongo)
Kilingala (au Lingala) ni lugha ya Kibantu hasa nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ambako ni lugha ya taifa na Jamhuri ya Kongo ambako pia imetambulika rasmi.

neg:
Kivanuma (lugha)
Kivanuma ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wavanuma. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kivanuma imehesabiwa kuwa watu 6700. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kivanuma iko katika kundi la D30.

neg:
Leopold II wa Ubelgiji
Badala ya kulinda wenyeji dhidi ya biashara ya watumwa jinsi alivyotangaza kote duniani alikodi malighafi za Kongo kwa watu na makampuni waliompa pesa. Makampuni haya yalipewa mamlaka ya kulazimisha wenyeji kuwafanyia kazi ya lazima kama kubeba mizigo na kukusanya mpira msituni. Leopold alitajirika kwa sababu teknolojia mpya ya matairi ilihitaji kiasi kikubwa cha mpira iliyopatikana pekee katika misitu ya nchi za tropiki kama Kongo. Baadaye mashamba ya mipira ilianzishwa lakini wakati ule viwanda vilitumia mpira asilia.

neg:
Lualaba
Mto Lualaba ni mto katika mashariki ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Ni tawimto kubwa wa Mto Kongo yaani inabeba maji mengi kuliko tawimito nyingine. mwedno wake una urefu wa kilomita 1800. Vyanzovyake viko katika mkoa wa Katanga karibu na Zambia.

neg:
Kiteke-Nzikou
Kiteke-Nzikou ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kongo inayozungumzwa na Wateke. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa lugha zote za Kiteke nchini Kongo imehesabiwa kuwa watu 490,000 ila idadi ya wasemaji wa Kiteke-Nzikou haijulikani. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiteke-Nzikou iko katika kundi la B70.

neg:
Kilobala
Kilobala ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Walobala. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kilobala imehesabiwa kuwa watu 60,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kilobala iko katika kundi la C40.

neg:
Kiteke-Eboo
Kiteke-Eboo ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kongo na Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wateke. Pia ni lugha ya wafalme wa Wateke wa zamani. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiteke-Eboo nchini Jamhuri ya Kongo imehesabiwa kuwa watu 20,400. Nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo kuna wasemaji wengi zaidi. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiteke-Eboo iko katika kundi la B70.

neg:
Kisamba (lugha)
Kisamba ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wasamba. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kisamba imehesabiwa kuwa watu 4200. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kisamba iko katika kundi la K10.

neg:
Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Kifaransa ni lugha rasmi ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Ilikuwa lugha ya utawala ya koloni ikaendelea kutumiwa kama lugha isiyoelekea upande wowote kati ya makabila, lugha na tamaduni za nchi hii.

neg:
Kivili
Kivili ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kongo na Gabon inayozungumzwa na Wavili. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kivili nchini Kongo imehesabiwa kuwa watu 7310 na nchini Gabon 3690. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kivili iko katika kundi la H10.

neg:
Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Kwa upande mwingine ubaguzi wa rangi uliwaruhusu Waafrika wachache sana kufikia ngazi za juu za elimu.
Makampuni makubwa ya migodi kama vile "Société Générale" na "Union Minière du Haut Katanga" yalichimba madini hasa katika jimbo la Katanga. Makampuni haya yalikuwa na athira kubwa.

neg:
Kiluba-Katanga
Kiluba-Katanga ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Waluba-Katanga. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kiluba-Katanga imehesabiwa kuwa watu milioni moja na nusu. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiluba-Katanga iko katika kundi la L30.

neg:
Kibangba
Kibangba ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wabangba. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kibangba imehesabiwa kuwa watu 11,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibangba iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.

neg:
Kinjebi
Kinjebi ni lugha ya Kibantu nchini Gabon na Jamhuri ya Kongo inayozungumzwa na Wanjebi. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kinjebi nchini Gabon imehesabiwa kuwa watu 120,000. Pia kuna wasemaji zaidi ya 15,000 nchini Kongo. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kinjebi iko katika kundi la B50.

neg:
Kimangbutu
Kimangbutu ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wamangbutu. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kimangbutu imehesabiwa kuwa watu 15,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimangbutu iko katika kundi la Kisudani cha Kati.

neg:
Butembo
Butembo ni mji wa mkoa wa Kivu Kaskazini, mashariki kaskazini mwa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo (zamani ilijulikana kama Zaire).

neg:
Kongo (mto)
Kongo na tawimito yake inapita katika eno kubwa la misitu ya mvua duniani (Amazonas pekee inapita katika msitu wa mvua mskubwa zaidi). Ikipita pande zote za ikweta, upande wa kaskazini na pia kusini, sehemu fulani ya beseni yake huwa na majira ya mvua muda wowote.

neg:
Kibwa
Kibwa ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wabwa. Mwaka wa 1994 idadi ya wasemaji wa Kibwa imehesabiwa kuwa watu 200,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibwa iko katika kundi la C50.

neg:
Kisuku (lugha)
Kisuku ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wasuku. Mwaka wa 1980 idadi ya wasemaji wa Kisuku imehesabiwa kuwa watu 50,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kisuku iko katika kundi la H30.

neg:
Bukavu
Bukavu (zamani: Costermansville, Costermansstad) ni mji wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo uliopo upande wa kusini magharibi mwa pwani ya Ziwa Kivu na mji mkuu wa mkoa wa Kivu Kusini.

neg:
Kiholoholo
Kiholoholo ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Waholoholo. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kiholoholo imehesabiwa kuwa watu 15,500. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiholoholo iko katika kundi la D20.

neg:
Lubumbashi
Lubumbashi (zamani ulijulikana kwa Kifaransa kama Élisabethville na kwa Kiholanzi kama Elizabethstad) ni mji wa pili kwa ukubwa katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo (zamani ilijulikana kama Zaire) ukifuata mji mkuu wa taifa wa Kinshasa na ni kitovu cha biashara cha sehemu ya kusini ya nchi.

neg:
Kitagbu
Kitagbu ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Watagbu. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kitagbu imehesabiwa kuwa watu 17,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitagbu iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.

neg:
Malighafi
Limekuwa wazi hasa katika eneo ambalo kwa sasa ni Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, ambalo lina malighafi nyingi ajabu, na ndiyo sababu limevuta mapema ukoloni, unyanyasaji, vita vingi n.k. hadi leo (ukoloni mamboleo).

neg:
Historia ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Jina la Kongo lahusiana na mto Kongo unaopitia nchi yote na pia Ufalme wa Kongo uliopatikana zamani katika sehemu za magharibi za Angola na Kongo ya leo.

neg:
Kibushoong
Kibushoong ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wabushoong. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kibushoong imehesabiwa kuwa watu 155,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibushoong iko katika kundi la C90.

neg:
Kikusu
Kikusu ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wakusu. Mwaka wa 1971 idadi ya wasemaji wa Kikusu imehesabiwa kuwa watu 26,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikusu iko katika kundi la C80.

neg:
Jamhuri ya Kongo
Nchi ina lugha 62 tofauti, zikiwemo lugha 2 za taifa: Kingala na Kikongo (Kituba). Hata hivyo lugha rasmi ni Kifaransa.

neg:
Historia ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Mnamo karne ya 15, wakati wapelelezi wa kwanza Wareno walipofika kwenye pwani za Afrika, milki kubwa katika nchi ya Kongo ya magharibi pamoja na Angola ya kaskazini ilikuwa Ufalme wa Kongo. Wakati wa uenezaji mkuu ufalme huu ulianza kwenye mwambao wa Atlantiki na kuendelea hadi mto Kwango kwenye mashariki, halafu maeneo kutoka Pointe-Noire (leo: Jamhuri ya Kongo, upande wa kaskazini ya Cabinda) upande wa kaskazini hadi mto Loje (leo: mji wa Ambriz) katika kusini.

neg:
Kihungana
Kihungana ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wahungana. Idadi ya wasemaji wa Kihungana katika Jamhuri imehesabiwa kuwa watu 400 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kihungana iko katika kundi la H40.

neg:
Kiakwa
Kiakwa ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kongo inayozungumzwa na Waakwa. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiakwa imehesabiwa kuwa watu 24,100. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiakwa iko katika kundi la C30.

neg:
Kibomboli
Kibomboli ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wabomboli. Mwaka wa 1986 idadi ya wasemaji wa Kibomboli imehesabiwa kuwa watu 2500. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibomboli iko katika kundi la C40.

neg:
Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Nchi imepakana na Jamhuri ya Kongo, Jamhuri ya Afrika ya Kati, Sudan Kusini, Uganda, Rwanda, Burundi, Tanzania, Zambia na Angola.

neg:
Kimbo (lugha ya Kongo)
Kimbo ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wambo. Mwaka wa 1994 idadi ya wasemaji wa Kimbo imehesabiwa kuwa watu 11,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimbo iko katika kundi la D30.

neg:
Kongo (Kinshasa)
Kongo (Kinshasa) ni kifupi cha kutaja nchi ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo yenye mji mkuu wa Kinshasa. Jina limeundwa kwa nia ya kuwa na jina fupi tena la kutofautisha na Kongo nyingine yaani Jamhuri ya Kongo au Kongo (Brazzaville).

neg:
Kibabango
Kibabango ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wababango. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kibabango imehesabiwa kuwa watu 2550. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibabango iko katika kundi la C40.

neg:
Kibangi
Kibangi ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kongo na Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wabangi. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kibangi nchini Jamhuri ya Kongo imehesabiwa kuwa watu 60,400. Pia kuna wasemaji 50,900 nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, na wasemaji 7440 nchini Jamhuri ya Afrika ya Kati. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibangi iko katika kundi la C40.

neg:
Heroini
Heroni inatafutwa sana kama dawa ya kulevya. Matumizi haya ni marufuku kote duniani lakini kuna biashara haramu ya kimataifa.

neg:
Kingbandi-Kaskazini
Kingbandi-Kaskazini ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wangbandi. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kingbandi-Kaskazini nchini Kongo imehesabiwa kuwa watu 250,000. Pia kuna wasemaji wachache nchini Jamhuri ya Afrika ya Kati. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kingbandi-Kaskazini iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.

neg:
Kingombe (Kongo)
Kingombe ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wangombe. Isichanganywe na Kingombe nchini Jamhuri ya Afrika ya Kati. Mwaka wa 1971 idadi ya wasemaji wa Kingombe imehesabiwa kuwa watu 150,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kingombe iko katika kundi la C50.

neg:
Kibozaba
Kibozaba ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wabozaba. Mwaka wa 1983 idadi ya wasemaji wa Kibozaba imehesabiwa kuwa watu 5500. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibozaba iko katika kundi la C40.

neg:
Makoma
Makoma ilikuwa bendi ya muziki wa Injili kutoka nchi ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Makoma wanaimba kwa Kilingala, Kiingereza na Kifaransa, na wakati mwingine Kiholanzi na Ujerumani.

neg:
Kilangbashe
Kilangbashe ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Jamhuri ya Afrika ya Kati na Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Walangbashe. Wataalamu wengine huiangalia kuwa lahaja ya Kibanda ya Kusini. Mwaka wa 1996 idadi ya wasemaji wa Kilangbashe nchini Jamhuri ya Afrika ya Kati imehesabiwa kuwa watu 40,000. Pia kuna wasemaji 3000 nchini Kongo. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kilangbashe iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.

neg:
Kibaloi
Kibaloi ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wabaloi. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kibaloi imehesabiwa kuwa watu 20,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibaloi iko katika kundi la C40.

neg:
Heroini
Pamoja na kokain ni kati ya madawa haramu yanayosambazwa sana duniani kwa kujali pesa kuliko binadamu anayepatwa na uraibu na hatimaye kufa.

neg:
Uislamu katika Jamhuri ya Demokrasia ya Kongo
Waislamu wengi wa Kongo ni wa dhehebu la Sunni wanaofuata mafunzo ya imam Maliki, asilimia 10 Washia na asilimia 6 nia Ahmadia.

neg:
Kimangbetu
Kimangbetu ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wamangbetu. Idadi ya wasemaji wa Kimangbetu imehesabiwa kuwa watu 620,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimangbetu iko katika kundi la Kisudani cha Kati.

neg:
Kiboko (Kongo)
Kiboko ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Waboko. Idadi ya wasemaji wa Kiboko imehesabiwa kuwa watu 21,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiboko iko katika kundi la C40.

neg:
Kikomo (Kongo)
Kikomo ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wakomo. Isichanganywe na lugha ya Kikomo nchini Ethiopia. Mwaka wa 1998 idadi ya wasemaji wa Kikomo imehesabiwa kuwa watu 400,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikomo iko katika kundi la D30.

neg:
Luvua
Luvua ni mto wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo.

neg:
Kilombo (lugha)
Kilombo ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Walombo. Mwaka wa 1971 idadi ya wasemaji wa Kilombo imehesabiwa kuwa watu 10,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kilombo iko katika kundi la C60.

neg:
Wabilikimo
Makabila ya Wabilikimo yanapatikana Rwanda, Burundi, Uganda, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo (DRC), Jamhuri ya Kongo (ROC), Jamhuri ya Afrika ya Kati, Kamerun, Guinea ya Ikweta, Gabon, Angola, Botswana, Namibia, Madagaska na Zambia.

neg:
Kihema
"'Kihema" ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wahema. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kihema imehesabiwa kuwa watu 125,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kihema iko katika kundi la J10.

neg:
Kibhele
Kibhele ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wabhele. Mwaka wa 1989 idadi ya wasemaji wa Kibhele imehesabiwa kuwa watu 15,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibhele iko katika kundi la D30.

neg:
Kinyabemba
Kinyabemba ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wanyabemba. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kinyabemba imehesabiwa kuwa watu 296,000. Kinyabemba hakijaainishwa kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie.

neg:
Joseph Kabila
Katika uchaguzi wa kitaifa wa tarehe 30 Julai 2006 alipata kura nyingi kuliko wagombea wote kuwa rais lakini hakufikia nusu ya kura zote. Katika uchaguzi wa pili kati yake na Jean-Pierre Bemba alishinda akathibitishwa kuwa rais tarehe 17 Novemba 2006. Joseph Kabila ni rais wa kwanza wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo aliyechaguliwa na wananchi wote katika uchaguzi huru.

neg:
Jamhuri ya Kongo
Sehemu kubwa ya nchi ni misitu, hivyo wakazi wengi (70%) wanaishi mijini upande wa kusini-magharibi wa nchi. Kati yao, 48% ni wa kabila la Wakongo, 20% Wasangha, 17% Wateke, 12% Wam'Bochi. 2% ni Wabilikimo.

neg:
Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Leo hii ni Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo.

neg:
Mobutu Sese Seko
Chini ya Mobutu nchi kubwa ya Kongo-Zaire ilirudi nyuma. Mobutu alijitajirisha kupita kiasi wakati nchi yake ilioza. Mwaka 1984 mali yake binafsi nje ya Kongo ilikadiriwa kuwa dolar za Marekani bilioni 4. Nchi kubwa za Magharibi, kama vile Marekani na Ufaransa, walimvumilia na kumsaidia kwa sababu alionekana kama mwanasiasa anayepambana na Ukomunisti na harakati za ukombozi, kwa mfano Angola.

neg:
Jonas Savimbi
Savimbi alikuwa akipata misaada ya fedha na silaha toka serikali za Marekani, China, Afrika Kusini, Ivory Coast, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo (wakati huo ikijulikana kama Zaire), Moroko, n.k. Serikali ya Angola ilikuwa ikipata misaada toka Urusi, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kijerumani, Kuba, na Nicaragua.

neg:
Kinshasa
Lugha rasmi ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, ambao mji mkuu ni Kinshasa, ni Kifaransa. Kinshasa ni mji wa pili kwa idadi ya wanaozungumza Kifaransa katika dunia
Kilingala hutumika sana kuzungumza. Kifaransa ni lugha ya ishara mitaani, mabango, magazeti, nyaraka za serikali, shule; hutumika sanasana katika michezo ya kuigiza, televisheni, na vyombo vya habari, na hutumika katika mahusiano kati ya watu wa kutofautiana cheo; watu wa cheo sawa, hata hivyo, huzungumza katika lugha za Kiafrika (Kikongo, Kilingala, Tshiluba au Kiswahili) miongoni mwao wenyewe. Hivyo, wakati utamaduni umejaa wanaozungumza Kifaransa, kuna mseto wa lugha huko Kinshasa.

neg:
Kihemba
Kihemba ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wahemba. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kihemba imehesabiwa kuwa watu 181,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kihemba iko katika kundi la L30.

neg:
Kitembo-Nyabungu (lugha)
Kitembo-Nyabungu ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Watembo-Nyabungu. Mwaka wa 1994 idadi ya wasemaji wa Kitembo-Nyabungu imehesabiwa kuwa watu 150,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kitembo-Nyabungu iko katika kundi la J50.

neg:
Laurent Kabila
Alirudi 1996 wakati wa uvamizi wa Kongo ya Mashariki ya wanamigambo wa Hutu kutoka Rwanda. Mabaki ya jeshi la kihutu kutoka Rwanda walikuwa wamekimbilia Kongo 1994 baada ya mauaji ya kizazi ya Rwanda na sasa walishambulia Wabanyamulenge waliokuwa Watutsi wa Kongo. Serikali ya Rwanda ilitafuta njia ya kumaliza wanamigambo hawa kwa sababu walikuwa tishio kwa utaratibu mpya wa Rwanda. Hapa walikuwa tayari kusaidia kujenga vikosi vya Wakongo waliokuwa tayari kupambana na Wahutu katika Kongo

neg:
Kimbala (lugha)
Kimbala ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wambala. Mwaka wa 1972 idadi ya wasemaji wa Kimbala imehesabiwa kuwa watu 200,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimbala iko katika kundi la K60.

neg:
Kingbee
Kingbee ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo iliyozungumzwa na Wangbee. Hakuna wasemaji wa Kingbee tena kwa hiyo lugha hiyo imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kingbee iko katika kundi la D30.

neg:
Kiwongo (lugha)
Kiwongo ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wawongo. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiwongo ilihesabiwa kuwa watu 12,700. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiwongo iko katika kundi la C90.

neg:
Kimabaale (lugha)
Kimabaale ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wamabaale. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kimabaale imehesabiwa kuwa watu 42,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimabaale iko katika kundi la C40.

neg:
Kibamwe
Kibamwe ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wabamwe. Mwaka wa 1983 idadi ya wasemaji wa Kibamwe imehesabiwa kuwa watu 20,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibamwe iko katika kundi la C40.

neg:
Kingbaka-Ma'bo
Kingbaka-Ma'bo ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Jamhuri ya Afrika ya Kati, Jamhuri ya Kongo na Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wangbaka. Mwaka wa 1996 idadi ya wasemaji wa Kingbaka-Ma'bo nchini Jamhuri ya Afrika ya Kati imehesabiwa kuwa watu 88,000. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kingbaka-Ma'bo nchini Jamhuri ya Kongo imehesabiwa kuwa watu 90,600. Pia kuna wasemaji 11,000 nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kingbaka-Ma'bo iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.

neg:
Kongo (mto)
Lualaba inabadilisha jina lake mjini Kisangani ambako mto umepita maporomoko ya Bayoma na baada ya hapo huitwa Kongo. Mto unaelekea kwenda kaskazini halafu mwendo wake unapinda kuelekea kusini magharibi, unapita mji wa Mbandaka unapopokea mto Ubangi halafu unaingia katika Bwawa la Malebo (ing. "Stanley Pool"). Miji ya Kinshasa na Brazzaville inatazamana ikiwa pande mbili za bwawa hili. Baada ya bwawa mto unakuwa mwembamba ukipita katika mabonde ya korongo kwenye idadi ya maporomoko inayojulikana kama maporomoko ya Livingstone Falls). Unapita miji ya Matadi na Boma (Kongo) na kuufikia baharini kwenye mji mdogo wa Muanda.

neg:
Mkoa wa Kivu Kusini
Lugha ya taifa inayozungumzwa katika sehemu hiyo ya Jamhuri ya Demokrasia ya Kongo ni Kiswahili, hasa lahaja ya Kingwana.

neg:
Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Ina sehemu ndogo ya pwani kwenye Bahari ya Atlantiki. Sehemu hiyo inatenganisha eneo la Cabinda kutoka maeneo mengine ya Jamhuri ya Angola.

neg:
Kikonzo
Kikonzo ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na [[Wakonzowanaokaa mpakani na [[Rwanda]]. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa [[Malcolm Guthrie]] Kikonzo iko katika kundi la J40.[[Jamii:Lugha za Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo]]
[[Jamii:Lugha za Kibantu]]

neg:
Kiteke-Ibali (lugha)
Kiteke-Ibali ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wateke-Ibali. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiteke-Ibali katika Jamhuri imehesabiwa kuwa watu 167,000. Pia kuna wasemaji 36,200 nchini Jamhuri ya Kongo. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiteke-Ibali iko katika kundi la B70.

neg:
Homa ya matumbo
Mara nyingi, homa ya matumbo haiui binadamu. Dawa kama ampicillin, chloramphenicol, trimethoprim-sulfamethoxazole, amoxicillin and ciprofloxacin hutumika kutibu wagonjwa katika nchi zilizoendelea.Mnamo mwaka 2004-2005, janga la homa ya matumbo lilizuka katika nchi ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo iliyoathiri watu 42,000 na kuua watu 214 (kulingana na ripoti ya shirika la World Health Organization).

neg:
Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Mtawala alikuwa na cheo cha Manikongo na ufalme uligawiwa kwa majimbo sita. Baada ya kufika kwa Wareno wafalme na matabaka ya juu walikuwa Wakristo. Ufalme uliporomoka kutokana na vita vilivyosababishwa na biashara ya watumwa na kuingilia kwa wafanyabiashara ya watumwa katika siasa ya ndani. Hata hivyo, nasaba za watawala waliotumia cheo cha "Awenekongo" waliendelea kukaa katika mji mkuu wa kale M'banza-Kongo (iliyobadilishwa jina kuitwa San Salvador) hadi mwaka 1914 ambako Wareno walifuta mabaki ya uhuru na kufanya eneo lililobaki sehemu kamili ya koloni lao la Angola.

neg:
Shorobo uzuri
Yeye hupatikana katika nchi za Angola, Botswana, Burundi, Cameroon, Jamhuri ya Afrika ya Kati, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, Gabon, Kenya, Rwanda, Sudan, Tanzania, Uganda na Zambia.

neg:
Kiboma
Kiboma ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Waboma. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiboma imehesabiwa kuwa watu 20,500. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiboma iko katika kundi la B80.

neg:
Kimbesa (lugha)
Kimbesa ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wambesa. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kimbesa imehesabiwa kuwa watu 8400. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimbesa iko katika kundi la C60.

neg:
Kimbole (lugha)
Kimbole ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wambole. Mwaka wa 1971 idadi ya wasemaji wa Kimbole imehesabiwa kuwa watu 100,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimbole iko katika kundi la D10.

neg:
Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Upande wa kusini, kuanzia karne ya 17, kulikuwa na ufalme ulioitwa Dola la Kazembe.

neg:
Kinshasa
Kinshasa (jina la awali kwa Kifaransa: "Léopoldville," na kwa Kiholanzi: "Leopoldstad") ni mji mkuu na mji mkubwa wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, iliyojulikana kama Zaire miaka 1971-1997. Mji uko kwenye Mto Kongo.

neg:
Kiluba-Kasai
Kiluba-Kasai ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Waluba-Kasai. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kiluba-Kasai imehesabiwa kuwa watu milioni sita na laki tatu. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiluba-Kasai iko katika kundi la L30.

neg:
Bonobo
Bonobo ni spishi katika hatari ya kupotea kwa sababu inaishi katika maeneo ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo pekee. Wataalamu wameona ya kwamba spishi zote za "Pan" hazijui kuogelea vema kwa hiyo kuna hoja ya kuwa spishi hizi mbili ziliachana baada ya kutokea kwa Mto Kongo takriban miaka milioni 1.5 – 2 iliyopita. Bonobo huishi kusini kwa Mto Kongo lakini Sokwe Mtu wa kawaida huishi pande za kaskazini kwa mto huo.

neg:
Kingando (Kongo)
Kingando ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wangando. Isichanganywe na Kingando nchini Jamhuri ya Afrika ya Kati. Mwaka wa 1995 idadi ya wasemaji wa Kingando imehesabiwa kuwa watu 220,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kingando iko katika kundi la C70.

neg:
Wabembe
Wanapatikana kwa wingi Fizi, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na wanaishi katika nchi tofauti kama: Kongo, Jamhuri ya Kidemokrasia, Burundi, Kongo (Brazzaville) na Mkoa wa Kigoma, Tanzania.

neg:
Kikanu
Kikanu ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wakanu. Mwaka wa 1971 idadi ya wasemaji wa Kikanu imehesabiwa kuwa watu 3500. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikanu iko katika kundi la D20.