query: Je,ni nini maana ya fizikia?

pos:
Fizikia
Fizikia (kutoka neno la Kigiriki φυσικός, "physikos", "ya kimaumbile", ambalo tena linatokana na φύσις, "physis", "umbile") ni fani ya sayansi inayohusu maumbile ya ulimwengu, hususan asili ya dunia na viumbe vyote.

neg:
Kanuni ya Heisenberg ya Utovu wa Hakika
Kanuni ya Heisenberg ya Utovu wa Hakika (au Kanuni ya Utovu wa Hakika kwa kifupi) ni kanuni muhimu katika fizikia ya kwanta. Inasema kwamba haiwezekani kupima sifa mbili zinazotegemeana za kipande kimoja cha elementi kwa uhakika kabisa. Baadhi ya sifa hizo kuna mahali na mwendo. Maana yake kwa mfano, haiwezekani kupima kabisa mahali na mwendo wa elektroni moja wakati huohuo. Kanuni hii ilivumbuliwa na Werner Heisenberg mwaka wa 1927.

neg:
Kasimwelekeo
Katika fizikia kasimwelekeo inataja muda unaohitajika kupeleka kitu kutoka mahali pamoja kwenda mahali pengine. Kwa hiyo ni kipimo kinachounganisha habari mbili yaani kasi na mwelekeo. Kipimo cha aina hii huitwa kipimo vekta.

neg:
Upimaji
Haiwezekani kupima kila tabia ya kitu fulani kwa mfano urembo au uzuri. Lakini tabia za kifizikia kama urefu, uzani, ujao, kasi n.k. zinapimika.

neg:
Sumaku
Sumaku ni gimba inayotoa uga sumaku wa kuvuta magimba ya metali kwake au kuyasukuma mbali nayo. Nguvu hii inaitwa uga sumaku haionekani kwa macho lakini inapimwa.
Sumaku asilia ni vipande vya madini ya maginetiti vinavyoweza kuvuta na kushika vitu vya chuma. Kama kipande cha chuma au feleji ya kawaida inashikwa kwa muda fulani na sumaku asilia itaonyesha pia tabia za sumaku. Watu wamejifunza kutumia uwezo wa sumaku na kutengeneza sumaku hasa pamoja na umeme na kutengeneza vifaa vyenye uwezo mkubwa wa kisumaku vinavyotumiwa katika teknolojia mbalimbali.

neg:
Eta
Jinsi ilivyo kawaida kwa herufi mbalimbali za Kigiriki, eta inatumiwa kama kifupisho kwa ajili ya dhana mbalimbali katika hesabu na fizikia.

neg:
Fizikia
Kwa kweli, nyanja ya Hisabati na Ufuatiliaji tathmini kikompyuta ni uwanja uliochangamka katika utafiti.

neg:
Kemia
"Kiungo" ni kifaa kilicho na hakiba tosha ya viini vya kemikaliambazo za zaleta viungo, an mpango wa kujiunganisha ambao unaleta tabia fulani ya kemikali. Mfano, maji ni kiungo ambacho kina viini vya hidrojeni na oksijeni kwa uwiano wa mbili kwa moja, na oksijeni kati ya hidrojeni, na kwa pembe ya 104.5° kati. Viungo vi na tengenezwa na kubomolewa kwa Jawabu ya kemikali

neg:
Fizikia
Ugunduzi wa sheria mpya za joto mwendojoto (thermodynamics), kemia na sumakuumeme ulitokana na juhudi kubwa za uchunguzi katika kipindi cha mapinduzi ya viwanda kutokana na kuongezeka kwa kiasi kikubwa kwa mahitaji ya nishati.

neg:
Fizikia
Falsafa ya asili ina chanzo chake huko Ugiriki wakati wa kipindi cha kale, (650 KK– 480 KK), ambapo wanafalsafa wa kabla ya Sokrates kama Thales waliyakataa maelezo yasiyo ya kiasili kwa matukio ya kiasilia na kutangaza kwamba kila tukio lilikuwa na sababu za kiasili.

neg:
Uvukizaji
Uvukizaji katika fizikia ni mwendo wa kiowevu (majimaji) kugeuka gesi.

neg:
Tiba
Tiba (au: Uganga) ni elimu kuhusu magonjwa ya watu mwilini na rohoni, jinsi ya kuzuia magonjwa na kuhusu njia ya kurudisha uzima.
https://sw.wikipedia.org/wiki/Tiba
Elimu hii inafuata mbinu za kisayansi, tofauti na uganga wa kienyeji au wa kimila.

neg:
Maana ya maisha
Upragmatiki, ulianzishwa mwishoni mwa karne ya 19 nchini Marekani ukidokeza kwamba ukweli "ni katika kukabiliana na mazingira tu" na kwamba "matokeo" pia ni sehemu za ukweli. Isitoshe, upragmatiki unadokeza kwamba "chochote" muhimu na chenye vitendo si kweli daima, akisema kwamba kile ambacho huchangia zaidi mema ya binadamu wengi katika kipindi cha muda mrefu ndicho kweli. Katika mazoezi, madai ya kinadharia lazima "yathibitishwe kwa vitendo", yaani lazima mtu aweze kutabiri na kupima madai, na kwamba, mwishowe, mahitaji ya watu yanapaswa kuongoza uchunguzi wa kisomi wa binadamu.

neg:
Fizikia ya nyuklia
Fizikia ya nyuklia ni sehemu ya fizikia ambayo inahusu kiini cha atomu. Kila kitu duniani kimeundwa na atomu, iliyo sehemu ndogo zaidi ya kipengele cha kemikali ambayo bado ina sifa ya kipengele hicho maalumu. Wakati atomu mbili au zaidi zinapoungana zinaunda molekyuli ambayo ni sehemu ndogo ya kampaundi ya kemikali ambayo bado ina sifa za kampaundi maalum. Kuelewa muundo wa atomu ni ufunguo wa masomo kama fizikia, kemia, biolojia n.k.

neg:
Ucheshi
Ucheshi  ni aina ya vichekesho ambavyo vinahusisha wahusika wanaotumia au gawiana mazingira mamoja, kama vile nyumbani au mahali pa kazi, hasa ikiwa na majibizano ya kichale. Vipindi kama hivyo vilitokana na mchezo wa redio, lakini leo hii, ucheshi unapatikana sana kwenye televisheni ikiwa kama aina/tanzu/fani ya fasihi simulizi yake kubwa inayotawala.

neg:
Mchapuko
Mchapuko (pia mchapuo, kwa Kiingereza "acceleration") ni istilahi ya fizikia inayotaja badiliko la kasi au zaidi kasimwelekeo ya kitu kwa kipindi fulani. Mchapuko unafafanuliwa kuwa badiliko la kasimwelekeo (velositi) linalogawiwa kwa badiliko la wakati.

neg:
Silika
Silika ni nyingi, kiasi kwamba toka zamani wataalamu wamejaribu kuzipambanua wasikubaliane. Baadhi yao wanasisitizia mwili kama msingi wa silika (k.mf. ya watu warefu wembamba, ya watu wafupi wanene, ya watu wenye umbo la wastani). Mtazamo huo una ukweli fulani, yaani umoja wa binadamu kama changamano la mwili na roho, lakini nafsi inaundwa zaidi na matukio ya maisha, hasa ya utotoni: ndiyo yanayomuathiri mtu zaidi, pamoja na kwamba anapaswa kurekebisha daima silika yake. Kwa ajili hiyo ni muhimu ajifahamu ili akuze sifa njema na kupunguza kasoro zake. Katika kazi hiyo ategemee sana msaada wa Mungu: neema ina nguvu kuliko maelekeo yoyote ya umbile na inatenda maajabu, tunavyoona katika maisha ya waliofikia utakatifu kuanzia silika tofauti kabisa. Neema haikomeshi umbile, bali inalikamilisha.

neg:
Fizikia
Tangu zama za nyuma kabisa, wanafalsafa ya asili walijaribu kueleza mafumbo, kama vile mienendo ya sayari na asili ya maada. Mlengo huu ulijulikana hapo mwanzo kama "Fizikisi" (kutoka Kiingereza "Physics", ikiandikwa Physike kuiga dhana ya Aristotle).

neg:
Maana ya maisha
Wanabiolojia kwa jumla wanakubaliana kwamba viumbe mbalimbali ni mifumo inayojipanga inayosimamia mazingira ya ndani ili kudumisha hali hii ya mpango, shughuli za kimetaboli hutumika kutoa nishati, na uzazi unaruhusu uhai kuendelea kwa vizazi vingi. Kwa kawaida, umbile huwa sikivu kwa uchochezi na habari za kijenetikia, hivyo huelekea kubadilika kutoka kizazi hadi kizazi ili kuruhusu marekebisho kupitia mabadiliko ya mwili. Sifa hizo huongeza nafasi ya kuishi ya kiumbe binafsi na wazao wake kwa mtiririko huo.

neg:
Nyurosaikolojia
Nyurosaikolojia ni taaluma ya kisayansi ya msingi inayochunguza muundo na utendaji wa ubongo kuhusiana na taratibu maalum za kisaikolojia na tabia wazi. Neno nyurosaikolojia limetumika kwa uchunguzi wa vidonda katika binadamu na wanyama. Pia imetumika katika juhudi za kurekodi shughuli za umeme kutoka kwa seli binafsi (au vikundi vya seli) katika mamali wa hali ya juu (pamoja na utafiti kiasi wa binadamu wagonjwa). Ni ya kisayansi katika mtazamo wake na inashiriki mtazamo wa akili wa utengenezaji wa maelezo na saikolojia tambuzi na sayansi tambuzi. Ni moja ya taaluma za kisaikolojia isiyofuata mfumo mmoja wa mawazo, wakati mwingine ikipishana na mawanda kama vile sayansi ya neva, falsafa (hasa falsafa ya akili), nyurolojia, taaluma ya tiba ya magonjwa ya akili na sayansi ya kompyuta (hasa kwa kutumia mitandao bandia ya neva).

neg:
Wakati
Tunaishi katika wakati na tunapanga maisha yetu kufuatana na wakati lakini si rahisi kusema wakati ni kitu gani. Sayansi, fizikia, falsafa na dini zote zina njia mbalimbali za kuangalia na kueleza wakati.

neg:
Elektroniki
Ni ushandisi unao jikita zaidi juu ya Umeme na computa inayo unda mfumo mzima wa mawasiliano kati ya sehemu mbili zilipo katika umbali mrefu.
Kazi inatoka kwenye kubuni msingi wa mzunguko wa maendeleo ya masuala ya kimkakati. Mhandisi wa mawasiliano ya simu ni wajibu wa kubuni na kusimamia ufungaji wa vifaa vya mawasiliano ya simu na vituo, kama mifumo ya umeme ya umeme, waya za shaba za waya, fiber cabling, mifumo ya data ya IP, na mifumo ya redio ya redio duniani. Uhandisi wa mawasiliano ya simu pia huendana sana na uhandisi wa utangazaji.

neg:
Jinsia
Jinsia ni hali ya viumbe hai wengi kuwa wa kiume au wa kike, jambo muhimu katika mpango wa kuendeleza uhai kupitia uzazi. Hata hivyo, si viumbe vyote vinaendeleza uhai kwa njia ya uzaliano kijinsia:

neg:
Akiolojia
Akiolojia (kutoka Kiyunani αρχαίος = "zamani" na λόγος = "neno, usemi") ni somo linalohusu mabaki ya tamaduni za watu wa nyakati zilizopita. Wanaakiolojia wanatafuta vitu vilivyobaki, kwa mfano kwa kuchimba ardhi na kutafuta mabaki ya majengo, makaburi, silaha, vifaa, vyombo na mifupa ya watu.

neg:
Kemia
Kemia wakati mwingine yasemekana kuwa somo la sayansi la kati, kwa sababu inaunganisha sayansi nyingine, kama vile fizikia, biolojia na jiologia.

neg:
Fizikia
Fizikia ya kinadharia ina uhusiano wa karibu na hisabati, ambayo huipa lugha ya nadharia za kimaumbile. Aghalabu ni kweli kwamba shauri la kwanza la Nadharia ni kupembua mahusiano katika sura ya kiulimwengu inayoshabihiana na yatendekayo. Kazi nyingine ya umuhimu sawa ni kufanyiza kanuni za mahusiano kimahesabu.

neg:
Biolojia
Jenetikia ni sayansi ya jeni, urithi, na tofauti za viumbehai. Jeni husimba maelezo muhimu kwa kusanisi protini, ambayo kwa upande mwingine huwa na jukumu kubwa katika kuathiri (ingawa, mara nyingi, si kuamua kabisa) fenotaipu ya mwisho ya kiumbehai. Katika utafiti wa kisasa, usomi-jeni hutoa nyenzo muhimu katika uchunguzi wa kazi ya jeni maalumu, au uchambuzi wa mwingiliano wa jeni. Ndani ya viumbehai, maelezo ya jeni kwa jumla hubebwa katika kromosomu, ambako yanawakilishwa katika muundo wa kemikali wa molekiuli hasa za DNA.

neg:
Fizikia
Ugunduzi katika sayansi umegusa kote ndani ya Sayansi Asilia, na Fizikia inaelezwa kama "Sayansi ya Msingi" kwa sababu nyanja nyingine kama Kemia na Biolojia huchunguza mifumo ambayo tabia zake husimama kwenye kanuni za Fizikia.

neg:
Mafuta
Mafuta ni jina la kiowevu kizito chochote kisichochanganyikana na maji lakini ni mumunyifu katika vimumunyisho vya kikaboni.

neg:
Fizikia
Fizikia ya kinadharia mara nyingi huhusiana na falsafa na metafizikia ambapo inaangukia upande wa mawazo ya kufikirika kama vile nafasi za vizio wakadhaa na ulimwengu sambamba.

neg:
Silika
Watu wa makundi hayo yote mawili katika utendaji wana kawaida ya kutumia zaidi ama mawazo (mantiki), ama miguso (hisi za moyoni), ama hisi za nje (milango ya fahamu) ama machale (kuona mbali). Hivyo tunapata aina nane za silika (2x4).
Wataalamu wengine hawakubali aina hizo za upambanuzi wa silika, wakidai zinalinganisha watu bila ya kujali tofauti nyingi zilizopo kati ya kila mmoja na wengine wote. Hao wanasisitiza kuwa watu ni mbalimbali kama alama za vidole vyao, yaani silika ya kila mtu ni ya pekee. Kazi yetu ni kuitambua kinaganaga, badala ya kuilazimisha ndani ya fremu fulani. Mwenendo mzima wa mtu, hasa asipotenda kwa [[makusudi, unamtambulisha (k.mf. [[mwendo]] wake wa [[kasi]] au wa [[taratibu]], wa kelele au wa kimyakimya, n.k.).

neg:
Riwaya
Riwaya (kutoka neno la Kiarabu رواية "riwaya" ) ni kazi andishi ya fasihi ambayo kwa kawaida ni ndefu kuliko hadithi fupi. Urefu wa riwaya, maana yake ni kwamba msuko simulizi umejengeka vizuri, kuna wahusika wengi, unaenea muda mrefu, na mada zake ni nzito na pana kiasi.

neg:
Jenetikia
Jenetikia (kutoka Kigiriki cha kale γενετικός, genetikos, neno ambalo tena linatokana na γένεσις, genesis, "asili") ni tawi la biolojia linalochunguza uritishano na mwachano wa viumbe hai.

neg:
Fizikia
Astronomia inatajwa kama sayansi ya kale zaidi, ambapo jamii zilizokuwa zimestaarabika zamani, kama Wasumeri, Wamisri wa kale na jamii kuzunguka uwanda wa mto Indus, takriban miaka 3000 KK zilikuwa na uelewa juu ya elimu ya utabiri kuhusu mienendo ya jua, mwezi na nyota. Nyota na mwezi mara nyingi zilichukuliwa kama alama za kidini, zikiaminika kuwakilisha miungu yao.

neg:
Ksi
Jinsi ilivyo kawaida kwa herufi mbalimbali za Kigiriki, ξ inatumiwa kama kifupisho kwa ajili ya dhana mbalimbali katika hisabati na fizikia.

neg:
Kemia
Utabiri wa kemikali ni utabiri unaoweza kuelezwa na kemia na unahusu viungo na nishati. Utabiri wa kemikali unahusika na mapenduzi ya tabia ya viini panapotokea majawabu ya kemikali. Moto ni mojawapo ya utabiri uliowahi kushangaza zaidi. Wanakemia wao hujaribu kutabiri mambo yote kuhusu Tabiri za kemikali zinazojulikana, na kugundua tabiri ambazo hazijajulikana na kuziweka kwa kundi ya jedwali kulingana na tabia ya viini vya kemikali. Mfano, Viini ambavyo zaitikia jawabu ya oksijeni, ilikutoa majibu kwa aina ya viini vingine, husemekana kwamba zime oksijeniwa; hata hivyo kundi ya kemikali za kali ama alkali za weza jawabu na kutuliza athari, utabiri ambao wajulikana kama utulizaji wa athari za kemikali. Viini vinaweza kua pia dhoofu ama ziendelee kujiunda kutoka viini vingine kwa njia ya jawabu aina nyingi. Jawabu za kemikali zinahusika na mapenduzi au uhifadhi wa bidii, utabiri huu wasomwa kwa stadi ya kemia inayoitwa, Kemikali ya SiyaraJoto/ kemia ya athari-joto. Na pia, viini vingine hutoa nuru bila kuashwa moto, utabiri huu waitwa fosfati nuru.

neg:
Nishati
Kazi, kifizikia, ni kitendo kinachohusisha mabadilishano ya namna moja ya nishati hadi nyingine, ama pia kubadili hali ya kimaumbile na nafasi. Kwa mfano, kusogeza kiti ni kazi inayojidhihirisha kwa kuhamisha kiti toka sehemu moja hadi nyingine.

neg:
Fizikia
Nadharia hizo zote kwa pamoja zilikuja kwa sababu ya majibu yasiyo sahihi sana yaliyotolewa na mekaniki ya zamani katika baadhi ya matukio.

neg:
Ofisi ya Kimataifa ya Vipimo
Ofisi inatunza kilogramu asilia ambayo ni mfano kwa mizani yote duniani. Inatunza pia mita asilia ingawa siku hizi elezo la mita haifuati teni gimba hili la metali bali fizikia.

neg:
Kifua
Kifua (pia: Kidari, Kigiriki: θώραξ, Kirumi: thorax) ni sehemu ya mwili inayounganisha shingo na fumbatio.

neg:
Hija
Kwa maana ya kiroho, maisha yote ni safari ya kumuelekea Mungu au uzima wa milele n.k.

neg:
Kemia
"Atomi" ni muungano wa radhi ambazo zimepata sitima ya kuunga kwa kiini (kwa nuklia ya atomi) ambayo ina protoni na niutroni, napia elektroni kadhaa ili kupima nguvu viini vilivyo na stima ya kuunga.

neg:
Nyuklia
Asili yake ni Kilatini "nucleus" inayomaanisha "kiini". Inatumiwa hasa kama tafsiri ya Kiingereza "nuclear". Kwa Kiswahili neno hili linatumiwa hasa katika fani za fizikia kwa kutaja mambo yanayohusu kiini cha atomu, na pia biolojia kwa mambo yanayohusu kiini cha seli.

neg:
Umwilisho
Umwilisho (kwa Kiingereza "incarnation" kutoka Kilatini "incarnatio") ni neno la teolojia linalotumika kulitaja fumbo la imani ya Ukristo la kwamba Mwana wa Mungu alijifanya binadamu kweli kwa kutwaa roho na hata mwili kama vile vya mtu yeyote.

neg:
Maana ya maisha
Hali ya kweli na asili ya fahamu na akili yenyewe pia vinajadiliwa sana katika sayansi. Suala la hiari pia linaonekana kuwa na umuhimu wa msingi. Masuala hayo hupatikana zaidi katika nyanja za sayansi koginitivu, nyurolojia na falsafa ya akili, ingawa baadhi ya wanabiolojia wa maendeleo ya uhai na wanafizikia wa kinadharia pia wameliashiria sana suala hilo. mara nyingi zikijumuisha idadi kubwa ya mitazamo ya ziada.
Mbinu nyingine, kwa vile Mfano wa Rasimu Nyingi, hudai kwamba fahamu inaweza kuelezwa kikamilifu na nyurolojia, kupitia utendaji kazi wa ubongo na nyuroni zake.

neg:
Fizikia ya atomu
Fizikia ya atomiki ni tawi la fizikia ambayo linasoma atomi kama mfumo wa pekee wa elektroni na kiini cha atomu. Inashughulika hasa na mpangilio wa elektroni karibu na kiini na taratibu ambazo mipango hii hubadilika. Hii inajumuisha ioni, atomi zisizo na upande na, isipokuwa kama ilivyoelezwa vinginevyo, inaweza kudhani kuwa atomu ya muda ni pamoja na ioni.

neg:
Kemia
Jina "al-kemia" yatoka katika Kiarabu "al-kīmiyaˀ" au "al-khīmiyaˀ" (الكيمياء or الخيمياء), kilichotanguliza "al-" kwa neno la Kigiriki χημεία, "khemeia", ambalo linamaanisha "kuunganisha pamoja", "kumwaga pamoja", "kuchomelea", "aloi ya chuma", na kadhalika.

neg:
Msawazo
Katika umakanika (fizikia) msawazo ni hali ambako kani tofauti zinasawazika kwa mfano kwenye wenzo kama zao la kani na urefu wa mkono kani ni sawa na zao la mzigo na urefu wa mkono mzigo.

neg:
Maana ya maisha
Plato alikuwa mmoja wa wanafalsafa wa mwanzo, na mwenye ushawishi mwingi hadi leo, hasa kwa uhalisia kuhusu uwepo wa malimwengu. Katika Nadharia ya Maumbo, malimwengu hayapo kimwili, lakini yapo katika maumbo ya kimbingu. Katika "Jamhuri" mazungumzo ya mhusika wa mwalimu wake Sokrates yanaelezea Umbo la Zuri, jambo la kimaadili, hali kamili ya uzuri, hivyo basi kipimo cha ujumla cha haki. Katika falsafa ya Plato, maana ya maisha ni kufikia umbo la juu zaidi la elimu, ambalo ni Umbo la Zuri, ambapo mambo yote mema na ya haki yanatoa umuhimu na thamani. Binadamu wana wajibu wa kuyatekeleza mazuri, lakini hakuna yeyote anayeweza kufanikiwa katika harakati hiyo bila fikira za kifalsafa, ambazo zinaruhusu elimu ya kweli.

neg:
Sanaa
Sanaa (kutoka neno la Kiarabu) ni ufundi anaoutumia mwanadamu ili kuwasilisha fikra au mawazo yaliyo ndani ya akili yake.

neg:
Fizikia
Matumizi ya hisabati katika nadharia huwakilisha dhana ya kimawazo, katika mchakato wa kuibua hitimisho muhimu kutoka kwenye hali ya udhanifu uliopitia sheria rasmi za ukokotoaji.

neg:
Maana ya maisha
Kulingana na dhana ya kihisia, maana kuu ya maisha ni kupata kutosheleza hisia za kibinadamu. Wafuasi wa falsafa hiyo wanaamini kuwa vitendo vyote maishani ni matokeo ya hisia na hasa haja ya kuzaa. Uwepo wa mtu binafsi huwa chanzo cha kuzaa na unamfanya binadamu kutafuta lengo la kuzaa maishani kwa kuufuata mzunguko. Haraka inasisitiza kuwa watu wanapofikiria kwa kina, watapata kuwa lengo kuu la matendo yote wafanyayo ni kuvutia watu wa jinsia nyingine. Dhana kuu ya uhisia inaweza kufuatwa hivi:

neg:
Teolojia
Teolojia, pia theolojia "(kutoka maneno ya Kigiriki θέος, theos, "Mungu" + λογία, logia, "usemi")" ni elimu juu ya Mungu hasa katika Ukristo. Hiyo haitenganiki na utendaji wake wa nje, yaani uhusiano wake na viumbe vyote.

neg:
Anga-nje
Wanasayansi hawaoni ya kwamba nafasi kati ya magimba ya angani ni hali ya ombwe au tupu kabisa lakini kuna kiasi kidogo cha utegili wa hidrojeni pamoja na mnururisho wa sumakuumeme na nyutrino. Katika nadharia ya fizikia kuna pia mata nyeusi na nishati nyeusi ambazo hazikuthibitishwa bado.

neg:
Fizikia
Kufuatia ugunduzi wa tabia za hardali zinazokubaliana na Higgs boson katika kituo cha CERN mwaka 2012, hardali zote za msingi ziliweza kutabiriwa na muundo unaotambulikana, na hakuna hardali nyingine zilizoonekana kupatikana, hata hivyo fizikia zaidi ya muundo unaotambulika, na nadharia kama za supersymmetry, ni katika mambo yanayoendelea kufanyiwa utafiti hivi leo.

neg:
Wimbi
Wimbi kwa lugha ya kawaida ni mwendo unaonekana kwenye uso wa maji tukitembea ufukoni mwa bahari. Kwa lugha ya fizikia wimbi halihusu maji pekee bali ni jambo linaloweza kutokea katika kila kitu.

neg:
Nyuklia
Nyuklia ni neno ambalo linatumiwa katika lugha ya sayansi.

neg:
Fizikia
Fani hii imekuwa ikiendelea kutanuka kulingana na kukua kwa tafiti na kupelekea gunduzi mbalimbali kama vile: modeli sahili ya chembe za kimsingi na uelezi uliotanuka wa historia ya ulimwengu, sambamba na mapinduzi ya teknolojia mpya kama silaha za nyuklia na semikonda.

neg:
Fizikia
Sheria zenye maudhui ya fizikia ya zamani ziliendelea kuwa na matumizi makubwa katika matukio ya kila siku ambapo maada ilisafiri na miendokasi isiyokaribia ule wa mwanga kwa kuwa yalitoa majibu yenye makadirio ya karibu zaidi, na nadharia kama kwanta ya kimakenika na ile ya rilativiti zilirahisika kuelekea kutoa majibu kama yaliyotolewa na fizikia ya awali.

neg:
Fizikia
Ingawa maelezo ya matukio hayo mara nyingi hayakuwa ya kisayansi, tena yenye upungufu wa vithibitisho, hayo maono ya enzi hizo yalikuwa msingi wa uendelezaji wa elimu ya astronomia baadaye.

neg:
Jiolojia
Jiolojia (kutoka Kigiriki γῆ "ge" „ardhi“ na λόγος "logos" „somo, mafundisho“ = "geologia" - kwa matamshi ya Kiingereza "jiolojia") ni fani ya sayansi inayochunguza maumbile ya dunia na tabia zake za kifizikia na kikemia. Inachungulia pia historia ya dunia na nguvu zinazoendelea kubadilisha maumbile ya dunia.

neg:
Mnyama
Wanyama (jina la kisayansi ni animalia na hutoka katika Kilatini) ni viumbehai wasio mmea, kuvu, bakteria, protista au arkea. Vile vile tunaweza kusema wanyama ni viumbehai wanaotegemea chakula kutoka sehemu nyingine: wao hawana uwezo wa kujitengenezea chakula chao wenyewe kupitia usanisinuru (nishati ya jua) lakini kutoka kwa viumbehai vingine ama wanyama wengine au mimea.
Kufuatana na aina ya chakula tunatofautisha hasa wanaokula mimea wanaoitwa walamani au walamea (kwa Kiingereza: "herbivorous") na wanaokula nyama wanaoitwa walanyama au wagwizi (ing. "carnivorous"). Kuna pia walavyote (ing. "omnivorous") wanaoweza kula kila kitu, ama mimea ama wanyama wengine (ing. "omnivorous").

neg:
Fizikia
Mekaniki ya zamani ilitabiri mabadiliko ya mwendokasi wa mwanga, jambo ambalo lilishindwa kutatuliwa na mwendokasi usiobadilika uliotabiriwa na milinganyo ya sumakuumeme ya Maxwell; utata huo ulirekebishwa na nadharia ya Einstein ya rilativiti maalum, ambayo iichukua nafasi ya mekaniki ya zamani kwa vitu vinavyokwenda kwa spidi kubwa zaidi na ikaruhusu mwendo wa mwanga usiobadilika.

neg:
Upigaji picha za kimatibabu
Upigaji picha za kimatibabu ni mbinu na mchakato unaotumika kuunda picha ya mwili wa binadamu (au sehemu na utendaji kazi wake) kwa madhumuni ya kikliniki (taratibu za kimatibabu zinazojaribu kuonyesha, kutambua au kuchunguza ugonjwa) au sayansi ya matibabu (ikiwa ni pamoja na masomo ya anatomia na fiziolojia). Ingawa upigaji picha wa viungo na tishu zilizotolewa unaweza kufanya kwa sababu za kimatibabu, taratibu kama hizo kwa kawaida haziitwi upigaji picha za kimatibabu, bali ni sehemu ya patholojia.

neg:
Elektroniki
Electroniki ni uwanja mdogo ndani ya somo la kitaaluma la uhandisi wa umeme lakini inaashiria eneo pana la uhandisi linalofunika sehemu ndogo kama vile umeme wa analogia, umeme wa umeme, mifumo iliyoingia na umeme. Uhandisi wa kielektroniki huhusika na utekelezaji wa maombi, kanuni na taratibu zilizotengenezwa ndani ya maeneo mengi yanayohusiana, kwa mfano fizikia yabisi, uhandisi wa redio, mawasiliano ya simu, mifumo ya udhibiti, usindikaji wa ishara, uhandisi wa mifumo, uhandisi wa kompyuta, uhandisi wa vifaa, udhibiti wa umeme, robotiki, Na mengine mengi.

neg:
Ioni
Ioni ni neno katika fani ya kemia kwa ajili ya atomi au molekuli yenye chaji ya umeme.

neg:
Fizikia
Kazi za Albert Einstein (1879–1955), katika athari za kifotoelektriki na nadharia ya rilativiti, ndiyo iliyopelekea mapinduzi ya fizikia katika karne ya 20.

neg:
Fizikia
Kuibuka kwa Fizikia kama tawi la sayansi lenye kujitegemea, toka kwenye shina la falsafa asilia, kulitokana na mapinduzi ya kisayansi ya karne ya 16 na ya 17 na kuendelea mpaka pambazuko la sayansi ya Kisasa mwanzoni mwa karne ya 20.

neg:
Upigaji picha za kimatibabu
Kama taaluma ya uchunguzi wa kisayansi, upigaji picha za kimatibabu ni sehemu ya taaluma ya uhandisi wa kimatibabu, fizikia ya kimatibabu au ile ya tiba kulingana na muktadha wake: Utafiti na uendelezaji katika eneo la vyombo, upatikanaji wa picha (kwa mfano upigaji picha za eksirei), uumbaji na upimaji kwa kawaida hufanywa katika uhandisi wa kimatibabu, fizikia ya kimatibabu na sayansi ya kompyuta; utafiti katika matumizi na tafsiri ya picha za kimatibabu kwa kawaida hufanywa katika fani ya upigaji picha za eksirei na sehemu ya taaluma ya matibabu inayohusiana na hali ya matibabu au eneo la sayansi ya matibabu (sayansi ya nyuro, taaluma ya tiba ya magonjwa ya moyo, taaluma ya tiba ya magonjwa ya akili, saikolojia, nk) linalochunguzwa. Nyingi za mbinu zilizotengenezwa kwa ajili ya upigaji picha za kimatibabu pia huwa na matumizi ya kisanyansi na kiviwanda.

neg:
Sintaksi
Sintaksi (au sarufi miundo/muundo) ni tawi la isimu au taaluma ya sarufi inayoshughulikia namna ambavyo vikundi vya maneno na sentensi mbalimbali zinajengwa katika lugha. Hasa hushughulikia kanuni zinazotawala mfumo wa vipashio vya lugha. Sarufi muundo hushughulikia kanuni zinazotawala mpangilio wa maneno katika lugha husika ili kujenga (kuunda tungo yenye maana). Kipashio ni kipande cha neno au kikundi cha maneno yanayotoa taarifa fulani katika lugha ya Kiswahili. Kuna vipashio vitano - navyo ni: Mofimu --> Neno --> --> Kirai --> Kishazi --> Sentensi. Katika namna ya kutaja au kutumia vipashio, ngazi ya mofimu ni ndogo kuliko neno. Neno ni ndogo kuliko Kirai. Kirai ni kidogo kuliko Kishazi. Kishazi ni kidogo kuliko Sentensi. Hivyo basi mpangilio wake halisi huanza kwa ukubwa na kuja udogo.

neg:
Tau
Jinsi ilivyo kawaida kwa herufi mbalimbali za Kigiriki, τ inatumiwa kama kifupisho kwa ajili ya dhana mbalimbali katika hisabati na fizikia.

neg:
Fiziolojia
Somo hili mara nyingi hugawanyika katika kategoria tatu:
Kwa binadamu, kwa mfano, homoni za mmeng'enyo wa chakula na kemikali nyingine hufanywa na tumbo, ini na kongosho. Kusinyaa kwa misuli hutokea kwa sababu ya ujumbe wa kikemikali uliofanywa na neva za hiyo misuli.

neg:
Kemia
Kemia yahusu tabia ya elementi na viungo vya atomi, ni somo la kujua mabadiliko ya mata na uhusiano wa mata na mata ndogo tofauti, na pia huhusika wa nishati.

neg:
Fizikia
Newton pia aliendeleza kalikulasi, somo la mahesabu ya mabadiliko, ambalo lilileta njia mpya ya kukokotoa matukio ya kiumbo.

neg:
Kemia
Kemia (labda jina limetokana na neno la Kiarabu al-kemia) ni sayansi ya mata kwa kiwango cha atomi.

neg:
Sumaku
Usumaku ni tabia katika mada inayopatikana kiasili kufuatana na kanuni za fizikia.

neg:
Fizikia
Homer, mshairi bora wa Ugiriki wa kale, aliandika katika Iliad na Odyssey juu ya maumbosamawati tofauti; baadaye wanaastronomia wa Kigiriki waliyapa majina makundi nyota mengi yanayoonekana katika kizio cha kaskazini cha dunia, majina ambayo yanatumika hadi leo.

neg:
Utegili (fizikia)
Utegili (pia: plasma) katika lugha ya fizikia, ni hali ya nne ya maada. Hali hiyo ni kama gesi ila ni ya kiioni. Nyinginezo ni hali mango (imara), kiowevu (majimaji) na gesi (kama hewa).

neg:
Gamma
Katika fizikia gamma ni alama kwa fotoni hasa mnururisho mkali aina miali ya gamma.

neg:
Johann Wolfgang von Goethe
Katika fizikia alitunga nadharia juu ya rangi inayoendelea kujadiliwa kati ya wataalamu hadi leo.

neg:
Parapela
Parapela inatumia fizikia kama kila rafadha inasababisha tofauti ya kanieneo inayovuta ndege mbele.

neg:
Kemia
Kimsingi kemia ni somo la atomi na mkusanyo wa atomi kwa molekyuli, bilauli ama madini ambazo zajenga mata za kawaida. Kulingana na kemia ya kisasa ni ujenzi wa mata kwa kiwango cha atomi.

neg:
Jiofizikia
Jiofizikia (kwa Kiingereza "Geophysics") ni fani ya sayansi ya miamba na dutu nyingine zinazounda dunia, pamoja na muundo wa kimaumbile uliomo duniani, ndani yake na juu ya uso wake.

neg:
Pi (namba)
Jinsi ilivyo kawaida kwa herufi mbalimbali za Kigiriki, Pi pia inatumika kama kifupisho kwa ajili ya maarifa na dhana za hesabu na fisikia.

neg:
Metafizikia
Neno “metafizikia” limetokana na maneno ya Kigiriki: meta (metaa, “ng'ambo ya”, “juu ya” ama “baada ya”) na physike (“fyuzikee”, fizikia). Ilitumika mara za kwanza kama kichwa cha maandishi kadhaa ya Aristoteli.

neg:
Familia (biolojia)
Familia ni ngazi katika uainishaji wa kisayansi wa viumbehai. Familia ya wanyama au mimea hujumlisha spishi mbalimbali zilizo karibu.

neg:
Astronomia
Astronomia "(kutoka maneno ya Kigiriki ἄστρον astron "nyota" na νόμος nomos "sheria")" ni elimu juu ya magimba ya ulimwengu kama vile nyota, sayari, miezi, vimondo, nyotamkia, galaksi kuhusu nyendo zao, nafasi, umbali, ukubwa na sheria zinazotawala tabia zake.

neg:
Primasia
Primasia (kwa Kiingereza "Primacy", kutokana na Kilatini "Primus", yaani "wa kwanza") ni msamiati wa teolojia ya Ukristo ambao unajaribu kueleza kwa nini baadhi ya maaskofu wana mamlaka juu ya wenzao, hasa Papa wa Roma kuwa na mamlaka juu ya maaskofu wote wa Kanisa Katoliki.

neg:
Kwanta
Kwanta katika fizikia ni kiwango cha chini kabisa cha kipimo chochote cha kiumbo inayohusika katika maingiliano.

neg:
Fizikia
Kwa mujibu wa Asger Aaboe, chanzo cha astronomia ya kimagharibi kinaweza kupatikana Mesopotamia, na juhudi zote za watu wa magharibi kuelekea sayansi ya uhalisia zimerithiwa kutoka astronomia ya kale ya Kibabuloni.
Wanaastronomia wa Misri waliacha alama katika makaburi na kumbukumbu zingine juu ya makundi nyota na mienendo ya maumbo mengine katika samawati (maumbosamawati/magimba) mengine.

neg:
Fasihi simulizi
Ni semi zilizofumbwa ambazo hutolewa kwa hadhira ili izifumbue. Fumbo hilo kwa kawaida huwa linafahamika katika jamii hiyo, na mara nyingi lina mafunzo muhimu kwa washiriki, mbali na kuwachemsha bongo zao. Vitendawili ni sanaa inayotegemea uwezo wa mtu kutambua, kuhusisha na kulinganisha vitu vya aina mbalimbali vilivyomo katika maumbile.

neg:
Haki
Kwa Kigiriki inaitwa "dikaiosyne", kutokana na neno asili "dike" yaani "anayeelekeza" na kwa hiyo pia "mwongozo, utaratibu". Tofauti na "nomos", yaani sheria inayoongoza wanyama pia, "dike" inahitajiwa na binadamu ili kuishi kwa utaratibu. Ni kinyume cha "bie", ukatili, nguvu inayoangamiza. "Dikaios" (mwenye kujali haki), ni mtu anayemtendea kila mmoja haki yake. "Dikaia zoe" ni maisha ya kiutu yanayopingana na "hybris" (kiburi) na ushenzi.

neg:
Nyota
Leo tunajua ya kwamba nyota zote huwa na mwendo kwenye anga lakini mabadiliko haya hutokea polepole hayaonekani katika muda wa maisha ya binadamu. Lakini tunajua kutokana na habari za kihistoria ya kwamba mabadiliko yapo.Habari za nyota zinakusanywa na kufanyiwa utafiti na sayansi ya astronomia. Wanaastronomia wanatumia vifaa kama darubini kutazama nyota na kupima nuru yake. Kwa kutumia mbinu za sayansi ya fizikia inawezekana kutambua tabia nyingi za nyota ingawa ziko mbali sana.

neg:
Nyutoni
Nyutoni ni kipimo cha SI. Jina linetokana na mwanafizikia Isaac Newton aliyegundua misingi ya fizikia umekanika.

neg:
Fizikia
Ni taaluma yenye kushughulika na maada na uhusiano wake na nishati.

neg:
Anatomia
Anatomia (pia anatomi, "", kutoka Kigiriki ἀνατέμνειν "anatemnein - kupasua, kufungua") ni elimu ya miili ya viumbehai kama binadamu, wanyama na mimea. Inachungulia muundo na umbile la mwili na sehemu au viungo vyake.

neg:
Metafizikia
Kuna dhana mbili pana kuhusu ni “dunia” gani haswa inayochunguzwa na metafizika. Ile maarufu, maoni ya zama inayodhani kwamba violwa zinazotibwa na metafizika ziko kuwepo huru kutokana na mtazamaji yeyote. Yenyewe ina umaarufu kidogo, na dhana za majuzi inadhani kwamba violwa ambazo zinachunguzwa na metafizikia zina kuwepo kwa akili ya mtazamaji tu, hivyo raia anakua mfumo wa kujichunguza na uchambuaji wa dhana. Wanafalsafa kadhaa, haswa Emmanuel Kant na Arthur Schopenhauer, wanaongea kuhusu “dunia” zote mbili na jinsi zinavyotangamana.

neg:
Uasilia
"Natura" lilikuwa tafsiri ya neno la Kigiriki "physis" (φύσις) lililotumiwa na washairi na wanafalsafa wa kwanza.

neg:
Silika
Tangu zamani sana, watu kadhaa wa [[China]], [[India]], [[Ugiriki]] na [[Italia]] walivutiwa na jinsi [[mwandiko]] wa kila mmoja ulivyo tofauti na ule wa wengine, wakaona unadokeza nafsi yake. Kuanzia [[karne XVII]] vilianza kutungwa vitabu kuhusu suala hilo, mpaka ikakubalika [[sayansi ya mwandiko]] ([[grafolojia]]) inayochunguza uhusiano kati ya mwandiko wa mtu na undani na nafsi yake (akili, maelekeo, vipawa, [[umbo]], [[maradhi]] n.k.). Msingi wake ni kwamba hatuandiki kwa [[mkono]] tu, kwa kuwa huo unaongozwa na [[ubongo]]. Mtu anapoacha kuiga [[herufi]] alizofundishwa kwa kuwa amezoea kuandika, anakuja kutokeza nafsi yake mwenyewe katika upekee wake. Tunaweza kusema mtu anapoandika bila ya kuzingatia usanifu wa herufi anajichora jinsi alivyo.

neg:
Jimnastiki
Jimnastiki (kutoka Kiingereza: "gymnastics") ni mchezo unaohitaji nguvu, uimara na uvumilivu wa misuli.


query: Papa wa 12 wa kikatoliki anaitwa nani?

pos:
Papa Innocent XII
Papa Innocent XII (13 Machi 1615 – 27 Septemba 1700) alikuwa papa kuanzia tarehe 12 Julai 1691 hadi kifo chake.

neg:
Papa Celestino V
Papa Celestino V, O.S.B. (1215 – 19 Mei 1296) alikuwa papa kuanzia tarehe 7 Julai 1294 hadi 13 Desemba 1294.

neg:
12 Desemba
Wakristo wengi, wakifuata mapokeo ya Roma, huadhimisha kumbukumbu ya Bikira Maria wa Guadalupe, na ya mtakatifu Korentino, askofu

neg:
Papa Innocent VI
Papa Innocent VI (1282 au 1295 – 12 Septemba 1362) alikuwa papa kuanzia tarehe 18 Desemba 1352 hadi kifo chake.

neg:
Yohane wa Fiesole
Tarehe 3 Oktoba 1982 Papa Yohane Paulo II alimtangaza rasmi kuwa mwenye heri, kutokana na utakatifu wa maisha yake, si tu kwa kipaji chake cha kutoka mbinguni.. Vasari huyohuyo aliandika kwamba "haiwezekani kumsifu mno baba huyo mtakatifu, aliyekuwa mnyenyekevu na mtaratibu hivi katika yale yote aliyoyafanya na aliyoyasema, na ambaye picha zake zilichorwa kwa unyofu na ibada kubwa hivi."

neg:
Papa Paulo VI
Kwa uamuzi wa Papa Yohane Paulo II, tarehe 11 Mei 1993, Kanisa la Roma lilifungua kesi ya kumtangaza mwenye heri na hatimaye mtakatifu.

neg:
Papa Yohane XXI
Papa Yohane XXI (1215 – 20 Mei 1277) alikuwa papa kuanzia tarehe 13 Septemba 1276 hadi kifo chake.

neg:
Papa Benedikto XVI
Tarehe 25 Novemba 1981 Yohane Paulo II alimteua kuwa mkuu wa Idara ya Mafundisho ya Imani. Hivyo tarehe 15 Februari 1982 aliacha uongozi wa jimbo kuu akashika kazi hiyo mpya mpaka alipochaguliwa Papa.

neg:
Papa Klementi XII
Jina lake la kuzaliwa lilikuwa Lorenzo Corsini.

neg:
Papa Sixtus I
Papa Sixtus I (au Xystus) alikuwa papa kuanzia takriban 117 hadi kifo chake takriban 126. Alimfuata Papa Alexander I akafuatwa na Papa Telesphorus.

neg:
Papa Yohane XII
Papa Yohane XII (takriban 937 – 14 Mei, 964) alikuwa papa kuanzia 16 Desemba, 955 hadi kifo chake.

neg:
Kanisa kuu la Roma
wa 12. Mtaguso wa nne wa Laterano (1215)

neg:
Papa Pius VIII
Alimfuata Papa Leo XII na kuvishwa taji la Kipapa tarehe 5 Aprili 1829. Akafuatwa na Papa Gregori XVI.

neg:
Papa Alexander VIII
Alimfuata Papa Inosenti XI akafuatwa na Papa Inosenti XII.

neg:
Papa
Kiasili neno la Kilatini "Papa" linamaanisha "Baba", nalo likawa cheo kutokana na nia ya kumtaja askofu wa Roma kwa heshima ya pekee. Msingi wa heshima hiyo ni imani ya Wakatoliki kuwa askofu wa Roma ni mwandamizi wa Petro, mkuu wa mitume wa Yesu.

neg:
22 Juni
Tarehe 22 Juni ni siku ya 173 ya mwaka (ya 174 katika miaka mirefu). Mpaka uishe zinabaki siku 192.
Wakristo wengi, wakifuata mapokeo ya Roma, huadhimisha kumbukumbu ya mtakatifu Albano wa Uingereza, mfiadini, ya mtakatifu Paulino wa Nola, askofu, ya watakatifu Yohane Fisher, askofu, na Thomas More, wafiadini, na ya mwenye heri Papa Inosenti V

neg:
Bernardo wa Clairvaux
Ndiye mtu muhimu zaidi wa karne ya 12 katika Kanisa Katoliki, ambalo linamheshimu kama mtakatifu (alivyotangazwa na Papa Alexander III mwaka 1174) na mwalimu wa Kanisa (alivyotangazwa na Papa Pius VIII mwaka 1830).

neg:
Historia ya Kanisa
Mtaguso wa pili wa Vatikano (1962-1965) ulioitishwa na Papa Yohane XXIII ulielekeza Kanisa Katoliki kukabili vema ulimwengu wa kisasa badala ya kuulaumu tu.

neg:
Papa Gregori XII
Papa Gregori XII (alifariki 18 Oktoba 1417) alikuwa papa kuanzia tarehe 30 Novemba 1406 hadi 4 Julai 1415. Mwaka wake wa kuzaliwa haujulikani (umekadiriwa kuwa kati ya 1326 na 1345).

neg:
Kanisa Katoliki
Kanisa limepewa na Yesu wahudumu wenye daraja takatifu wanaoitwa wakleri; waamini wengine wanaitwa walei. Kutoka pande hizo mbili wanapatikana watawa waliowekwa wakfu kwa namna ya pekee kwa kushika mashauri ya Kiinjili. Yesu “alipanda mlimani, akawaita aliowataka mwenyewe; wakamwendea. Akaweka watu kumi na wawili, wapate kuwa pamoja naye, na kwamba awatume kuhubiri” (Mk 3:13-14). “Walipoingia, wakapanda orofani, walipokuwa wakikaa; Petro, na Yohane, na Yakobo, na Andrea, Filipo na Tomaso, Bartholomayo na Mathayo, Yakobo wa Alfayo, na Simoni Zelote, na Yuda wa Yakobo. Hawa wote walikuwa wakidumu kwa moyo mmoja katika kusali, pamoja nao wanawake, na Mariamu mama yake Yesu, na ndugu zake” (Mdo 1:13-14).

neg:
Mtume Petro
Wakristo wengi, hasa Wakatoliki na Waorthodoksi, wanamheshimu kama mtakatifu tena kama papa wa kwanza wa Roma hadi kifodini chake kati ya miaka 64 na 67, wakati wa dhuluma ya Dola la Roma dhidi ya Ukristo iliyoanzishwa na Kaisari Nero.

neg:
Papa Pius XII
Alitokea nchi ya Italia. Jina lake la kuzaliwa lilikuwa "Eugenio Maria Guiseppe Giovanni Pacelli".

neg:
Papa Yohane XXIII
Papa Yohane XXIII (25 Novemba 1881 – 3 Juni 1963) alikuwa Papa kuanzia tarehe 28 Oktoba 1958 hadi kifo chake. Alimfuata Papa Pius XII akafuatwa na Papa Paulo VI.

neg:
Papa Benedikto IX
Papa Benedikto IX (takriban 1012 – baada ya 1055) alipata kuwa papa mara tatu: ya kwanza tangu Oktoba 1032 hadi Septemba 1044, ya pili tangu Aprili hadi Mei 1045, na ya tatu tangu Novemba 1047 hadi Julai 1048. Jina lake la kuzaliwa lilikuwa Theophylactus wa Tusculum.

neg:
Papa Damaso II
Papa Damaso II alikuwa papa kuanzia tarehe 17 Julai 1048 hadi kifo chake tarehe 9 Agosti 1048. Jina lake la kuzaliwa lilikuwa Poppo.

neg:
Kanisa kuu
Kwa kuwa imani ya Kanisa Katoliki ni kwamba Papa wa Roma ni mkuu wa maaskofu wote duniani, kanisa kuu la jimbo lake ni pia kanisa kuu la Wakatoliki wote. Ndiyo sababu mlangoni mwa basilika kuu la Laterano imeandikwa kwamba ndilo "kichwa na mama wa makanisa yote ya jiji na ya dunia nzima".

neg:
Papa Honorius III
Papa Honorius III (1148 – 18 Machi 1227) alikuwa papa kuanzia tarehe 18 Julai 1216 hadi kifo chake.

neg:
Sherehe kuu
Sherehe kuu 12 (kwa Kigiriki: Δωδεκάορτον, Dodekaorton) za Makanisa ya Kiorthodoksi, tukiacha Pasaka iliyo "sikukuu ya sikukuu zote", zinawaadhimisha Yesu Kristo (8) pamoja na Bikira Maria (4).

neg:
Papa Innocent XI
Papa Pius XII alimtangaza mwenye heri tarehe 7 Oktoba 1956. Sikukuu yake huadhimishwa tarehe ya kifo chake.

neg:
Ukulu mtakatifu
Kadiri ya Mkusanyo wa Sheria za Kanisa la Kilatini (kanuni 361), "Ukulu mtakatifu" ni jina rasmi linalotumika kuwamaanisha Papa na miundo yote inayomsaidia kuongoza Kanisa Katoliki duniani ikiwa na makao makuu mjini Roma.

neg:
Papa
Papa (neno la mkopo kutoka Kilatini lakini lenye asili ya Kigiriki, πάππας, "pappas", jina ambalo mtoto anamuitia baba yake)ni cheo cha kiongozi mkuu wa Kanisa Katoliki duniani kote. Cheo hicho kinategemea kile cha askofu wa Roma.

neg:
Mikaeli wa Cesena
Badala ya kukubali tamko hilo, Mtumishi mkuu na wanashirika karibu wote walilikataa hata kumtangaza Yohane XXII kuwa mzushi. Mfalme mkuu wa Ujerumani, ili apate nguvu dhidi ya Papa, akawapokea Ndugu Wadogo chini ya ulinzi wake akafanya mmojawao atangazwe kinyume cha sheria kuwa ni Papa badala ya Yohane XXII (bado hai).

neg:
Papa Benedikto XVI
Papa Benedikto XVI (amezaliwa 16 Aprili 1927; jina la Kilatini: Benedictus XVI; kwa Kiitalia: Benedetto XVI) alikuwa papa tangu 19 Aprili 2005 baada ya kifo cha Papa Yohane Paulo II hadi alipoamua kung'atuka tarehe 28 Februari 2013 kwa sababu ya afya yake kudodora.

neg:
Papa Yohane XXII
Alimfuata Papa Klementi V akafuatwa na Papa Benedikto XII.

neg:
Thomas Aquinas Mtakatifu
Mtakatifu Thomas Aquinas (Roccasecca, katika eneo la watawala wa Aquino, leo katika wilaya ya Frosinone, Italia, 1224 au 1225 - Fossanova, wilaya ya Latina, Italia, 7 Machi 1274) alikuwa mtawa wa Shirika la Wahubiri na padri wa Kanisa Katoliki.

neg:
Papa Yohane XIV
Papa Yohane XIV alikuwa papa kuanzia mwaka 983 hadi kifo chake tarehe 20 Agosti 984. Jina lake la kuzaliwa lilikuwa Petro.

neg:
12 Januari
Tarehe 12 Januari ni siku ya kumi na mbili ya mwaka. Mpaka uishe zinabaki siku 353 (354 katika miaka mirefu).
Wakristo wengi, wakifuata mapokeo ya Roma, huadhimisha kumbukumbu ya mtakatifu Benedikto Biscop, abati, ya mtakatifu Aelredo, abati, na ya mtakatifu Bernardo wa Corleone bradha

neg:
Papa Leo XII
Alimfuata Papa Pius VII akafuatwa na Papa Pius VIII.

neg:
Ukulu mtakatifu
Kwa msingi huo, ukulu unamwakilisha Papa kama kiongozi wa Kanisa Katoliki lote duniani na kuhusiana na dogma ya kwamba ana karama ya kutodanganyika anapofundisha "rasmi" (kwa Kilatini "ex cathedra", yaani "kutoka ukulu") kama mkuu wa kundi la maaskofu.

neg:
Papa Fransisko
Amemfuata Papa Benedikto XVI akiwa wa 266 katika orodha ya mapapa.

neg:
Papa Yohane XII
Jina lake la kuzaliwa lilikuwa Octavian akiwa mzao wa Karolo Mkuu vizazi saba kutoka kwake.

neg:
Papa Yohane XXIII
Alizikwa katika mahandaki ya Basilika la Mt. Petro tarehe 6 Juni 1963 na kesi ya kumtangaza mtakatifu ilifunguliwa tarehe 18 Novemba 1965 na mwandamizi wake Papa Paulo VI. Baada ya kukubaliwa heshima kama Venerable tarehe 20 Desemba 1999, alitangazwa mwenye heri tarehe 3 Septemba 2000 pamoja na Papa Pius IX na watatu wengine.

neg:
10 Desemba
Tarehe 10 Desemba ni siku ya 344 ya mwaka (ya 345 katika miaka mirefu). Mpaka uishe zinabaki siku 21.
Wakristo wengi, wakifuata mapokeo ya Roma, huadhimisha kumbukumbu ya mtakatifu Papa Gregori III, na ya mtakatifu Yohane Roberts, padri na mfiadini

neg:
Alfonso Maria wa Liguori
Sifa hiyo ilimfaa kwa sababu nyingi, hasa utajiri wa mafundisho yake kuhusu maadilidini yaliyotoa sawasawa msimamo wa Kikatoliki, hivi kwamba Papa Pius XII alimtangaza pia msimamizi wa waungamishi na wa wanateolojia ya maadili.

neg:
Katoliki
Chini ya Papa Yohane Paulo II Kanisa Katoliki lilitoa kitabu cha mafundisho ya imani na maadili chenye kichwa Katekisimu ya Kanisa Katoliki ambacho kinasema: "Kuamini kwamba Kanisa ni 'takatifu' na 'Katoliki,' nalo ni 'moja' na 'la Mitume '(kama Kanuni ya Imani ya Nisea inavyodokeza), hakuwezi kutengwa na imani katika Mungu Baba, Mwana na Roho Mtakatifu.

neg:
Papa Klementi VI
Papa Klementi VI (takriban 1291 – 6 Desemba 1352) alikuwa papa kuanzia tarehe 7 Mei 1342 hadi kifo chake.

neg:
Papa Alexander VI
Jina lake la kuzaliwa lilikuwa Roderic Llançol de Borja. Alikuwa papa wa pili kutoka familia iliyoitwa nchini Italia Borgia. Papa Kalisti III, aliyekuwa wa kwanza, alimsaidia mpwa wake Roderic kupanda ngazi ndani ya Kanisa. Kijana asiyekuwa na mafunzo yoyote wa kiroho, asiyepokea daraja takatifu ya upadri bado, alipewa cheo na mapato ya askofu mara kadhaa katika dayosisi mbalimbali.

neg:
Gonzaga Gonza
Gonzaga Gonza (+ Lubowa 27 Mei 1886) ni mfiadini mmojawapo kati ya Wakristo 22 wa Kanisa Katoliki wanaojulikana na kuheshimiwa duniani kote kama Wafiadini wa Uganda.

neg:
Papa Yohane XXII
Papa Yohane XXII (takriban 1249 – 4 Desemba 1334) alikuwa papa kuanzia mwaka 1316 hadi kifo chake. Alichaguliwa tarehe 7 Agosti 1316, na kuvishwa taji tarehe 5 Septemba mwaka uleule katika mji wa Lyon.

neg:
Papa Fransisko
Papa Fransisko, S.I. (kwa Kilatini Franciscus, jina la awali Jorge Mario Bergoglio) ni askofu wa Roma, na hivyo pia Papa wa Kanisa Katoliki duniani kote, tangu tarehe 13 Machi 2013.

neg:
Papa Klementi XIII
Papa Klementi XIII (7 Machi 1693 – 2 Februari 1769) alikuwa papa kuanzia tarehe 6 Julai 1758 hadi kifo chake.

neg:
Papa Lucius II
Papa Lucius II alikuwa papa kuanzia tarehe 12 Machi 1144 hadi kifo chake tarehe 15 Februari 1145.

neg:
Papa Klementi XII
Alimfuata Papa Benedikto XIII akafuatwa na Papa Benedikto XIV.

neg:
Papa Gregori XII
Jina lake la kuzaliwa lilikuwa Angelo Correr.

neg:
11 Oktoba
Wakristo wengi, wakifuata mapokeo ya Roma, huadhimisha kumbukumbu ya mtakatifu Filipo mwinjilisti, na ya mtakatifu Papa Yohane XXIII

neg:
11 Desemba
Tarehe 11 Desemba ni siku ya 345 ya mwaka (ya 346 katika miaka mirefu). Mpaka uishe zinabaki siku 20.
Wakristo wengi, wakifuata mapokeo ya Roma, huadhimisha kumbukumbu ya mtakatifu Papa Damaso I, na ya mtakatifu Maria Maajabu wa Yesu, bikira

neg:
Papa Yohane Paulo II
Papa Yohane Paulo II (kwa Kilatini: Ioannes Paulus PP. II; kwa Kiitalia: Giovanni Paolo II; kwa Kipolandi: Jan Paweł II; kwa Kiingereza: John Paul II; 18 Mei 1920 - 2 Aprili 2005) alikuwa papa wa 264 kuanzia 16 Oktoba 1978 hadi kifo chake akidumu katika huduma hiyo kirefu kuliko mapapa wengine wote, isipokuwa Mtume Petro na Papa Pius IX.

neg:
13 Aprili
Wakristo wengi, wakifuata mapokeo ya Roma, huadhimisha kumbukumbu ya mtakatifu Papa Martin I, mfiadini, na ya mtakatifu Ermengild, mfiadini

neg:
Orodha ya mapapa
Hakuna orodha rasmi ya mapapa, ila kitabu cha "Annuario Pontificio" kinachotolewa na Vatikano kila mwaka kina orodha inayoangaliwa kama rasmi. Kulingana na kitabu hicho, Fransisko ni papa wa 266.

neg:
12 Februari
Wakristo wengi, wakifuata mapokeo ya Roma, huadhimisha kumbukumbu ya watakatifu wafiadini wa Abitine na ya mtakatifu Benedikto wa Aniane, abati

neg:
Papa Pius VII
Alimfuata Papa Pius VI akafuatwa na Papa Leo XII.

neg:
Papa Innocent VII
Alimfuata Papa Bonifasi IX wakati wa farakano la Kanisa la magharibi, akafuatwa na Papa Gregori XII.

neg:
Papa Yohane XII
Alimfuata Papa Agapeto II akafuatwa na Papa Benedikto V.

neg:
12 Machi
Wakristo wengi, wakifuata mapokeo ya Roma, huadhimisha kumbukumbu ya mtakatifu Maksimiliani wa Tebesa, mfiadini, ya mtakatifu Papa Inosenti I, na ya mtakatifu Luigi Orione, padri

neg:
Ukristo barani Afrika
Hatua muhimu sana ilikuwa mkutano mkuu wa Kanisa Katoliki duniani ulioitwa Mtaguso wa pili wa Vatikano miaka 1962-1965. Hapo maaskofu wote chini ya uongozi wa Papa (kwanza Yohane XXIII, halafu Paulo VI) walitamka kwamba Wakristo wote ni ndugu na kwamba kujenga umoja wa Kanisa ni wajibu wa kila mmojawao. Leo hii makanisa ya CCT na Baraza la Maaskofu Katoliki Tanzania hushirikiana katika shughuli mbalimbali kama vile Baraza la Kikristo la Afya Tanzania (Tanzania Christian Medical Board) au katika kuandaa mafundisho ya pamoja katika elimu ya Kikristo mashuleni.

neg:
Mtume Petro
Katika orodha zote nne za mitume 12 wa Yesu zinazopatikana katika Biblia ya Kikristo anashika nafasi ya kwanza (tofauti na wenzake wengi ambao wanabadilishana nafasi, na kinyume cha Yuda Iskarioti, msaliti anayepewa daima nafasi ya mwisho); isitoshe Math 10:2 inasisitiza: "Wa kwanza Simoni aliyeitwa Petro".

neg:
Papa Benedikto XII
Papa Benedikto XII. O.Cist. (takriban miaka ya 1280 – 25 Aprili 1342) alikuwa papa kuanzia tarehe 20 Desemba 1334 hadi kifo chake.

neg:
12 Juni
Tarehe 12 Juni ni siku ya 163 ya mwaka (ya 164 katika miaka mirefu). Mpaka uishe zinabaki siku 202.
Wakristo wengi, wakifuata mapokeo ya Roma, huadhimisha kumbukumbu ya mtakatifu Papa Leo III, na ya mtakatifu Gaspare Maria Bertoni, padri

neg:
Paulo Hanh
Kwa nyakati tofauti, Papa Leo XIII, Papa Pius X na Papa Pius XII waliwatangaza kuwa wenye heri, halafu Papa Yohane Paulo II aliwaunganisha katika kuwafanya watakatifu wafiadini tarehe 19 Juni 1988.

neg:
Anatoli Kiriggwajjo
Anatoli Kiriggwajjo (+ Namugongo 3 Juni 1886) ni mfiadini mmojawapo kati ya Wakristo 22 wa Kanisa Katoliki wanaojulikana na kuheshimiwa duniani kote kama Wafiadini wa Uganda.

neg:
Papa Leo XIII
Papa Leo XIII (2 Machi 1810 – 20 Julai 1903) alikuwa papa kuanzia tarehe 20 Februari 1878 hadi kifo chake.

neg:
Kanisa Katoliki
Papa amejaliwa na Mungu mamlaka kamili juu ya waamini wote awafungulie ufalme wa mbinguni, kama Yesu alivyomuambia Petro: “Nitakupa wewe funguo za ufalme wa mbinguni; na lolote utakalolifunga duniani, litakuwa limefungwa mbinguni, na lolote utakalolifungua duniani, litakuwa limefunguliwa mbinguni” (Math 16:19). “Nimekuombea wewe ili imani yako isitindike; nawe utakapoongoka waimarishe ndugu zako” (Lk 22:32). “Lisha wanakondoo wangu… Chunga kondoo zangu… Lisha kondoo zangu” (Yoh 21:15-17).

neg:
Kanisa Katoliki
Yesu amejenga Kanisa lake imara juu ya Mtume Petro, alichunge lote kwa niaba yake. Papa kama Askofu wa Roma ndiye mwandamizi wa Petro na mkuu wa kundi zima la Maaskofu, waandamizi wa Mitume. “Wewe ndiwe Petro, na juu ya mwamba huu nitalijenga kanisa langu, wala milango ya kuzimu haitalishinda” (Math 16:18). “Atafananishwa na mtu mwenye akili, aliyejenga nyumba yake juu ya mwamba. Mvua ikanyesha, mafuriko yakaja, pepo zikavuma, zikaipiga nyumba ile, isianguke; kwa maana misingi yake imewekwa juu ya mwamba” (Math 7:24-25). Historia ya miaka elfu mbili sasa imedhihirisha ukweli wa maneno hayo.

neg:
Katoliki
Neno "Ukristo wa Kikatoliki" liliingia sheria za Dola la Roma wakati Theodosius Mkuu (Kaisari miaka 379-395) alipotuza jina hilo kwa ahali ya "kuwa dini ambayo ilikuwa mikononi mwa Warumi na Mtume Petro, kama ilivyohifadhiwa na waamini kimapokeo na ambayo ni sasa nadhiri kwa Papa Damas na kwa Askofu Petro wa Alexandria... Kuhusu wengine, ambao katika hukumu yetu ni wajinga, sisi tunaamuru wapewe jina la wazushi, wala hawatapata kuita nyumba zao kwa jina la makanisa."

neg:
Abrahamu wa Aleksandria
Abrahamu wa Aleksandria (Ebn-Zaraa, Syria - 3 Desemba 978) kuanzia mwaka 975 hadi kifo chake alikuwa Patriarki wa Aleksandria (Misri) na Papa wa 62 wa Kanisa la Wakopti ambalo linamheshimu kama mtakatifu.

neg:
Papa Gregori XIII
Papa Gregori XIII (*7 Januari 1502 mjini Bologna, Italia; †10 Aprili 1585 mjini Roma) alikuwa papa wa Kanisa Katoliki kuanzia tarehe 13 Mei 1572 hadi kifo chake.

neg:
Papa Gregori XIII
Papa Gregori XIII alijitahidi kurudisha nyuma mwendo wa matengenezo ya Kiprotestanti. Alikubali dhuluma dhidi ya Wakristo wa Kiinjili nchini Ufaransa tarehe 23 - 24 Agosti 1572 ("Usiku wa Bartolomeo").

neg:
Vulgata
Mwaka 1943 Papa Pius XII alihimiza Wakatoliki kutoa tafsiri mpya kutoka lugha hizo, kama zile zilizofanywa na Wakristo wengine tangu zamani.

neg:
Mtaguso Mkuu
Kadiri ya imani ya Kanisa Katoliki, Yesu aliwakabidhi Mitume kumi na wawili uongozi wa Kanisa wakiwa kundi moja lenye mkuu wake, yaani Mtume Petro.

neg:
Antoni wa Padua
Alitangazwa mtakatifu na Papa Gregori IX mapema sana, tarehe 13 Mei 1232, na mwalimu wa Kanisa na Papa Pius XII mwaka 1946 kwa jina la "Doctor Evangelicus" (Mwalimu wa Kiinjili), kutokana na mafundisho yake kujaa roho na maneno ya Injili ya Yesu Kristo.

neg:
Papa Benedikto XIV
Alimfuata Papa Klementi XII akafuatwa na Papa Klementi XIII.

neg:
Papa Yohane Paulo II
[[Picha:Karol Wojtyła - wizytacja zakonu oo. Karmelitów na Piasku w Krakowie 1967.jpg|thumb|Picha ya Juni 1967, akiwa [[askofu]] lakini si kardinali bado.]]
Tarehe [[4 Julai]] [[1958]], alipokuwa likizo, [[Papa Pius XII]] alimteua [[askofu msaidizi]] wa Kraków. Aliitwa [[Warsaw]] akutane na [[Mkuu wa Maaskofu]] wa Polandi, kardinali [[Stefan Wyszyński]], aliyemuarifu kuhusu uteuzi huo. Kisha kukubali kuwa msaidizi wa [[askofu mkuu]] [[Eugeniusz Baziak]], alipewa [[daraja]] ya [[uaskofu]] (akitumia jina la jimbo la zamani la [[Ombi]]) tarehe [[28 Septemba]] 1958. Akiwa na miaka 38 tu, alikuwa kijana kuliko maaskofu wote wa Polandi. Baada ya kifo cha Baziak mnamo Juni [[1962]], tarehe [[16 Julai]], Karol Wojtyła alichaguliwa asimamie jimbo kama "Vicar Capitular".

neg:
Andrea Kaggwa
Andrea Kaggwa (1856 hadi 26 Mei 1886, Munyonyo) ni mfiadini mmojawapo kati ya Wakristo 22 wa Kanisa Katoliki wanaojulikana na kuheshimiwa duniani kote kama Wafiadini wa Uganda.

neg:
Petro wa Yohane Olivi
Kinyume na mtangulizi wake, Papa Klemensi V (1305-1314) alipenda kusikiliza wote, halafu akatoa (1312) tamko jipya juu ya kanuni ili kuondoa wasiwasi hasa kwa kubainisha amri za kanuni na kiasi ambacho zinawabana Ndugu Wadogo. Ingawa hakukubali msimamo wa ndugu “wa Kiroho” kuhusu mamlaka ya Kanisa juu ya kanuni, aliwaweka chini ya ulinzi wake; viongozi waliowadhulumu waliondolewa, na makosa dhidi ya ufukara yalirekebishwa ili kukwepa farakano. Lakini ikawa bure.

neg:
Fransisko wa Asizi
1209 Kisha kurudi Asizi wanne wengine wakajiunga nao: hapo wakaamua waende wote Roma ili kupata kibali cha Papa Inosenti III kusudi wawe na hakika ya kuwa maisha yao yanampendeza Mungu, na waeleweke kwa wote kuwa ni Wakatoliki hasa, si wazushi. Baada ya kuvumilia muda fulani wakafaulu kuongea na Papa kwa msaada wa askofu wa Asizi na wa kardinali Yohane wa Mtakatifu Paulo: mara ya kwanza makardinali wengine walibishana na kutaka kupinga ombi hilo; lakini mara ya pili Papa alitoa kwa sauti kibali chake kwa maisha yao ya kitawa na kwa utume wao wa kuhubiri toba. Labda mwaka huohuo Fransisko alianzisha utawa maalumu kwa waamini wanaoishi katika mazingira ya kawaida ya ulimwenguni, waweze kufuata maisha ya Kiinjili kwa ukamilifu mkubwa zaidi.

neg:
Papa Innocent XII
Jina lake la kuzaliwa lilikuwa Antonio Pignatelli.

neg:
12 Aprili
Wakristo wengi, wakifuata mapokeo ya Roma, huadhimisha kumbukumbu ya mtakatifu Papa Julius I, ya mtakatifu Zeno wa Verona, askofu, na ya mtakatifu Yosefu Moscati, daktari

neg:
Yohane wa Avila
Yohane wa Avila (Almodóvar del Campo, Hispania, 6 Januari 1499 au 1500 - Montilla, Hispania, 10 Mei 1569) alikuwa padri mwanajimbo wa Hispania aliyeathiri sana Kanisa Katoliki la nchi hiyo na urekebisho wa Kikatoliki katika karne ya 16 hasa kwa njia ya mahubiri yake yaliyotegemea Biblia, ya uongozi wa kiroho na ya vyuo alivyovianzisha.

neg:
Papa Linus
Papa Linus alikuwa papa kuanzia takriban 67 hadi kifo chake takriban 79. Alimfuata Papa wa kwanza, Mtume Petro, akafuatwa na Papa Anacletus.

neg:
Mikaeli Garicoits
Papa Pius XI alimtangaza kuwa mwenye heri tarehe 15 Machi 1923, halafu papa Pius XII kuwa mtakatifu tarehe 6 Julai 1947.

neg:
Askofu
Katika Kanisa Katoliki askofu wa Roma ni mkuu wa Maaskofu wote na wa Kanisa lote duniani akitajwa kwa jina la Papa.

neg:
Katoliki
Kwa wengine, neno "Kanisa Katoliki" linahusu Kanisa ambalo lina ushirika kamili na Askofu wa Roma (maarufu kama Papa) na linaloundwa na umoja wa madhehebu ya Kilatini na mengine 23 ya Makanisa Katoliki ya Mashariki: ndiyo matumizi ya kawaida katika nchi nyingi. Waumini wake wengi hawajibaini kama "Waroma", lakini kama "Wakatoliki" tu.

neg:
Papa Benedikto XIII
Alimfuata Papa Inosenti XIII akafuatwa na Papa Klementi XII.

neg:
12 Agosti
Tarehe 12 Agosti ni siku ya 224 ya mwaka (ya 225 katika miaka mirefu). Mpaka uishe zinabaki siku 141.
Wakristo wengi, wakifuata mapokeo ya Roma, huadhimisha kumbukumbu ya mtakatifu Yoana Fransiska wa Chantal, mtawa, na ya mwenye heri Papa Inosenti XI

neg:
10 Machi
Tarehe 10 Machi ni siku ya 69 ya mwaka (ya 70 katika miaka mirefu). Mpaka uishe zinabaki siku 296.
Wakristo wengi, wakifuata mapokeo ya Roma, huadhimisha kumbukumbu ya mtakatifu Papa Simplicio na ya mtakatifu John Ogilvie, padri mfiadini

neg:
Papa Yohane XV
Papa Yohane XV alikuwa papa kuanzia mwaka 985 hadi kifo chake mnamo Aprili 996. Jina lake la kuzaliwa lilikuwa pia Yohane.

neg:
Katoliki
Neno "Kanisa Katoliki" linahusu Kanisa lote linaloongozwa na Askofu wa Roma, sasa Papa Fransisko, na ambalo lina zaidi ya waumini bilioni 1.2, wakiwa nusu ya Wakristo wote duniani, wanaokadiriwa kuwa bilioni 2.4.

neg:
Papa Leo XII
Jina lake la kuzaliwa lilikuwa Annibale Francesco Clemente Melchiore Girolamo Nicola della Genga.

neg:
Daraja takatifu
Katika Kanisa Katoliki cheo cha kwanza ni kile cha Papa , ambacho kinategemea na kudai sakramenti ya daraja katika ngazi ya uaskofu kwa sababu ni kukabidhiwa jimbo la Roma kama mwandamizi wa Mtume Petro aliyefia huko.


query: Je, kuna aina ngapi ya nyuki?

pos:
Nyuki
Spishi inayojulikana hasa ni nyuki-asali ("Apis mellifera") ambaye hufugwa kila mahali duniani. Kuna spishi zaidi ya 20,000 zinazojumlishwa na biolojia kati ya nyuki lakini ni wale wa jenasi "Apis" wanaotengeneza asali inayovunwa kwa matumizi ya binadamu.
Mwili una pande tatu jinsi ilivyo kwa wadudu wote: kichwa mbele, kidari katikati na tumbo nyuma, halafu jozi tatu za miguu na jozi mbili za mabawa.

neg:
Nyuki-asali
Nyuki-asali ni aina za nyuki wa kabila Apini katika familia Apidae ambao hutengeneza asali na kuiweka katika sega za nta.

neg:
Wanyama wa nyumbani
Tangu milenia kadhaa wanyama hao wamepatana na wanadamu, nao ni kama vile mbwa, mbuzi, nguruwe, kondoo, ng'ombe, paka, kuku, punda, bata, nyuki, ngamia, farasi, njiwa, kware na wengine wengi.

neg:
Mkunga Mfyonzaji
Kuna spishi 18 za mikunga wafyonzaji zilizopo. Spishi hizi ni vidusia waladamu na hula kwa kuchochea ndani ya mwili wa samaki wengine ili kufyonza damu yao. Spishi 9 baina hizi huhamia kutoka kwa maji ya chumvi hadi maji baridi ili kuzaliana (baadhi yao pia wana idadi za maji baridi) na tisa wanaishi katika maji baridi tu. Katika ngeli Hyperoartia kuna spishi 20 nyingine zisizofyonza damu na hizi ni spishi za maji baridi. Waliokomaa wa spishi hizi hawali; wanaishi wakila akiba waliyopata kwa njia ya kuchuja chakula kutoka maji wakati walikuwapo lava au amoseti (Kiing. ammocoetes).

neg:
Utungisho katika wanyama
Utungisho wa ndani hutokea ndani ya mwili wa kiumbe cha kike. Kawaida kiumbe wa kiume huwa na uume au ogani nyingine inayoingiza manii ndani ya njia ya uzazi. Mamalia wote, reptilia na ndege na hata baadhi ya wanyama wasio na uti wa mgongo ("invertebrates"), ikijumuisha konokono, minyoo, na wadudu, hutumia utungisho wa ndani. Utungisho wa ndani siyo muhimu kuwa kiinitete kinachotengenezwa kuendelea kubakia ndani ya mwili wa kiumbe cha kike. Katika nyuki wa asali, kwa mfano, malkia huweka mayai yaliyorutubishwa katika vyumba maalum ndani ya sega. Vyumba hivi huwekewa chakula ili nyuki wadogo waweze kuvitumia kadiri wanavyokua.

neg:
Orodha ya Viumbe vya Visasili
Saskwachi (Amerika ya Kaskazini) (pia: Mguumkubwa) Kiumbe mdogo kama sokwe
Satiri (Ugiriki) Mvyauso wa mbuzi na binadamu
Sentauri (Ugiriki) Mvyauso wa farasi na binadamu
Serbero (Ugiriki) Mbwa mwenye vichwa vitatu
Sfinksi (Ugiriki) Simba mwenye maziwa na kichwa cha mwanamke na mabawa
Shetani (Duniani kote) Malaika mbaya wa Biblia
Siklopsi (Ugiriki) Majitu chongo
Silfi (Ulaya) Zimwi wa hewa
Sireni (Ugiriki) Zimwi wa maji wenye kichwa cha mwanamke na mwili wa ndege
Skila (Ugiriki) Mvyauso wa mwanamke mwenye mkia wa nyoka, miguu kumi na miwili ya mbwa
Spriti (Ulaya) Zimwi kama pepo au elfi.
Sukubi (Ulaya) Shetani wa kike wa usiku abakaye wanaume katika jinamizi

neg:
Nyoka-miti Mweusi
Nyoka hawa ni warefu kuliko kukwi: kwa kipeo m 2-2.5 kulingana na spishi na kwa wastani m 1.4-1.8. Magamba ya mgongo ya "T. jacksoni" na "T. schmidti" yana miinuko lakini yale ya spishi nyingine ni laini. Magamba ya tumbo ya spishi zote yana miinuko pia inayosaidia nyoka hawa kupanda juu ya miti. Rangi yao ni nyeusi lakini koo ni kijivu, jeupe au njano mara nyingi.

neg:
Nyati-maji
Nyati-maji ni mnyama mkubwa anayejulikana sana, aliye wa spishi "Bubalus bubalis" katika nusufamilia Bovinae. Spishi hii ina nususpishi tano ndani yake:

neg:
Tofaa
Tufaa lazima zipate uchavushaji kila mwaka ili kuzalisha matunda. Kila msimu wa maua, wakulima wa tufaa lazima waandae wachavushaji kwaajili ya kubeba poleni. Nyuki wa asali hutumika kwa kazi hii, hasa wale wa aina ya Orchard mason bee, na hutumika kwma msaada wa uchavushaji kwenye mashmba ya biashara. Pia wakati mwingine nyuki aina ya "Bumble bee queens" huwepo mashambani kwa kazi hiyo hiyo.

neg:
Nyoka-misitu Njano
Nyoka-misitu njano ("Hormonotus modestus") ni nyoka wa familia Lamprophiidae ambao wanatokea misituni kwa Afrika ya Magharibi na ya Mashariki. Kuna spishi nyingine za nyoka-misitu katika jenasi "Buhoma".

neg:
Nyangumi
Oda nyingine ndogo ya Cetacea ni Mysticeti, ambayo hujumuisha nyangumi wa bluu, ambaye ndiyo mnyama mkubwa kuliko wote aliyeripotiwa kuishi, nyangumi mwenye nundu, na wanyama wengine wanaokula kutoka kwenye maji ya baharini kutumia michirizi mirefu iliyopo badala ya meno, ambayo ndiyo walikopatia jina lao.

neg:
Hongo (nyoka)
Hongo, futa au koboko ni nyoka wenye sumu wa jenasi "Dendroaspis" katika nusufamilia Elapinae (familia Elapidae). Spishi zote zinatokea Afrika tu. Nyoka hawa huishi mitini, lakini futa hukaa chini. Huwinda wakati wa mchana na kukamata mamalia wadogo, ndege na mijusi. Hawa ni hatari sana kwa sababu sumu yao ni kali sana. Kuna liga za neva na za moyo ndani yake. Sumu ya futa ni kali zaidi kuliko ile ya spishi nyingine. Kwa hivyo nyoka huyu ni mgomvi zaidi. Sumu yake inaweza kuua mtu mzima ndani ya nusu saa.

neg:
Nzi
Nzi ni wadudu wadogo wa nusuoda Brachycera katika oda Diptera (yaani “wenye mabawa mawili”). Kwa asili jina hili limetumika kwa wadudu wa familia Muscidae, lakini kwa sababu spishi nyingi za Brachycera hazina majina ya Kiswahili, “nzi” linapendekezwa kama jina kwa Brachycera wote. Nusuoda nyingine ya Diptera, Nematocera, inashirikisha mbu na jamaa wao.

neg:
Wolverini
Wolverini huwa mwindaji mtendaji mwenye nguvu. Wolverini anajulikana kuua mawindo, kama vile: kulungu, nungunungu, kindi, biva, panyabuku, sungura, mafuko, vipanya, sange, kulungu aktiki, kulungu wa Ulaya, kulungu mkia-mweupe, kulungu mkia-mweusi, kondoo, mbuzi, ng'ombe, elki na wapiti. Wao pia wawinda konje, minki, mbweha, linksi, cheche na makinda ya koyote na mbwa-mwitu.

neg:
Nyoka
Kama reptilia wote wana damu baridi na ngozi ya magamba. Wote ni wala nyama na spishi mbalimbali hutumia sumu kwa kuvionda lakini nyoka walio wengi hawana sumu wanashika windo kwa miili yao au kwa mdomo tu.

neg:
Fumbwe
Fumbwe ni ndege wadogo wa jenasi "Vidua" katika familia Viduidae ambao wanatokea Afrika tu. Spishi bila mkia mrefu na yenye rangi ya nili wanaitwa kinili pia. Wakati wa kuzaa madume wana rangi ya nyeusi na nyeupe na pengine rangi nyingine au rangi ya nili tu, na spishi kadhaa zina mkia mrefu. Lakini wakati wengine wana rangi za majike, kahawia na nyeupe, wenye michirizi miwili kwa utosi, na mkia wao una urefu wa kawaida. Hula mbegu za manyasi hasa lakini wadudu pia, kumbikumbi aghalabu.

neg:
Anelidi
Anelidi ni faila ya wanyama wafananao na minyoo wenye mapingili kwa umbo wa pete. Katika faila hii kuna nyungunyungu, ruba na mwata. Wanatokea baharini, majini baridi na ardhini. Spishi nyingine huchimba katika ardhi au matope, nyingine huogelea majini. Ukubwa wao unaenda kutoka mm ≤1 hadi m 3.

neg:
Milima ya Udzungwa
Kati ya aina kumi na moja za jamii ya nyani wanaopatikana katika hifadhi hii, mbili hupatikana katika hifadhi hii pekee ambao ni: "Mbega Mwekundu wa Iringa" (Iringa red colobus monkey) na "Sanje Crested mangabey" ambaye alikuwa hajulikani mpaka mwaka 1979. Kuna aina nyingine nne za ndege ambao hawakufanyiwa uchunguzi ambao ni: chozi bawa jekundu (rufous-winged sunbrid) na jamii mpya iliyogunduliwa ya aina ya kwale wa Udzungwa zinazofanya hifadhi hii kuwa ni moja ya makazi makuu na muhimu ya ndege pori barani Afrika.

neg:
Nyumbu
Dume na jike wana pembe zenye umbo wa zile za ng'ombe. Wanyama hawa hula manyasi mafupi.

neg:
Kifaru
Vifaru au faru ni wanyamapori wakubwa wa familia Rhinocerotidae. Spishi mbili zinapatikana Afrika na nyingine tatu huko Asia. Nchini Uhindi wanabaki faru 2700 tu na hata faru weupe nao wameadimika sana duniani.

neg:
Mamalia
Kuna takriban spishi 5,400 za mamalia. Spishi 5 kati ya hizo wanataga mayai, lakini wengine wote wanazaa watoto hai.

neg:
Kuvu
Kuvu (kisayansi: Fungi) ni kiumbehai ambacho si mmea wala mnyama. Uainishaji wa kisayansi unavipanga katika himaya ya pekee ndani ya Eukaryota. Kati ya kuvu kuna viumbe vikubwa kama uyoga na pia vidubini yaani vidogo vyenye seli moja tu kama hamira au maungano ya seli kama koga. Utaalamu wa kuvu ni mikolojia.

neg:
Nyoka-miti Kichwa-kipana
Nyoka-miti kichwa-kipana ni nyoka wa jenasi "Toxicodryas" katika familia Colubridae. Amepewa jina hili kwa sababu hukaa mitini takriban masaa yote na kichwa ni kipana kuliko nyoka-miti wengine.

neg:
Nyati wa Afrika
Ndama wa aina zote mbili wana ngozi nyekundu.Nyati wa Afrika ni mmoja wa wanyama maarufu walao nyasi katika Afrika. Wanaishi katika maeneo ya vinamasi, mbuga, na misitu ya milima mikuu ya Afrika. Nyati hupendelea makazi ya vichaka au matete manene, lakini wanapatikana pia katika mapori wazi.

neg:
Kuvu
Hadi sasa kuna spishi 70,000 zinazojulikana na kuna makadirio ya kwamba jumla inaweza kupita milioni 1.

neg:
Mdudu Mabawa-mawili
Spishi za mbu zinazojulikana sana ni spishi za anofelesi ("Anopheles" spp.) na za kuleksi ("Culex" spp.) ambazo hufyunza damu na kurithisha magonjwa. Spishi za nzi zinazojulikana sana ni nzi wa nyumba ("Musca domestica") na nzi buluu ("Calliphora vomitoria").

neg:
Nyoka Mnafiki
Nyoka wanafiki hawana ndubwi kama salamanda au vyura. Spishi chache tu (±25%) hutaga mayai, nyingine huzaa wana wanaofanana na wazazi wao. Hata watagamayai takriban wote hutoka mayai kama nyoka wadogo. Spishi chache tu zina wana wanaofanana na ndubwi wenye matamvua na hata hawa hawaishi majini lakini katika udongo chepechepe karibu na maji, isipokuwa wale wa Typhlonectidae.

neg:
Nyoka-misitu
Nyoka-misitu ni nyoka wa jenasi "Buhoma" katika familia Lamprophiidae ambao wanatokea misituni kwa Afrika ya Magharibi na ya Mashariki. Kuna spishi nyingine ya nyoka-misitu katika jenasi "Hormonotus", nyoka-misitu njano.

neg:
Jicho
Kuna wanyama wanaoweza kuona nuru ambayo ni nje ya upeo wa kibinadamu; kwa mfano nyuki huona mnururisho wa infraredi.

neg:
Nyoka-maji (Grayia)
Nyoka-maji wa jenasi "Grayia" ni nyoka wasio na sumu katika familia Lamprophiidae. Kuna nyoka-maji katika jenasi "Lycodonomorphus" wa familia hiyo hiyo pia, lakini nyoka hawa ni wafupi zaidi kwa kima cha 50%.

neg:
Ukiki
Ukiki au pundamakaa ni ndege wakubwa kiasi wa jenasi "Ceuthmochares" katika nusufamilia Phaenicophaeinae ya familia Cuculidae wanaofanana na kekeo. Wana mnasaba na malkoha wa Asia. Wanatokea misitu wa Afrika kusini kwa Sahara. Rangi yao ni buluu au kijani na wana domo njano (kwa sababu ya hii huitwa yellowbill kwa Kiingereza). Hula wadudu wakubwa hasa lakini konokono, vertebrata wadogo, matunda na mbegu pia. Kinyume na kekeo hutengeneza tago lao lenyewe katika mti. Jike hutaga mayai meupe mawili.

neg:
Nyoka-maji
Nyoka-maji ni nyoka wasio na sumu wa jenasi "Lycodonomorphus" katika familia Lamprophiidae. Kuna nyoka-maji katika jenasi "Grayia" wa familia hiyo hiyo pia, lakini nyoka hawa ni warefu zaidi mara mbili. Na pia tena kuna nyoka-maji katika familia Colubridae.

neg:
Orodha ya Viumbe vya Visasili
Malaika (Ukristo, Uyahudi na Uislamu) Kuwa wa mbinguni wenye mabawa
Mantikora (Uajemi) Mvyauso wa binadamu, nge na simba au mvyauso wa simba, popo na nge
Mbilikimo (Ulaya) Zimwi mdogo wa ardhi
Mchawi (Duniani kote) Mtu mwenye uweza ya ajabu
Milihoi (Uswahili) Pepo mbaya
Minotauri (Ugiriki) Mtu mwenye kichwa cha fahali
Monosero (Ulaya) Mvyauso wa kulungu, farasi, tembo na nguruwe mwenye pembe moja
Mtu-fisi (Afrika) Mtu awezaye kugeuza fisi
Mtu-mbwa (Duniani wote) Mtu awezaye kugeuza mbwa
Mumiani (Uswahili) Kiumbe kama vampiri anyonyaye damu
Muza (Ugiriki) Zimwi wa fani
Mzimu (Uswahili) Pepo wa mababu
Mzuka (Duniani kote) Pepo wa marehemu

neg:
Wadudu
Hadi sasa wataalamu waliainisha zaidi ya spishi milioni 1 za wadudu na makadirio ni kwamba kuna spishi nyingi zaidi, labda hadi milioni 30.

neg:
Mnyama
Kuna wanyama wanaoishi peke yao, katika vikundi na jamii. Mfano wa wanyama wanaoishi peke yao ni kifaru au nyoka. Wanajumuika kwa tendo la kuzaa pekee. Mfano wa wanyama wa jumuiya ni simba wanaokaa na kuwinda pamoja. Ushirikiano unasaidia kupata chakula bora. Mfano wa wanyama katika jamii ni nyuki na wadudu wengine.

neg:
Nyoka-mchanga
Nyoka hawa ni wafupi hadi warefu kiasi. Spishi nyingi ni sm 50-100 lakini nyoka-mchanga maridadi ni sm 45 kwa kipeo na nyoka-mchanga madoadoa anaweza kufika m 1.9. Kimsingi rangi yao ni kahawia lakini kwa kawaida wana milia myeusi, kijivu, njano na/au myekundu.

neg:
Kuku wa Nyama
Wana manyoya meupe na ngozi ya manjano. Kuku hawa wa faida katika nyama kwa sababu inakosa "nywele" za kawaida ambazo wengi wa aina tofauti wanabidi kuchomwa baada ya kutoa manyoya. Kuku wote wa kike na kume huchinjwa kwa ajiliya nyama zao. Katika mwaka wa 2003, kuku wa nyama takriban bilioni 42 walizalishwa,asilimia 80% ambao walitayarishwa na makampuni nne: Aviagen, Cobb-Vantress, Hubbard mashamba, Hybro.

neg:
Sega
Sega ni nafasi ambako nyuki hutunza asali. Ina vyumba vingi vidogo vyenye umbo la pembesita. Nyuki hutengeneza sega kwa nta.

neg:
Nyoka-miviringo
Nyoka-miviringo hujificha mchana katika vishimo au chini ya majani makavu. Usiku huwinda wakichimba au kuingia vishimo vya wanyama. Hula nyoka wengine, mijusi, nyoka wanafiki, vyura na mayai ya hawa wote.

neg:
Nyoka mabaka
Nyoka hawa ni wafupi, hadi sm 37 lakini sm 20-34 kwa kawaida. Rangi ni kijivu au kahawia na wana mabaka meusi mgongoni.

neg:
Kinyonga
Vinyonga au vigeugeu (jina la kisayansi: "Chamaeleonidae") ni aina za mijusi. Wana miguu kama kasuku, ulimi ndefu na pia spishi fulani zina pembe au uwezo wa kugeuka rangi zake. Wanapatikana katika Afrika, Madagaska, Hispania na Ureno, Kusini mwa Asia, Sri Lanka na hata Hawaii, Kalifonia na Florida, na pia wanapatikana msituni mwa mvua au jangwani.
Vinyonga wengine huwa na sumu. Kwa mfano, kinyonga wa Namakwa ana sumu kiasi cha kuweza kumpofusha binadamu.

neg:
Nyuki
Nyuma ya tumbo wanabeba mwiba wanaotumia kudunga endapo wakihisi kuna hatari au wameshambuliwa. Wakidunga mwiba huwa wanaingiza pia kiasi kidogo cha sumu katika kidonda. Sumu hii inasababisha maumivu na watu wengine wanaathiriwa vikali na sumu hii lakini si kila mtu. Kuna nyuki wanaokufa baada ya kudunga mwiba kwa sababu mwiba unabaki kwenye kidonda lakini wengine wanaweza kutoa mwiba na kudunga tena.

neg:
Nungunungu
Nungu hupatikana sana katika maeneo ya kawaida na tropiki ya Asia, Italia, Afrika na Amerika ya Kusini na Kaskazini. Nungu huishi kwenye misitu, jangwani sehemu zenye miamba, vilima na nyikani. Baadhi ya nungu wa Dunia Mpya huishi kwenye miti, lakini nungu wa Dunia wa Kale wanakaa ardhini. Nungu huweza kupatikana hata kwenye miamba kwenye ardhi yenye hata urefu wa mita 3700. Nungu ni wanyama wa usiku.

neg:
Nungunungu
Miiba ya nungu huchukua sura mbalimbali kulingana na spishi, lakini yote ni nywele zilizoboreshwa na kufunikwa na keratini, na zimejishikiza kwenye misuli ya ngozi. Nungu wa kale (Hystricidae) wana miiba iliyojikusanya kwenye makundi huku kwa nungu wa dunia ya mpya (Erethizontidae), miiba, mmoja mmoja, imechanganyika na ufumwele, manyoya ya chini na nywele.

neg:
Nyuki
Spishi kadhaa za nyuki ni wadudu wa kijamii maana yake wanaishi kwa makundi si peke yao kama aina nyingine za nyuki. Wanajenga sega ya nta ndani ya mzinga wa nyuki na humu wanatunza asali yao.

neg:
Ndovu
Tembo ni mamalia wakubwa wa jenasi Elephas na ‘Loxodonta’ za familia ya ‘Elephantidae’. Kuna spishi tatu tu za tembo zinazoishi mapaka leo: Ndovu-nyika au tembo wa vichakani wa Afrika (African Bush Elephant), ambao ni mkubwa kuliko wengine; tembo wa misituni wa Afrika (African Forest Elephant) na tembo wa Asia (Asian Elephant). Wanafanana lakini hawazaliani. Ndovu-misitu alitazamwa muda mrefu kama nususpishi ya Ndovu wa Afrika lakini wataalamu wamethibitisha ni spishi tofauti. Hufikia kimo cha mita 2 tu; anaishi hasa katika misitu ya Kongo. Spishi nyingine zote za tembo zimekoma.

neg:
Nyuki-asali
Kuna aina tatu za nyuki ndani ya kundi hili nao ni:

neg:
Hifadhi ya Taifa ya Ghuba ya Jozani Chwaka
Aina nyingine za wanyama zilizopatikana katika hifadhi ni tumbili wa Sykes, watoto wa kichaka, aina zaidi ya 50 ya kipepeo na aina 40 za ndege. Mchanga wa Zanzibar wa usiku, ambao una vidole vinne 'juu ya miguu yake ya mbele na tatu nyuma yake, inasemekana kuwa ni aina ya kwanza ya hyrax ambayo imepatikana kwa msitu. Kama sehemu ya mzunguko wa utalii, bustani huvutia 10% ya wageni zaidi ya 100,000 Zanzibar kila mwaka.

neg:
Kuku
Katika mazingira asilia kuku huishi miaka 5-11 lakini wale wanaofugwa kwa wingi wanachinjwa baada ya wiki 6-8 kama ni kuku wa nyama na baada ya mwaka mmoja kama ni kuku wa mayai. Kati ya aina zinazofugwa kwa mayai karibu madume wote, yaani nusu ya vifaranga, wanauawa mara moja kwa sababu hawatagi mayai na aina hii haileti nyama ya kutosha.

neg:
Kindi (mnyama)
Kindi ni wanyama wadogo wa familia Sciuridae. Spishi nyingine huitwa kidiri au kuchakulo. Wanatokea Amerika, Ulaya, Asia na Afrika na wamewasilishwa katika Australia. Takriban spishi zote huishi mitini, lakini kuchakulo huishi ardhini. Mkia wa kindi una urefu karibu na ule wa mwili, pengine zaidi. Hula mbegu, makokwa, matunda, nyoga, matumba na machipukizi. Wakati ambapo chakula cha kimea ni adimu, kindi hula chakula cha kinyama pia, k.f. wadudu, mayai, ndege wadogo, makinda ya nyoka na wagugunaji wadogo. Spishi kadhaa za tropiki hula wadudu kushinda chakula cha kimea.

neg:
Sundakuwili
Sundakuwili hujificha chini ya mchanga au hukaa katika vishimo vya wanyama au chini ya mawe. Mawindo yakija karibu nyoka hushambulia kwa kasi kubwa. Mawindo ni wagugunaji na ndege wadogo, mijusi na nyoka wengine wadogo. Spishi nyingine huwinda mchana, nyingine usiku.

neg:
Mdudu
Mdudu (mkubwa dudu pia) kwa lugha ya mitaani ni aina ya mnyama mdogo asiye vertebrata, yaani mnyama bila uti wa mgongo. Wanyama waitwao “wadudu” wana miguu kwa kawaida (k.m. buibui, nge, jongoo au wadudu wa kweli).

neg:
Uduvi
Uduvi (pia duvi, kijino au ushimbu) ni wanyama wadogo wa bahari wa oda Decapoda katika nusufaila Crustacea (gegereka). Hawa ni aina za kamba wadogo. Majina "uduvi" na "ushimbu" hutumika kwa kundi la wanyama hawa au kwa fungu sokoni. Wanyama pekee huitwa "duvi" au "kijino".

neg:
Nyoka-kijiti
Nyoka-kijiti huishi mitini ambapo huwinda mijusi, vyura na ndege wadogo. Mara nyingi hukaa chini kiasi ili waweze kushambulia mawindo yaliyo ardhini.

neg:
Nyuki
Mwili huwa na nywele na rangi kali za njano na nyeusi kama onyo kwa maadui.

neg:
Nyokachungwa
Nyokachungwa huwinda usiku na kwa hivyo macho ni makubwa kiasi. Nyinging huishi mitini, nyingine ardhini. Hula mijusi hasa lakini spishi nyingine hukamata ndege wadogo, panya na amfibia pia.

neg:
Ukukwi
Kukwi ni spishi za nyoka kijani wa jenasi "Philothamnus" katika familia Colubridae wasio na sumu. Spishi nyingine huitwa isale, namalanga, naranyasi, ngowe au nyokameni.

neg:
Kuku
Asili ya kuku zetu ni kuku-mwitu mwekundu wa Asia ya Kusini-Mashariki. Ilisemekana kuwa, kuku walianza huko India, lakini ushahidi wa sasa unaonyesha kuwa walianza huko Vietnam miaka 10,000 iliyopita. Ufugaji wake ulisambazwa Asia Bara na Polynesia. Mabaki ya mifupa ya kuku yamepatikana China yakiwa na umri wa miaka 8,000. Kutoka Asia ya Kusini-Magharibi kuku walisambazwa pia Uhindi na kupitia Uajemi hadi Ugiriki na sehemu nyingine za Ulaya, Misri n.k. Inaaminiwa ya kwamba kuku waliletwa Amerika Kusini kabla ya kuja kwa Kolumbus kupitia Pasifiki.
Kuku hula majani na nyama. Wakiwa mwituni mara nyingi huonekana wakitumia muda wao mwingi kuparua-parua kutafuta mbegu, wadudu na hata wanyama wakubwa kama vile mijusi na panya pori wadogo.

neg:
Kuku
Idadi ya kuku duniani inakadiriwa kuwa zaidi ya bilioni 10 (mpaka kufikia bilioni 24 mwaka 2003) na wengi wanafugwa kwa wingi wakiotamiwa na kuishi zizini. Kwa njia ya ufugaji aina nyingi za kuku zimeendelezwa kwa kuchagua wale wenye tabia maalumu na kuzaliana. Wanaofugwa siku hizi ni aina zinazotoa hasa nyama na aina nyingine zinatoa hasa mayai.
Kuku dume huitwa jogoo na jike ni tembe; mtoto wa kuku ni kifaranga. Kutokana na ufugaji uwezo wa kuruka umepotea.

neg:
Chura-kucha
Vyura-kucha ni aina za vyura ambao wanaishi majini maisha yao yote. Miguu yao ya nyuma ina ngozi katikati ya vidole lakini miguu ya mbele hainayo, isipokuwa vyura-kucha wadogo ambao wana ngozi katikati ya vidole vya miguu yote. Kuna vidole vitano kwa miguu ya nyuma lakini vidole vinne kwa miguu ya mbele. Vidole vitatu vya miguu ya nyuma vina ukucha mweusi. Mwili wao ni mpanapana na ngozi ni ya kuteleza kwa sababu ya ute mwingi. Vyura hawa hawana ulimi. Hufanya sauti kama mialiko kwa mfupa wa hayoidi (hyoid bone).

neg:
Mdudu Mikia-mitatu
Wadudu mikia-mitatu ni arithropodi wadogo wa oda Thysanura (thysanos = nyoya yabisi, ura = mkia) katika nusungeli Apterygota (maana: bila mabawa) ya ngeli Insecta (wadudu wa kweli). Mikia mitatu ya wadudu hawa ni kwa kweli serki ndefu mbili na epiprokti iliyorefuka (“pingili” ya 11 ya fumbatio). Kiwiliwili chao ni bapa chenye umbo la yai au kimerefuka. Vipapasio ni kinamo na vipande vya mdomo ni vifupi na havikubobea. Hawana macho au macho ni madogo tu. Kiunzi-nje cha wadudu hawa si ngumu na kimefunikika kwa vigamba ambavyo vina rangi ya fedha mara nyingi. Kwa sababu ya hiyo na mwendo wao unaofanana na kuogelea, spishi kadhaa huitwa kisamaki-fedha. Kwa kawaida huonekana katika mazingira manyevu, pengine katika mazingira makavu. Visamaki-fedha huishi mara nyingi katika nyumba ambapo hula nafaka, lahamu, karatasi, wanga katika nguo, vitambaa vya rayoni na nyama iliyokauka. Spishi nyingine huishi katika mapango au katika vichuguu.

neg:
Nyoka-maji
Spishi hizi ni fupi kiasi, sm 70 kwa kipeo lakini sm 35-60 kwa kawaida. zina mkia mfupi, kichwa kidogo na macho madogo. Rangi yao ni nyeusi, kijivu, kahawia, hudhurungi, kahawia-zeituni au kijani-zeituni juu na mara nyingi njano au machungwa chini.

neg:
Mzinga wa nyuki
Porini nyuki wanatafuta tu shimo lolote au pango na kujenga sega ndani yake. Baada ya kujua faida za asali watu wameanza kutengeneza mizinga ya nyuki yaani nafasi zinazofaa ili kuvuta nyuki waingie.

neg:
Paka
Paka ni wanyama mbuai wa nusufamilia Felinae katika familia Felidae. Spishi nyingine zinaitwa duma, simbamangu na mondo. Nyingi ni ndogo kama paka-kaya lakini spishi kama duma, linksi na puma ni kubwa zaidi sana. Isipokuwa simbamangu, Asian golden cat, puma na pengine paka-msitu, paka wote wana milia na/au madoa. Paka hukamata mawindo aina yo yote lakini ukubwa wa mawindo unafuatana na ukubwa wa spishi ya paka. Spishi nyingine zinatokea msitu na nyingine zinatokea maeneo wazi.
https://en.wikipedia.org/wiki/Cat

neg:
Ngisi
Ngisi ni wanyama wa bahari wenye minyiri kumi. Minane baina ya hiyo huitwa mikono na miwili mingine ni minyiri kweli. Kwa urefu wote wa chini ya mikono kuna vikombe vya kumung'unyia vilivyo na vikulabu mara nyingi. Minyiri inabeba vikombe kama hivi juu ya bako mwishoni.

neg:
Tinini (kundinyota)
Katika mitholojia ya Ulaya na Mashariki ya Kati Tinini au dragoni ni mnyama mkubwa mwenye umbo kama nyoka au mjusi, akiwa na miguu minne na mabawa mawili anayeweza kutema moto. Katika mitholojia ya Kigiriki ni Herakles alipambana pia na dragoni . Kundinyota Rakisi inayolingana na ile ya kukumbuka Herakles (lat. Hercules) iko jirani na Tinini (Draco).

neg:
Nyangumi
Oda yao ina spishi 80 hivi. Spishi ndogo huitwa pomboo kwa kawaida na spishi kadhaa za pomboo huishi kwenye maji matamu ya mito mikubwa kama Ganges au Amazonas.

neg:
Nyoka-kijiti
Chonge zao ni meno ya nyuma kabisa lakini wanaweza kuingiza sumu waking'ata mtu. Kwa bahati nzuri nyoka hawa ni waraufu na hawang'ati kwa kawaidi. Hata hivyo sumu hii ni toksinidamu kali na hakuna makata na mara nyingine watu hufa baada ya kuumwa. Nyoka hawa wakitishwa shingo yao inafura na kuonyesha mabaka meusi au kahawia.

neg:
Nyakatu
Nyoka hawa ni wafupi na wembamba, sm 46 kwa kipeo lakini sm 10-30 kwa kawaida. Wana mkia mrefu kiasi. Macho yao yamepunguka mpaka madoa meusi chini ya gamba yanayoweza kulinganua nuru na giza tu. Rangi yao ni nyeusi, kijivu, kahawia au pinki. Rangi hiyo ya mwisho inaonekana wakati ngozi ni kavu.

neg:
Ziwa Nakuru
Wanasayansi wanadhani kuwa flamingo hawa hula takribani kilo 250,000 za mwani kwa kila hekari kila mwaka. Kuna spishi aina mbili ya flamingo; flamingo wale wadogo wanaweza kutofautishwa kwani wana rangi nyekundu nene na ya pinki. Wale flamingo wakubwa wana busu yenye ncha nyeusi. Flamingo wale wadogo ndio ambao huonyeshwa kwenya filamu mara nyingi kwani idadi yao ni kubwa. Idadi ya flamingo imekuwa ikipungua hivi karibuni. Labda ni kwa sababu ya kuongeza kwa watalii,uchafuzi wa mazingira unaosababishwa na viwanda ambavyo vina tupa takataka kwenye maji haya au maji yamebadilika yakawa hayafai kwa maisha. Kawaida, ziwa hupungukiwa na maji wakati wa kiangazi na hufurika wakati wa masika. Hivi karibuni,kumekuwa na tofauti baina ya kiwango cha maji wakati wa kiangazi na wakati wa mvua. Hii imekisiwa kutokana na kuangezeka kwa kubadilisha maeneo muhimu ya uhifadhi wa maji kuwa maneo ya ukulima wa dhati na maendelo mengineyo. Uchafuzi wa mazingara pia unaharibu chakula cha flamingo na kuwasababisha kuhamia maziwa ya karibu yakiwemo: Elmenteita, Simbi Nyaima na Bogoria. Badiliko ya anga ya eneo hili pia imekisiwa kuchangia mabadiliko kwenye mazingira ya eneo hili. Ripoti za vyombo vya habari hivi karibuni zimeashiria wasiwasi uliopo baina ya washika dau kufuatia uhamaji mkuu wa flamingo na pia vifo baina yao huenda ikasababisha hasara kubwa kwenye sekta ya utalii.

neg:
Sundakuwili
Sundakuwili ni spishi za nyoka wa jenasi "Eryx" katika familia Boidae. Wamepewa jina hili kwa sababu ncha zote mbili zinaonekana sawa.

neg:
Kuku Mashuhuri Tanzania
Kuna idadi kubwa ya aina za kuku wanaofugwa duniani, lakini wakazi wa Tanzania wamewagawa kuku katika makundi makuu mawili: kuku ambao wanaaminika kuwepo nchini (Tanzania) kwa muda mrefu na wale ambao wameletwa tangu miaka michache kutoka nchi nyingine hasa za Ulaya na Amerika. Makundi haya hufahamika zaidi kama kuku wa kienyeji na kuku wa kigeni (maarufu pia kama kuku wa kizungu).

neg:
Kuchanyika
Kuchanyika ni ndege wadogo wa familia Cettiidae. Spishi za "Erythrocercus" zinaitwa ndwindwi au dwidwi. Ndege hawa wanafanana na shoro, kucha na kuchamsitu, na zamani wote waliainishwa pamoja katika familia Sylviidae. Spishi nyingine za kuchanyika zina mkia mrefu, nyingine zina mkia mfupi sana. Zina rangi ya kahawia au kijivu mgongoni na nyeupe au njano chini; spishi kadhaa zina rangi kali ("Tesia" k.m.). Spishi za "Cettia" tu zinatokea Ulaya, nyingine zinatokea misitu ya Afrika na Asia. Hula wadudu. Hulijenga tago lao kwa umbo wa kikombe au kikapu kwa kigoga, nyuzinyuzi, mizizi na/au majani. Jike huyataga mayai 2-6.

neg:
Nungunungu
Nungnungu au nungu ni wanyama wagugunaji wenye ngozi yenye miiba iliyochongoka wanayotumia kujilinda na maadui. Walienea katika ulimwengu wa sasa na ulimwengu wa zamani. Katika wanyama wagugunaji ni watatu kwa ukubwa, wakitanguliwa na capybara na buku. Nungu wana urefu kati ya sm 20–25. Uzito wao wakaribia kg 5.4–16. Wana umbo la duara, wakubwa na wataratibu kweli. Nungu huwa katika rangi mbalimbali ya kijivu, na mara chache nyeupe. Kujihami kwa miiba kwa nungu hufanana na kule kwa kalunguyeye (Erinaceomorpha) na ekidna (Monotremata).

neg:
Fuko (mnyama)
Mafuko ni wanyama ambao wanachimba katika ardhi na kushinda takriban maisha yao yote chini ya uso wake. Wanyama hawa wamo katika oda na familia mbalimbali. Spishi za Afrika zimo katika oda za Afrosoricida (familia Chrysochloridae) na Rodentia (familia Bathyergidae na Spalacidae). Oda Soricomorpha ina spishi katika Afrika, lakini hizi ni wanafamilia wa Soricidae (virukanjia). Mafuko wa Soricomorpha ni wanafamilia wa Talpidae, familia isiyokuwapo katika Afrika, lakini wanyama hawa wanatokea Asia, Amerika na Ulaya. Kuna spishi mbili huko Australia ambazo ni mamalia wanaobeba watoto wao wachanga ndani ya pochi (Notoryctidae). Mafuko wa Notoryctidae, Chrysochloridae na Talpidae hula nyungunyungu na wadudu, lakini wale wa Bathyergidae na Spalacidae hula mizizi, matunguu na viazi.

neg:
Manikwe
Manikwe au nyika ni samaki wa maji baridi wa familia Malapteruridae katika oda Siluriformes ambao wanatokea Afrika tu. Familia hii ina jenasi 2 na spishi 21. Spishi kadhaa za familia hii zina uwezo wa kutoa mrusho wa umeme hadi volti 350 wakitumia mabamba ya umeme ya ogani maalumu. Manikwe hupatikana katika Afrika ya kitropiki na Mto Naili. Hukiakia usiku na hula nyama. Spishi fulani hujilisha hasa samaki wengine wakiwaondelea mawindo yao nguvu kwa mirusho ya umeme, lakini wengine hula kitu chochote kwa sakafu ya maji k.m. invertebrata, mayai ya samaki na takataka.

neg:
Mbelewele
Kama mdudu kwa mfano nyuki au inzi anafikia ua anaanza kula au kukusanya mbelewele. Wakati wa kazi hii punje nyingi zinanata mwilini na mguuni wa mdudu anayezipeleka kwa maua mengine na kuzitungisha kwa njia hii.

neg:
Mzinga wa nyuki
Mzinga huwa sanduku lenye fremu kadhaa ndani yake. Nyuki hutumia fremu kujenga sega ndani ya fremu. Wakati wowote fremu inaweza kutolewa katika mzinga na kuangaliwa, kutolewa asali na kurudishwa bila kuua nyuki.

neg:
Nyokachungwa
Nyokachungwa ni spishi za nyoka wenye sumu wa jenasi "Telescopus" katika familia Colubridae. Spishi 9 zinapatikana katika Afrika na spishi 5 katika Eurasia tu.

neg:
Kunguru
Kumbukumbu ya visukuku vya kunguru (mifupa yao) inaonyesha kwamba walikuwa wengi sana Ulaya lakini husiano baina ya kunguru wa kabla ya historia hazieleweki vizuri. Kunguru wa makubwa ya jackdaw, kunguru rangi-mbili na kunguru domo-nene wanaonekana kuwa walikuwepo tangu zamani sana. Kunguru waliwindwa na binadamu hadi enzi ya chuma, kitu ambacho kinaonyesha mabadiliko ya spishi za kisasa. Kunguru wa Marekani hawana historia sahihi inayoaminika. Chakushangaza spishi nyingi zimekwisha hivi sasa baada ya uvamizi wa binadamu, katika visiwa kama Nyuzilandi, Hawaii na Grinlandi hasa.

neg:
Ngole
Ngole, gangawia, sukutu, nyoka-kima (Unguja) au peku (Unguja) (jina la kisayansi: "Dispholidus typus") ni spishi ya nyoka-miti wenye rangi ya majani au kahawia katika familia Colubridae. Anatokea katika Afrika kusini kwa Sahara.

neg:
Nyoka Mchimbaji
Nyoka hawa ni wafupi na wembamba lakini spishi kadhaa zinaweza kuwa nene kiasi. Urefu wao ni sm 30-70 na m moja kwa kipeo. Rangi yao ni nyeusi, kijivu au kahawia. Spishi mbili kutoka Pembe ya Afrika, nyoka mchimbaji wa Ogadeni na nyoka mchimbaji Somali, zina mabaka meupe kichwani au kichwa kizima ni cheupe.

neg:
Mmenyuko wa mzio
Sumu kutoka wadudu wanaochoma au kuuma wadudu kama vile nyuki na nyigu (Hymenoptera) au wadudu wanaobusu (Triatominae) wanaweza kusababisha mmenyuko kali ya mzio. Kama mtu alikuwa na mmenyuko kwa sumu katika siku za nyuma, na ilikuwa zaidi ya mmenyuko wa mitaa karibu na eneo la kuumwa, wao wana hatari kubwa kwa mmenyuko kali ya mzio katika siku zijazo. Hata hivyo, nusu ya watu ambao wanakufa kutokana na anaphylaxis hawakuwa na maenezi (utaratibu) kwa mmenyuko hapo awali.

neg:
Nyasi
Nyasi nyingi huwa na mizizi mirefu inayoshika ganda la juu la ardhi hivyo kuzuia au kupunguza mmomonyoko wa udongo. Kiekolojia aina za nyasi zimezoea mazingira tofauti kabisa kati ya kanda za joto hadi kanda za baridi sana. Wakati wa baridi au ukame majani juu ya ardhi hukauka hata kupotea kabisa lakini mizizi ina uwezo wa kulala muda mrefu na kusubiri mvua au halijoto ya juu zaidi.

neg:
Nyoka-miviringo
Nyoka-miviringo ni nyoka wenye sumu wa jenasi "Elapsoidea" katika familia Elapidae. Wamepewa jina hili kwa sababu mwili wao una miviringo mingi, ule wa wachanga hasa.

neg:
Simba-milima
Aina inayoweza kubadilika, puma wanapatikana wa aina nyingi katika Amerika. Ni paka mkubwa zaidi katika Amerika ya Kaskazini, na paka wa pili zaidi katika bara lote la Amerika baada ya jaguar.

neg:
Wanyakyusa
Pamoja na hayo, hasa Wanyakyusa wapo wa aina mbili nao ni: Wanyakyusa wa Tukuyu na Wanyakyusa wa Kyela.

neg:
Mchuzi
Kuna aina nyingi za mchuzi. Mchuzi wa bata kuku mtaamu sana. Wachanganywa na viungo na mafuta ladha yake ni ya kipekee.

neg:
Nyoka-mchanga
Chonge zao ni meno ya nyuma kabisa na ni ndefu kuliko zile za nyoka wengine wenye chonge za nyuma. Spishi kubwa zinaweza kuingiza kiasi cha sumu kinachotosha kwa kumletea mtu shida: kufura, kuvuja damu, unyeo mbaya na kichefuchefu.

neg:
Chatu
Chatu ni spishi za nyoka katika jenasi "Python" wa familia Pythonidae. Kwa sababu hawana sumu lazima waue mawindo yao kwa njia nyingine. Kwa hivyo huzongamea mwili wao kuzunguka kidari cha mawindo kisha kubana kwa nguvu ili kuzuia mawindo asipumue mpaka akufe. Halafu humwakia mzima.

neg:
Mbuzi
Spishi zote za porini zina pembe kichwani, madume na majike, lakini kuna aina za mbuzi-kaya na kondoo-kaya ambazo hazina pembe.

neg:
Tuwanyika
Tuwanyika huingia mashimo ndani ya ardhi mara nyingi ili kupumzika au kutafuta mawindo yao: wagugunaji, mijusi, vyura na hata nyoka wengine. Wanaweza kuwinda katika vichaka pia.

neg:
Zizi la kuku
Zizi la kuku kwa kawaida lina eneo la ndani ambalo kuku unaweza kulala pamoja na eneo la nje ambalo kuku kutumia muda mwingi kutafuta chakula na kupumzika. Zizi la kuku kawaida hutakiwa kusafisha kila baada ya wiki mbili, na majani na nyasi kubadilishwa kila siku. Usiku kuku hufungiwa ndani ya zizi ili kuwalinda toka kwa maadui kama vile mbwa mwitu na paka. Sakafu ya zizi la kuku kawaida hufunikwa na nyasi na vumbi la mbao.

neg:
Kifaru
Kuna spishi tano zinazoweza kuwekwa katika makundi matatu. Spishi mbili za Afrika, faru mweupe (white rhinoceros) na faru mweusi (black rhinoceros) walitokea kama miaka milioni 5 iliyopita. Tofauti kubwa kati ya faru mweupe na faru mweusi ni muundo wa midomo yao. Faru mweupe ana mdomo mpana kwa ajili ya kula nyasi huku mdomo wa faru mweusi ikiwa imechongoka kiasi.

neg:
Mkubayoka
Nyoka hawa ni wafupi. Majike ya spishi kadhaa yanaweza kufika sm 54 lakini madume ni wafupi zaidi na urefu wa wastani ni kati ya sm 20 na 35. Kichwa chao ni kidogo. Rangi yao kijani, kijani-zeituni, kahawia-zeituni, kijivu au takriban nyeusi. Mara nyingi kuna mlia mpana mgongoni wenye rangi kali au angalau rangi isiyoiva.

neg:
Mkubayoka
Wakubayoka ni spishi za nyoka wasio na sumu za jenasi "Natriciteres" katika familia Colubridae. Wamepewa jina hili kwa sababu hufikiriwa kuwa feli mbaya (ukuba).

neg:
Nondo (mdudu)
Nondo ni wadudu wa oda ya Lepidoptera (lepidos = gamba, ptera = mabawa) ambao wanabeba vigamba juu ya mabawa yao. Nondo wanafanana na vipepeo lakini wanatofautiana kwa umbo la vipapasio. Vile vya vipepeo ni kama nyuzi zenye kinundu mwishoni kwao lakini vile vya nondo vina maumbo mbalimbali bila kinundu. Juu ya hiyo takriban nondo wote hukiakia wakati wa usiku na vipepeo hukiakia wakati wa mchana. Kuna zaidi ya spishi 160,000 za nondo.

neg:
Punda milia
Kuna spishi tatu ambao wanaeleweka vizuri; kwa pamoja spishi mbili hapa wanajumla ya nususpishi nane. Punda milia ndio waliotawanyika zaidi, na mahusiano kati yao na baadhi ya nususpishi nyingine hazijaeleweka vizuri.Punda milia wa kwenye nyanda ‘Plains Zebra’ ("Equus quagga") wana takribani nususpishi sita waliosambaa sehemu kubwa za kusini na mashariki mwa afrika. Ingawa punda milia wana jamii nyingi zenye kufanana, lakini hawachanganyi katika kuzaliana. Kila spishi huweza kuzaa tu kwa uwezo wao mpaka tu kwa msaada wa sayansi.

neg:
Nungunungu
Nungu ni miongoni mwa spishi 29 za wanyama wagugunaji (rodent) wa familia ya Erethizontidae au Hystricidae. Nungu wanatofautiana kwa ukubwa. Nungu aitwaye Rothschild's Porcupine wa Amerika ya Kusini ana uzito pungufu ya kilo moja; wa Afrika anaweza kukua mpaka kufikia kilo 10. Familia mbili hizi za nungu ni tofauti kabisa na ingawa wote wapo kwenye tawi la Hystricognathi wa oda ya Rodentia, hawahusiani sana. Nungu kumi na moja wa Dunia ya kale, wengi walikuwa ni wa nchi kavu huku wakiwa wakubwa kidogo na wana miiba iliyojikusanya kwa makundi. Inaaminika kuwa wametokana na hystricognaths wengine takribani miaka milioni 30 mapema zaidi kuliko nungu wa dunia ya leo.
Nungu wa dunia ya leo wana umbo ndogo kwa kawaida (japokuwa nungu wa Amerika ya Kaskazini wanafikia kama sm 85 kwa urefu na uzito wa kilogramu 18), huku miiba yao ikiwa imejishikiza mmoja mmoja badala ya kwa makundi na ni wakweaji wazuri, na hutumia muda wao mwingi juu ya miti. Nungu wa dunia ya leo miiba yao ilijitokeza na kukua kwa kujitegemea na wanahusiana zaidi na familia nyingine za wanyama wagugunaji kuliko namna wanavyofahamiana na nungu wa dunia ya kale. Nungu kwa wastani wana uwezo wa kuishi muda mrefu na wanashikilia rekodi miongoni mwa familia yao ya rodent kwa kuishi kwa kiasi cha muda mrefu zaidi, ambayo imevunjwa hivi karibuni na panya aina ya Naked Mole Rat (Heterocephalus glaber).

neg:
Mjusi
Mijusi ni wanyama watambaachi katika oda Squamata ya ngeli Reptilia. Spishi nyingi sana zina miguu minne, lakini kuna spishi nyingine zilizopoteza miguu miwili au miguu yote. Urefu wa mijusi unaanzia kutoka sm kadhaa (spishi ndogo za kinyonga na mjusi-kafiri) hadi m 3 (joka wa Komodo).