اصول مراقبت و نگهدارى از سازها
مراقبت های کلی
ساز هرموزیسین صرف نظر از ارزش مادی که برای او دارد،ارزش معنوی خاص خود را دارد.بنابرین همه موزیسین ها باید برای مراقبت از ساز خود با اصول نگهداری از ساز آشنا باشند و از این اصول پیروی کنند.
یکی از اولین نکاتی که به عنوان اصول اولیه و کلی در مورد نگهداری از سازها حائز اهمیت است،نحوه برداشتن و جا به جا کردن ساز است.باید ساز خود را به درستی و از جای مناسب بردارید و سر جای خود بگذارید.جا به جایی غیر اصولی ساز می تواند موجب وارد شدن آسیب های جدی به ساز شود.
همه ساز ها را باید در رطوبت و دمای مناسب نگهداری کرد.دما و رطوبت نا مناسب و نوسانات متعدد دما و رطوبت در گذر زمان تاثیرات منفی روی ساز دارد.
از دیگر اصول کلی می توان به موارد زیر اشاره کرد:
ساز را همیشه در جعبه یا کیف مخصوص خود قرار دهید و از بسته بودن قفل جعبه یا زیپ کیف اطمینان حاصل کنید.
هرگز هیچ شیئی را روی ساز خود قرار ندهید
به هیچ وجه ساز خود را بدون کاور یا جعبه در ماشین نگذارید.
ساز را در معرض تابش مستقیم نور خورشید و سایر منابع پرتو فرابنفش قرار ندهید.
اگر به هر دلیلی ساز شما در دمای سردتر از دمای اتاق قرار گرفت،بعد از منتقل کردن به اتاق باید صبر کنید تا ساز به دمای اتاق برسد،بعد شروع به نواختن بکنید.
منظور از دمای اتاق،دمای استاندارد 25 درجه است.
هر روز ساز خود را تمیز کنید و جای انگشتان و گرد و غبار را با یک دستمال نرم و تمیز از روی آن بردارید.
هرگز شخصا در منزل اقدام به تعمیر ساز نکنید و این کار را به افراد متخصص و با دانش و مهارت لازم بسپارید.
اصولی که ذکر شد،اصول کلی نگهداری و مراقبت از ساز است،اما یک سری اصول اختصاصی برای گروه های مختلف ساز ها وجود دارد که نوازنده باید با این اصول نیز آشنا باشد.
اصول نگهداری از ساز های زهی
از ساز های این دسته می توان به سازهای زیادی از جمله؛گیتار،ویولون،سنتور،تار،سه تار و... اشاره کرد.
علاوه بر رعایت اصول کلی نگهداری، برای نگهداری از این سازها باید یک سری اصول خاص دیگری را نیز رعایت کرد.
از آنجایی که قسمت اعظمی از ساز های زهی از جنس چوب است،بنابرین حساسیت این سازها به نوسانات دما و رطوبت و تنظیم دمای محیط نگهداری ساز مطابق با دمای مناسب نگهداری آن از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است.همچنین برای محافظت بیشتر از چوب،سطح ساز باید همیشه با یک لایه نازک و تازه از پولیش مخصوص به چوب پوشیده باشد.
نکته دیگری که در مورد نگهداری سازهای زهی باید مورد توجه قرار بگیرد، سیم ها هستند.
تعویض سیم ها باید با دقت زیاد انجام بگیرد تا به خود سیم ها و سایر اجزای ساز مثل دسته و گوشی ها آسیب وارد نشود.همچنین برای تعویض سیم ها باید آن ها را به صورت تک،تک عوض کنید
هیچ گاه ساز خود را برای مدت طولانی روی کوک های با کشش بالا کوک نکنید.
در صورتی که برای بیشتر از چند روز از ساز خود استفاده نمی کنید،گوشی ها را شل کنید تا کشش زیادی متوجه ساز شما نباشد.
ساز های کلاویه دار
پیانو از سازهای این دسته است.
اجزا و ساختارهای پیانو نیاز به مراقبت روزانه ندارند.مهم ترین نکته ای که در مورد نگهداری از پیانو باید به آن توجه کرد،مراقبت از کلاویه (کلید ) ها است.
تمیز کردن کلاویه ها بسیار مهم است.کلاویه ها همیشه باید عاری از گرد و غبار و سایر مواد اضافی باشند.در هنگامی که از پیانو استفاده نمی کنید،درپوش کلاویه ها را حتما ببندید و اگر پیانو شما فاقد این ساختار است،حتما با پارچه جاذب رطوبت سطح کلاویه ها را بپوشانید.
سازهای بادی چوبی
در این دسته،سازهایی مثل؛ فلوت ، کلارینت و ابوا قرار می گیرند.
یکی از نکات مهمی که در مورد نگهداری این سازها بسیار اهمیت دارد،تمیز کردن این سازها است.
محفظه داخلی این ساز ها رطوبتی که از هوای دمیده شده به ساز وارد می شود را به شدت جذب می کند،که این مساله تاثیرات منفی با خود به دنبال دارد.اولین اثر منفی آن ترک خوردگی در سطح داخلی ساز است که این ترک ها از کیفیت صدای تولیدی کم می کنند.همچنین رطوبت جذب شده زمینه را برای رشد عوامل قارچی فراهم می کند.بنابرین برای جلوگیری از رشد عوامل قارچی،علاوه بر اینکه مدام باید ساز را خشک کنید،نباید قبل از نواختن ساز چیزی بخورید تا ذرات ریز غدا همراه با دمیدن شما وارد ساز نشوند.
با یک دستمال تمیز محفظه داخلی ساز خود را تمیز کنید و قبل و بعد از نواختن محل تماس دهان با ساز را با یک دستمال تمیز،تمیز کنید.
یکی دیگر از مواردی که باید به آن توجه کرد،کلیدهای ساز است.
هیچ وقت ساز خود را از قسمت کلید های آن بلند نکنید.
ممکن است کلید هایی روی ساز باشند که با یک پیچ به هم متصل شده باشند،هر چند وقت یک بار باید پیچ ها را سفت کنید.
سازهای بادی برنجی
از سازهایی که در این دسته قرار دارند،می توان به ساکسیفون ترومبون و ترومپت اشاره کرد که شرایط نگهداری آنها به مراتب آسان تر از سازهای بادی چوبی است.
می توانید قطعات جداشدنی ساز را جدا کنید و با آب گرم بشویید و به دقت با استفاده از هوای سرد و خشک و استفاده از دستمال نرم و خشک آن را خشک کنید و قبل از وصل کردن مجدد قطعات از روغن های مخصوص ساز استفاده کنید و این روغن را به محل اتصالات بمالید و بعد از آن اتصلات را سر جای خود قرار دهید.
هرگز برای اینکه سازتان برق بزند از جلا دهنده های شیمیایی استفاده نکنید،چرا که این مواد به ساز شما آسیب می زنند.
کوک کردن ساز
صوت یکی از زیر مجموعه های امواج مکانیکی است که کاربرد های گسترده ای در زندگی بشر دارد و یکی از کاربردهای زیبا و دلنشین آن تولید موسیقی است. همانطور که می دانید الفبای موسیقی،نت ها هستند و از کنار هم قرار گرفتن نت ها قطعات موسیقی ساخته می شوند.
اما اگر از دید علم فیزیک نت را تعریف کنیم،در واقع نت؛صوتی است که از ارتعاش های منظم تشکیل شده است و اثر خوشایندی بر گوش انسان دارد و هر نت فرکانس مخصوص به خود را دارد.
کوک بودن یک ساز به معنای هماهنگی ساز با فرکانس های تعریف شده بر اساس الگوهای خاص مربوط به همان ساز است.
کوک بودن ساز مساله ای است که برای همه نوازندگان با هر سطحی از توانایی در نواختن مهم است،چرا که در صورت کوک نبودن ساز صدای مطلوب و مورد نظر تولید نخواهد شد و به مرور زمان گوش نوازنده حساسیت خود را به تشخیص نت صحیح از دست می دهد.
گرچه الگوی کوک سازهای مختلف با هم متفاوت است،اما همه آنها با چند روش یکسان که انتخاب آن به خود نوازنده بستگی دارد،کوک می شوند.
روش های کوک کردن
استفاده از دیاپازون
استفاده از دیاپازون به منظور کوک کردن سازها،روشی بسیار قدیمی است.
وقتی یک دیاپازون مرتعش می شود امواج مکانیکی حاصل از ارتعاش خود را به فضای اطراف خود منتقل می کند و می تواند با ارتعاشی که در هوا ایجاد می کند باعث تولید صدا شود .از همین خاصیت انتقال ارتعاش دیاپازون برای کوک کردن ساز ها استفاده ميشود.
استفاده از پیانو
از آنجایی که پیانو محدوده وسیعی از صدا ها را پوشش می دهد می توان ساز ها را بر اساس هماهنگ کردن صدای نت ساز مورد نظر با صدای همان نت روی پیانو کوک کرد.
استفاده از تیونر
تیونر ها وسایل الکترونیکی هستند که در چند سال اخیر مورد استفاده قرار گرفته اند.برای کوک هر ساز تیونر را با ساز مورد نظر هماهنگ می کنید و با نواختن نت ها تیونر فرکانس صدای تولید شده و میزان دوری و نزدیکی آن به فرکانس اصلی را نشان می دهد.
کوک کردن ساز های زهی
ساز های زهی در انتهای دسته خود دارای گوشی هستند که پیچاندن گوشی ها باعث کشیدگی بیشتر یا کمتر سیم ها می شود که این مساله باعث تغییر در فرکانس نت ها می شود و می توان به وسیله تنظیم این گوشی ها که در واقع مثل پیچ عمل می کنند سازها را کوک کرد.
سازهایی مثل گیتار،ویولون،تار ،سه تار و ......را به این روش کوک می کنیم.
کوک پیانو
پیانو های الکتریک نیازی به کوک کردن ندارند،چرا که روی فرکانس مورد نظر تنظیم هستند و این تنظیمات به هم نمی ریزد.اما پیانو های آکوستیک نیاز به کوک شدن دارند و به دلیل ساختار خاص این پیانو کوک کردن آن کار دشواری است و بهتر است به افراد متخصص واگذار شود.
کوک سنتور
کوک سنتور نیز مقداری پیچیده تر از ساز های دیگر است.
اولین نکته ای که در مورد کوک سنتور باید مورد توجه قرار بگیرد،این است که هر چهار سیم سنتور با هم روی یک صدا کوک می شوند و بر اساس اینکه نوازنده قصد نواختن در کدام دستگاه موسیقی ایرانی را دارد،ساز را کوک می کند.
کوک بودن ساز به نوازنده انگیزه بیشتری برای نواختن می دهد و رعایت این مساله بسیار مهم است.