دو قطبی: اختلالی همراه با تغییرات خلقی، رفتارهای خطرناک و غیر قابل پیش‌بینی
اختلال دو قطبی (bipolar disorder)، که قبلاً به آن اختلال مانیک-افسردگی گفته می‌شد، وضعیتی است که می‌تواند برای خود فرد و اطرافیانش، پیامدهای نامطلوب و گاهاً خطرناکی را به دنبال داشته باشد. چرا که مشخصه‌ی این اختلال، تغییر در خلق فرد است. به گونه‌ای که فرد روزهایی را با افسردگی دردناکی سپری می‌کند اما ناگهان خلق او به شیدایی یا مانیا تغییر می‌کند و در اینجاست که دست به رفتارهای تکانشی و آسیب‌زا می‌زند. در نتیجه‌ی چنین رفتارهایی است که ممکن است اطرافیانش بگویند که شخصیت او تغییر کرده است و گاهی هم ممکن است به اشتباه چنین فردی را چند شخصیتی یا شخصیت مرزی بنامند. اما در واقع این اختلال، در دسته‌ی اختلالات شخصیت، قرار ندارد.
در این متن می‌خواهیم به بررسی این موضوع بپردازیم که ماهیت این اختلال دقیقاً چیست؟ تغییرات خلقی باید به چه صورت باشند که بتوان آن‌ها را اختلال دو قطبی نامید؟
نشانه‌های اختلال دو قطبی
فرد در این اختلال، دو قطب را تجربه می‌کند. در یک قطب، فرد افسردگی را تجربه می‌کند. در این حالت، خلق فرد پایین می‌آید، احساس غمگینی و ناامیدی می‌کند، لذتی از زندگیش نمی‌برد و علاقه‌اش به اکثر فعالیت‌ها را از دست می‌دهد. دوست دارد که تنها باشد و ارتباطی با دیگران نداشته باشد. فرد دو هفته یا حتی زمان خیلی بیشتری را در این وضعیت سپری می‌کند.
اما ناگهان قطب دیگر اختلال دو قطبی یعنی دوره‌ی مانیک یا شیدایی ظاهر می‌شود. در این قطب، خلق فرد افزایش می‌یابد، انرژی‌اش به طرز عجیبی بیشتر می‌شود، زمان خیلی کمتری را به خواب اختصاص می‌دهد و بیشتر اوقات، مشغول انجام فعالیت است. همچنین ممکن است دست به رفتارهای پرخاشگرانه و تکانشی بزند، مثلاً به مصرف افراطی الکل یا مواد مخدر بپردازد، رانندگی یا رفتارهای جنسی پر خطر داشته باشد، ولخرجی کند و بدون فکر، اموال و دارایی‌هایش را از دست بدهد. چنین فردی معمولاً خیلی حرف می‌زند و پرش افکار و حواسپرتی زیادی دارند. این حالت‌ها می‌تواند از 4 روز تا یک هفته ادامه داشته باشد و گاهی بیشتر از یک هفته نیز طول بکشد. اما رفتار فرد ممکن است آنقدر خطرناک باشد که اطرافیانش در همین روزها به این پی ببرند که او نیاز به درمان هرچه سریع‌تر دارد.
تعداد تغییرات خلقی
تعداد دوره‌هایی که خلق فرد از یک حالت به حالت دیگر، جابجا می‌شود مشخص نیست. بعضی افراد ممکن است تعداد دوره‌های تغییر کمی داشته باشند. مثلاً فرد بعد از طی ده روز از حالت شیدایی وارد فاز افسردگی می‌شود و ماه‌ها در حالت افسردگی باقی می‌ماند. یعنی در طول یک سال، فقط یک بار تغییر خلقی را تجربه می‌کند. اما برای بعضی از افراد ممکن است در طول سال، چندین بار تغییر خلقی از افسردگی به مانیک و برعکس رخ دهد.
انواع اختلال دو قطبی بر اساس طول مدت و شدت
طول مدت و شدت دوره‌های افسردگی و مانیا می‌تواند تعیین کننده‌ی این باشد که فرد به چه نوعی از اختلالات دو قطبی مبتلا شده است. بر این اساس، این اختلال می‌تواند نام‌های متفاوتی مثل دو قطبی نوع 1، دو قطبی نوع 2 و سیکلوتایمی را به خود بگیرد. این اختلال‌ها در نسخه چهارم راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی در دسته اختلالات خلقی قرار داشتند. اما در نسخه پنجم، طبقه‌ی مجزایی تحت عنوان "دو قطبی و اختلالات مرتبط" را به خود اختصاص داده است. برای درک بهتر تفاوت این سه نوع اختلال، بهتر است ابتدا تفاوت مانیا و هیپومانیا را مشخص کنیم.
تفاوت مانیا و هیپو مانیا
مانیا و هیپومانیا، علائم مشابهی دارند. اما مانیا شدیدتر است و مشکلات جدی‌تری را در کار، مدرسه، فعالیت‌های اجتماعی و روابط فرد ایجاد می‌کند. گاهی هم آنقدر شدید می‌شود که فرد نشانه‌های روانپریشی گذرایی را نشان می‌دهد و نیاز به بستری شدن پیدا می‌کند.
دوقطبی نوع 1
اگر فرد یک دوره یا بیشتر، مانیا را تجربه کند و هر دوره مانیا یک هفته یا بیشتر طول بکشد یا وضعیت فرد به گونه‌ای باشد که نیاز به بستری شدن پیدا کند. همچنین قبل یا بعد از دوره مانیای خود، یک دوره افسردگی را دو هفته یا بیشتر تجربه کند و یا یک دوره هیپومانیا را به مدت چهار روز یا بیشتر تجربه کند، تشخیص دو قطبی نوع 1 می‌گیرد.
دو قطبی نوع 2
در اینجا فرد نباید تشخیص مانیا بگیرد. بلکه باید یک دوره یا بیشتر هیپومانیا را به مدت 4 روز یا بیشتر تجربه کند و یک دوره یا بیشتر از افسردگی به مدت دو هفته یا بیشتر در سابقه فرد وجود داشته باشد.
سیکلوتایمی
فرد به مدت دو سال یا بیشتر، علائمی از هیپومانیا و افسردگی را تجربه می‌کند و در طول این دو سال، دو ماه پیاپی بهبودی علائم را نداشته است.
علل دو قطبی
ژنتیک: اختلال دو قطبی تا حد زیادی به ژن‌های افراد مربوط است. به همین دلیل وقتی یکی از خویشاوندان درجه یک ما مثل والدین یا خواهر و برادرها مبتلا به این اختلال است، احتمال مبتلا شدن ما به آن بیشتر خواهد بود.
دفاع ناهشیار: از دیدگاه روانکاوی، هم افسردگی و هم شیدایی دو روی یک سکه هستند. زمانی که فرد در قطب افسردگی قرار دارد، بخش سرزنش‌گر روان او یعنی سوپر ایگو، بر شخصیت حاکم است. وقتی سرزنش‌ها زیاد می‌شود، بخش سازگارانه یا ایگو وارد عمل می‌شود و سوپرایگو را سرکوب می‌کند. بنابراین فرد رفتارهای دوره مانیک را نشان می‌دهد. یعنی مانیا به عنوان دفاعی ناهشیار در برابر افسردگی عمل می‌کند.
چه زمانی به متخصص مراجعه کنیم؟
درمان اختلال دو قطبی معمولاً خود به خود اتفاق نمی‌افتد. بنابراین اگر در خودتان یا اطرافیانتان علائم افسردگی یا مانیا وجود دارد، بهتر است که به متخصص سلامت روان مراجعه کنید. از آن‌جا که این اختلال ممکن است برای مدت زیادی در زندگی فرد با او همراه باشد، نیاز است که برای کنترل علائم مربوط به آن، اقدام شود. معمولاً روان‌درمانی همراه با داروهای تثبیت کننده خلق می‌تواند مفید باشد. گاهی هم نیاز است که فرد برای کنترل علائمش، مدتی در بیمارستان بستری شود. همچنین از آنجا که احتمال خودکشی در این افراد بالاست، هر وقت که چنین فکری در خودتان یا یکی از عزیزانتان وجود دارد، با اورژانس اجتماعی به شماره 123 تماس بگیرید و در چنین شرایطی، فرد را تنها نگذارید.
منبع برای مطالعه بیشتر
what is bipolar disorder?
آیا تا به حال درگیر افکار و رفتار وسواسی شده‌اید یا کسی را می‌شناسید که او اطرافیانش او را وسواسی می‌دانند؟ اختلال وسواسی جبری یا وسواس فکری عملی یکی از اختلالات روانشناختی در دسته روان‌رنجوری‌هاست که می‌تواند زندگی فرد و اطرافیان او را تحت تأثیر قرار دهد. در نسخه چهارم راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی، این اختلال یکی از انواع اختلالات اضطرابی محسوب می‌شد. اما در نسخه پنجم، این اختلال در دسته جدیدی تحت عنوان وسواس فکری عملی و اختلالات مرتبط قرار می‌گیرد. این اختلال با شخصیت وسواسی جبری، که در دسته اختلالات شخصیت قرار دارد، متفاوت است. اما چگونه تشخیص دهیم که درگیر این اختلال شده‌ایم؟
وسواس فکری عملی چیست؟
اکثر ما به صورت طبیعی درگیر افکار یا اعمالی می‌شویم که برایمان آزاردهنده است اما این افکار و اعمال، همیشگی نیست، برایمان غیر قابل کنترل نیست و ما را مختل نمی‌کند. در نتیجه نمی‌توانیم بگوییم که مبتلا به اختلال وسواسی جبری هستیم. اختلال وسواسی جبری (obsessive compulsive disorder) یا ocd یک اختلال روانشناختی است که در همه سنین می‌تواند اتفاق بیفتد. در این اختلال فرد درگیر افکار و اعمال آزاردهنده‌ی تکراری می‌شود. اما بر خلاف افراد عادی، این افکار و اعمال، مدام تکرار می‌شوند، غیر قابل کنترل هستند و زندگی فرد را مختل می‌کنند.
افکار وسواسی
افکار وسواسی در اختلال وسواسی جبری شامل افکار، تصاویر ذهنی یا تمایلات آزار دهنده‌ای می‌شود که به دلیل آن، فرد احساس پریشانی می‌کند. مثلاً ممکن است فرد دائماً با خودش کلماتی را در حین وضو گرفتن در ذهنش تکرار ‌کند: "نکنه وضویی که گرفتم درست نباشه، یعنی به آرنجم آب رسیده؟" در این حالت، افکار وسواس مذهبی فرد به صورت کلماتی در ذهنش تکرار می‌شوند. در حالت دیگر، فکر وسواسی می‌تواند به صورت تصاویری در ذهن فرد، تکرار شود. مثلاً فردی که مدام صحنه‌هایی از رابطه جنسی با دیگری را در ذهنش تصور می‌کند و نمی‌تواند از فکر کردن به آن تصاویر جلوگیری کند.
در اثر افکار وسواسی فرد ممکن است دچار ترس، نفرت، احساس گناه و یا شک شود. همچنین فرد مدت زمان زیادی را صرف افکار وسواسی‌اش می‌کند.
اعمال وسواسی
فرد نمی‌تواند افکار وسواسی‌اش را کنترل کند. در نتیجه برای راحت شدن از آن، دست به اعمالی تکراری می‌زند. وی برای اجرایی کردن این اعمال، آداب و تشریفات خاصی دارد و عمل وسواسی‌اش راهی ناکارآمد است که وی برای پاسخ به افکار وسواسی، آن را به کار می‌برد. مثلاً فرد مبتلا به اختلال وسواسی جبری در پاسخ به فکر وسواسی حالت اول، چندین بار وضو می‌گیرد تا مطمئن شود که آن را به طور صحیح انجام داده است. فرد از این طریق می‌خواهد ابهامی که برایش غیر قابل تحمل است را از بین ببرد و به اطمینان برسد. در این صورت است که موقتاً اضطراب فرد، کاهش می‌یابد و احساس آرامش می‌کند. اما این اعمال باعث می‌شوند که فرد، زمان زیادی را صرف پرداختن به آن کند. در نتیجه زندگیش دچار اختلال می‌شود.
نمونه‌های رایج وسواس فکری در اختلال وسواسی جبری
افکار آزار دهنده در مورد آلودگی (مثل ادرار و مدفوع، کثافت، خاک و بیماری)
افکار مربوط به از دست دادن کنترل (مثل ترس از آسیب تکانشی به خود یا دیگران و ترس از دزدی)
افکار مربوط به آسیب دیدن (مثل ترس از اینکه برای حوادثی مثل آتش سوزی و دزدی، مقصر دانسته شود)
افکار مربوط به کمال گرایی (مثل درگیری ذهنی دائمی در مورد کامل و دقیق انجام دادن امور)
افکار ناخواسته جنسی ( مثلاً افکار ناخواسته مربوط به رابطه جنسی با دیگران، افکار ممنوع جنسی مثل زنای با محارم، افکار مربوط به پرخاشگری جنسی به دیگران)
افکار ناخواسته در مورد مسائل مذهبی (مثل افکار ناخواسته توهین به خدا و مقدسات، افکار مربوط به پیروی صحیح از احکام دینی)
نمونه‌های رایج وسواس عملی
شستو و تمیزی (مثل شستن دست‌ها به صورت افراطی، حمام یا دستشویی رفتن‌های طولانی مدت، تمیز کردن افراطی اشیاء و محیط)
چک کردن (مثل چک کردن خاموشی گاز و چک کردن قفل بودن درها، و چک کردن اینکه به خودش، دیگری یا چیزی آسیبی نرسانده. مثلاً فرد مبتلا به اختلال وسواسی جبری از این نوع می‌ترسد با ماشینش گربه‌ای را زده باشد و چندبار محل مورد نظر را چک می‌کند)
تکرار ( مثل حرکات بدنی تکراری مثلً لمس کردن چند باره اشیا، چند بار انجام دادن کارها مثلاً هر کاری را سه بار انجام می‌دهد)
اعمال ذهنی (مثل مرور رویدادها در ذهنش برای مطمئن شدن از اینکه به دیگری آسیبی نرسانده، شمارش اعداد در ذهن تا به عددی که به نظرش مبارک است برسد، به این منظور که احتمال آسیب به خودش را کم کند).
تأثیر وسواس فکری عملی بر زندگی روزمره
وسواس‌های فکری و عملی می‌توانند باعث شوند که فرد زمان خیلی زیادی را صرف این افکار و اعمال کند. مثلاً فردی را در نظر بگیرید که حمام کردنش، چهار ساعت طول می‌کشد. این می‌تواند بر عملکردش تأثیر زیادی بگذارد و به جای اینکه فرد وقتش را صرف انجام تکالیف تحصیلی، شغلی یا امور روزمره خود کند، به افکار و اعمال وسواسی مشغول باشد.
همچنین به مرور زمان، فرد مبتلا به اختلال وسواسی جبری ممکن است از موقعیت‌هایی که باعث فکر یا عمل وسواسی در او می‌شوند اجتناب کند. مثلاً در همین مثال، فرد به مرور از تفریح رفتن اجتناب می‌کند، به این دلیل که می‌داند افکار وسواسی مربوط به آلودگی او را درگیر می‌کنند. این اجتناب باعث می‌شود که دیرتر هم به حمام رفتن طولانی نیاز پیدا کند. حتی اگر با اکراه به تفریح‌هایی که احتمال آلودگی است برود، دچار اضطراب می‌شود و لذتی نخواهد برد.
علل احتمالی و عوامل خطر در اختلال وسواسی جبری
این اختلال می‌تواند دلایل ژنتیکی و ارثی داشته باشد. به همین دلیل زمانی که یکی از بستگان درجه یک مثل پدر، مادر، خواهر و برادر مبتلا به این اختلال است، احتمال ابتلای فرد به آن بیشتر می‌شود. همچنین محیطی که رفتارهای وسواس را به فرد نمایش می‌دهد، می‌تواند در شکل‌گیری اختلال وسواسی جبری، نقش داشته باشد. همچنین معمولاً تفاوت‌هایی در مغز افراد وسواسی جبری با افرادی که این اختلال را ندارند وجود دارد.  مثلاً یک ماده شیمیایی به نام سروتونین در مغز این افراد، پایین‌تر از میزان آن در افراد نرمال ترشح می‌شود.
درمان‌
برای درمان وسواس فکری عملی ، روش‌های مختلفی استفاده می‌شود. یکی از این روش‌ها دارو درمانی است. معمولاً از داروهایی مثل فلوکستین، که ترشح سروتونین را در مغز این افراد افزایش می‌دهد، استفاده می‌شود. روش‌های روانشناختی مثل درمان‌های روانکاوانه و درمان‌های رفتاری مثل مواجهه و جلوگیری از پاسخ نیز می‌توانند مفید باشند. در سایر نوشته‌ها مفصل‌تر به بحث درمان این اختلال می‌پردازیم.
منبع برای مطالعه بیشتر
what is ocd%20is,that%20trigger%20intensely%20distressing%20feelings.)