منبع کنترل : مفهومی در نظریه راتر- روانشناس برجسته آمریکایی
نظریه راتر، ابعاد مختلفی دارد مانند نظریه یادگیری اجتماعی، منبع کنترل و غیره. در این متن نظریه او در مورد منبع کنترل را بررسی می‌کنیم و به کاربرد نظریه  راتر در درمان، خواهیم پرداخت. 
راتر متوجه شد برخی افراد معتقدند که تقویت کننده‌ها به اعمال خودشان بستگی دارد و اعمال آنها تقویت کننده‌ها را کنترل می‌کنند اما برخی دیگر معتقدند که تقویت کننده‌ها به وسیله‌ی دیگران و نیروهای بیرونی کنترل می‌شوند. این مفهوم را راتر، منبع کنترل (locus of control) نامید. در روانشناسی شخصیت، منبع کنترل درجه‌ای است که افراد باور دارند بر پیامد‌های رویداد‌های زندگی‌شان کنترل دارند.  
چگونه راتر به مفهوم منبع کنترل رسید؟
راتر در طول دهه‌ی 50 و اوایل دهه‌‌ی 60 از این مشاهده شگفت زده شد که افراد بسیاری بعد از تجربه کردن موفقیت، احساس کنترل شخصی خود را افزایش ندادند و افراد دیگر بعد از شکست‌های مکرر انتظارات خود را کاهش ندادند. شخصیت افراد در این واکنش‌ها دخیل بود. به عبارتی دیگر، برخی افراد پیامد‌های موفقیت‌آمیز خود را به صورت شانس یا تصادف توجیه کردند در حالی که برخی دیگر حتی بعد از چند رفتار تقویت نشده احساس کنترل شخصی خود را حفظ کردند. این گرایشات مخصوصا در موقعیتهایی مطرح بود که افراد آنها را مبهم یا جدید می‌دانستند یا در مواقعی که مطمئن نبودند پیامد رفتار‌شان ناشی از مهارت آنها یا پیشامد تصادفی است. راتر معتقد بود که هم موقعیت و هم شخص در کنترل شخصی و منبع کنترل دخیل است. 
کنترل درونی در برابر کنترل بیرونی
افرادی که در شخصیت آنها منبع کنترل، درونی است، عقیده دارند اگر تقویتی دریافت کنند تحت تاثیر رفتار‌ها و نگرش‌های خودشان قرار دارد. این افراد شرایط را تحت کنترل خود می دانند و مطابق با آن رفتار و عمل می‌کنند. آنها به سوی اهداف‌شان حرکت می‌کنند چون انتظار کلی دارند که موفق خواهند شد. تلاش دیگران برای تاثیر گذاشتن بر آنها بی‌فایده است. در نتیجه به صورت افرادی با شخصیت مستقل دیده می‌شوند که دیگران و نشانه های محیط تاثیر اندکی بر آنها دارد. منبع کنترل درونی در آنها منجر به اضطراب کمتر و اعتماد به نفس بیشتر شده است. چون متکی به خودشان هستند و عقیده دارند کنترل اوضاع را در دست دارند. 
افرادی که در شخصیت آنها منبع کنترل، بیرونی است، عقیده دارند پاداش‎هایی که دریافت می‌کنند تحت تاثیر دیگران، سرنوشت و یا شانس است و خودشان کنترلی بر اوضاع ندارند. این افراد عقیده دارند در رابطه با نیرو‌های بیرونی ناتوان هستند و نیروهای بیرونی کنترل کننده‌ی آنها هستند. آنها عقیده دارند نگرش‌ها و باورهای آنها اثری بر تقویت کننده‌ها ندارد و اگر در شرایطی حضور دارند یارای تغییر آن را ندارند. در نتیجه تلاشی برای بیرون کشیدن خود از شرایط ناراحت کننده‌ای که در آن هستند، نمی‌کنند.  
پرورش دادن منبع کنترل در کودکی
شواهد نشان می‌دهد که منبع کنترل عاملی است که در کودکی آموخته می‌شود و والدین در شکل‌گیری آن تاثیر به‌سزایی دارند. منبع کنترل کودک مستقیما با رفتار والدین در ارتباط است. والدین کودکان با منبع کنترل درونی، افرادی حمایت‌کننده شناسایی شدند که موفقیت‌های فرزندانشان را ارج می‌نهادند. والدین سبک تربیتی مقتدرانه داشتند به این معنا که انضباط و محبت در سیستم تربیتی‌شان در حد اعتدال بود. والدین با بزرگ شدن فرزندانشان، آنها را به سمت استقلال بیشتر سوق می‌دهند و در جهت ارتقای منبع کنترل درونی مفید واقع می‌شوند. اما والدینی که مدام فرزندشان را امر و نهی می‌کنند و کوچکترین آزادی عملی به او نمی‌دهند، زنگ خطری است برای ایجاد منبع کنترل بیرونی. چون رفتار‌های فرزندان متکی به رفتار والدین می‌شود و به مرور تصور می‌کنند هیچ کنترلی بر شرایط و موقعیتهایشان ندارند و دیگران جهت دهنده به زندگی آنان هستند. 
ارزیابی منبع کنترل
راتر به منظور بررسی این مفهوم، مقیاس کنترل درونی- بیرونی را طراحی کرد و آن را مبنای رساله‌ی دکتری دو دانشجویش به نامهای جری- فارس (1955) و ویلیام جیمز (1975) قرار داد.  این مقیاس از 29 ماده تشکیل شده است که 23 جفت آن برای کنترل درونی یا بیرونی نمره گذاری می‌شود و 6 ماده برای مخفی کردن هدف این مقیاس در نظر گرفته شده است. این مقیاس در جهت منبع کنترل بیرونی نمره گذاری می‌شود. 23 بالاترین نمره منبع بیرونی و صفر بالاترین نمره ی منبع درونی در نظر گرفته شده است.  
در این پرسشنامه افرادی که در منبع کنترل درونی نمره بالایی به دست آورده‌اند، عقیده دارند که منبع کنترل درون وجود آنهاست و شخصیت آنان این‌گونه تعریف شده است و توانایی دارند که کنترل شخصی زیادی روی موقعیت‌هایی که با آن سر و کار دارند، اعمال کنند. اما افراد با منبع کنترل بیرونی بر این باورند که زندگی با نیرو‌هایی خارج از درون آنها کنترل می‌شود و آنها توانایی مقابله با این نیروهای بیرونی را ندارند. 
رفتار ناسازگارانه در نظریه راتر
در نظریه راتر، رفتار ناسازگارانه هر گونه رفتار پایداری است که به فرد اجازه نمی‌دهد به هدف مطلوبش نزدیک‌تر شود. این رفتار اغلب از ترکیب ارزش نیاز زیاد و آزادی حرکت کم ناشی می‌شود. مثلا نیاز به عشق و محبت معقولانه است اما برخی افراد به طرز نا‌معقولی هدف دوست داشتنی بودن را برای هر فردی تعیین می‌کنند. بنابراین ارزش نیاز از آزادی حرکت فراتر می‌رود و منجر به رفتاری دفاعی یا ناسازگارانه می‌شود. 
روان‌درمانی در نظریه راتر
در نظریه راتر، مشکلات روان‌ درمانی مشکلات نحوه‌ی تاثیر گذاشتن بر تغییرات در رفتار از طریق تعامل یک نفر با دیگری است. این مشکلات در قالب مشکلات یادگیری انسان در یک موقعیت اجتماعی است. هدف درمان راتر هماهنگ کردن آزادی حرکت با ارزش نیاز است. با این هدف که رفتار‌های دفاعی و اجتنابی کاهش یابد. درمانگر نقش فعالی را ایفا می‌کند و دو هدف درمانی را دنبال می‌کند. اهمیت اهداف را برای فرد تغییر دهد و انتظارات موفقیتی که احتمال رسیدن به آن اندک است را کاهش دهد. اگرچه درمانگر فعال است اما در نهایت بیماران باید یاد بگیرند مشکلاتشان را حل کنند و به منبع کنترل درونی خود متکی باشند. 
منبع برای مطالعه بیشتر
وبسایت psychology mind
جولین راتر، روانشناس برجسته یهودی- آمریکایی، نظریه یادگیری اجتماعی شناختی را مطرح کرد. نظریه راتر بر پنج فرض استوار است و راتر براساس این پنج فرض، نظریه شخصیت خود را مطرح کرد. راتر براساس نظریه شخصیتی خود، قصد دارد رفتارهای انسان را پیش بینی کند. 
پنج فرض اساسی نظریه راتر
1. با توجه به نظریه راتر ، انسان‌ها با محیطشان در تعامل هستند و به آن، معنا می دهند. براساس معنا و اهمیتی که به یک رویداد می دهند، واکنششان نیز به تبع میزان آن معنا می باشد.
2. راتر با نظر فروید مخالف است که شخصیت در پنج سال اول زندگی شکل می گیرد. بلکه او معتقد است تا زمانی که فرد در حال یادگیری است، شخصیت او می تواند تغییر کند. بنابراین، در نظریه راتر ، شخصیت انسان یک فرایند اکتسابی و آموخته شده است.
3. در عین حال که شخصیت، متکی بر تجارب است؛ از ثبات نیز برخوردار است. هر چه فرد در مسیر زندگی، جلو می رود؛ با رویدادها و تجارب مختلفی رو به رو می شود که آنها را براساس تقویت‌ها و تجارب قبلی، ارزیابی می کند. در نتیجه به مرور، از ثباتی نسبی برخوردار خواهد شد.
4. راتر با موری مخالف است که ما تنش را به وجود می‌آوریم تا با کاهش دادن آن، احساس رضایت کنیم. بلکه نظریه راتر معتقد است که افراد، انتظار دارند رفتارشان هدفمند باشد و آنها را به سمت و سویی سوق دهد.
5. نظریه راتر بیان می‌کند که افراد می‌توانند رویداد‌های آینده را پیش‌بینی کنند. آنها با حرکت به سمت رویداد پیش بینی شده، تقویت کننده‌های موجود بر سر راه خود را نیز پیش بینی می‌کنند.
نظریه راتر و پیش‌بینی
راتر براساس نظریه خود، قصد داشت رفتار انسان را پیش‌بینی کند. به منظور این پیش‌بینی، در نظریه راتر ، چهار متغیر مد نظر است که برای پیش‌بینی رفتار انسان، باید بررسی شوند. 
پتانسیل رفتار
در نظریه راتر ، پتانسیل رفتار، احتمال پاسخ خاصی در زمان و مکان خاص است. در موقعیت‌های مختلف، امکان پاسخ دادن به آن موقعیت به شیوه‌های مختلفی وجود دارد. مثلا وقتی از جلوی یک کتابفروشی، رد می‌شویم چند پتانسیل رفتار وجود دارد. ممکن است بی‌اعتنا از کنارش رد شویم. ممکن است از پشت ویترین، به کتاب‌ها نگاه کنیم. ممکن است در مورد اینکه داخل برویم یا نه، فکر کنیم. ممکن است داخل برویم و فقط کتاب‌ها را بررسی کنیم. ممکن است کتابی را بررسی کنیم ولی آن را نخریم. ممکن است چندین کتاب بخریم. در چنین موقعیتی، راتر علاقمند است پیش‌بینی کند که وقوع یک رفتار، تا چه حد محتمل است. به عبارتی پتانسیل رفتار، حاصل انتظار و ارزش تقویت است. براساس تقویت بیشتر، احتمال وقوع رفتار مورد نظر، بیشتر است. 
انتظار
انتظار به توقع فرد بر‌می‌گردد که آیا تقویت خاصی در موقعیت مورد نظر، وجود دارد یا نه. اسکینر عقیده داشت این انتظار براساس تاریخچه‌ای که فرد در مورد تقویت‌هایش دارد، شکل می‌گیرد. اما براساس نظریه راتر ، اگر چه تاریخچه مهم است اما فرد، تقویت را به صورت ذهنی بررسی می‌کند. 
انتظارات به دو نوع کلی و اختصاصی، تقسیم می شوند:
انتظارات کلی براساس تجربیات قبلی فرد و پاسخ‌هایی که آموخته است متکی است. مثلا درس خواندن برای  فردی درس خوان و موفق، عاملی است که مدام تقویت شده است. در نتیجه به صورت کلی، انتظار دارد در تمام موقعیت‌های تحصیلی، موفق شود. 
انتظارات خاص، متکی به یک موقعیت خاص است. موفقیت کامل، حاصل انتظار کلی و انتظار خاص است. به عبارت دیگر، انتظار کامل به مقدار تلاش فرد برای رسیدن به هدف‌شان ودنبال کردن آن نیز اشاره دارد. 
ارزش تقویت
براساس نظریه راتر ، وقتی احتمال وقوع تعدادی تقویت، یکسان باشد؛ دامنه ی انتخاب‌های فرد، وسیع می شود. در نتیجه، فرد براساس ترجیحی که به ارزش یک تقویت می دهد و ارزشی که برای آن قایل است، از بین چند تقویت با ارزش یکسان، انتخاب می کند. برای مشخص کردن ارزش تقویت، باید هم جنبه‌های مثبت و هم جنبه‌های منفی را مورد توجه قرار داد. راتر در تعریف تقویت مثبت، با نظر اسکینر موافق بود که تقویت مثبت احتمال وقوع رفتار را در آینده افزایش می دهد. اما تعریف تقویت منفی راتر با تعریف اسکینر، متفاوت بود. راتر، تقویت منفی را شبیه تنبیه می‌داند و معتقد است که احتمال وقوع رفتار را کاهش می‌دهد.                                                   
موقعیت روانشناختی
راتر، موقعیت را بخشی از دنیای درونی و بیرونی می‌داند که فرد به آن پاسخ می‌دهد. رفتار، نه حاصل رویداد‌های محیطی است، طبق آنچه رفتارگرایان افراطی می گویند، و نه منحصرا حاصل صفات شخصی است، طبق آنچه طرفداران رویکرد صفت می گویند. بلکه رفتار، حاصل تعامل شخص با محیط است. براساس نظریه راتر ، افراد در خلآ رفتار نمی کنند بلکه به نشانه های موجود در محیطی که درک می کنند، پاسخ می دهند. 
نیازها
نظریه راتر بین نیازها و اهداف، تمایز قایل می شود. وقتی تاکید روی محیط است، راتر از اهداف، حرف می زند و وقتی تاکید روی فرد است، راتر از نیازها، صحبت می کند. این دو مولفه، فقط از نظر معنی متمایز می‌شوند. در نظریه راتر ، نیازها هستند که به رفتار ما جهت می‌دهند و حالتی از محرومیت یا برانگیختگی نیستند. نیازها به نوعی اهداف، محسوب می‌شوند و نیازها مجموعه‌ای از رفتار‌های ما هستند که ما را به سمت هدف خاصی که در نظر داریم سوق می دهند. راتر برخلاف اسکینر، حالت‌های درونی نظیر نیازها، اهداف و انتظارات را در نظریه‌اش، مورد توجه قرار می دهد. 
مولفه‌های نیاز
در نظریه راتر ، نیازها شامل سه عنصر پتانسیل نیاز، آزادی حرکت و ارزش نیاز است. پتانسیل نیاز، مجموعه رفتار‌های مرتبطی است که فرد برای رسیدن به یک نیاز انجام می‌دهد. آزادی حرکت، انتظار تقویت شدن فرد برای انجام دادن رفتار‌هایی است که فرد را به سمت ارضا کردن نیازهای کلی سوق می‌دهد. ارزش نیاز فرد، درجه‌ای است که فرد تقویت‌هایی را به تقویت‌های دیگری ترجیح می‌دهد و آن را انتخاب می‌کند. 
طبقه‌بندی نیازها در نظریه راتر
راتر نیز مانند مزلو در مورد نیاز‌های فرد، طبقه‌بندی ارایه می‌دهد. طبقات نیاز در نظریه راتر شامل این موارد می‌شود: 
تایید-مقام
تسلط
استقلال
محافظت- وابستگی
عشق و محبت
آسایش جسمانی
در بخش دوم نظریه راتر، به منبع کنترل مفهومی دیگردر نظریه راتر خواهیم پرداخت. 
منبع برای مطالعه بیشتر
سایت آکادمیا