نظریه وینیکات: توجه به رابطه اولیه مادر-کودک و مفاهیم اصلی آن
دونالد وینیکات یکی از روانکاوان و روانپزشکان برجسته‌ی زمان خود بود. امروزه هسته مرکزی نظریه وینیکات را تمرکز به روابط اولیه مادر-کودک می‌دانند. ملانی کلاین یکی از روانکاوان هم دوره او بود که می‌توان گفت وینیکات بسیار تحت تأثیر نظریه کلاین قرار گرفته است. کارهای وینیکات را می‌توان به سه دوره تقسیم کرد که هر کدام مفاهیم اصلی تئوری وی را شکل داده اند.
دوره اول: 1935-1944- محیط فردی مساعد
دوره دوم: 1945-1960- پدیده انتقال
دوره سوم: 1960-1971- استفاده از ابژه
باید خاطر نشان کرد که در مرکز این سه دوره در نظریه وینیکات، مفهوم خود (sense of self) از اهمیت به سزایی برخوردار است که به عقیده وینیکات تنها در رابطه مادر-کودک تسهیل شده شکل می گیرد. تمام مفاهیم دیگر در واقع پشتیبان این دیدگاه هستند.
به عقیده وینیکات مفهوم خود در انزوا شکل نمی‌گیرد، بلکه در روابط ما ابتدا با پدر و مادر و سپس با بقیه اعضای جامعه بوجود می‌آید. این شکل‌گیری تا بزرگسالی ادامه خواهد یافت و با رشد ما این حس خود نیز در روابط رشد پیدا می‌کند. اما قدم اولیه این روابط یعنی همان رابطه اولیه کودک-مادر بسیار مهم بوده وتعیین کننده چگونگی برداشت دیگر قدم‌ها است.
دوره اول: محیط فردی مساعد در نظریه وینیکات
منظور وینیکات از محیط فردی مساعد، محیطی محافظ و پاسخگوست (holding environment) که توسط مادر شکل گرفته است. او بر این باور است که امکان ندارد بتوان فرد را بدون در نظر گرفتن تأثیرروانی عمیق مادر دید. به دلیل وابستگی کودک به مادر، جدا کردن شکل گیری مفهوم خود کودک از انتقال هیجانی مادر امکان پذیر نیست. 
از منظر وینیکات در طول سالهای اولیه زندگی نوزاد، مادر و نوزاد یک واحد هستند. شما نمی‌توانید آنها را جدا در نظر بگیرید؛ دو انسانی که یک واحد روانی جدایی ناپذیر را شکل می‌دهند. در ماههای اولیه زندگی، مادرکل جهان نوزاد است و دراینجا وینیکات مفهوم "مادر به حد کافی خوب" را مطرح می‌کند. همان مادری که محیط محافظ را برای کودک فراهم کرده و خودانگیخته و صادقانه نیازهای کودک را برآورده می‌کند. به عنوان یک مادر نمی‌توان او را مادری کامل در نظر گرفت اما او نه کودک را نادیده می‌گیرد و نه از او حمایت افراطی می‌کند. در این شرایط خود حقیقی (true self) شکل می‌گیرد.
نظریه وینیکات از نوع دیگری از مادر صحبت می‌کند که بیش از اندازه محافظ است او قادر نیست به شکلی متناسب به نیاز‌های کودک پاسخ بدهد که باعث شکل‌گیری خود کاذب (false self) می‌شود.
خود حقیقی
نظریه وینیکات کودکان را خودانگیخته می‌داند یعنی آنها به عملکرد خود فکر نکرده و تنها برای آنچه نیاز دارند تقلا می‌کنند. ارضای نیازها و اطمینان بخشی به کودک در مواقع نیاز و به شکلی متناسب، مواردی ضروری برای ایجاد حس خود حقیقی در کودک است که مادر به اندازه کافی خوب این خود حقیقی را شکل می‌دهد. پاسخ به موقع مادر این باور را در کودک ایجاد می‌کند که اگر من گریه کنم فردی هست که مرا بشنود، بفهمد و در صدد کمک باشد. 
این باور، باعث استحکام اعتماد ما را به این که اغلب نیازها و تمایلات اساسی ما درست بوده و احساسات ما کنترل‌پذیر هستند، می‌شود. کودکی که با چنین حس اطمینان بخشی بزرگ می‌شود، در بزرگسالی برای نشان دادن خود واقعیش به دنیای بیرون به اندازه کافی اعتماد به نفس دارد.
خود کاذب
در شکل‌گیری خود کاذب مادری که به اندازه کافی خوب نیست دخیل است. او به شکل هشیار یا ناهشیار قادر به برآوردن نیازهای کودک نبوده و به رفتارهای خودانگیخته کودک به طور مناسب پاسخ نمی‌دهد؛ در عوض سعی دارد آرزوهای و تمایلات خود را به نوزاد تحمیل کند. وقتی تعامل بین مادر و کودک خراب می‌شود، آنچه وینیکات "تجربه پیوستگی وجودی" می‌نامد انتفاق می‌افتد. به عبارتی با برآورده نشدن نیازهای نوزاد، او متوجه می‌شود نیازهایش قابل قبول نیست. نوزاد ناهشیارانه مطیع شده و با این پیروی از محیط سعی می‌کند از تجربه احساس ناامیدی و بی‌کفایتی جلوگیری کند.
به عقیده وینیکات در این شرایط، کودک مادر خودش می‌شود؛ یعنی برای محافظت از خودش، تلاش می‌کند تا خود واقعیش را پنهان کند. او یاد می‌گیرد تنها آنچه مادر دوست دارد را نشان دهد، در واقع او تبدیل به کسی می‌شود که نیست. در این شرایط وفقه‌‌ای بنیادین در رشد خودانگیختگی کودک ایجاد می‌شود که ارمغان آن ایجاد خود کاذب است. 
تآثیرات خود کاذب در نظریه وینیکات
طبق دیدگاه وینیکات خود کاذب می‌تواند سطوح مختلفی داشته باشد برای مثال در یک سطح افرادی هستند که مؤدبانه وبه طور کامل از قوانین پیروی می‌کنند و سطحی دیگر افراد مبتلا به اسکیزوفرنی که به طور کامل از خود واقعی دست کشیده‌اند. از منظر این نظریه‌پرداز شخصیت، در بیشتر بیماری‌های روانی وجود خود کاذب مشهود است زیرا با این خود کاذب بیمار توان رویارویی با جهان غیر‌قابل اعتماد و و غیر‌قابل پیش‌بینی را دارد. افرادی که خود کاذب دارند مدام درتلاشند تا واقعیت را عقلانی سازی کنند، یعنی بدون استفاده از هیجان، احساس و خلاقیت واقعیت را به چیزی منطقی تبدیل کنند تا نرمال به نظر برسد. بهای این نقاب و نرمال به نظر رسیدن، عدم احساس شادی و ارزشمند بودن است حتی اگر بقیه او را فردی موفق و با ارزش بدانند. 
در نظریه وینیکات هر فردی خود کاذب و خود حقیقی را با سطوحی مختلف، همزمان دارند. مانند مکانیزم‌های دفاعی که در مواقع بحران و اضطراب وجود حس خود کاذب می‌تواند از خود حقیقی محافظت کند، اما همین دفاع می‌تواند پاتولوژیک شده و در شرایط استرس، وضعیت را بدتر کند. 
دوره دوم: پدیده انتقال
این مفهوم برای پویایی‌های بین‌روانی و درون‌روانی حرکت سوژه به سمت ظرفیت جدا کردن خود از غیر خود بکار می‌رود. به بیانی دیگر وینیکات معتقد است کودک از "ابژه‌ی انتقالی" استفاده می‌کند؛ روشی که توسط آن نوزاد روی نحوه جدا‌کردن و گسترش مفهوم خود کار می‌کند تا به استقلال برسد.
ابژه انتقالی اسباب بازی، پستانک، پتو یا هر وسیله‌ی دیگر که به بچه کمک می‌کند به آرامش و امنیت دست یابد. در واقع وسیله‌ایست که برای جدایی و استقلال کودک از مادر، به کمک کودک می‌آید و جایگزینی برای مادر می‌شود. ابژه انتقالی در دوران کودکی اتفاق می‌افتد که کودک به حس فردیت برسد اما این فرایند می‌تواند به کودکان بزرگتر و یا بزرگسالانی که با نوعی انتقال مواجه بوده و شرایطی مشابه دارند نیز کمک کند. این مرحله در زندگی کودک از اهمیت به سزایی دارد زیرا نشانه‌ی رشد فردی اوست.
دوره سوم: استفاده از ابژه
نظریه وینیکات نشان می‌دهد که ابژه قادر است ارتباطات غریزی شدید نوزاد را نگه دارد. به عقیده او کودک در جریان رشد از رابطه با ابژه ذهنی به توانایی برقراری رابطه با ابژه ادراک شده به شیوه عینی می‌رسد.
منابعی برای مطالعه بیشتر
donald woods winnicott
dr. d.w. winnicott: the true & false self
(donald winnicott (1896-1971
donald winnicott and his theory about the false self
احتمالاً در مکالمات روزمره خود به واژه مقاومت برخورد کرده‌اید. فلان فرد یا فلان چیز مقاومت بالایی دارد. مثلاً وقتی در زبان عامیانه می‌گوییم شخصیت مقاومی است، منظورمان این است که سرسختی بالایی دارد. یا وقتی می‌گوییم ملتی در برابر ملت دیگر مقاومت کرده است، منظورمان این است که آن ملت، اجازه نفوذ دیگران به حقوق و مرزهای خودش را نمی‌دهد. اما این مفهوم به صورت اختصاصی در روانشناسی هم مطرح شده و یکی از موارد مهم در درمان است. حال ببینیم که مقاومت در روان‌درمانی از کجا نشأت گرفته، به چه معناست و چرا درمانگران همه رویکردها باید با آن آشنا باشند.
تعریف مقاومت در روان‌درمانی
مقاومت در روان‌درمانی به گونه متفاوتی توسط روانشناسان مختلف، تعریف شده است اما در نهایت، همه تعاریف به این می‌رسند که مقاومت، همان عدم تمایل بیمار برای تغییر و رشد در طی روان‌درمانی است. اما این اتفاق به صورت ناهشیار اتفاق می‌افتد و فرد به صورت آگاهانه، آن را انجام نمی‌دهد. شاید عجیب به نظر برسد که چرا مراجعی که برای تغییر و درمان مراجعه کرده، تمایلی به تغییر نداشته باشد. اما دلایل زیادی برای استفاده بیماران از مقاومت مطرح شده. افراد در همه فرهنگ‌ها و با هر نوع شخصیتی، دلایل شخصی خود را برای ورود به فرایند روان‌درمانی دارند. 
علت مقاومت در افرادی که با میل خود مراجعه می‌کنند
بعضی افراد ممکن است به خواسته‌ی شخص دیگری برای درمان، مراجعه کنند. در این صورت، چون فرد به خواسته خود مراجعه نکرده، اغلب به بودن در جلسه، بی میل است و مقاومتی کاملاً واضح را نشان می‌دهد. اما با این حال، خیلی از مراجعان، به خواسته خودشان، به فرایند درمان وارد می‌شوند اما آن‌ها هم مقاومت را نشان می‌دهند. علت استفاده آن‌ها از مقاومت این است که با نزدیک شدن به مشکلات هیجانی‌شان، درد هیجانی زیادی را تجربه می‌کنند و دچار اضطراب می‌شوند. چرا که آن‌ها مدت‌های زیادی از مکانیسم‌های دفاعی استفاده می‌کرده‌اند تا هیجانات دردناکشان را تجربه نکنند و از این طریق اضطراب خود را کاهش می‌داده‌اند. 
به همین دلیل هر زمان که تلاش شود که آن‌ها به هیجانات سرکوب شده‌ی خود، آگاه شوند، دچار اضطراب می‌شوند. درنتیجه به صورت ناهشیار تلاش می‌کنند تا از روبرو شدن با مشکل و تغییر، اجتناب کنند و به اصطلاح مقاومت می‌کنند. درواقع، تغییر الگویی که فرد سال‌ها از آن استفاده می‌کرده، بسیار دشوار است و همین باعث مقاومت در روان‌درمانی می‌شود.
معرفی مفهوم مقاومت توسط زیگموند فروید
مقاومت در روان‌درمانی به دیدگاه روان‌کاوی بر می‌گردد، دیدگاهی که برای اولین بار توسط زیگموند فروید مطرح شد. وی مشاهده کرد که در حین صحبت درمانی (talk therapy)، فرد ناگهان رفتارهایی مبنی بر عدم مشارکت در جلسه را نشان می‌دهد. او این مسأله را به این صورت تبیین کرد که فردی که از مشکلی روانشناختی رنج می‌برد، ممکن است به صورت ناآگاهانه تلاش کند تا از مواجه شدن با تهدید نیمه هشیاری که احساس می‌کند، جلوگیری کند. یعنی می‌خواهد مانع آگاهیش از آنچه که در ناهشیار سرکوب شده بشود.
بررسی این مفهوم به صورت کلی در روانکاوی
در روانکاوی، مقاومت به طور کلی به عدم تمایل بیمار برای بحث راجع به موضوعی خاص در جلسه درمان اشاره دارد. مثلاً زمانی که می‌خواهیم در مورد پدرش صحبت کند، برایش سخت است و احساس راحتی برای صحبت در مورد این موضوع نمی‌کند. مثلاً مراجع به راحتی در مورد سایر اعضای خانواده‌اش صحبت می‌کند اما زمانی که بحث به صحبت در مورد پدر می‌رسد، سعی می‌کند موضوع بحث را عوض کند. اگر درمانگر خیلی اصرار کند که مراجع در مورد پدرش صحبت کند، ممکن است مقاومت در روان‌درمانی به این صورت در بیاید که فرد دیگر به جلسات ‌بعدی نیاید.
رفتارهای نشان‌دهنده‌ی مقاومت در روان‌درمانی
مقاومت می‌تواند به شکل‌های مختلفی خود را نشان بدهد. موارد زیر، نشانه‌ای از این است که بیمار در مورد موضوع مورد بحث، در حال به کارگیری مقاومت است.
سکوت می‌کند یا خیلی کم صحبت می‌کند
خیلی پرگویی و لفاظی می‌کند
حرف‌های نامربوط به بحث می‌زند
تمرکز صحبت‌هایش بر مسائل زمان حال نیست و درگیر رویدادهای گذشته یا آینده است
پرسیدن سؤالات شخصی از درمانگر نیز نشانه‌ای از مقاومت در روان‌درمانی است
به درمانگر اهمیت نمی‌دهد
سعی می‌کند درمانگر را فریب بدهد
به وعده‌های خود و قرارداد درمانی عمل نمی‌کند یا آن‌ها را فراموش می‌کند
جلسات درمان را ادامه نمی‌دهد
هزینه جلسات را پرداخت نمی‌کند
آیا وجود مقاومت در روان‌درمانی مفید است یا مضر؟
هر کسی میزانی از مقاومت در روان‌درمانی را نشان می‌دهد. این فرایند برای درمانگر می‌تواند ناکام کننده و پر استرس باشد، چرا که مانع رسیدن به ریشه اصلی مشکل و هیجانات سرکوب شده‌ی فرد می‌شود. یعنی در ظاهر، مانع پیشروی روند درمان می‌شود. زیرا اگر مقاومتی در کار نباشد، هیجان سرکوب شده‌ی فرد در آگاهی او تجربه می‌شود و درمان اتفاق می‌افتد. اما باید توجه داشت که روی دیگر سکه می‌تواند برای درمانگر نوید بخش باشد. زیرا مقاومت نشان می‌دهد که درمانگر مسیر درستی را برای رسیدن به مشکل اصلی مراجع طی کرده است. چرا که در غیر این صورت، مراجع مشکلی با بحث پیش رو ندارد و مقاومتی در کار نیست.
روش برخورد درمانگر با آن
روش‌های مختلفی برای مقابله با مقاومت در روان‌درمانی ذکر شده است. به سه روش‌ به صورت مختصر در اینجا اشاره می‌شود.
مداخله متناقض
در این روش بدون اینکه با مقاومت فرد مخالفت کنیم، در جهت تأیید و حمایت از آن بر می‌آییم. مثلاً اگر مراجع به اصلاح سبک زندگی خود، تشویق شده اما ساعت خواب خود را تغییر نمی‌دهد و همچنان از مشکل خوابش، شکایت دارد، می‌توانیم به او بگوییم که نیازی نیست هیچ تغییری در ساعت خواب و سبک زندگیت ایجاد کنی. همین سبک رو ادامه بده. گفته شده که این روش برای مراجعان مخالفت جو و مقاوم در برابر اطاعت از دیگران می‌تواند مفید باشد.
مقابله با مقاومت در روان‌درمانی
روش مؤثر دیگر این است که با مقاومت فرد در روان‌درمانی، مقابله کنیم، به گونه‌ای که بر مقاومتش غلبه کند. اما باید توجه داشته باشیم که این مقابله، حالت انتقادی نداشته باشد. به این منظور بهتر است از سؤالات بازپاسخ استفاده کنیم و از فرد بخواهیم توضیح بیشتری در مورد احساس خود، موضوع مورد بحث و ... بدهد. در این صورت به صورت ظریفی به فرد فشار وارد می‌کنیم تا مقاومتش را بشکند.
تعیین اهداف مشخص
روش دیگر برای برخورد با مقاومت در روان‌درمانی این است که اهداف مشخصی را که در درمان به دنبال رسیدن به آن هستیم، مشخص کنیم. حتی بهتر است که به صورت کتبی و به صورت یک قرارداد آن‌ها را بنویسیم و یک نسخه کپی را در اختیار مراجع قرار دهیم. هر زمان که تشخیص دادیم مراجع در حال استفاده از مقاومت است، آن اهداف را با او مرور کنیم. در این صورت مراجع، انگیزه بیشتری برای همکاری در درمان و غلبه بر مقاومتش پیدا می‌کند.
منبع برای مطالعه بیشتر
what is resistance in psychotherapy?