مرحله‌ آینه‌ ای لکان در رشد کودک و معنای آن در نظریه وی
اگر بگوییم بین نظریه پردازان شخصیت قرن بیستم، هیچ کس نتوانست به اندازه لکان بر روند فکری بعدی علوم انسانی تأثیر بگذارد، بی راه نگفته‌ایم. وقتی حرف ازروند فکری می‌شود منظور دانش، اندیشه و ایده‌های بعدیست که در علوم انسانی شکل گرفت. لکان با مقاله " بازگشت به فروید" عمیقا وجهه سازمانی روانکاوی را در سطح جهانی تغییر داد. سمینارهای او در دهه 1950 یکی از میحط های بسیار سازنده برای رواج ایده های فلسفی او بود. همین ایده‌ها بود که او را به عنوان یک پست مدرنیست شناخته شده مشهور کرد. در نظریه لکان، مرحله‌ آینه‌ ای وی یکی از بحث برانگیز ترین نظریات اوست.
نظریه مرحله‌ آینه‌ای لکان
در مقاله "مرحله آینه ای شکل‌دهنده من (i)" لکان، نظری مطرح شد که او هرگزقبلا آن را پیش‌بینی نکرده بود.مشاهدات کلیدی مرحله‌ آینه‌ ای، مربوط به رفتار نوزاد در سنین 6 تا 18 ماهگی است. در این سن است که کودک تصویر خود در آینه را می‌شناسد و این تجربه برای او بسیار لذت بخش است. 
از نظر لکان ما می‌توانیم این تجربه فرح‌بخش کودک را این‌گونه تعبیر کنیم که او با شناخت تصویرش در آینه، "خود" را برای اولین بار به عنوان یک موجود واحد و متمایز می‌یابد. در واقع دیدن خودش در آینه است که او را متوجه فردیت خویش می‌کند واین تجربه باعث شادی او می‌شود.
لکان ادعا می‌کند که قبل از این زمان، کودک قادر به جدا کردن خود از دیگران نیست و کاملا برای بقای خود به دیگران وابسته است. لکان این مرحله را توضیحی برای پیدایش ایگو و کارکردهای آن می‌دانست. 
تمایز لکان میان ایگو و سوژه در مرحله‌ آینه‌ ای
یکی از تحولات روانکاوی و فلسفی بسیار مهم در نگاه لکان این است که او ایگو را یک ابژه می‌دانست نه یک سوژه. در واقع بین ایگو و سوژه تمایز قائل می‌شد. به عبارت دیگر ایگو "کارکردی خیالی" است که از طریق رابطه سوژه (کودک) با بدنش در مرحله آینه‌ ای ایجاد می‌شود. در واقع ایگو محصول همین رابطه است در حالی که برای شکل‌گیری سوژه، رویدادهای دیگری نیز باید وجود داشته باشد. 
این تصور از ایگو به عنوان ابژه (و نه سوژه)، مرکز انتقادهای همیشگی لکان نسبت به روانشناسان ایگوِ امریکایی بود. لکان با این رویکرد روانشناسان ایگو آمریکایی مخالف بود که فقط در پی تقویت ایگوی بیماران خود بودند؛ روانشناسان ایگو معتقد بودند که ایگو، عامل خودمختار و بدون تعارض وجود انسان است. بر خلاف این دیدگاه، لکان ایگو را ذاتا نوروتیک می‌داند. 
مفهوم مرحله‌ آینه‌ ای لکان
در نظریه لکان، کودک بین سن 6 تا 18 ماهگی، در مرحله آینه‌ ای قرار دارد. کودک در این مرحله فاقد توانایی های فیزیکی و روحی افراد بزرگسال است. قبل از لکان، فروید نشان داد که چگونه ناتوانی بیولوژیکی در دوران کودکی، به طور طبیعی برای انسان مقدر شده است تا رشد اجتماعی بر طبیعت او غلبه کند.
فروید دلیل این غلبه را مدت زمان طولانی اتکای کامل به دیگران برای نیازهای حیاتی می‌داند. بعد از فروید، لکان این ناتوانی ذانی که نوزاد با آن به دنیا می آید را برجسته می‌کند و جزئیات کالبدشناسی، فیزیولوژیکی، شناختی، عاطفی و هیجانی این وضعیت طبیعیِ نارسِ پس از تولد را شرح می‌دهد. 
لکان عقیده دارد که نوزاد در بدو تولد، بدن خود را تکه تکه و اجزای آن را جدا از هم احساس می‌کند. به همین دلیل به شدت به والدین خود نیازمند است. تجربه‌ی داشتن بدنی جدا از هم و وابسته به دیگران، برای نوزاد خوشایند نیست و منشآ اضطراب، پریشانی و سرخوردگی اوست. این درماندگی اولیه نوزاد، یعنی "ناتوانی حرکتی و وابستگی به پرستاری" و همچنین تجربه‌ی عواطف همراه آن، محرک اصلی مرحله آینه‌ ای است. 
نوزادِ در حال رشد که با این عواطف منفی برانگیخته می‌شود، وقتی تصویر خود را در آینه می‌بیند، امید پیدا می‌کند که می‌تواند بر ناتوانی اولیه‌ی خود غلبه کند و خود را یکپارچه و کامل ببیند. با این حال در ابتدا هنوز خود را تکه تکه و جدا از هم احساس می‌کند. اما تصویر آینه تسلط نوزاد بر بدنش را مهیا می‌کند و در مقابل احساس تکه تکه بون کودک، می‌ایستد. در نهایت نوزاد خود را با تصویر درون آینه یکی می بیند و با آن همانند سازی می‌کند. 
تآثیر والدین در این مرحله
همان‌طور که گفته شد،  کودک با دیدن تصویر خود در مرحله آینه‌ای، خودش را به صورت یکپارچه و معنادار تصور می‌کند. این تجربه‌ی آرامش بخش، برای او لذت‌بخش است. به عقیده‌ی لکان، نوزاد از طریق تشویق‌های کلامی و غیرکلامی بزرگسالان، تشویق می‌شود تا با تصویر درون آینه، همانندسازی کند و آن را عنوان من (me) بشناسد. مثلأ بزرگسالان او را مقابل آینه نگه می‌دارند و با اشاره و لبخند به نوزاد می‌گویند:
>  "ببین ایناهاش، این تویی"
> 
> 
در واقع، لکان ازخودبیگانگی را در برابر خود ذاتی (ontological asserting ego) قرار می‌دهد. وقتی هسته تصوری ایگو با چیزهایی مانند: تحریک بیرونی، تشویق‌های کلامی و غیرکلامی مراقبان اولیه، ایجاد شود، آن را دور شدن از خود واقعی می‌داند. به این معنا که این تصویر سرانجام جای منِ کودک را می‌گیرد؛ بنابراین احساس یکپارچگی و تمامیت کودک به بهای دیگری بودن این خود، یعنی همان تصویر آینه‌ای، تمام می‌شود. به عقیده‌ی لکان، انسان‌ها کل زندگی خود را صرف تعقیب بیهوده‌ی همان هماهنگی و هارمونی دست نیافتنی اولیه‌ای می کنند که تصویر آینه وعده آن را داده بود.
تأثیر زبان
لکان عقیده دارد شناخت در مرحله‌ آینه‌ ای با عدم شناخت همراه است. یعنی شناختی که از بیرون نوزاد رخ می‌دهد. دلیل آن کلام والدین است. هسته‌ی تصوری ایگو، بستری برای همان تجربه‌ی فرح‌بخش یکپارچگی در کودک است. اما این هسته تصوری ایگوی کودک، با کلام دیگران، بویژه مراقبان او اشباع می‌شود (چه پسر خوشتیپی! چه دختر زیبایی! قرار بزرگ بشی یه آدم قوی و موفق بشی درست مثل بابات!).
اشباع شدن
اشباع شدن به این معناست که به حدی برسیم که دیگر آن کلمه، حجت را برای ما در آن حوزه تمام کند. وقتی است که دیگر نخواهیم به دنبال کاوش باشیم و بیشتر بدانیم. در این حالت است که داده‌های جدید، در ما تنش ایجاد می‌کنند. اگر کودک در تصوری که از خودش دارد، توسط والدین اشباع نشود، می‌تواند راحت‌تر با شناخت بیشتر خودش کنار بیاید و بیشتر به خود واقعی‌اش نزدیک شود و از خودش بیگانه نباشد. در تئوری لکان، ایگوی کودک، مخزن تمایلات و فانتزی‌های فرافکنی شده بزرگسالان است؛ در واقع تصویر کودک در آینه، دریچه‌ای برای ارضای تمایلات، خواسته‌ها و آرزوهای والدین است.
> ایگوی کودک، مخزن تمایلات و فانتزی‌های فرافکنی شده بزرگسالان است!
> 
> ژاک لکان
با توجه به تاثیر کلام والدین در مرحله‌ی آینه‌ای، متوجه شده‌ایم که در ثبت تصویر مرحله آینه‌ای، دیرتر از ثبت نمادین زبان در ذهن نوزاد رخ می‌دهد. متغیرهای زبانی-اجتماعی مانند زبان بدن و کلمات، عوامل راه انداز و محرک، در نیروگذاری کودک در انتخاب تجربیات حسی-ادراکی (مانند تصویر خود در آینه) هستند. با این تفاسیر در نظریه لکان، در واقع زبان است که موجب درک کودک از خودی یکپارچه در مرحله آینه‌ای می‌شود.
در نهایت باید گفت گرچه لکان از آینه به عنوان سطوح براق بازتابی یاد می‌کند اما پدیده آینه‌ای را تنها به شی آینه‌ای فیزیکی محدود نمی‌کند. (آینه، هم می‌تواند آینه واقعی باشد و هم بدن فردی دیگر) حتی صورت مادر هم می‌تواند بازتابی آینه‌ای برای نوزاد فراهم کند. 
منبعی جهت مطالعه بیشتر درباره مرحله‌ آینه‌ ای
jacques lacan
ژاک لکان یکی از شخصیت‌های برجسته در روانکاوی است. گاهی او را "فروید فرانسوی" می‌نامند. اهمیت یافته‌های فروید درباره ناهشیار را می‌توان در نظریه لکان دید. درتئوری وی، اهمیت مفاهیم فروید در مورد شخصیت، نه تنها در بخش تئوری بلکه در حوزه تجزیه و تحلیل و همچنین در ارتباط با دیگر رشته‌ها نیز مورد تأکید است. بویژه برای آنهایی که به بعد فلسفی افکار فروید علاقه‌مند هستند. چه در داخل فرانسه و چه در خارج از آن، تأثیر لکان در زمینه زیبایی‌شناسی، نقد ادبی و فیلم نیز بسیار مهم بوده است. 
یکی از ابعاد مهم نظریه لکان، که شاید دلیل شهرت وی شد، تأکید وی بر زبان بود. او در تلاش بود تا برای فرمول بندی روانکاوی، به زبان تکیه کند. این کار او انتقادات زیادی را برانگیخت. از دهه 1950، بر خلاف دیگر نظریه پردازان شخصیت، لکان سعی کرد تا ناهشیار را نوعی زبان بداند. "زبانی برا سخن گفتن با دیگران" 
پروژه نظری لکان
هدف نظریه لکان، حداقل از سال 1953، تلاش برای اصلاح مجدد آنچه او آن را "حوزه فروید" نامید، بود. او چهار آرمان را برای نظریه‌ی فروید قائل بود که در بدنه‌ی اصلی سمینارها، گفتارها و نوشته‌هایش به کار می‌برد. این چهار مورد را نمی‌توان از هم جدا در نظر گرفت و کاملا به یکدیگر مرتبطند: نظریه درمان روانکاوی به عنوان فرایندی درمان‌بخش، ایجاد یک دید کلی که شناخت و تشخیص ذهنی و شهودی بیماری‌های روانی را فرمول بندی کند و شرحی از تحول فرد در حین متمدن شدن در اجتماع را فراهم آورد.
لکان در این پروژه، دانش جدیدی از آخرین تحولات علوم انسانی را عرضه کرد. این دانش به ویژه در زبان شناسی ساختاری بسیار مؤثر بود. با این حال همانطور که ژاک دریدا اشاره کرد، کار لکان در تعامل با فسفه مدرن است (بویژه کانت، هگل و سارتر) و با کارها و نظریات دیگر نظریه پردازان روانکاوی قابل مقایسه نیست. 
سه گانه‌های نظریه لکان
نظریه سه گانه‌های لکان امر واقعی، خیالی و نمادین، چارچوبی برای بسیاری از مفاهیم و مراحل مختلف سفرهای فکری لکان فراهم می‌کند. شرح لکان از این سه گانه‌ها و همچنین ارتباط آنها با یکدیگر در طی سال ها مورد بازنگری و اصلاح قرار گرفته اند. بسیاری از مفاهیم لکان در ارتباط با این سه گانه ها تعریف شده ‌اند. لکان به ارتباط این سه گانه‌ها تأکید بسیار دارد به طوری که اگر یکی از این مفاهیم نباشد، دیگری وجود نخواهد داشت. 
علاوه براین برخی اندیشمندان نیز سیر تکاملی نظریه لکان را در این سه مرحله می‌دانند. اوایل لکان، امر خیالی (دهه 1930 تا 1940)، اواسط لکان امر نمادین ( دهه 1950) و اواخر لکان، امر واقعی (دهه 1960 تا 1970). این سه در حوزه روابط بین درمانگر و مراجع، دو ذهن یا دو تفکر مطرح می‌شود. 
!سه گانه‌های نظریه لکان
امر خیالی (the imaginary)
نظریه لکان تمایل دارد که امر خیالی را به هشیاری و خودآگاهی مرتبط کند. این مؤلفه بیشترین ارتباط را با  تجربه واقعی زندگی روزمره انسان‌ها دارد. در نظریه لکان، امر خیالی اشاره به تصویر‌سازی ما از دیگران دارد یعنی در تعاملات اجتماعی آنها را چه طور تجسم می‌کنیم. همچنین تصویرسازی از خودمان را نیز شامل می‌شود، اینکه تصور ما از خودمان چگونه است و دوست داریم چه کسی باشیم و یا تجسم دیگران ازما چیست. این مفهوم در تئوری لکان، اشاره به ایده‌های اصلی روانکاوی مانند، انتقال، ایگو و فانتزی دارد. 
در نظریه لکان امر خیالی مفهومی کلیدی در مورد شکل گیری ایگو بویژه در مرحله آینه‌ای است. وقتی لکان در تلاش بود تا بر وابستگی امر خیالی به امر نمادین تأکید کند. این وابستگی به این معناست که پدیده‌های ادراک حسی (تصاویر و تجربیات بدن فرد، عواطف به عنوان هیجانات هشیارو.... ) با ساختار و پویایی های زبانی- اجتماعی شکل می‌گیرد. در امر خیالی در مرحله آینه‌ای، سوژه خود را با تصویری خارج از خود می‌شناسد، بنابراین ایگو همان سوژه نیست بلکه ابژه و معادل "دیگری" است. دلیل اینکه سوژه خودش را غیر از انچه واقعا هست می‌بیند، کلام و زبان والدین است که در مرحله آینه‌ای لکان به آن می‌پردازیم. 
در امر خیالی است که دو مولفه‌ی دیگر یعنی امر نمادین و امر واقعی، ممکن است با یکدیگر اشباه گرفته می‌شوند؛ آنچه واقعیست نمادین در نظر گرفته می‌شود برای مثال در برخی از علائم وسواس‌های نوروتیک یا پرانوئید-روانپریشی، برخی اتفاقات تصادفی بی معنا در سطح جهان مادی اتفاق می‌افتد که گویا برای فرد معنا دار و با اهمیت هستند و باید تفسیر شوند. گاهی نیز آنچه نمادین است واقعی در نظر گرفته می‌شود به عنوان نمونه در علائم اختلال تبدیلی  تعارض های ذهنی ناهشیار که در زبان رمزگذاری شده‌اند به صورت درد و رنج جسمی خود را نشان می‌دهند.   
امر نمادین (the symbolic) در نظریه لکان
این مولفه بر اساس منابع ساختارگرایی شکل گرفت. امر نمادین، با آداب و رسوم، قوانین، هنجارها، قواعد و سنت‌ها و دیگر موارد فرهنگی و اجتماعی اشاره دارد. می‌توان گفت این مؤلفه به روش‌های مختلف با زبان آمیخته است. همانطور که گفته شد زبان نقش مهمی در روانکاوی لکان دارد و عنصر مهم نظم نمادین به حساب می‌آید.
از نظر لکان "نظم نمادین (sybolic order)" هسته ناهشیار را تشکیل می‌دهد. این مفهوم این گونه تعریف می‌شود؛ نظم نمادین، دنیای اجتماعی ارتباطات زبانی، روابط بین‌فردی و پذیرش قوانین است. ساختاری جهانیست که کل عملکرد و وجود انسان را در بر می‌گیرد که شامل گفتار و بویژه نشانگرهای کلامی می‌شود. نشانگرهای کلامی عنصر آوایی حروف هستند البته نه صدای واقعی بلکه منظور تصور دهنی فرد از آن آوا است. در نظریه لکان به این نشانگرهای کلامی دال گفته می‌شود.
مفهوم دیگری که در اینجا باید به آن بپردازیم زنجیره دلالت است. دال یا همان تصور آکوستیک، معنا و مفهومی دارد که به آن بعد معنایی، مدلول می‌گویند. به عقیده لکان، در زبان دال و مدلول ما را به دال و مدلول دیگری ارجاع می‌دهد و آن نیز به بعدی و این زنجیره ادامه می‌یابد که به آن زنجیره دلالت می‌گویند. مثلا اگر بخواهیم معنای یک کلمه را توضیح دهیم تنها از طریق کلمات دیگر امکان‌پذیر است.
در نظم نمادین زبان، تنها وسیله‌ای ارتباطی نیست بلکه اجازه ورود سوژه به زنجیره دلالت را می‌دهد. با نظم نمادین انسان به تدریج تصویر کاملی از خود بدست آورده و هویت کسب می‌کند. گرچه امر نمادین برای اولین بار سوژه را با زبان آشنا می‌کند اما، هویت او را نیز محدود می‌کند زیرا زبان نمی‌تواند بازنمود کاملی از سوژه فراهم کند و سوژه در زنجیره دلالت گرفتار می‌شود. در این مؤلفه لکان نیز، سوژه نمی‌تواند خود واقعیش را تجربه کند چون هر شکلی از بیان در امر نمادین، "دیگری" محسوب می‌شود.
امر واقعی (the real)
امر واقعی یا واقع، از مفاهیمی است که در نظریه لکان در طول زمان به شکل‌های مختلف تعریف شد و تآکید لکان بر این مفهوم در دوره‌های مختلف متفاوت بود. این مفهوم مترادف واقعیت بیرونی و تجربی نیست. این مقوله زمانیست که تازه وارد دنیای زبان می‌شویم. این حالت فقط در مورد نوزاد تازه متولد شده صدق می‌کند، حالتی که در آن چیزی به جز نیاز وجود ندارد. نوزاد بدون مجزا کردن خود از دنیا یا دیگران، تنها به دنبال ارضای نیاز خود است. برای همین لکان این حالت طبیعی را زمان سیری یا کمال می‌داند.
منابع برای مطالع بیشتر
(jacques lacan (1901—1981
jacques lacan