خواص آویشن باغی
آویشن گیاهی است علفی، دارای شاخه‌های زیاد و چوبی به ارتفاع تا ۳۰ سانتی متر که در نواحی کوهستانی در بین تخته سنگ و به ویژه در کشورهای اروپایی می‌روید.
ساقه‌های آویشن پوشیده از کرک و برگ‌های کوچک زیادی است. برگ‌های آن کوچک، لوزی شکل، نوک تیز و به صورت متقابل، بر روی ساقه قرار دارند. این برگ‌ها به رنگ خاکستری روشن و با بوی بسیار نافذ است و دارای دم برگ‌های کوچکی نیز می‌باشد.
گل‌ها کوچک، گلی رنگ و یا سفید و به صورت مجتمع در انتهای ساقه قرار گرفته‌اند.
قسمت مورد استفاده‌ی گیاه، گل و به ویژه برگ‌های آن است. این گیاه، به طور محدود و برای تهیه‌ی داروها، در ایران کشت می‌گردد.
تاریخچه:
آویشن باغی نوع کشت شده آویشن وحشی (thymus serpyllum) است. نام لاتین آویشن وحشی که به عنوان «مادر آویشن» شناخته شده، شاید به دلیل کاربرد سنتی آن برای درمان ناراحتی‌های دوران یائسگی از رشد مارگونه گیاه گرفته شده است.
pliny آن را به عنوان پادزهر نیش مار و سم جانوران دریایی و همچنین درمان سردرد توصیه می‌کند.
رومیان نیز آویشن را می‌سوزاندند زیرا باور داشتند که دود آن عقرب را دور می‌کند.
منبع جغرافیایی:
این گیاه، بومی قسمت‌های مرکزی و جنوب اروپا، بالکان و قفقاز است. در اروپای مرکزی، شرق آفریقا، هند، ترکیه، مراکش و آمریکای شمالی، در سطوح وسیع کشت می‌گردد. صادرات آن، اکثر از کشورهای اسپانیا، فرانسه، بلغارستان و مجارستان به دیگر نقاط جهان صورت می‌گیرد.
ترکیبات مهم:
مهم‌ترین ترکیب گیاه، اسانس آن است که به میزان ۵/۲- ۱ درصد در برگ‌های آن وجود دارد. مهم‌ترین اجسام اسانس شامل تیمول و کارواکرول که به ترتیب از ۷۰ – ۳۰ درصد اسانس و ۳۰ – ۱۵ درصد اسانس را تشکیل می‌دهند.
کاربرد دیگر آویشن، مصرف آن به صورت پودر در بعضی ادویه‌جات و ترشی‌هاست، هم چنین به طور مستقیم و یا همراه با دیگر گیاهان، به عنوان بو، مزه و ضد نفخ در صنایع غذایی مصرف زیادی دارد
ترکیبات دیگر شامل لینالول، سیمن، تیمن و آلفا پی نن هستند. این ترکیبات و درصد آن‌ها به شرایط محل کشت، زمان برداشت و سایر شرایط جغرافیایی، بستگی دارد.
اثرات مهم:
مصرف خوراکی آویشن دارای اثر خلط آور و ضد سرفه‌ی خوبی می‌باشد. به همین دلیل محصولات زیاد به ویژه به صورت شربت از آن تهیه شده است. هم چنین در برونشیت، سیاه‌سرفه و نزله‌ها، به خوبی می‌توان از آن استفاده کرد.
خاصیت ضد میکروب تیمول، بسیار قوی و حدود ۲۵ بار از فنل در مورد تعدادی از میکروب‌ها، بیشتر است.
هم چنین در بعضی محصولات موضعی، به عنوان ضد خارش، ضد میکروب، مالشی قرمز کننده و محرک، محلول‌های حمام و محلول‌های غرغره برای کاهش تورم دهان و گلو، مصرف می‌شود.
کاربرد دیگر آویشن، مصرف آن به صورت پودر در بعضی ادویه‌جات و ترشی‌هاست، هم چنین به طور مستقیم و یا همراه با دیگر گیاهان، به عنوان بو، مزه و ضد نفخ در صنایع غذایی مصرف زیادی دارد.
در طب عوام، اکثراً به خاطر اثرات مسکن، ضد اسپاسم و ضد نفخ، از آن استفاده می‌کنند.
مهم‌ترین اثرات گزارش شده آویشن باغی:
سقط کننده جنین، آلرژی زا، ضد درد، ضد آلرژی، ضد آلزایمر، ضد آرتریت، ضد میکروب، ضد سلولیت، ضد باکتری، ضد سرطان، ضد ادم، ضد التهاب، ضد موتاژن، ضد اکسیدان، ضد تب، ضد عفونی کننده، ضد اسپاسم، ضد قارچ، ضد کرم، ضد احتقان، ضد سرفه، ضد نفخ، ضد زخم داخلی، ضد کرم آسکاریس، قابض، بازکننده و برونش ها، آنتاگونیست کلسیم، معرق، خلط آور، کاهش دهنده‌ی چربی خون، کاهش دهنده‌ی پرفشاری خون، محرک سیستم ایمنی بدن، حشره کش، کاهش دهنده‌ی ترشحات بزاقی، مسکن و محرک.
طریقه و میزان مصرف:
تهیه چای:
بر روی ۲ گرم از پودر برگ آویشن، یک لیوان آب جوش ریخته و پس از ۱۵- ۱۰ دقیقه صاف کرده و می‌نوشیم.
داروهایی گیاهی تهیه شده از آویشن، اکثراً به شکل مایع و شربت می‌باشند که با استفاده از راهنمای همراه دارو، باید مصرف شود. هم چنین به صورت تی‌بگ‌های مختلف، که اکثراً حاوی ۲ گرم پودر و یا خرد شده‌ی برگ آویشن است، در دسترس قرار می‌گیرد.
خواص دیگر آن، شامل خاصیت ادرار آور، ضد عفونی کننده‌ی مجاری ادرار و ضد کرم است.
عوارض جانبی:
تاکنون در مورد عارضه‌ی جانبی ناشی از مصرف مقادیر خوراکی آویشن یا فرآورده‌های وابسته، گزارشی داده نشده است؛ ولی ممکن است در موارد معدودی، دردهای شکمی را ایجاد نماید و یا باعث گرفتگی موقتی گردد.
نکته‌ی دیگر آن که استفاده‌ی داخلی از تیمول با وجود کولیت، نارسایی قلبی و در زمان حاملگی، توصیه نمی‌گردد.
مقدار مصرف عادی آن برای افراد بالای یک سال، ۶- ۳ گرم برگ خشک، در یک نوبت و روزی ۳- ۱ مرتبه تکرار این مقدار می‌باشد.
افراد کم‌تر از یک سال، ۱- ۵/۰ گرم از گیاه یا معادل آن از فراورده‌های آویشن را روزی چند مرتبه می‌توانند مصرف کنند.
هم چنین، میزان مصرف تنتور آن، ۴۰ قطره تا سه بار در روز از این مقدار برای بزرگ‌سالان و تا یک ششم این مقدار، برای افراد زیر یک سال، مناسب است.
مصرف شربت‌های مختلف، بر حسب دستور کارخانه‌ی سازنده می‌باشد.
افزون بر این، دم کرده‌ی ۵ گرم درصد میلی لیتر آب، به عنوان غرغره یا دهان‌شویه و یا مصارف موضعی، توصیه شده است.
مصرف در حاملگی و شیردهی:
گرچه ممکن است مصرف در این دوران، خطراتی در بر نداشته باشد ولی چون مطالعات در این مورد کامل نشده است، لذا بهتر است مصرف با نسخه‌ی پزشک صورت گیرد.
نکات قابل توجه:
۱- گیاهانی با نام آویشن پهن، آویشن باریک و آویشن شیرازی که در عطاری‌ها و یا بازار ایران وجود دارد، گیاهانی متفاوت از آویشن بوده ولی به علت شباهت در بعضی ترکیبات و یا شباهت ظاهری، بدین نام‌ها نامیده شده‌اند. راجع به این آویشن‌ها، توضیحات لازم ارائه شده است.
۲- گونه‌ی دیگری از آویشن با نام علمی thymus zygis که شباهت بسیار نزدیکی از نظر ظاهری و ترکیبات، با گونه‌ی اصلی دارد، در بعضی نقاط دنیا به جای آویشن اصلی (thymus valgaris) مصرف می‌شود. گونه‌ی مذکور در ایران رویش ندارد.
۳- به بعضی از گونه‌های گیاه thymus در ایران آویشن اطلاق می‌شود. این گیاه در مناطق زیادی از ایران در شمال، غرب و مرکز از جمله مازندران، گیلان، آذربایجان، زنجان، کردستان، اطراف تهران و اطراف قزوین می‌روید.
۴- آویشنی که در اکثر کتب گیاهان دارویی دنیا به عنوان استاندارد و گونه اصلی دارویی نوشته شده است thymus vulgaris می‌باشد که به طور محدود در ایران کشت می‌گردد و اکثر گیاهانی که تحت نام آویشن در بازارهای ایران عرضه می‌شوند، از نظر جنس و گونه متفاوت می‌باشند ولی در اثرات دارویی مشابهت دارند.
نام های دیگر:خلیه, راقو, پودنه دلتی, ظفیره, نحاع, نجام, نعنع الماء, جلنجوجه, پودنج, پودنه, پودنگ, پونه, پودنا, فودنج,...
مشخصات: گیاهی است علفی چند ساله از خانواده نعناع.ساقه آن استوانه ای به ارتفاع در حدود ۱۰ تا ۵۰ سانتی متر.برگ های آن تقریبا بدون دم برگ و سبز تیره بیضی شکل با نوک تیز و دندانه که در اثر فشردن بوی قوی اسانس پونه از آن استشمام می شود.پایه از این گیاه که در آب می روید کم بوتر است و در مواردی بی بوست.گل های آن به رنگ صورتی یا بنفش به صورت گروهی از گل های کوچک در بقل برگ بین برگ و ساقه در تابستان ظاهر می شود.پونه به حالت وحشی در نقاط مرطوب، در دشت ها و کنار جویبارها و گاهی در داخل آب جویها و چشمه ها وکنار باطلاق ها می روید.این گیاه در اروپا، آفریقای شمالی،حبشه .مناطق مختلف آسیا به طور وحشی می رویدو در ایران در مناطق شمال در مازندران و گیلان، در اطراف رشت و در ماسه زارهای غازیان و نقاط مرطوب لاهیجان و همچنین در جاهای دیگر ایران بطور خودرومی روید.
برگ پونه نهری:
طبیعت آن را بعضی معتدل و بعضی گرم و خشک می دانند.
خواص درمانی:
۱- مفرح و خلط آور و ضدعفونی کننده است،پیچش معده را برطرف می سازد،ضدسرفه است، برای بیماری های سینه و قلب به عنوان مدر مصرف می شود،بادشکن است،محلل و صفرابروضدعفونی کننده است،نزله را رفع می کند،لکه های پوستی را برطرف می سازد،اخراج کننده مشیمه است،فشارخون را بالا میبردو ضعف مفرد را برطرف میکند،اختلال قاعدگی رل برطرف می سازدو عقب افتادگی دوره جنسی زنان را مرتفع  عادت ماهانه را باز می گرداند و ضد سم جاوران گزنده سمی است.
۲- بیست گرم ساقه گل دار و خشک آن را در یک لیتر آب جوش دوازده قیقه دم کنید.بعد آب آن را صاف و با عسل شیرین کرده و قبل از هر وعده غذایی یک فنجان بنوشید محرک اعمال هضم است و اشتا را زیاد می کندو بی اشتهایی را که پس از بیماری و نقاهت باشد را برطرف می کند،اخلاط سینه را پاک و سوزش و خراش سینه را برطرف می سازد و سرفه سیاه سرفه راتسکین می دهد،کم خونی را درمان می کند،اسهال ساده و اسهال خونی را بند می آورد.
۳- آب جوشانده آن را بنوشید،مدر و قاعده آور و بادشکن است،سکسکه و نفخ و آشفتگی و دل بهم خوردگی رابرطرف می سازد وکرم های گوش را از بین می برد.
۴- تازه آن را آب بگیرد و در گوش بچکانید،هم گوش را ضدعفونی می کندو هم سنگینی گوش را برطرف می سازد و کرم های گوش را از بین می برد.
۵- هر بار ۶۰ گرم ساقه های گل دار پونه کوهی را در یک لیتر آب جوش پانزده دقیقه دم کنید و روزی سه بار با آب گرم آن در گلو قرقره کنید،ورم لوزتین و آنژین را درمان
می کند .
۶- خشک آن را نرم بسایید و بر زخمی که در آن کرم گذاشته باشد بپاشید،آن را درمان میکند.
۷- اسانس آن برای عمل هضم بسیار مفید است،ضدسم جانوران گزنده است،مسکن اعصاب و ضد تشنج است،خاصیت بی حسی موضعی دارد.
۸- ۲۵۰ گرم ساقه های گل دار پونه کوهی را در یک لیتر آب جوش ۱۲ دقیقه دم کنید،بعد آب صاف کرده آن را در یک وان آب گرم بریزیدو در آن دراز بکشد و موضع درد را ماساژ دهید،ورم و درد شصت یا نقرس و درد مفاصل را درمان می کند.
۹- آن را بکوبید و بپزید و روی غده مغزی قرار دهید و هر روز دوبار این عمل را انجام دهید،غده مغزی را از بین می برد.
۱۰- خام آن به صورت ضماد ورم یا کبد شدگی پا را از بین می بردو انواع خون مردگی های زیر جلدی را برطرف می سازد.
۱۱- شستشو با آب جوشانده آن خارش رحم را برطرف می سازد.
۱۲- تازه آن را بکوبید و داخل رحم قرار دهید سستی و گاز رحم را برطرف می سازد.
۱۳- بوییدن آن قلب را تقویت می کند و عطش را رفع می سازد.
۱۴- به صورت مالیدنی دائم ،جزام را برطرف می کند.
۱۵- اگر آن را به صورت شیاف در مهبل گذارید برای تسهیل اخراج جنین و مشیمه موثر است.
۱۶- آن را بسوزانید و به پای دندان ها بمالید،لثه ها را تقویت می کند.
تذکر:مصرف زیاد آن باعث سقط جنین می گردد.برای قلب و روده مضر است و مصلح آن کتیرا می باشد.
ریشه پونه نهری:
خواص درمانی:
چهل روز،هر روز چهار مثقال آن را بجوشانید و آب آن را صاف نموده بنوشید.سنگ مثانه را برطرف می سازد.