شناختی رفتاری: نظریه‌هایی از رویکردهای رفتارگرایان تا شناخت‌گرایان
در روانشناسی، هر موضوعی را می‌توان با رویکردهای گوناگون بررسی کرد. رویکرد، شیوه‌ی نگرش به یک موضوع است. روانشناسی با دو مکتب ساخت‌گرایی و کارکردگرایی، از فلسفه جدا شد و در دهه‌ی 1920، این دو مکتب جای خود را به سه مکتب جدید دادند: رفتارگرایی، روانشناسی گشتالت، و روانکاوی؛ که در ادامه این مسیر، رویکردهای رفتاری و شناختی، از مکتب رفتارگرایی منشعب شدند و درنهایت نظریه شناختی رفتاری را ایجاد کردند.
در آمریکای شمالی از میان این سه مکتب، رفتارگرایی بیشترین تأثیر را بر روانشناسی علمی بر جای گذاشت. جان بی واتسون، بنیان‌گذار رفتارگرایی، علیه دیدگاهی که قلمرو روانشناسی را محدود به تجربه‌ی هشیاری می‌دانست، قد علم کرد. واتسون در بررسی‌های خود درباره‌ی رفتار حیوان‌ها و کودکان خردسال، هیچ پیش‌فرضی درباره‌ی هشیاری عنوان نکرد. از نظر او، روانشناسی حیوان‌ها و روانشناسی کودک، نه تنها علوم مستقلی به شمار می‌آیند؛ بلکه می‌توانند الگویی نیز برای روانشناسی بزرگسالان باشند. 
لزوم ایجاد دیدگاهی شناختی در ادامه رویکرد رفتاری
با گذشت زمان و پیدایش کامپیوترها،‌ الگوهای خبرپردازی، که سیستم پردازش اطلاعات را در حافظه، مشابه کامپیوتر تبیین می‌کردند، و همچنین روانشناسی زبان و روانشناسی اعصاب، رشد کردند. بدین ترتیب، نوعی رویکرد روانشناسی پدید آمد که گرایش شناختی نیرومندی دارد. هرچند که هدف عمده‌ی روانشناسی شناختی، تحلیل علمی فرایندها و ساخت‌های ذهنی است؛ بااین‌حال این رشته از روانشناسی، صرفأ با تفکر و دانش ارتباط ندارد. این رویکرد، به بسیاری از زمینه‌های روانشناسی مانند انگیزش و ادراک و شخصیت و روانشناسی اجتماعی نیز گسترش پیدا کرده است. در ادامه، نگاهی به رویکرد رفتاری و سپس رویکرد شناختی داریم.
رویکرد
رفتاری
همان‌طور که تاریخ روانشناسی را مرور می‌کنیم، می‌بینیم رویکرد رفتاری، بیشتر با محرک‌ها و پاسخ‌های قابل مشاهده، سروکار دارد. برای مثال، تحلیل زندگی اجتماعی شما بر مبنای رویکرد محرک-پاسخ، احتمالأ با نکات زیر، سروکار خواهد داشت: کسانی که با آن‌ها مراوده دارید (این افراد، محرک‌های اجتماعی نامیده می‌شوند)، پاسخ‌های شما در برابر این افراد (پاداش‌بخش، تنبیه‌کننده، یا خنثی)، پاسخ‌های متقابل آن‌ها در برابر شما (پاداش‌بخش، تنبیه‌کننده، یا خنثی)، و این‌که پاداش‌ها چگونه موجب تداوم یا سستی تعامل شما با دیگران می‌شوند. این روند، کمک‌کننده‌ی پیدایش رویکردهای جدید در مکتب شناختی رفتاری بود. 
برای تشریح بیشتر این رویکرد، می‌توان پدیده چاقی را در نظر گرفت. برخی افراد فقط در کنار محرک‌های خاصی پرخوری می‌کنند (پاسخ اختصاصی) و یادگیری اجتناب کردن از این‌گونه محرک‌ها، امروزه بخشی از اکثر برنامه‌های مهار وزن بدن است. چه در رویکرد رفتاری یا شناختی رفتاری در مورد پرخاشگری، مشاهده می‌شود کودکان، پاسخ‌های پرخاشگرانه‌ای از قبیل کتک زدن کودک دیگر را هنگامی بیشتر نشان می‌دهند که چنین پاسخی به پاداش بینجامد (مثلا کوتاه آمدن کودک دیگر) تا وقتی مورد تنبیه، قرار گیرد (حمله‌ی متقابل کودک کتک‌خورده).
!نظریه رفتاریدر رویکرد رفتاری، پدیده‌های روانشناختی بر اساس مطالعه رفتار، مورد بررسی قرار می‌گیرند.
عدم تمرکز رویکرد رفتاری بر فرایندهای شناختی
نگاهی به گذشته، حاکی از آن است که رویکرد رفتاری ناب، به فرایندهای ذهنی فرد، هیچ اعتنایی نداشته است و حتی رفتارگرایان معاصر هم، کاری به فرایندهای ذهنی میانجی بین محرک و پاسخ ندارند. اما سایر روانشناسان، غالبأ مطالبی را که شخص درباره‌ی تجربه‌های هشیار خود می‌گوید (گزارش کلامی) ثبت می‌کنند و بر مبنای این قبیل داده‌های عینی، به استنتاج‌هایی درباره‌ی فعالیت ذهنی شخص، دست می‌زنند. هرچند امروزه کمتر روانشناسی، خود را رفتارگرای ناب می‌داند؛ با این‌همه، بسیاری از تحولات نوین روانشناسی، از کار رفتارگرایان آغازین سر برآورده است (اسکینر، 1981). در ادامه، روانشناسان به نقش شناخت علاقمند می‌شوند و رویکرد شناختی رفتاری ، مورد توجه قرار می‌گیرد. 
رویکرد
شناختی
رویکرد امروزی شناختی، تا حدودی به مثابه‌ی نوعی بازگشت به ریشه‌های شناختی روانشناسی، تلقی می‌شود و تا حدودی نیز واکنشی است در برابر محدودیت‌های رفتارگرایی و دیدگاه محرک-پاسخ (دومکتب، فعالیت‌های پیچیده‌ی آدمی از قبیل استدلال و برنامه‌ریزی و تصمیم‌گیری و تبادل پیام را نادیده می‌گیرند). بررسی‌های امروزی در زمینه‌ی شناخت، همانند نسخه‌ی سده‌ی نوزدهم آن، با فرایندهای ذهنی مانند ادراک، یادآوری، استدلال، تصمیم‌گیری و حل مسئله، سروکار دارند. در این رویکرد، پدیده‌ها از دید شناختی رفتاری مشاهده می‌شوند. 
رویکرد شناختی رفتاری و شناخت‌گرایی نوین
شناخت‌گرایی نوین، بر خلاف نسخه‌ی سده‌ی نوزدهم آن،‌ مبتنی بر درون‌نگری نیست؛ بلکه در عوض، بر دو مفروضه‌ی اصلی قرار دارد: (یک) تنها از طریق بررسی فرایندهای ذهنی می‌توان به طور کامل دریافت که جانداران چه می‌کنند؛ و  (دو) برای بررسی فرایندهای ذهنی، می‌توان از راه تمرکز بر رفتارهای معین،‌ راه و روش عینی در پیش گرفت (همانند رفتارگرایان). با این حال، باید آن رفتارها را بر حسب فرایندهای ذهنی زیربنایی آن‌ها تفسیر کنیم. این تفسیرهای روانشناسان شناختی، غالبأ بر شباهت بین ذهن و کامپیوتر تکیه دارد. 
اطلاعاتی که به آدمی می‌رسد، به شیوه‌های گوناگون، پردازش می‌شوند؛‌ مثلأ از میان آن‌ها، انتخاب صورت می‌گیرد؛ با اطلاعات موجود در حافظه، مقایسه یا ترکیب می‌شوند؛ تغییراتی در آن‌ها صورت می‌گیرد و بازآرایی می‌شوند. برای مثال،‌ پدیده‌ی یادزدودگی کودکی را در نظر آورید. شاید علت به خاطر نیاوردن خاطرات چند سال آغازین زندگی، این باشد که در سال‌های نخست، تغییر عمده‌ای در نحوه‌ی سازمان‌دهی تجربه‌ها در حافظه، روی می‌دهد. این‌گونه تغییرات در حوالی سه سالگی ممکن است بارزتر شود؛ زیرا در این سن، توانایی‌های زبانی افزایش چشمگیری پیدا می‌کند و زبان، ابزار تازه‌ای برای سازماندهی خاطرات، در اختیار آدمی می‌گذارد. 
منبع برای مطالعه بیشتر
نگاهی به رویکردهای درمانی شناختی رفتاری
ویلهلم رایش روانکاو اتریشی و نظریه پرداز مشهور شخصیت، به عنوان ابداع کننده ی غربی متد روان درمانی بدن-ذهن شناخته می شود. نظریه ویلهلم رایش، در زمینه‌ی تشکیل منش و انواع منش، خدمات مهمی را به روانکاوی ارایه نمود. 
فروید و دیگر نظریه پردازان قدیمی کشف کردند که یک فرآیند رشد در کودک وجود دارد که امروزه به عنوان نوروپلاستیسیتی (neuroplasticity) یا انعطاف پذیری عصبی، آن را می‌شناسیم. در این فرآیند، کودک باور‌های مخصوص به خود را دارد. او همچنین احساسات، دلبستگی به والدین، دلبستگی به دیگران و اشیا را به هر دو صورت مثبت و منفی در درون خود، احساس می‌کند.
نظریه ویلهلم رایش در پژوهش ها و آنالیزهای اولیه پیشنهاد می‌دهد که در جایی که فرآیند رشد ،متوقف شود؛ الگوهای پنج گروه شخصیتی از این فرآیند رشد، مشتق می شوند. رایش کشف کرد که چگونه اختلال و مشکل در الگوهای اولیه روابط و دلبستگی های اولیه کودک می توانند در مغز و بدن، تغییراتی ایجاد کنند که در بزرگسالی نیز مجددا تکرار می شوند.  
طریقه ایستادن، شکل بدن، ذخایر چربی بدن، عضلات و همچنین قدرت حواس پنجگانه، آگاهی و عملکرد اندام حیاتی بدن (مثل میدان دید چشم) از این فرآیند، تاثیر می‌گیرند. نظریه ویلهلم رایش می گوید که بدن انسان تحت تاثیر تروماهای روانی اولیه، شکل و ساختار خود را مطابق با شخصیتی می کند که حاوی احساسات و دفاع های روانی مخصوص به خود است. بنابراین شخص می تواند در زندگی، اضطراب تروماهای اولیه را تحمل کند. این چیزی بود که رایش آن را کاراکترولوژی (characterology) نامید.
!ویلهلم رایش
پنج کاراکتر در نظریه ویلهلم رایش
پنج نوع کاراکتر اولیه وجود دارد که هر کدام زیر مجموعه دارند. این یعنی هیچ شخصیتی یک کاراکتر ندارد. هر کدام از انسان ها رگه هایی از هر کاراکتر را در شخصیت خود دارند؛ اما به طور کلی یک یا دو نوع کاراکتر در شخصیت، غالب است و دفاع های روانی، بدنی و احساسیِ اولیه ما و جهت گیری شخصیت ما در کل زندگی را مشخص می کند.
رایش ۵ کاراکتر زیر را در نظریه اش طبقه بندی کرد:
فرزند ناخواسته (اسکیزویید)
فرزند وابسته (اورال)
فرزند رنجبر (مازوخیستیک)
رهبر کنترل کننده (سایکوپات)
کمال گرا (خشک وسواسی)
دیگر مفاهیم نظریه شخصیت رایش
اصطلاح زره‌منش (character-armor) اصطلاحی است که در نظریه ویلهلم رایش مطرح شد که به مقاومت شخصیت در مقابل خود‌فهمی و تغییر، اطلاق می‌شود. چهار نوع عمده‌ی منش در نظریه ویلهلم رایش مطرح است.
1. منش هیستریک که از نظر جنسی اغوا‌گر، مضطرب و تثبیت‎‌شده در مرحله فالیک رشد لیبیدو است.
2. منش وسواسی کنترل شده، شکاک، مردد و تثبیت‌شده در مرحله‌ی مقعدی است.
3. منش خود‌شیفته درمرحله‌ی فالیک رشد، تثبیت شده است و اگر مرد باشد زنان را تحقیر می‌کند و آنان را کوچک می‌شمارد.
4. منش آزار‌خواه (مازوخیستی)؛ رنج‌کش، در حال شکایت و خود‌سرزنشگر است و توقع مفرطی برای محبت دارد.
نگاه رایش به روان‌درمانی
در نظریه ویلهلم رایش، فرایند درمانی که اراده‌درمانی نام دارد بر رابطه‌ ی بین بیمار و درمانگر تاکید دارد. هدف درمان، کمک به شخص برای قبول جدایی است. برای ختم درمان، تاریخی قطعی تعیین می‌شود تا وابستگی مفرط به درمانگر پیش نیاید. 
منابع برای مطالعه بیشتر
bodynamic
orgonomictherapy