TEXT: O starostach grodowych - co wiedzieć warto  08-12-2005, 14:16 
   Luigi  
   2036 x przeczytano  
  Tomasz … hehe to ja to napisałem  
   
  O starostach grodowych - co wiedzieć warto  
   
  Po gościńcach Rzeczypospolitej wędrując, Swawolna Kompania co i rusz to prawo pospolite 
  złamie, a to karczemkę z dymem puściwszy (bo Żyd niecnota za piwo 4 a nie 3 grosze 
  bezczelnie zażądał - Albo zupa była za słona – przyp.M.M.), a to jakiegoś pludraka czy 
  zawalidrogę zwycięsko posiekawszy, a to z rusznicy kogoś ubiwszy (bo to przecie człek 
  strzela, ale Pan Bóg kule nosi...). A wtedy bieda! Pan starosta dzielny na koń wsiada, 
  pachołków zwołuje i Panów Braci niczym zwierza w borze osacza, by na gardle pokarawszy, 
  w powiecie spokój przywrócić... Tak to zwykle w grze bywa. Nie zliczę, ile to razy byłem 
  świadkiem czegoś takiego, zwłaszcza u moich młodszych „po fachu” kolegów... A jak to w 
  życiu bywało? Oj, inaczej!  
  Ale o tym zaraz. Teraz o staroście grodowym. Kto zacz i co może?  
   
  Pan Starosta  
  Urzędnik ów ważny, od 1611 roku w poczet urzędników ziemskich zaliczony (w hierarchii 
  ważności zajmował miejsce drugie po podkomorzym), był królewskim „namiestnikiem” 
  pilnującym ładu, porządku i bezpieczeństwa na powierzonym sobie terenie (a mógł to być 
  powiat lub powiatów kilka, ziemia albo i województwo całe, bo różnie bywało). Starosta 
  rezydował w grodzie, czyli mieście będącym stolicą tegoż powiatu czy ziemi. Mieszkał na 
  powierzonym swej pieczy zamku królewskim (o który musiał dbać, ale tego zwykle nie robił). 
  A do obowiązków takiego starosty, poza dbaniem o ów zamek i pilnym baczeniem na 
  porządek i bezpieczeństwo publiczne, należało także:  
  - sądzenie szlachty nieosiadłej, czyli tzw. gołoty (a Swawolna Kompania z takich szaraków 
  zwykle się składa!)  
  - sądzenie przestępstw z zakresu tzw. czterech artykułów grodzkich, to jest podpalenia, 
  gwałtu, rozboju na drodze i najścia na dom szlachecki  
  - sądzenie przestępców schwytanych na gorącym uczynku  
  - sądzenie w sprawach szkód wyrządzonych osobom duchownym  
  - sądzenie w sprawach o sprzeniewierzenie grosza publicznego  
  - sądzenie w sprawach o wydanie zbiegłych poddanych  
  - sądzenie w sprawach "wybicia z dóbr", czyli pozbawienia dóbr ziemskich w drodze 
  bezprawnego zbrojnego zajazdu  
  - egzekucja wyroków innych sądów – ziemskich, podkomorskich i Trybunałów, w drodze 
  trzykrotnie zapowiadanego zbrojnego zajazdu, w którym często uczestniczyć miała cała 
  okoliczna szlachta (choć często się ona do tego nie kwapiła)  
   
  Sąd grodzki  
  Pan starosta sądy swe sprawował na tzw. roczkach sądowych co 6 tygodni, wraz z sędzią 
  grodzkim i pisarzem grodzkim zasiadając. Często gęsto zastępował go w pełnieniu tego 
  obowiązku podstarości, przez starostę mianowany i posiadający identyczną władzę. W 
  Wielkopolsce, w grodach staroście generalnemu wielkopolskiemu podlegających (Poznań, 
  Kościan, Kalisz, Gniezno, Pyzdry, Konin, Kcynia) zamiast podstarościch surogaci lub 
  burgrabiowie ziemscy rezydowali (z burgrabiami zamkowymi czy raczej grodzkimi nie 
  mylić!). Innym ważnym urzędnikiem był właśnie zaraz po podstarościm idący burgrabia 
  
  (którego podręcznik DP 
  nie wiadomo dlaczego uważa za urzędnika identycznego z 
  podstarościm). Burgrabia dbał o zamek starościński i onym zarządzał, bezpieczeństwa na 
  drogach strzegł z czeladzią zbrojną (jeżeli taka naturalnie w grodzie była, co rzadko się 
  zdarzało), przestępców chwytał, a i różne czynności na rzecz sądu grodzkiego w terenie 
  wykonywał. Stąd zwano go w niektórych województwach subdelegatem. Był w grodzie i 
  woźny sądowy, jak to w każdym sądzie. Ów urzędowe pisma i pozwy doręczał, obwieszczał 
  na rynkach rzeczy do publicznej wiadomości przeznaczone, a w sądzie pilnował porządku i 
  wprowadzał wezwanych na salę rozpraw.  
  Warto tu dodać, że przestępców schwytanych na gorącym uczynku sądzić mógł urząd grodzki 
  w osobie pana sędziego czy pisarza, bez obecności starosty. A był ów urząd zwykle czynny 
  codziennie, podobnie jak i kancelaria (niedziele i święta naturalnie wyłączywszy).  
   
  Kancelaria grodzka  
  Kancelaria ta z księgami grodzkimi, mającymi zwykle walor wieczystości, do których 
  wpisywano i manifestacje i protestacje i pozwy i testamenty i umowy wszelakie, podlegała 
  pisarzowi grodzkiemu, a owemu dla wygody często podpiska mianowano. Bezpośrednio 
  zarządzał kancelarią regent, który sam też często wiceregenta miał do pomocy. Wpisów do 
  ksiąg dokonywał susceptant, parę złociszy za swe czynności biorąc do szkatuły. A miał on 
  pod sobą pisarczyków grono, często zupełnie młodych chłopaków – inducentów i lektantów. 
  Lektanci pisali akta i wyciągi na brudno, panu susceptantowi pomagając, a inducenci na 
  czysto, starannie i w formie prawem przepisanej wszystko sporządzali. Bo też i same księgi 
  grodzkie dzielono na dwa działy, wypełniając systemem podwójnym – protokół i czystopis 
  (inducta). Bywało, że regenta notariuszem grodzkim zwano, choć zdarzało się ponoć, że obok 
  regenta był osobny notariusz, podległy sędziemu grodzkiemu, a posiadający czasem 
  wicenotariusza do pomocy. O tym pan Góralski w swojej księdze "Urzędy i godności w 
  dawnej Polsce" wzmiankuje.  
   
  Prusy i Litwa - odrębności  
  W województwach pomorskim, chełmińskim i malborskim, gdzie starostów grodowych nie 
  było i wojewodowie ich obowiązki wypełniali, zamiast podstarościch funkcjonowali 
  wicewojewodowie, zwani również podwojewodzimi sądowymi. Tak też było na Litwie i w 
  Inflantach (póki jeszcze w całości do Rzeczpospolitej należały) – tylko bowiem w trzech 
  województwach litewskich (brzesko-litewskie, mińskie, mścisławskie) byli w stolicach 
  powiatów starostwowie grodowi. W innych województwach uprawnienia starostów mieli 
  wojewodowie i w powiatach podwojewodzimi sądowymi się wyręczali.  
   
  Funkcjonowanie  
  I tyle ogólnie o starostwach grodowych. W rzeczywistości nie tak pięknie bywało – zwykle 
  starosta żadnych pachołków grodzkich nie utrzymywał, zamek starościński był niemal ruiną, 
  a zajazdy starostów - dokonywane w majestacie prawa, aby egzekwować wyroki - 
  przypominały najazdy tatarskie... Ale byli też i sumienni starostowie, którzy o ład i porządek 
  dbali, mir mieli wśród szlachty i różne tam Swawolne Kompanie do nogi wybijać potrafili. 
  Wielu takich nie było, ale przecie się zdarzali. Wymienię tu dwóch najsłynniejszych.  
  Pierwszy to pan Marcin Krasicki, ten co piękny zamek w Krasiczynie miał pod Przemyślem. 
  Był on starostą przemyskim w latach 1616-1631; w 1616 został również kasztelanem 
  lwowskim, a w 1630 wojewodą podolskim. Pan ów skutecznie zwalczał grasantów i 
  warchołów, poskromił synów "Diabła" Stadnickiego i zasłynął tym, że w ziemi przemyskiej 
  zdołał z czasem ukrócić anarchię i bezprawie. Co ciekawsze, rodzonym bratem Marcina 
  Krasickiego był osławiony Jerzy Krasicki, chorąży halicki i starosta doliński (niegrodowe 
  starostwo na Rusi) – awanturnik, dziwak i autentyczny, niebezpieczny dla otoczenia wariat, 
  
  pod koniec życia (zm. w 1645 r.) ubezwłasnowolniony przez rodzinę...  
  Drugim sumiennym starostą był książę Karol Korecki, brat słynnego Samuela, w latach 1622-
  1633 starosta grodowy winnicki, od 1623 również i kasztelan wołyński. Ten bardzo 
  schorowany, lecz nadzwyczaj energiczny (ale i okrutny) człowiek odpowiedzialny był za ład i 
  porządek w całym województwie bracławskim (dwa powiaty: bracławski i winnicki, ale tylko 
  jeden gród – w Winnicy). Wsławił się tym, że w 1623 roku na czele swoich nadwornych 
  chorągwi wybił do nogi pustoszących Bracławszczyznę lisowczyków, staczając z nimi 
  regularne bitwy pod Tulczynem i Uściem. Tak, tak – ci rozbestwieni żołdacy zostali wyjęci 
  spod prawa i polowano na nich niczym na zwierzęta. Nie radzę Panom Graczom wcielać się 
  w postać rzekomo tak walecznego i podziwianego lisowczyka, gdy gra toczy się po 1622 
  roku...  
   
  Liczba grodów  
  Na koniec słów kilka o starostach jurydycznych – w ten sposób określa się starostów 
  grodowych (po łacinie capitaneus cum iurisdictione, czyli starosta z jurysdykcją, tj. władzą 
  sądową nad danym terytorium) w odróżnieniu od niegrodowych, którzy byli zwykłymi 
  dzierżawcami królewszczyzn i żadnej władzy nie mieli. A ile było starostw grodowych? W 
  Koronie w latach 30-tych XVII wieku wyróżniano ich 74. Na Litwie w tym samym okresie 
  grodów (nie starostów, bo jak mówiliśmy, tam ich obowiązki wykonywali podwojewodzi 
  sądowi) było 24. Razem więc za Władysława IV mamy 98 grodów. A na początku XVII 
  wieku zapewne 94 – bo przecież ani w Smoleńsku ani w Starodubiu ani w Czernichowie czy 
  Nowogrodzie Siewierskim grodów być nie mogło z wiadomych przyczyn. O Inflantach nie 
  mówię, bo tamtejsi wojewodowie kompetencje starostów wprawdzie posiadali, ale ziemie to 
  ni do Korony, ni do Litwy nie należące obu tym państwom razem podlegały.  
   
  Na ostatek  
  Tak więc o starostwach i grodach nieco napisawszy, za błędy ewentualne czy uproszczenia 
  przepraszam (starałem się, by ich nie było, ale przecie wszystko zdarzyć się może). A do 
  początku mego pisania wracając, jeszcze raz stwierdzić muszę, że tak naprawdę mało który 
  starosta dbał o to, by choć kilku zbrojnych pachołków kosztem dochodów ze starostwa 
  trzymać albo w pogoń za Swawolną Kompanią ich wysyłać... Ale niech się Panowie Gracze 
  bezkarni nie czują! Przecież taki starosta możnym panem był, co własne nadworne chorągwie 
  często miał i zawsze mógł ich użyć przeciw bandzie, co za bardzo mu się w powiecie 
  rozzuchwaliła... A wtedy marny los Kompanii, bo pan starosta w gniewie potrafi i bez sądu 
  kazać ubić! Nawet i pan Władysław Stadnicki, syn "Diabła", w taki marny sposób skończył, 
  przez ludzi starosty Marcina Krasickiego nad brzegiem Wisłoka rozstrzelany... 
   
  
SOURCE: textdata/thevault/Dzikie Pola [PL]/Dzikie Pola - Kto sciga graczy gdy napsoca.pdf