Fas su saatinde 24 saatlik süre zarfında toplam kaç büyük küre pirinç kaselere düşer??
24 büyük küre
Fas Su Saati
Orijinali Fas'da (Maraokko) Karaviyyin Camii'nde bulunan ve Institut für Geschichte der Arabisch-Islamischen Wissenschaften taraf.ndan yeniden üretilen saatin rekonstrüksiyonu. Orijinalin yapımcısı Ebu Zeyd Abdurrahman b. Süleyman el-Leccai'dir. Saati 763/1362 yılında Sultan İbrahim b. Ebu el-Hasan b. Ebu Said'in emriyle imal etmiştir. Burada söz konusu olan, günü 24 simetrik saate bölen, günümüze ulaşmış en eski su saatidir. Her saatin 4 er dakikaya (yani 15 bölüme) bölümlendiği bir saat kadranında bu saatler okunabilir. Her dört dakikada küçük bir küre, her bir saatte ise büyük bir küre 24 pirinç kaseden birisine düşer ve bir ton oluşturur. 24 saat zarfında toplam 360 küçük ve 24 büyük küre kaselere ve oradan bir toplama haznesine düşer. Akustik sinyallere ilaveten, her saat başı, geçen zamana dair genel bir bakış veren ve uzaktan da görülebilen ahşap kapılardan birisi kapanır. Düzenek, dökülen su aracılığıyla harekete geçirilir. Bu su, ipli makaralar vasıtasıyla işleyen bütün kısımların bağlantıda olduğu bir şamandrayı aşağı indirir. Düzenli akış, tam olarak basınç ayarlayan bir cihaz vasıtasıyla sağlanır. Çok akıllıca düşünülmüş, şaşırtıcı derecede geliştirilmiş bir teknik, her iki arabanın şamandranın alçalma yönünün aksine hareket etmesini temin eder.
fas su saati
Burada  söz  konusu  olan,  günü  24  simetrik  saate  bölen,  günümüze  ulaşmış  en  eski  su  saatidir.  Her  saatin  4  er  dakikaya  (yani  15  bölüme)  bölümlen-diği  bir  saat  kadranında  bu  saatler  okunabilir.  Her  dört  dakikada  küçük  bir  küre,  her  bir  saatte  ise  büyük  bir  küre  24  pirinç  kaseden  birisine  düşer  ve  bir  ton  oluşturur.  24  saat  zarfında  toplam  360  küçük  ve  24  büyük  küre  kaselere  ve  oradan  bir  toplama  haznesine  düşer.  Akustik  sinyallere  ilaveten,  her  saat  başı,  geçen  zamana  dair  genel  bir  bakış  veren  ve  uzaktan  da  görülebilen  ahşap  kapılardan  birisi  kapanır.  Düzenek,  dökülen  su  aracılığıyla  harekete  geçirilir.  Bu  su,  ipli  makaralar  vasıtasıyla  işleyen  bütün  kısımların  bağlantıda olduğu  bir  şamandırayı  aşağı  indirir.  Düzenli  akış,  tam  olarak  basınç  ayarlayan  bir  cihaz  vasıtasıyla  sağlanır.  Çok  akıllıca  düşünülmüş,  şaşırtıcı  derecede  geliştirilmiş  bir  teknik,  her  iki  arabanın  şamandıranın  alçalma  yönünün  aksine  hareket  etmesini  temin  eder. Filli Su Saati 
el-Cezeri tarafından 600/1200 civarında icat ve el-Cami beyn el-İlm ve-l-Amel isimli kitabında tarif edilen bir su saatinin orijinal boyutlarda rekonstrüksiyonu. Burada sözkonusu olan, 48 entervali 30 dakikalık aralıkta sinyalle bildiren ve böylelikle 24 simetrik saati gösteren bir su saatidir. (Gösterim için vakit aralığı rekonstrüksiyonda yaklaşık 3 dakikaya indirgenmiştir.) Bir katip filin sırtında oturarak bu aralıkları, yazı kamışını her yarım saatten sonra gizlice bir taksimat çizgisine kaydırarak göstermektedir. Ayrıca saat yarım ve tam saatleri, kuledeki bir figürün her tam saatte sağ kolunu, her yarım saatte ise sol kolunu kaldırması suretiyle göstermektedir. Mekanizma, her 30 dakikada bir, filin gövdesinde su dolu bir tekne üzerinde hareket ettirici yarım küre şeklindeki şamandra vasıtasıyla işler. Şamandra alt tarafında tam tamına hesaplanmış bir deliğe sahiptir. Bu delikten 30 dakikada, şamandranın artık hiç yukarı kalkmayacak ve aşağı batacağı kadar su dolar. Bu esnada bir ip üzerinden kuledeki bir küre serbest bırakılır ve aşağı inerken bir çok figürü hareket ettirir. Bir kuş döner, kuledeki insan figürü dönüşümlü olarak kollarını kaldırır, iki yılan aşağı doğru hareket eder ve şamandrayı tekrar asıl konumuna çeker. Katip hareket eder ve filin başında oturan figür sağ elindeki bir kırbaç ile file ve sol elindekiyle trompete vurur. Bu fil saati 16. ve 17. yüzyılda Avrupa'da figürlü saat yapımcılarının zihnini harekete geçirmiş görünüyor. Günümüzde birçok fil saati bilinmektedir. Bunlardan birisi erken 17. yüzyıldandır ve Bayerisches Nationalmuseum'da, Münih, bulunmaktadır. Bir ikincisi, yaklaşık 1580'lerden, özel mülkiyette bulunmaktadır, yine Münih. 1600 civarında Augsburg'da imal edilmiş ve 1980 yılında özel mülkiyette bulunan üçüncü bir saat için bkz. Die Welt als Uhr, s. 266, no. 92. Arap Geleneğinde Pseudo-Arşimet Su Saati
Bu, gün uzunluklarının 12 saate bölünmesi esasına dayanan saat, her defasında bir ağırlığın bir saat skalasında geçip giderek hareket ettiği (solda yukarı doğru, sağda aşağı doğru) iki sütunda göstermektedir. Ayrıca her saat, bir küre avara kalır ve bir kuşun gagasından kayarak bir çan üzerine düşer. Ayrıca saat üzerine resmedilmiş olan çehrenin gözleri renk değiştirir. Bir gün ve gece zarfında düzenli bir biçimde bir depodan boşalan su, temel düzeneği harekete geçirir ve kontrol eder. Bu düzeneğin hızı (suyun oranı yoluyla) köşeli boru ucunun dönmesiyle mevsimin yarım daire formundaki takvim sayfasına uyarlanır. el-Cezeri'nin Kupa Saati
Aynı kalan bir açı hızı sağlayabilmek için bütün su saatlerinde hacme bağlı su basıncı problemi çözülmelidir. Buna yönelik değişik girişimler yapılmıştır. Bu örnekteki kesin başarı, aşağı doğru inen su seviyesini gösterir alette su basıncının düşmesini daha az bir hacim akımı aracılığıyla dengeleyen bir kupa şekli oluşturmaktan ibarettir (yani, kap tam olarak şu şekilde daralır: Azalan akışa rağmen su seviyesini gösteren alet devamlı surette alçalır. Yazmalarda kupa huni şeklide tasvir edilmiş görünmekte, gerçi metinde - modelimize temel aldığımız- deneysel olarak parabole yaklaşıldığı ifade edilmektedir). Merkezi bir milde aşağı doğru alçalan bir şamandra, bir ip ve çark aracılığıyla katibe kalemiyle birlikte sabit bir dönüş sağlar. Saatin yerleştirildiği yerin en uzun günü 14,5 saattir. İp çıkrığı çapının tam olarak hesaplanması, katibin bu günde güneşin doğuşuyla batışı arasında tam olarak bir kez kendi çevresinde dönmesini sağlar. Yazı kamışının bu konuma oturtulması koşuluyla o günün vakti levhanın dış bölümlemesinden okunabilir. En kısa gün 9,5 saattir. Bu saatler levhanın iç dairesel halkasından okunabilir. Filli Su Saati
Bu  delikten  30  dakikada,  şamandranın  artık  hiç  yukarı  kalkmayacak  ve  aşağı  batacağı  kadar  su  dolar.  Bu  esnada  bir  ip  üzerinden  kuledeki  bir  küre  serbest  bırakılır  ve  aşağı  inerken  bir  çok  figürü  hareket  ettirir.  Bir  kuş  döner,  kuledeki  insan  figürü  dönüşümlü  olarak  kollarını  kaldırır,  iki  yılan  aşağı  doğru  hareket  eder  ve  şamandrayı  tekrar  asıl  konumuna  çeker.  Katip  hareket  eder  ve  filin  başında  oturan  figür  sağ  elindeki  bir  kır-baç  ile  file  ve  sol  elindekiyle  trompete  vurur1.Bu  fil  saati  16.  ve  17.  yüzyılda  Avrupa’da  figürlü  saat  yapımcılarının  zihnini  harekete  geçirmiş  görünüyor.  Günümüzde  birçok  fil  saati  bilinmek-tedir.  Bunlardan  birisi  erken  17.  yüzyıldandır  ve  Bayerisches  Nationalmuseum’da,  Münih,  bulun-maktadır2.  Bir  ikincisi,  yaklaşık  1580’lerden,  özel  mülkiyette  bulunmaktadır,  yine  Münih3.  1600  civarında  Augsburg’da  imal  edilmiş  ve  1980  yılın-da  özel  mülkiyette  bulunan  üçüncü  bir  saat  için  bkz.  Die  Welt  als  Uhr,  s.  266,  no.  92. el-Cezeri'nin Kupa Saati
el-Cezeri (600/1200 civarı) el-Cami beyn el-İlm ve-l-Amel isimli kitabında sunduğu pek çok saat arasında kendi buluşu olan bir kupa saati tarif etmektedir: 'Sultan el-Salih Ebu el-Feth Mahmud b. Muhammed b. Karaarslan... bana zincirler, teraziler (mizan)2 ve küreler içermeyen, kısa sürede değişip bozulmayan ve saatlerin geçişlerinin ve kısımlarının kolayca bilineceği bir alet imal etmemi emretti. Bu alet, yolculukta ve evde bir yoldaş ve de güzel olmalıydı. Zihnimi yordum ve aleti şu şekilde imal ettim: Saat bir temel üzerindeki bir kaptan oluşmaktadır, üstten düz bir kapak ile kapatılmıştır. Hâkkedilmiş bir galeri (şurfa) kapağın daire çevresinde hareket etmektedir ve galeri üzerinde zarif bir yatay halka bulunmaktadır, bu halka 2171/ 2 (= 141/ 2 x 15) kısma bölümlenmiştir; beher 15 kısım eşit bir saate (24 kısma bölünmüş bir gün saatine) tekabül etmektedir. 'Ortada, bir oturak üzerinde, elinde bir yazı kamışı tutan katip oturmaktadır. Yazı kamışının ucu halka üzerindeki birinci bölümleme çizgisinin birazcık dışında durmaktadır. Katip günün başlangıcından itibaren düzenli olarak sola doğru döner, öyle ki bu durum, katib eşit saatlerin 15 kısmından birincisine ulaşıncaya ve günden bir saatin geçişine dek hemen hemen hiç farkedilmez. 'Kabın içerisinde bir su saati bulunmaktadır. Bu saat, yukarıda levha üzerindeki yazı kamışının konumundan okunabilen gündüz saatlerini göstermektedir. Güneşin doğuşu ve batışı arasındaki vakit bu sırada vakit saatleri olarak adlandırılan 12 kısma bölümlenmiştir. Güneşin geçişinin takvimsel farkı, daha ilk başta, yazı kamışının farklı skalaların kaydedildiği çapın yönüne doğru ayarlanması yoluyla hesaba katılır. Saatler
Diskin bölümlemesi muhtemelen, yukarıdaki 18 kısımla (her kısım 10 güne karşılık gelecek şekilde) ayrılmış skala için olan figürde temsil edildiği gibiydi. 18 yayın hepsi, katibin dolu kupadaki başlangıç konumuna tekabül eden çizili bir yarıçapta başlar. Daha sonra buradan hareketle olabildiğince sola doğru her bir yarıçapa ulaşana kadar devam eder. Bu yarıçap, yazı kamışının yani göstergenin güneşin ilgili yaya karşılık gelen gündeki batış konumuna tekabül eder, elbette saatin güneşin doğuşunda harekete geçirilmesi koşuluyla. En uzun güne en dıştaki yay tekabül ettiği için, böylece ortaya doğru sürekli kısalan konsantrik yaylar sistemi elde edilir. Tarife göre kupanın duvarı her saatteki dönüşün hemen hemen sabit olacağı şekilde çekiçlendiğinden ve 141/2 saatilik en uzun güne tekabül eden en dış yayın 360° lik bir merkez açıyı kuşattığı için, en iç yay 91/2 saatlik en kısa güne tekabül ederek, sadece 236° lik bir yayı kuşatır. Böylece 18 yayın her biri, müteakip bir önceki yaydan yaklaşık 7,3° daha kısadır. el-cezeri'nin kupa saati
Diskin  bölümlemesini  E.  Wiedemann  el-Cezerī’nin  tarifine  göre  şu  şekilde  resmetmiştir: «Diskin  bölümlemesi  muhtemelen,  yukarıdaki  18  kısımla  (her  kısım  10  güne  karşılık  gelecek  şekilde)  ayrılmış  skala  için  olan  figürde  temsil  edildiği  gibiydi.  18  yayın  hepsi,  katibin  dolu  kupa-daki  başlangıç  konumuna  tekabül  eden  çizili  bir  yarıçapta  başlar.  Daha  sonra  buradan  hareketle  olabildiğince  sola  doğru  her  bir  yarıçapa  ulaşana  kadar  devam  eder.  Bu  yarıçap,  yazı  kamışının  yani  göstergenin  güneşin  ilgili  yaya  karşılık  gelen  gündeki  batış  konumuna  tekabül  eder,  elbette  saatin  güneşin  doğuşunda  harekete  geçirilmesi  koşuluyla.  En  uzun  güne  en  dıştaki  yay  tekabül  ettiği  için,  böylece  ortaya  doğru  sürekli  kısalan  konsantrik  yaylar  sistemi  elde  edilir.  Tarife  göre  kupanın  duvarı  her  saatteki  dönüşün  hemen  hemen  sabit  olacağı  şekilde  çekiçlendiğinden  ve  141/2 saatilik  en  uzun  güne  tekabül  eden  en  dış  yayın  360°  lik  bir  merkez  açıyı  kuşattığı  için,  en  iç  yay  91/2  saatlik  en  kısa  güne  tekabül  ederek,  sadece  236°  lik  bir  yayı  kuşatır.  Böylece  18  yayın  her  biri,  müteakip  bir  önceki  yaydan  yaklaşık  7,3°  daha  kısadır.  Her  bir  yay  daha  sonra  kendisi  için-de  12  eşit  kısma  bölümlenmiştir;  ayrıca  en  dıştaki de  141/2 kısma  bölümlenmiştir  (bu  son  bölümle-me  yukarıdaki  figürde  atlanmıştır,  buna  karşın  ilk  bölümleme  birkaç  yayda  tam  olarak  yapılmış,  diğer  yaylar  sadece  hâkkedilmiştir).  Her  bir  yay  –  yıl  360  günün    varsayılmasıyla  –  hem  kısalan  hem  de  uzayan  günlerde  10  güne  tekabül  etmiş-tir.  Bu  nedenle  her  bir  yaya,  ona  tekabül  eden  günler  için  iki  rakam  kaydedilmiştir.  Rakamlar,  yukarıda  temsil  edildiği  gibi,  herhalükarda  içeri  çizili  yarıçapın  her  iki  yanına  hâkkedilmiştir.  En  uzun  günde  rakamlarla  başlanılacak  olursa,  en  kısa  günde  sadece  bir  rakam–  yani  180  –  kayde-dilmeliydi;  buna  karşın  sayılarla  en  kısa  günden  başlanılacak  olursa  en  uzun  günde  bu  durum  geçerliydi.  Rakamların  bu  tarzda  kaydedilmesiyle  bu  sayıların  hepsi  devamlı  olarak  ilgili  yayın  aynı  yüzü  üzerinde  durması  gerçekleşiyordu.  Geceye,  devamlı  gündüz  yayında  yaklaşık  180  uzaklıkta  bulunan  bir  yay  tekabül  etmiştir.» Dakika Terazisi el-mizan el-latif el-cüz'i
Mizan el-Hikme isimli eserinin (515/1121) sekizinci bölümünde fizikçi Abdurrahman el-Hazini 24 saatlik gökyüzü dönüşünü ölçmeye yarayan bir zaman terazisi tarif etmektedir. Mizan essa'at ve-ezmaniha olarak nitelendirilen bu aygıt, bir terazi koluna asılmış bir su veya kum haznesinden oluşmaktaydı ve bu hazne tam olarak hesaplanmış bir delik ile donatılmıştı. Ağırlık kaybı terazi kolundaki bir ağırlığın kaydırılması yoluyla dengelenerek geçen zaman buna uygun bir skalada okunabiliyordu, adeta dakikaların ağırlığı tartılıyormuş gibi. Mutlak terazi (el-mizan el-külli) 24 saatin akışı için kurulmuştu ve buna uygun büyüklükteydi; iki kantar topuna, saatler ve dakikalar için skalalara sahipti. Modelimiz daha küçük olan, sadece bir saat süreli ve bunun için 60'lık skala (et-taksim es-sittin) ile donatılmış olan dakika terazisi (el-mizan el-latif el-cüz'i)'nin rekonstrüksiyonudur. el-cezeri'nin kupa saati
Kabın  içerisinde  bir  su  saati  bulunmaktadır.  Bu  saat,  yukarıda  levha  üzerindeki  yazı  kamışının  konumundan  okunabilen  gündüz  saatlerini  gös-termektedir.  Güneşin  doğuşu  ve  batışı  arasındaki  vakit  bu  sırada  vakit  saatleri  olarak  adlandırılan  12  kısma  bölümlenmiştir.  Güneşin  geçişinin  tak-vimsel  farkı,  daha  ilk  başta,  yazı  kamışının  farklı  skalaların  kaydedildiği    çapın  yönüne  doğru  ayar-lanması  yoluyla  hesaba  katılır.