el cezerinin kupa saatinde en dış yay kaç derecelik açıyı kapsamaktadır?
360°
el-cezeri'nin kupa saati
Diskin  bölümlemesini  E.  Wiedemann  el-Cezerī’nin  tarifine  göre  şu  şekilde  resmetmiştir: «Diskin  bölümlemesi  muhtemelen,  yukarıdaki  18  kısımla  (her  kısım  10  güne  karşılık  gelecek  şekilde)  ayrılmış  skala  için  olan  figürde  temsil  edildiği  gibiydi.  18  yayın  hepsi,  katibin  dolu  kupa-daki  başlangıç  konumuna  tekabül  eden  çizili  bir  yarıçapta  başlar.  Daha  sonra  buradan  hareketle  olabildiğince  sola  doğru  her  bir  yarıçapa  ulaşana  kadar  devam  eder.  Bu  yarıçap,  yazı  kamışının  yani  göstergenin  güneşin  ilgili  yaya  karşılık  gelen  gündeki  batış  konumuna  tekabül  eder,  elbette  saatin  güneşin  doğuşunda  harekete  geçirilmesi  koşuluyla.  En  uzun  güne  en  dıştaki  yay  tekabül  ettiği  için,  böylece  ortaya  doğru  sürekli  kısalan  konsantrik  yaylar  sistemi  elde  edilir.  Tarife  göre  kupanın  duvarı  her  saatteki  dönüşün  hemen  hemen  sabit  olacağı  şekilde  çekiçlendiğinden  ve  141/2 saatilik  en  uzun  güne  tekabül  eden  en  dış  yayın  360°  lik  bir  merkez  açıyı  kuşattığı  için,  en  iç  yay  91/2  saatlik  en  kısa  güne  tekabül  ederek,  sadece  236°  lik  bir  yayı  kuşatır.  Böylece  18  yayın  her  biri,  müteakip  bir  önceki  yaydan  yaklaşık  7,3°  daha  kısadır.  Her  bir  yay  daha  sonra  kendisi  için-de  12  eşit  kısma  bölümlenmiştir;  ayrıca  en  dıştaki de  141/2 kısma  bölümlenmiştir  (bu  son  bölümle-me  yukarıdaki  figürde  atlanmıştır,  buna  karşın  ilk  bölümleme  birkaç  yayda  tam  olarak  yapılmış,  diğer  yaylar  sadece  hâkkedilmiştir).  Her  bir  yay  –  yıl  360  günün    varsayılmasıyla  –  hem  kısalan  hem  de  uzayan  günlerde  10  güne  tekabül  etmiş-tir.  Bu  nedenle  her  bir  yaya,  ona  tekabül  eden  günler  için  iki  rakam  kaydedilmiştir.  Rakamlar,  yukarıda  temsil  edildiği  gibi,  herhalükarda  içeri  çizili  yarıçapın  her  iki  yanına  hâkkedilmiştir.  En  uzun  günde  rakamlarla  başlanılacak  olursa,  en  kısa  günde  sadece  bir  rakam–  yani  180  –  kayde-dilmeliydi;  buna  karşın  sayılarla  en  kısa  günden  başlanılacak  olursa  en  uzun  günde  bu  durum  geçerliydi.  Rakamların  bu  tarzda  kaydedilmesiyle  bu  sayıların  hepsi  devamlı  olarak  ilgili  yayın  aynı  yüzü  üzerinde  durması  gerçekleşiyordu.  Geceye,  devamlı  gündüz  yayında  yaklaşık  180  uzaklıkta  bulunan  bir  yay  tekabül  etmiştir.»
Saatler
Diskin bölümlemesi muhtemelen, yukarıdaki 18 kısımla (her kısım 10 güne karşılık gelecek şekilde) ayrılmış skala için olan figürde temsil edildiği gibiydi. 18 yayın hepsi, katibin dolu kupadaki başlangıç konumuna tekabül eden çizili bir yarıçapta başlar. Daha sonra buradan hareketle olabildiğince sola doğru her bir yarıçapa ulaşana kadar devam eder. Bu yarıçap, yazı kamışının yani göstergenin güneşin ilgili yaya karşılık gelen gündeki batış konumuna tekabül eder, elbette saatin güneşin doğuşunda harekete geçirilmesi koşuluyla. En uzun güne en dıştaki yay tekabül ettiği için, böylece ortaya doğru sürekli kısalan konsantrik yaylar sistemi elde edilir. Tarife göre kupanın duvarı her saatteki dönüşün hemen hemen sabit olacağı şekilde çekiçlendiğinden ve 141/2 saatilik en uzun güne tekabül eden en dış yayın 360° lik bir merkez açıyı kuşattığı için, en iç yay 91/2 saatlik en kısa güne tekabül ederek, sadece 236° lik bir yayı kuşatır. Böylece 18 yayın her biri, müteakip bir önceki yaydan yaklaşık 7,3° daha kısadır. el-Cezeri'nin Kupa Saati
Aynı kalan bir açı hızı sağlayabilmek için bütün su saatlerinde hacme bağlı su basıncı problemi çözülmelidir. Buna yönelik değişik girişimler yapılmıştır. Bu örnekteki kesin başarı, aşağı doğru inen su seviyesini gösterir alette su basıncının düşmesini daha az bir hacim akımı aracılığıyla dengeleyen bir kupa şekli oluşturmaktan ibarettir (yani, kap tam olarak şu şekilde daralır: Azalan akışa rağmen su seviyesini gösteren alet devamlı surette alçalır. Yazmalarda kupa huni şeklide tasvir edilmiş görünmekte, gerçi metinde - modelimize temel aldığımız- deneysel olarak parabole yaklaşıldığı ifade edilmektedir). Merkezi bir milde aşağı doğru alçalan bir şamandra, bir ip ve çark aracılığıyla katibe kalemiyle birlikte sabit bir dönüş sağlar. Saatin yerleştirildiği yerin en uzun günü 14,5 saattir. İp çıkrığı çapının tam olarak hesaplanması, katibin bu günde güneşin doğuşuyla batışı arasında tam olarak bir kez kendi çevresinde dönmesini sağlar. Yazı kamışının bu konuma oturtulması koşuluyla o günün vakti levhanın dış bölümlemesinden okunabilir. En kısa gün 9,5 saattir. Bu saatler levhanın iç dairesel halkasından okunabilir. el-Cezeri'nin Kupa Saati
el-Cezeri (600/1200 civarı) el-Cami beyn el-İlm ve-l-Amel isimli kitabında sunduğu pek çok saat arasında kendi buluşu olan bir kupa saati tarif etmektedir: 'Sultan el-Salih Ebu el-Feth Mahmud b. Muhammed b. Karaarslan... bana zincirler, teraziler (mizan)2 ve küreler içermeyen, kısa sürede değişip bozulmayan ve saatlerin geçişlerinin ve kısımlarının kolayca bilineceği bir alet imal etmemi emretti. Bu alet, yolculukta ve evde bir yoldaş ve de güzel olmalıydı. Zihnimi yordum ve aleti şu şekilde imal ettim: Saat bir temel üzerindeki bir kaptan oluşmaktadır, üstten düz bir kapak ile kapatılmıştır. Hâkkedilmiş bir galeri (şurfa) kapağın daire çevresinde hareket etmektedir ve galeri üzerinde zarif bir yatay halka bulunmaktadır, bu halka 2171/ 2 (= 141/ 2 x 15) kısma bölümlenmiştir; beher 15 kısım eşit bir saate (24 kısma bölünmüş bir gün saatine) tekabül etmektedir. 'Ortada, bir oturak üzerinde, elinde bir yazı kamışı tutan katip oturmaktadır. Yazı kamışının ucu halka üzerindeki birinci bölümleme çizgisinin birazcık dışında durmaktadır. Katip günün başlangıcından itibaren düzenli olarak sola doğru döner, öyle ki bu durum, katib eşit saatlerin 15 kısmından birincisine ulaşıncaya ve günden bir saatin geçişine dek hemen hemen hiç farkedilmez. 'Kabın içerisinde bir su saati bulunmaktadır. Bu saat, yukarıda levha üzerindeki yazı kamışının konumundan okunabilen gündüz saatlerini göstermektedir. Güneşin doğuşu ve batışı arasındaki vakit bu sırada vakit saatleri olarak adlandırılan 12 kısma bölümlenmiştir. Güneşin geçişinin takvimsel farkı, daha ilk başta, yazı kamışının farklı skalaların kaydedildiği çapın yönüne doğru ayarlanması yoluyla hesaba katılır. Silindir Güneş Saati
Ebu el-Hasan el-Marrakuşi tarafından tarif edilen güneş saatleri arasında birisi silindir şeklinde, diğeri dik açılı iki taşınabilir güneş saati bulunmaktadır. Her ikisi de ekvator ile yaklaşık 66°30' kuzey veya güney enlem arasında bulunan belirli bir enlem derecesi için geçerlidir. Ahşaptan veya pirinçten yapılmış bir silindir üzerinde daha önce tespit edilen dikey gölge çizgileri kaydedilir. Her iki saatin yapılışının ve kullanımının koşulu bir çizelgedir. Bu çizelge üzerinde burç sembollerinin başında gündüz ve gece saatlerinin geçiş vakitleri (yarım saat, üçte birlik saat için veya diğer alt bölümlemeler için) için olan dikey gölge çizgilerinin değerleri kaydedilmiştir. Güneş saatinin sert ağaçtan veya pirinçten oluşan üst yüzeyi yukarı taraftan 12 eşit parçaya bölünmektedir. Bunlara tekabül edecek şekilde burç dairelerinin isimleri, Oğlak'tan başlayarak kaydedilmiştir veya hâkkedilmiştir. Hareketli gnomon, bir halkaya veya silindire başka şekilde, doğrudan burç çizgizini takiben yerleştirilmiştir. Gölge geçişinin okunması yoluyla elde edilen değerler, zamanı vakitlere göre göstermekte, dolayısıyla namaz vakitlerine işaret etmektedir. el-Marrakuşi 30. enlem derecesi için çizelgesini ve silindir saat için taslaklarını şu şekilde tasvir etmektedir. Zodyak Halkalı Küre
Tycho Brahe’nin halkalı küresi, J.A. Repsold’un tahminine göre, 1570 yılından önce imal edilmiş olmalı, Ptoleme’ nin aletine ve Merāġa ve İstanbul rasathanelerindekilere kıyasla kendi türünün en basiti ve aynı zamanda en gelişmiş örneğidir.Meridyen halkasının çapı 1,95 metredir.Diğer üç halka, taşıyıcı halka, ekliptik halkası ve enlem halkası pirinçtendir. Enlem ve ekliptik halkalarının her biri nişangâhlıdır Dakika Terazisi el-mizan el-latif el-cüz'i
Mizan el-Hikme isimli eserinin (515/1121) sekizinci bölümünde fizikçi Abdurrahman el-Hazini 24 saatlik gökyüzü dönüşünü ölçmeye yarayan bir zaman terazisi tarif etmektedir. Mizan essa'at ve-ezmaniha olarak nitelendirilen bu aygıt, bir terazi koluna asılmış bir su veya kum haznesinden oluşmaktaydı ve bu hazne tam olarak hesaplanmış bir delik ile donatılmıştı. Ağırlık kaybı terazi kolundaki bir ağırlığın kaydırılması yoluyla dengelenerek geçen zaman buna uygun bir skalada okunabiliyordu, adeta dakikaların ağırlığı tartılıyormuş gibi. Mutlak terazi (el-mizan el-külli) 24 saatin akışı için kurulmuştu ve buna uygun büyüklükteydi; iki kantar topuna, saatler ve dakikalar için skalalara sahipti. Modelimiz daha küçük olan, sadece bir saat süreli ve bunun için 60'lık skala (et-taksim es-sittin) ile donatılmış olan dakika terazisi (el-mizan el-latif el-cüz'i)'nin rekonstrüksiyonudur. Katipli Mum Saati
el-Cezeri (600/1200 civarı) kitabında değişik noktalarda yetersiz gördüğü ve kendi yapımıyla değiştirdiği Yusuf el-Asturlabi isimli birisi tarafından imal edilmiş bir mum saati tarif etmektedir. Bu saatin işleyişine ilişkin şunları söylemekte: 'Bu, şu şekilde işlemektedir: Mum, güneşin batışı ile mahfazaya oturtulur ve 15 kadar küre peş peşe gagaya yerleştirilir. Bu esnada yazı kamışı birinci derecenin dış tarafında bulunur. Şimdi mum yakılır. Bu mumun alevi herhangi bir düzeneksiz mumun alevinden daha büyüktür. Bunun nedeni balmumunun fitil çevresinde birikmesidir. Yazı kamışı, ucu birinci işarete gelene kadar dolaşır. Bu işaret 1 derecedir; böylece geceden bir saatin 1 derecesi (4 dakika) geçmiştir. Uç 15. dereceye ulaştığında şahin, mumun altlığına bir küre atar. Gece bitene kadar böylece devam eder. Altlıkta gecenin saatleri sayısınca küreler vardır. Yazı kamışı kürelerden hasıl olmayan dereceleri verir.'  el-Melik el-Eşref'in Güneş Saati
Yemen’deki Resuliler Hanedanı’nın üçüncü sultanı el-Melik el-Eşref ?Ömer b. Yusuf (dönemi: 694 - 696 / 1295 - 1296) Mu?in e?-?ullab ?ala ?Amel el-A??urlab isimli eserinde Kahire’nin enlem derecesi için imal ettiği bir güneş saatinin çizimini vermektedir1. Onun bu astronomik konu dışındatıp ve genealoji branşlarından da risaleleri bize ulaşmıştır. Günümüze ulaşan usturlabı (bkz. cilt II, s. 105) alet yapımcısı olarak yüksek yeteneğine tanıklık etmektedir (krş., s. 58). Endülüs Tarzı 'On iki Kapılı Mum Saati' 
Saatin mahfazası üstü açılmış on iki köşeli ahşap bir etüiden oluşmaktadır ve on iki kapılıdır. Tavanın ortasında on iki eşit kısma bölümlenmiş bir mum durmaktadır. Mumun yanması sırasında bir dengeleme ağırlığıyla ağırlaştırılmış on iki pim peş peşe balmumundan ayrılır. Pimler, aralarındaki mesafenin bir saatlik yanma süresine tekabül edeceği şekilde yerleştirilmişlerdir. Bir pim aşağı düşerse, dengeleme ağırlığı her defasında kapılardan birisinde bulunan bir kafesi serbest bırakan diğer bir pimi kendisiyle birlikte çeker. Bu kafes saatin içerisinde bulunan bir rayda aşağı düşer, bu yolla kapı aralığında dürülü ve geçen gece saatini betimleyen mısralar içeren bir kağıt parçası görünür. Aynı anda kaseye bir küre düşer ve akustik bir sinyal yaratır. Açılan kapıların sayısından, geçen simetrik saatler okunur. Filli Su Saati
Bu  delikten  30  dakikada,  şamandranın  artık  hiç  yukarı  kalkmayacak  ve  aşağı  batacağı  kadar  su  dolar.  Bu  esnada  bir  ip  üzerinden  kuledeki  bir  küre  serbest  bırakılır  ve  aşağı  inerken  bir  çok  figürü  hareket  ettirir.  Bir  kuş  döner,  kuledeki  insan  figürü  dönüşümlü  olarak  kollarını  kaldırır,  iki  yılan  aşağı  doğru  hareket  eder  ve  şamandrayı  tekrar  asıl  konumuna  çeker.  Katip  hareket  eder  ve  filin  başında  oturan  figür  sağ  elindeki  bir  kır-baç  ile  file  ve  sol  elindekiyle  trompete  vurur1.Bu  fil  saati  16.  ve  17.  yüzyılda  Avrupa’da  figürlü  saat  yapımcılarının  zihnini  harekete  geçirmiş  görünüyor.  Günümüzde  birçok  fil  saati  bilinmek-tedir.  Bunlardan  birisi  erken  17.  yüzyıldandır  ve  Bayerisches  Nationalmuseum’da,  Münih,  bulun-maktadır2.  Bir  ikincisi,  yaklaşık  1580’lerden,  özel  mülkiyette  bulunmaktadır,  yine  Münih3.  1600  civarında  Augsburg’da  imal  edilmiş  ve  1980  yılın-da  özel  mülkiyette  bulunan  üçüncü  bir  saat  için  bkz.  Die  Welt  als  Uhr,  s.  266,  no.  92.