Bîrûnî Öklit geometrisi ve Batlamyus astronomisini kimden öğrenmiştir?
Ebû Nasr İbn Irak
Bîrûnî
Bîrûnî'nin "gölgelerinde nimetlendiğini" söylediği Afrigoğulları'ndan Hârizmşahlar'ın himayesine ne şekilde girdiği bilinmemektedir. Ancak kendisinin, daha çocukken saraya ilaç getiren bir Türkmen'in başına gelenlere bizzat şahit olduğuna dair ifadeleri, küçük denebilecek bir yaşta Hârizmşahlar'ın himayesine girdiğini ve saray terbiyesiyle yetiştiğini göstermektedir. Özellikle bu sülaleden tanınmış âlim ve matematikçi Ebû Nasr İbn Irak, onun ilmi hayata iyi bir başlangıç yapmasını temin eden önemli bir simadır. Başkası için kullanmadığı "üstadım" sözünü bu hocası için kullanan Bîrûnî, ondan Öklit geometrisiyle Batlamyus astronomisini okudu. Irak ailesinin ve bu aileye mensup Mansûr'un Bîrûnî'nin eğitimine özel bir ihtimam gösterdiği ve onun yetişmesi için çeşitli imkanları seferber ettiği anlaşılmaktadır. İbn Irak dışında Abdüssamed b. Abdüssamed el-Hakim'den de dersler alan Bîrûnî'nin uzun süreli bir öğrenim hayatı olmadığı, daha çok kendi kendini yetiştirdiği bilinmektedir. Bu husus, onun sahip olduğu araştırma ruhu ve ilmî tecessüsün yanı sıra erken yaşlarda eser vermiş olmasından da çıkarılabilir. Nitekim ilk rasadını 380'de (990) yaptığına göre daha on yedi yaşında iken ilmî çalışmasını verimli bir noktaya ulaştırabilmiş demektir. Bu rasatlar sırasında güneşe bakmaktan gözlerinin rahatsızlanması ve rasatlarını güneşin sudaki aksine bakarak sürdürmesinden de sahip olduğu azim ve hırsın derecesini anlamak mümkündür. Yine aynı yaşlarda yarım derecelik bölümlere ayrılmış bir çember ile Kâs boylamından güneşin yüksekliğini ölçerek şehrin enlem derecesini hesaplamıştır. Yirmi iki yaşında iken de bir gözlemler ve ölçmeler dizisi planlamış, diğer bazı gereçlerin yanı sıra çapı 8 m. olan bir astronomik çember hazırlamıştır.
El-Biruni
Ebu Reyhan Muhammad bin Ahmed el-Biruni, bugünün Özbekistan'ı sayılan Harezm'de 973 senesinde doğdu. Bölgenin hükümdar ailesinden olan Ebu Nasr Mansur'dan bilim konularıyla ilgili ilk eğitimini aldı. Ebu Nasr Mansur seçkin bir gökbilimce ve matematikçiydi ve El-Biruni'ye Öklid geometrisi ve Batlamyus astronomisini öğretti. El-Biruni
Biruni Güneşin yüksekliği ve şehrin boylamını hesapladı, Güneşin hareketlerinden mevsimlerin ne zaman başladığını belirledi. Dünyanın çapını, bugünkü değere çok yakın olarak buldu. Jeodezi biliminin ise kurucusu oldu. Biruni ayrıca Hindistan'dayken öğrendiği trigonometrinin astronomiden ayrı bir bilim olarak görülmesi gerektiğini savundu. Trigonometrik fonksiyonlarda yarıçapın birim olarak kullanılmasını önerdi. İbn-i Heysem
İbn-i Heysem, çağının bütün ilimlerinde otoriteydi. Fevkalade keskin bir görüş, anlayış, muhakeme ve zekaya sahipti. Aristo ve Batlamyus'un eserlerini inceleyerek hatalarını gösterdi. Bunları özetleyerek Arapça'ya tercüme etti. Ayrıca tıp biliminde de derinleşti. Geometriyi mantığa uyguladı. Öklit ve Apollonius'un geometrik ve sayısal metotlarını geliştirdi ve pratik uygulama alanlarını işaret etti. Geometri ve matematiğin inşaatçılık alanında uygulanmasında katkıda bulundu. Eski medeniyetlerden intikal eden matematik, geometri ve astronomiyi tedkik ederek ilmi tenkitlerini ortaya koydu ve bu sahalarda kendi nazariyelerini geliştirerek ilim alemine sundu. Mesela; Aristo ve Batlemyüs'e ait olan dünyanın, kainatın merkezi olduğu şeklindeki görüşleri üzerindeki şüphe ve tereddütlerini ifade etti. Dünya merkezli bir kainat sisteminin kesin olmayacağını, uzayda daha başka sistemlerin de bulunabileceğini ve güneş sisteminin mevcut olduğunu söyledi. Nitekim İbn-i Heysem'den yüzlerce sene sonra , İbnu’ş-Şâtır ve Nureddin Batrucî sonra Newton ve Kepler, Güneş sistemi nazariyesini kabullenmişler ve yer kürenin bu sistem içinde bulunduğunu söylemişlerdir. Bahaüddin Amilî
Bahâüddîn Muhammed b. Hüseyn b. Abdissamed el-Âmilî (ölmü hicri, 1031/miladi, 1622), Şeyh-i Bahai (شیخ بهایی) olarak da bilinir, müderris, mutasavvıf, mimar, matematikçi , şair ve astronomdur. Lübnanın güneyindeki Baalbek'de doğmuştur. Bu dönem Osmanlı vatandaşı iken, çocuk yaşta babasıyla birlikte Safevi İran'ına göçmüştür. İslam dünyasında Kopernik Kuramı'ndan önce dünyanın hareketini öngören ilk astronomlardandır. İslam felsefesinde İsfahan Okulu adı verilen bir geleneğin kurucularındandır. Molla Sadra'nın da hocalarındandır. Farklı konularda Arapça ve Farsça dillerinde yüzün üzerinde çalışma ve kitap yazdı. İsfahan'daki Nkş-ı Cihan meydanı ve Çarbek Caddesi ona atfedilir. Herat’a taşındıktan sonra eser vermekle uğraştı. Otuz yıl boyunca seyahatlere çıktı. I. Şah Abbas tarafından takdir edildi ve kendisine şeyhülislâm unvanı verildi. Daha sonra derviş kılığında Mısır, Irak, Hicaz, Suriye ve Anadolu’yu gezdi; Mezarı İran'ın Meşhed şehrinde İmam Rıza anıtı yakınlarındadır. Nureddin Batruci
Nureddin Batruci (Tam adı: Cafer Nureddin Ebu İshak el-Batruci el-İşbili), Modern astronominin kurucusu sayılan bilim adamı.

Doğum tarihi kesin olarak bilinmemektedir. Fakat, Endülüs bölgesi'ndeki Kurtuba'nın kuzeyinde bulunan Pedroches şehrinde doğduğu tahmin edilmektedir. İspanya'daki İşbil'de (bugünkü adıyla Sevilla) yaşadığı için, 'El İşbili' künyesini kullanmıştır. Avrupalılarca daha çok Latince'ye geçmiş ismi olan Alpetragius olarak bilinir. 1217 yılında ölmüştür.

El-Batruci, döneminin ünlü bilginlerinden olan İbn-i Tufeyl'in öğrencisiydi. Tarih ve astronomiye ilgi duymuş, astronomiyi Battani, Zerkâlî ve Cabir Bin Eflah'ın eserlerinden tahsil etmiştir. El-Batruci'nin tek bilinen kitabı Arapça olarak yazdığı Kitab Fi'l Hey'e (Astronomi Prensipleri)'dir. 1185 yılında yazımını bitirdiği bu eserin tesiri asırlarca devam etmiş, Hristiyan ve Yahudi bilimadamları tarafından kaynak eser olarak kabul edilmiştir. Bu Hristiyan bilimadamlarının arasında Kopernik de geçmektedir. Nureddin Batruci
Nureddin Batruci ( Tam adı: Cafer Nureddin Ebu İshak el-Batruci el-İşbili ), Modern astronominin kurucusu sayılan bilim adamı. Doğum tarihi kesin olarak bilinmemektedir. Fakat, Endülüs bölgesi'ndeki Kurtuba'nın kuzeyinde bulunan Pedroches şehrinde doğduğu tahmin edilmektedir. İspanya'daki İşbil'de (bugünkü adıyla Sevilla) yaşadığı için, 'El İşbili' künyesini kullanmıştır. Avrupalılarca daha çok Latince'ye geçmiş ismi olan Alpetragius olarak bilinir. 1217 yılında ölmüştür. El-Batruci, döneminin ünlü bilginlerinden olan İbn-i Tufeyl'in öğrencisiydi. Tarih ve astronomiye ilgi duymuş, astronomiyi Battani, Zerkâlî ve Cabir Bin Eflah'ın eserlerinden tahsil etmiştir. El-Batruci'nin tek bilinen kitabı Arapça olarak yazdığı Kitab Fi'l Hey'e (Astronomi Prensipleri)'dir. 1185 yılında yazımını bitirdiği bu eserin tesiri asırlarca devam etmiş, Hristiyan ve Yahudi bilimadamları tarafından kaynak eser olarak kabul edilmiştir. Bu Hristiyan bilimadamlarının arasında Kopernik de geçmektedir. İslamda bilim ve teknik
Muhammed b. Cabir el-Battani (ö.317/929)’nin astronomi elkitabı hemen hemen aynı zamanda, ilk kez Tivolili Plato’nun çevirisi olarak, ikinci kez ise çok kısa süre sonra Robertus Ketenensis’in çevirisi halinde Avrupa’ya ulaşmıştır. Matematiksel coğrafya bakış açısından bu kitap, sadece küresel trigonometri için önemli başlangıçları ve enlem derecelerini bulmaya yarayan kuralları içermemekte, ayrıca kapsamlı bir coğrafik koordinatlar çizelgesini de taşımaktadır.
 7./13. Yüzyıl
Naṣīreddīn  aṭ-Ṭūsī’ninkiyle  aynı  olmayan  fakat  çok  büyük  bir  ihtimalle  onun  yüzyılında  ortaya  çıkmış  olan  Öklid  “Elementler”inin  bir  “yeniden  ele  alınıp  şekillendirilmesi”  çalışması  1594  yılında  at-Tūsī’nin  kitabı  olarak  yayınlandı.  Bu  eser  de  7./13.  yüzyıl  Arap-İslam bilimlerinin  tipik  gelişmesine  şahitlik  etmekte  olup  geleceğin  matematikçi  nesillerini  çok  derinden  etkilemiştir.  aṭ-Ṭūsī’nin  geometri  alanında  (bkz.  Katalog  III,  s.  127)  ileride  bahsedilecek  olan,  paraleller  öğretisinin  geliştirilmesinde  oynadığı  rolün  yanı  sıra  onun  bileşik  oranlar  teorisine  yaptığı  katkı  da  anılmalıdır.  Onun  paraleller  öğretisi  18.  yüzyılda  Öklidci  olmayan  geometrinin  doğmasına  yol  açmıştır.  Onun  «Oranları  ölçme»  teorisi  de  Gregorius  a  Sancto  Vincentio’nun  (1584-1667)  «Oranların  İsimlendirilmeleri»inde  kendini  gösteriyor. Bu  yüzyılda  matematiksel  coğrafya  alanında  gerçekleştirilen  başarılar  hem  niteliksel  hem  de  niceliksel  olarak  olağanüstü  büyüklükte  ve  geleceği  belirleyecek  önemdedir.  İslam  dünyasının  batısında  Ebū  el-Ḥasan  el-Marrākuşī  (yaklaşık  600-680/1203-1280),  doğu  veya  batı  ufkunun  üzerinde  bulunan  sabit  yıldızların,  bir  usturlap  aracılığıyla  tespit  edilen  yükseklikleri  sayesinde  mekanlar  arasındaki  zaman  farklarını  ve  dolayısıyla  boylam  farklılıklarını  belirlemeye  ilişkin  bir  metot  tanıtmaktadır. el-Marrākuşī  ayrıca  bu  problemi  usturlap  kullanmadan  çözebilecek  bir  yöntem  de  önermektedir.  Geschichte  des  arabischen  Schrifttums’un  10.  cildinde  açıklanan  bu  problem  ve  çözümü  en  geniş  anlamıyla,  bir  sabit  yıldızın  yükseklik  ve  azimutundan  [hareketle]  onun  saat  açısının,  diğer  bir  deyimle,  bir  sabit  yıldızın  meridyen  çizgisinden  geçişinden  itibaren  belirlenen  gökkubbesinin  dönüşü  ve  yıldızın  merkezinden  hesaplanmasıdır. 6./12. Yüzyıl
İslam  dünyasının  batısından  Endülüslü  matematikçi  ve  astronom  Cābir  bin  Eflaḥ  adını  tekrar  dile  getirmek  istiyorum.  Birçok  matematik  tarihçisi,  onun  Almagest  kritiği  çalışmasının  trigonometri  bölümünün  Avrupa’da  bu  disipline  çok  büyük  bir  etkide  bulunmuş  olduğu  görüşündedirler.  Mesela,  Regiomontanus  (1436-1476)  De  triangulis  omnimodis  adlı  eserinde  Cābir  bin  Eflaḥ’ın  kitabından  çok  şey  almıştır.  Johannes  Tropfke’ye  göre  o,  «Regiomontanus,  eserinin  ilk  bölümlerinde  öncülerinin  ulaştığı  sonuçları  bağımsız  bir  şekilde  işlerken,  dördüncü  bölümünde  Cābir’in  çıkarımlarına  kelimesi  kelimesine  bağlı  kalmaktadır».  Küresel  trigonometri  tarihinde temel  bir  formül  onun  adıyla  adlandırılmaktadır:  “Geber  [Cābir]  Teoremi”.  Bu  teorem,  dik  açılı  küresel  bir  üçgen,  verilen  bir  dik  kenar  ɑ  ve  verilen  bir  komşu  açı  β  ’den  hesaplanabilir,  bu  da  cos  α  =  cos  ɑ  sin  β  formülüne  götürür. İbn eş-Şâtir
10 yaşında astronomi tahsili yapmak için Kahire ve İskenderiye'ye gitti. Daha sonra memleketi Şam'a dönerek Emeviyye Cami muvakkitliğine atandı. Buradaki görevi esnasında ay ve gezegenlerin hareketleri üzerine hassas ölçümler yapmış, Batlamyus'un dünya merkezli sistemini incelemiş, Kopernik'in güneş merkezli sisteminin temellerini atmıştır.