El-Marrakuşi tarafından tarif edilen silindir güneş saatinde değerler nasıl elde edilir?
Gölge geçişinin okunması yoluyla
Silindir Güneş Saati
Ebu el-Hasan el-Marrakuşi tarafından tarif edilen güneş saatleri arasında birisi silindir şeklinde, diğeri dik açılı iki taşınabilir güneş saati bulunmaktadır. Her ikisi de ekvator ile yaklaşık 66°30' kuzey veya güney enlem arasında bulunan belirli bir enlem derecesi için geçerlidir. Ahşaptan veya pirinçten yapılmış bir silindir üzerinde daha önce tespit edilen dikey gölge çizgileri kaydedilir. Her iki saatin yapılışının ve kullanımının koşulu bir çizelgedir. Bu çizelge üzerinde burç sembollerinin başında gündüz ve gece saatlerinin geçiş vakitleri (yarım saat, üçte birlik saat için veya diğer alt bölümlemeler için) için olan dikey gölge çizgilerinin değerleri kaydedilmiştir. Güneş saatinin sert ağaçtan veya pirinçten oluşan üst yüzeyi yukarı taraftan 12 eşit parçaya bölünmektedir. Bunlara tekabül edecek şekilde burç dairelerinin isimleri, Oğlak'tan başlayarak kaydedilmiştir veya hâkkedilmiştir. Hareketli gnomon, bir halkaya veya silindire başka şekilde, doğrudan burç çizgizini takiben yerleştirilmiştir. Gölge geçişinin okunması yoluyla elde edilen değerler, zamanı vakitlere göre göstermekte, dolayısıyla namaz vakitlerine işaret etmektedir. el-Marrakuşi 30. enlem derecesi için çizelgesini ve silindir saat için taslaklarını şu şekilde tasvir etmektedir.
İbn el-Muhallebi'nin Güneş Saati
Mısırlı bir cami astronomu (muvakkit) olan Zeyneddin Abdurrahman b. Muhammed İbn el-Muhallebi el-Mikati'nin Umdet ez-Zakir li-Vad Hutut Fadl ed-Dair isimli kitabında 829/1426 yılında tarif ettiği ve resmettiği güneş saati Dublin'deki Chester Beatty Kütüphanesi'nde bulunan bir yazmada günümüze ulaşmıştır. Saat Kahire'nin enlemi (30°) için hesaplanmıştır. Alışılmadık iki parçalı yapımı, bu enlemi Kahire'deki İbn Tulun Camii'nin 696/1296 tarihli güneş saatiyle paylaşmaktadır. Bu sonuncunun kalıntıları 1800 civarında Napolyon tarafından hazırlatılan Description de l'Egypte'te resmedilmiştir. el-Melik el-Eşref'in Güneş Saati
Yemen’deki Resuliler Hanedanı’nın üçüncü sultanı el-Melik el-Eşref ?Ömer b. Yusuf (dönemi: 694 - 696 / 1295 - 1296) Mu?in e?-?ullab ?ala ?Amel el-A??urlab isimli eserinde Kahire’nin enlem derecesi için imal ettiği bir güneş saatinin çizimini vermektedir1. Onun bu astronomik konu dışındatıp ve genealoji branşlarından da risaleleri bize ulaşmıştır. Günümüze ulaşan usturlabı (bkz. cilt II, s. 105) alet yapımcısı olarak yüksek yeteneğine tanıklık etmektedir (krş., s. 58). İbn er-Rakkam'ın Güneş Saati
 'Gölgeler Bilgisi Hakkında Risale' (Risale fi İlm ez-Zilal)'sinin 44. bölümünde Ebu Abdallah Muhammed b. İbrahim er-Rakkam (ö. 715/1315) yüzer pusulayla bağlantılı bir güneş saati tarif etmektedir. Murcia'lı bu astronom, matematikçi ve tabipti ve Nasiriler döneminde Granada'da faaliyet gösteren bilginlerdendi. Bir tahta parçasının üstüne oturtulan manyetik taş, ahşap diske hakkedilmiş güneş saati için kuzey-güney yönünü ayarlamaya yaramaktadır.Saat ipek iplerde asılı olarak dengede tutulmaktadır.Oldukça benzer bir araç Pedro Nunes (1537)'e atfedilmektedir (bir sonraki model). el-biruni
el-Marrākuşī  ayrıca  bu  problemi  usturlap  kullanmadan  çözebilecek  bir  yöntem  de  önermektedir.  Geschichte  des  arabischen  Schrifttums’un  10.  cildinde  açıklanan  bu  problem  ve  çözümü  en  geniş  anlamıyla,  bir  sabit  yıldızın  yükseklik  ve  azimutundan  [hareketle]  onun  saat  açısının,  diğer  bir  deyimle,  bir  sabit  yıldızın  meridyen  çizgisinden  geçişinden  itibaren  belirlenen  gökkubbesinin  dönüşü  ve  yıldızın  merkezinden  hesaplanmasıdır. el-cezeri'nin kupa saati
Kabın  içerisinde  bir  su  saati  bulunmaktadır.  Bu  saat,  yukarıda  levha  üzerindeki  yazı  kamışının  konumundan  okunabilen  gündüz  saatlerini  gös-termektedir.  Güneşin  doğuşu  ve  batışı  arasındaki  vakit  bu  sırada  vakit  saatleri  olarak  adlandırılan  12  kısma  bölümlenmiştir.  Güneşin  geçişinin  tak-vimsel  farkı,  daha  ilk  başta,  yazı  kamışının  farklı  skalaların  kaydedildiği    çapın  yönüne  doğru  ayar-lanması  yoluyla  hesaba  katılır.  Çekirge Bacağı İsimli Güneş Saati
Yukarıda sunulan güneş saatinin basitleştirilmiş bir formu el-Marrakuşi tarafından sak el-cerade ('çekirge bacağı') adı altında tarif edilmektedir. Muhtemelen bu alet basitliği nedeniyle ve rahatça taşınabilirliği nedeniyle bu şekilde isimlendirilmiştir. Arap-İslam kültür çevresinde bir hediyenin mütevazılığı bu kelimeyle ifade edilmektedir (Farsça pay-i mala?, Türkçe çekirge budu). 7./13. Yüzyıl
Naṣīreddīn  aṭ-Ṭūsī’ninkiyle  aynı  olmayan  fakat  çok  büyük  bir  ihtimalle  onun  yüzyılında  ortaya  çıkmış  olan  Öklid  “Elementler”inin  bir  “yeniden  ele  alınıp  şekillendirilmesi”  çalışması  1594  yılında  at-Tūsī’nin  kitabı  olarak  yayınlandı.  Bu  eser  de  7./13.  yüzyıl  Arap-İslam bilimlerinin  tipik  gelişmesine  şahitlik  etmekte  olup  geleceğin  matematikçi  nesillerini  çok  derinden  etkilemiştir.  aṭ-Ṭūsī’nin  geometri  alanında  (bkz.  Katalog  III,  s.  127)  ileride  bahsedilecek  olan,  paraleller  öğretisinin  geliştirilmesinde  oynadığı  rolün  yanı  sıra  onun  bileşik  oranlar  teorisine  yaptığı  katkı  da  anılmalıdır.  Onun  paraleller  öğretisi  18.  yüzyılda  Öklidci  olmayan  geometrinin  doğmasına  yol  açmıştır.  Onun  «Oranları  ölçme»  teorisi  de  Gregorius  a  Sancto  Vincentio’nun  (1584-1667)  «Oranların  İsimlendirilmeleri»inde  kendini  gösteriyor. Bu  yüzyılda  matematiksel  coğrafya  alanında  gerçekleştirilen  başarılar  hem  niteliksel  hem  de  niceliksel  olarak  olağanüstü  büyüklükte  ve  geleceği  belirleyecek  önemdedir.  İslam  dünyasının  batısında  Ebū  el-Ḥasan  el-Marrākuşī  (yaklaşık  600-680/1203-1280),  doğu  veya  batı  ufkunun  üzerinde  bulunan  sabit  yıldızların,  bir  usturlap  aracılığıyla  tespit  edilen  yükseklikleri  sayesinde  mekanlar  arasındaki  zaman  farklarını  ve  dolayısıyla  boylam  farklılıklarını  belirlemeye  ilişkin  bir  metot  tanıtmaktadır. el-Marrākuşī  ayrıca  bu  problemi  usturlap  kullanmadan  çözebilecek  bir  yöntem  de  önermektedir.  Geschichte  des  arabischen  Schrifttums’un  10.  cildinde  açıklanan  bu  problem  ve  çözümü  en  geniş  anlamıyla,  bir  sabit  yıldızın  yükseklik  ve  azimutundan  [hareketle]  onun  saat  açısının,  diğer  bir  deyimle,  bir  sabit  yıldızın  meridyen  çizgisinden  geçişinden  itibaren  belirlenen  gökkubbesinin  dönüşü  ve  yıldızın  merkezinden  hesaplanmasıdır. Taḳiyyeddīn’in Mekanik Saatleri
Zamanı, gözlem öğesi olarak kullanma düşüncesiyle Taḳiyyeddīn, büyük bir astronomik saat (bingām raṣadī) yapmaya sevkedilmişti.Bu saati Taḳiyyeddīn,İstanbul Rasathanesi aletlerine ayrılmış Sidret el-Müntehā6 isimli risalesinde ayrıntılı tarif etmektedir.Bu eserde çok ilginç bir,gezegenler modeli saati görmekteyiz.Bu saatin saatler, dereceler ve dakikaları ayrı ayrı gösteren kadranının bir çizimi, risalenin müellif nüshasında7 günümüze ulaşmıştır: el-Cezeri'nin Kupa Saati
el-Cezeri (600/1200 civarı) el-Cami beyn el-İlm ve-l-Amel isimli kitabında sunduğu pek çok saat arasında kendi buluşu olan bir kupa saati tarif etmektedir: 'Sultan el-Salih Ebu el-Feth Mahmud b. Muhammed b. Karaarslan... bana zincirler, teraziler (mizan)2 ve küreler içermeyen, kısa sürede değişip bozulmayan ve saatlerin geçişlerinin ve kısımlarının kolayca bilineceği bir alet imal etmemi emretti. Bu alet, yolculukta ve evde bir yoldaş ve de güzel olmalıydı. Zihnimi yordum ve aleti şu şekilde imal ettim: Saat bir temel üzerindeki bir kaptan oluşmaktadır, üstten düz bir kapak ile kapatılmıştır. Hâkkedilmiş bir galeri (şurfa) kapağın daire çevresinde hareket etmektedir ve galeri üzerinde zarif bir yatay halka bulunmaktadır, bu halka 2171/ 2 (= 141/ 2 x 15) kısma bölümlenmiştir; beher 15 kısım eşit bir saate (24 kısma bölünmüş bir gün saatine) tekabül etmektedir. 'Ortada, bir oturak üzerinde, elinde bir yazı kamışı tutan katip oturmaktadır. Yazı kamışının ucu halka üzerindeki birinci bölümleme çizgisinin birazcık dışında durmaktadır. Katip günün başlangıcından itibaren düzenli olarak sola doğru döner, öyle ki bu durum, katib eşit saatlerin 15 kısmından birincisine ulaşıncaya ve günden bir saatin geçişine dek hemen hemen hiç farkedilmez. 'Kabın içerisinde bir su saati bulunmaktadır. Bu saat, yukarıda levha üzerindeki yazı kamışının konumundan okunabilen gündüz saatlerini göstermektedir. Güneşin doğuşu ve batışı arasındaki vakit bu sırada vakit saatleri olarak adlandırılan 12 kısma bölümlenmiştir. Güneşin geçişinin takvimsel farkı, daha ilk başta, yazı kamışının farklı skalaların kaydedildiği çapın yönüne doğru ayarlanması yoluyla hesaba katılır. el-Cezeri'nin Kupa Saati
Aynı kalan bir açı hızı sağlayabilmek için bütün su saatlerinde hacme bağlı su basıncı problemi çözülmelidir. Buna yönelik değişik girişimler yapılmıştır. Bu örnekteki kesin başarı, aşağı doğru inen su seviyesini gösterir alette su basıncının düşmesini daha az bir hacim akımı aracılığıyla dengeleyen bir kupa şekli oluşturmaktan ibarettir (yani, kap tam olarak şu şekilde daralır: Azalan akışa rağmen su seviyesini gösteren alet devamlı surette alçalır. Yazmalarda kupa huni şeklide tasvir edilmiş görünmekte, gerçi metinde - modelimize temel aldığımız- deneysel olarak parabole yaklaşıldığı ifade edilmektedir). Merkezi bir milde aşağı doğru alçalan bir şamandra, bir ip ve çark aracılığıyla katibe kalemiyle birlikte sabit bir dönüş sağlar. Saatin yerleştirildiği yerin en uzun günü 14,5 saattir. İp çıkrığı çapının tam olarak hesaplanması, katibin bu günde güneşin doğuşuyla batışı arasında tam olarak bir kez kendi çevresinde dönmesini sağlar. Yazı kamışının bu konuma oturtulması koşuluyla o günün vakti levhanın dış bölümlemesinden okunabilir. En kısa gün 9,5 saattir. Bu saatler levhanın iç dairesel halkasından okunabilir.