el-Cezerî'nin şifreli sandığının kapağı kaç plakadan oluşmaktaydı?
iki
el-Cezerî
İbn er-Rezzaz el-Cezerî (1200 civarı) kitabının son bölümünde bir dizi mekanik araçlar ele almaktadır, bunlar arasında bir sandığı 12 harfle kilitlemeye yarayan şifreli bir kilit (kufl yukfelu ala şanduk bi-huruf isna aşer min huruf el-mucem) yer almaktadır.  Kapak, dört şifreli kilitle ve bir döndürme topuzuna bağlı olan iki plakadan oluşmaktadır. Kapak plakası, takılacak yer olarak hizmet etmektedir. Altında bulunan plaka, döndürme topuzuyla birlikte birbirinden ayrı olarak sürülebilen iki yarımdan oluşmaktadır. Bu sadece, kilitler belirli bir kombinasyon üzere ayarlanırlarsa mümkündür. Kilitlerdeki daireler daha sonra, alt plakaya sabitlenmiş emniyet pimlerinin içine kayabileceği bir kanalı serbest bırakır. Eğer şifreli kilit bu iş için öngörülen bir sandığın üzerine yerleştirilirse altta bulunan plaka döndürme topuzu yardımıyla iki girintiye girebilir. Eş zamanlı olarak bir silindir, kenara yerleştirilmiş olan bir kılavuza sürülür, böylece alttaki plaka artık iç içe geçirilemez. Şifrelerin ayarlanmasıyla silindir emniyet altına alınır. Arapça'da sayısal bir değere tekabül eden on iki haneli harf şifresi açık kapakta kolayca değiştirilebilir.
el-cezeri'nin kupa saati
Diskin  bölümlemesini  E.  Wiedemann  el-Cezerī’nin  tarifine  göre  şu  şekilde  resmetmiştir: «Diskin  bölümlemesi  muhtemelen,  yukarıdaki  18  kısımla  (her  kısım  10  güne  karşılık  gelecek  şekilde)  ayrılmış  skala  için  olan  figürde  temsil  edildiği  gibiydi.  18  yayın  hepsi,  katibin  dolu  kupa-daki  başlangıç  konumuna  tekabül  eden  çizili  bir  yarıçapta  başlar.  Daha  sonra  buradan  hareketle  olabildiğince  sola  doğru  her  bir  yarıçapa  ulaşana  kadar  devam  eder.  Bu  yarıçap,  yazı  kamışının  yani  göstergenin  güneşin  ilgili  yaya  karşılık  gelen  gündeki  batış  konumuna  tekabül  eder,  elbette  saatin  güneşin  doğuşunda  harekete  geçirilmesi  koşuluyla.  En  uzun  güne  en  dıştaki  yay  tekabül  ettiği  için,  böylece  ortaya  doğru  sürekli  kısalan  konsantrik  yaylar  sistemi  elde  edilir.  Tarife  göre  kupanın  duvarı  her  saatteki  dönüşün  hemen  hemen  sabit  olacağı  şekilde  çekiçlendiğinden  ve  141/2 saatilik  en  uzun  güne  tekabül  eden  en  dış  yayın  360°  lik  bir  merkez  açıyı  kuşattığı  için,  en  iç  yay  91/2  saatlik  en  kısa  güne  tekabül  ederek,  sadece  236°  lik  bir  yayı  kuşatır.  Böylece  18  yayın  her  biri,  müteakip  bir  önceki  yaydan  yaklaşık  7,3°  daha  kısadır.  Her  bir  yay  daha  sonra  kendisi  için-de  12  eşit  kısma  bölümlenmiştir;  ayrıca  en  dıştaki de  141/2 kısma  bölümlenmiştir  (bu  son  bölümle-me  yukarıdaki  figürde  atlanmıştır,  buna  karşın  ilk  bölümleme  birkaç  yayda  tam  olarak  yapılmış,  diğer  yaylar  sadece  hâkkedilmiştir).  Her  bir  yay  –  yıl  360  günün    varsayılmasıyla  –  hem  kısalan  hem  de  uzayan  günlerde  10  güne  tekabül  etmiş-tir.  Bu  nedenle  her  bir  yaya,  ona  tekabül  eden  günler  için  iki  rakam  kaydedilmiştir.  Rakamlar,  yukarıda  temsil  edildiği  gibi,  herhalükarda  içeri  çizili  yarıçapın  her  iki  yanına  hâkkedilmiştir.  En  uzun  günde  rakamlarla  başlanılacak  olursa,  en  kısa  günde  sadece  bir  rakam–  yani  180  –  kayde-dilmeliydi;  buna  karşın  sayılarla  en  kısa  günden  başlanılacak  olursa  en  uzun  günde  bu  durum  geçerliydi.  Rakamların  bu  tarzda  kaydedilmesiyle  bu  sayıların  hepsi  devamlı  olarak  ilgili  yayın  aynı  yüzü  üzerinde  durması  gerçekleşiyordu.  Geceye,  devamlı  gündüz  yayında  yaklaşık  180  uzaklıkta  bulunan  bir  yay  tekabül  etmiştir.» El-Cezeri
Kısaca Kitab-ül Hiyel adıyla bilinen eseri altı bölümden oluşur. Birinci bölümde binkam (su saati) ile finkanların (kandilli su saati) saat-ı müsteviye ve saat-ı zamaniye olarak nasıl yapılacağı hakkında on şekil; ikinci bölümde çeşitli kap kacakların yapılışı hakkında on şekil, üçüncü bölümde hacamat ve abdestle ilgili ibrik ve tasların yapılması hakkında on şekil; dördüncü bölümde havuzlar ve fıskiyeler ile müzik otomatları hakkında on şekil; beşinci bölümde çok derin olmayan bir kuyudan veya akan bir nehirden suyu yükselten aletler hakkında 5 şekil; 6. bölümde birbirine benzemeyen muhtelif şekillerin yapılışı hakkında 5 şekil yer alır. el-cezeri'nin kupa saati
el-Cezerī  (600/1200  civarı)  el-Cāmiʿ  beyn  el-ʿİlm  ve-l-ʿAmel  isimli  kitabında  sunduğu  pek  çok  saat  arasında  kendi  buluşu  olan  bir  kupa  saati  tarif  etmektedir1:  «Sultan  eṣ-Ṣāliḥ  Ebū  el-Fetḥ    Maḥmūd  b.  Muḥammed  b.  Ḳarāarslan...  bana   zincirler,  teraziler  (mīzan)2  ve  küreler  içerme-yen,  kısa  sürede  değişip  bozulmayan  ve  saatlerin  geçişlerinin  ve  kısımlarının  kolayca  bilineceği  bir  alet  imal  etmemi  emretti.  Bu  alet,  yolculukta  ve  evde  bir  yoldaş  ve  de  güzel  olmalıydı.  Zihnimi  yordum  ve  aleti  şu  şekilde  imal  ettim:  Saat  bir  temel  üzerindeki  bir  kaptan  oluşmaktadır,  üstten  düz  bir  kapak  ile  kapatılmıştır.  Hâkkedilmiş  bir  galeri  (şurfa)  kapağın  daire  çevresinde  hareket    etmektedir  ve  galeri  üzerinde  zarif  bir  yatay  halka  bulunmaktadır,  bu  halka  2171/2  (=  141/2  x  15)  kısma  bölümlenmiştir;  beher  15  kısım  eşit  bir  saate  (24  kısma  bölünmüş  bir  gün  saatine)  teka-bül  etmektedir.» el-Cezeri'nin Kupa Saati
el-Cezeri (600/1200 civarı) el-Cami beyn el-İlm ve-l-Amel isimli kitabında sunduğu pek çok saat arasında kendi buluşu olan bir kupa saati tarif etmektedir: 'Sultan el-Salih Ebu el-Feth Mahmud b. Muhammed b. Karaarslan... bana zincirler, teraziler (mizan)2 ve küreler içermeyen, kısa sürede değişip bozulmayan ve saatlerin geçişlerinin ve kısımlarının kolayca bilineceği bir alet imal etmemi emretti. Bu alet, yolculukta ve evde bir yoldaş ve de güzel olmalıydı. Zihnimi yordum ve aleti şu şekilde imal ettim: Saat bir temel üzerindeki bir kaptan oluşmaktadır, üstten düz bir kapak ile kapatılmıştır. Hâkkedilmiş bir galeri (şurfa) kapağın daire çevresinde hareket etmektedir ve galeri üzerinde zarif bir yatay halka bulunmaktadır, bu halka 2171/ 2 (= 141/ 2 x 15) kısma bölümlenmiştir; beher 15 kısım eşit bir saate (24 kısma bölünmüş bir gün saatine) tekabül etmektedir. 'Ortada, bir oturak üzerinde, elinde bir yazı kamışı tutan katip oturmaktadır. Yazı kamışının ucu halka üzerindeki birinci bölümleme çizgisinin birazcık dışında durmaktadır. Katip günün başlangıcından itibaren düzenli olarak sola doğru döner, öyle ki bu durum, katib eşit saatlerin 15 kısmından birincisine ulaşıncaya ve günden bir saatin geçişine dek hemen hemen hiç farkedilmez. 'Kabın içerisinde bir su saati bulunmaktadır. Bu saat, yukarıda levha üzerindeki yazı kamışının konumundan okunabilen gündüz saatlerini göstermektedir. Güneşin doğuşu ve batışı arasındaki vakit bu sırada vakit saatleri olarak adlandırılan 12 kısma bölümlenmiştir. Güneşin geçişinin takvimsel farkı, daha ilk başta, yazı kamışının farklı skalaların kaydedildiği çapın yönüne doğru ayarlanması yoluyla hesaba katılır. İki  Osmanlı Pusula  Tipi
Ḥāccī  Ḫalīfe  (1609 - 1658)’nin  Cihānnümā isimli  Osmanlı  Türkçesi  kitabının  ilk  Müteferriḳa  baskısına  1145/1732  yılında  bir  pusula  resmi  (s.  65  ve  66  arasında  sağda)  eklenmiştir.  Bu  pusula  üzerinde  manyetik  iğne  artık  tel  yay  halinde  karton  diski  taşımamakta,  bunun  aksine  manye-tikleştirilmiş  gösterge  olarak  disk  üzerinde  bulunan  bir  pimin  üzerinde  dönmektedir.  Pusula  bu  haliyle  Hint  Okyanusu  deniz  bilimcisi  İbn  Mācid  tarafından  kendi  bulu-şu  olarak  tanımlanan  pusula  tipini  (bkz.  s.  65)  hatırlatmaktadır.Pusula  resmi  üzerindeki  notta,  1145/1732  yılında  mıknatıs  iğnesinin  kuzeyden  İstanbul’daki  sapmasının  11°30'  olduğu-nun  tespit  edildiğini  söylemektedir.Ḥāccī  Ḫalīfe  tarafından  tarif  edilen  ve  soldaki  resimde  temsil  edilen  diğer  pusula  iki  ödevi  gören  bir  alettir;  dikey  olarak  açıldığında  bir  yük-seklik  ölçüsü  göstergesi  oluşturarak  gök  cisim-lerinin  yükseklik  açılarını  ölçmeye  yarar.  Yatay  konumda  kapatıldığında  iki  cam  disk  arasına  monte  edilmiş  olan  bir  manyetik  iğne  pusula  ola-rak  kullanılabilir. Gıyaseddin Cemşid
Gıyaseddin Cemşid Arşimed'in pi sayısının hesaplanması için önerdiği iç içe poligonlar yöntemini kullanarak virgülden sonra 14. basamağa kadar gitmiş ve pi sayısını kendi zamanının en iyi hesaplamış kişisi olmuştur. O güne kadar en iyi sonuç olarak Zu Chongzhi tarafından 6. basamağa kadar gidilmişti. Bu rekor 180 yıl gibi çok uzun bir süre boyunca El-Kaşi'de kalmıştır. 180 yıl sonra Adriaan van Roomen tarafından yine aynı yöntemle virgülden sonra 15 (ya da 17) basamak ile kırılmıştır. VI. Duvar Kadranı
Tycho Brahe, quadrans muralis’i ana alet sayıyordu. Bu kadran 1587 yılında yapılmış olmalıdır. Meridyen yönünde bir duvara yerleştirilen bu pirinç araç, Güneş, Ay ve diğer gezegenlerin öğle çizgisinden geçişleri sırasında ulaştıkları yüksekliklerinin(evc) bulunmasına hizmet içindi. 4 metrelik yarıçapıyla ve hassas bölümlenmiş skalasıyla bu araç, büyük ölçüde dakik ölçüm sonuçlarını mümkün olabiliyordu. Kadran, hareketli iki göz nişangâhıyla donatılmıştır. İki nişangâhın birisinden duvar boşluğuna(aşağı ve yukarı hareket ettirilebilecek şekilde) yerleştirilmiş olan altın kaplamalı silindir yoluyla gözlem yapılırdı. Tycho Brahe’ nin çalışma sahnesinin kadranla ve hepsi astronomi alanına ait olmayan diğer aletlerle birlikte tablosu, İstanbul Rasathanesi sahnesinin resmini anımsatmaktadır(bkz.s .54).Duvar kadranının İslam dünyasında el - Baṭṭānī(4. / 10. yüzyılın ilk yarısı)’ den itibaren labina adıyla bilindiğine işaret edilmelidir. Büyük boyutlarda inşa edilen duvar kadranı Merāġa(No.I) ve İstanbul rasathanelerinin(No.II) aletler grubuna aittir. İslamda bilim ve teknik
Açık denizde yön bulma ve belirlenen bir rotaya geceleyin tam sadık kalabilme konusunda -pusulanın kulanılmasına kadar- kuzey ve güney kutup yıldızlarının yanı sıra, doğuş ve batış noktaları yaklaşık 11°15' kadar birbirlerinden aralıklı bulunan ve böylece ufuk dairesinin 32 parçaya bölümlenmesine iletmeye götüren 15 sabit yıldıza bağlı kalınmıştır. Tam olarak belirlenememekle beraber 3./9. veya 4./10. yüzyıl olması muhtemel bir zaman diliminde pusula bilgisi Arap-İslam kültür dairesine ulaşmıştı. Çok büyük bir ihtimalle magnetik iğne en eski formunda Çin’de ortaya çıkmış, ama ilk olarak Hint Okyanusu deniz bilimcileri tarafından sistematik tarzda deniz seyrüseferlerinde kullanılmıştır. Arap kaynaklarındaki çok çeşitli rivayetler bir yana, sıklıkla Portekiz kaynakları tarafından da Hint Okyanusu’nda kullanılan farklı pusula türleri hakkında bilgilendirilmekteyiz. Özellikle Portekizli tarihçi Hieronimus Osorius (1506-1580)’un Arap deniz bilimcilerinin kullandıkları pusulanın üç gelişim sürecini anlatışı gerçekten çok önemlidir. Üçüncü tipte, mıknatıslı iğne ile birlikte dönen (32 kısma bölünmüş) diski taşıyan kap, daha sonraları (İtalyan bilgini Cardanus’un buluşu sanılıp) “kardan” sistemi diye tanınan silindirik bir mekanizmaya asılmaktaydı. Bu tip, görüldüğü kadarıyla daha 15. yüzyılda Akdeniz’deki İtalyan denizcilere ulaşmış, hatta Christoph Kolombus da bu tip bir busulayı yanında bulundurmuştu. Bu tip pusula genel olarak Avrupa’da 20. yüzyılın başlarına kadar, magnetik iğne karton diskten ayrılıp diskin üstünde bulunan bir çivi üzerine yerleştirilinceye kadar kullanılmaktaydı. Eğer İbn Macid’in açıklamalarını doğru anlıyorsak (Yukarı s. 72, Katalog III, 67) o, pek yayılmamış [ve Avrupalıların bilgisine ulaşmamış] bulunan bu yeni tipin mucididir. Her iki büyük denizcilik bilgini İbn Macid ve Süleyman el-Mehri tarafından kaydedilmiş Hint Okyanusu limanları, adaları, burunları ve körfezleri arasındaki mesafe ölçümleri bugünkü değerlere şaşırtıcı derecede yakındır. Özellikle el-Mehri tarafından bildirilen Doğu Afrika kıyısıyla Sumatra veya Cava arasındaki okyanus ötesi 7 uzaklık çok önemlidir, çünkü ekvatorun yaklaşık 1° kuzeyinde bulunan bu iki yer arsındaki mesafe bugün aktüel olan değerden sadece yarım derece farklılık göstemektredir. Yine şaşırtıcı bir şey, bu kesin ekvator uzunluğunun 1519 yılı civarında Portekiz’de Jorge Reinel tarafından çizilmiş olan haritada ortaya çıkmasıdır –bunu ancak bir Arap haritasının örnek alınmasıyla anlayabiliriz– ve böylesine bir ekvator uzunluğunun haritalarda yeniden ortaya çıkması için 19. yüzyılın ikinci yarısına hatta 20. yüzyılın ilk yarısına kadar beklenmesi gerekiyordu.  Ahmed Cevdet Paşa
Tarih-i Cevdet: 12 cilttir. Osmanlı Devleti'nin 1774-1825 seneleri arasındaki tarihini anlatır.
Kısas-ı Enbiya ve Tevarih-i Hulefa: 12 kısımdır. Cevdet Paşa'nın en tanınmış eseridir. Âdem'den itibaren birçok peygamberin, İslam halifelerinin, İkinci Murad’a kadar Osmanlı padişahlarının tarihinden bahseder.
Tezakir-i Cevdet: Devrinin siyasi, içtimai, ahlaki cephesini anlatmıştır.
Ma’ruzat: Sultan İkinci Abdülhamid’e 1839-1876 yılları arasındaki tarihi ve siyasi hadiseleri takdim etmek için hazırlanmıştır.
Mecelle: Ahmed Cevdet Paşa başkanlığında bir heyet tarafından hazırlanmıştır.
Divançe-i Cevdet: Gençliğinde yazdığı şiirleri, Sultan II. Abdülhamid’in emriyle bu kitapta toplamıştır.
Kavaid-i Osmaniye: Keçecizade Fuad Paşa'yla birlikte yazdığı dil bilgisi kitabıdır. Türk dilinin Türkçe yazılmış ilk gramer kitabı kabul edilir.
Ayrıca Belagat-ı Osmaniye - Kavaid-i Türkiye, Takvim-ül Edvar-Miyar-ı Sedad, Adab-ı Sedat fi-İlm-il-Adab, Hülasatül Beyan fi-Te’lifi’l -Kur’an, Asar-ı Ahd-i Hamidi, Hilye-i Seadet, Ma’lumat-ı Nafia adlı eserleri çeşitli mevzulardan bahsetmektedir Gıyaseddin Cemşid
Gıyaseddin Cemşid, Arşimed'in pi sayısının hesaplanması için önerdiği iç içe poligonlar yöntemini kullanarak virgülden sonra 14. basamağa kadar gitmiş ve pi sayısını kendi zamanının en iyi hesaplamış kişisi olmuştur. O güne kadar en iyi sonuç olarak Zu Chongzhi tarafından 6. basamağa kadar gidilmişti. Bu rekor 180 yıl gibi çok uzun bir süre boyunca Gıyaseddin Cemşid'te kalmıştır. 180 yıl sonra Adriaan van Roomen tarafından yine aynı yöntemle virgülden sonra 15 basamak ile kırılmıştır.