Arap ve Arap-İspanyol öncüler tarafından başarılmış olan çizelgelerin gelişimleri nerede hız kazanmıştır?
İspanya’da
İslamda bilim ve teknik
Bize kadar ulaşan Avrupalı koordinat çizelgeleri, 14. yüzyılın başından itibaren bu konuya ilginin arttığı ve ilgi duyanlar çevresinin zamanla genişlediği izlenimi uyandırmaktadır. Mathematische Geographie und Kartographie im Islam und ihr Fortleben im Abendland [İslam’da matematiksel coğrafya ve kartografya; bunların Avrupa’da devamı] isimli çalışmam esnasında yüz kadar çizelgeyi incelemem sonrasında onların doğuş ve karakterlerine dair elde ettiğim tasavvur burada tekrar edilecektir. Bahsedilen çizelgelerin bir kısmı Arapça orijinallerin çevirileridir, bir kısmı da Toledo çizelgelerinin taklididir ve bir kısmı da bu taklitlerin geliştirilmişidir, eğer ortaya çıkış tarihleri yaklaşık 1250 yılından önceye rastlıyorsa. 13. yüzyılın son çeyreğinden itibaren Arap ve Arap-İspanyol öncüler tarafından başarılmış olan çizelgelerin gelişimleri Avrupa’da, bulunan yerler bakımından herşeyden önce İspanya’da hız kazanmıştır. Geliştirilen versiyonlar Alfons Çizelgeleri adıyla yayınlanmıştır. 14. yüzyılın başından itibaren İslam dünyasının doğusunda yapılan bazı çizelgeler Bizanslı bilginler tarafından Yunanca’ya çevriliyordu. Bu çizelgeler 15. yüzyılın başından itibaren Avrupa’ya ulaşmaya başlamış görünüyorlar. Avrupa’da 15. yüzyılda derleme türü çalışmalar, bir yandan mevcut kaynakların koordinatlarıyla birlikte yer adlarının seçilmesinden ibaret iken, diğer yandan da Avrupa’daki yerlerin, hangi prensibe dayanarak elde edildikleri sorusu bir yana, koordinatlarının eklenmesinden ibaretti. Görüldüğü kadarıyla bazı derlemeciler, mevcut haritaları kaynak olarak ilaveten kullanmayı ihmal etmemişlerdir. Değişik tarihlerden gelen ve farklı sıfır meridyenlerine göre elde edilmiş değişik kaliteli koordinatların oradan buradan öylesine toplanması yeterince karışıklığa yol açarken, 15. yüzyılın ilk çeyreğinden itibaren Ptoleme Coğrafyası’nın çevirilmesiyle yeni bir karmaşa ortaya çıktı. Bu durumda İtalya’dan başka bilhassa Almanya’da, Regiomontanus ve Nürnberg ekolünün diğer mensupları gibi bir bilginler grubu, yarım yüzyıl veya biraz daha uzun bir süre sistemlerini Ptoleme koordinatları üzerine kuruyorlardı.

el-biruni
Arap-İslam  dünyasının  doğusundan  çıkan  düzlem-küresel  dünya  haritaları  da  ortaya  çıkışlarından  kısa  bir  süre  sonra  Çin’e  ulaşmıştır.  Çünkü  bu  haritalar  üzerinde  yeryüzü  küresine  göre  çok  daha  fazla  yer  adı  yazılabilir.  İslam’da Bilimlerin Gelişimi 1./7. Yüzyıldan 10./16. Yüzyıla Kadar
Emeviler devletin birçok alanında, fethedilmiş ülke sakinlerinin hizmetlerine ve desteklerine gereksinim duymuşlardır. Bu alanda işbirliğinin iyi bir şekilde işlediği görülmektedir, hatta belirli bir süre vergi ve idare uygulamasında geleneksel yaygın diller kullanılmıştır. Bunlar Mısır’da Kopt dili, Suriye’de Yunanca, Irak ve İran’da eski Farsça idi. Devlet sicillerinde Arapça’nın kullanımı daha sonraları gerçekleşti. Arapça’nın kullanımı Suriye’de 81/700 yılında Abdülmelik b. Mervān’ın sayesinde, Irak’ta 78/697 yılında Vali el-Ḥaccāc b. Yūsuf’un emriyle, Mısır’da 87/705 yılında vali ʿAbdullāh b. ʿAbdülmelik b. Mervān’ın ve kuzey doğu İran’da (Horāsān) 124/742 yılında Halife Hişām b. Abdülmelik dönemlerinde gerçekleşmiştir. el-biruni
O  geriye  130  yerin  koordinatlarını  içeren  bir  çizelge  bırakmıştır.  Bu  çizelgenin  coğrafya  tarihindeki  önemi,  Akdeniz  kıyı  şehirlerinin  ve  İber  yarımadası  ile  kuzey  Afrika’daki  birçok  yerin  önemli  ölçüde  düzeltilmiş  enlem  ve  boylam  derecelerini  içermesinde  bulunmaktadır.    Razi

Bu dönemde İslam uygarlığının en önemli başarısı Budistlerden aldıkları rakamlarla antik dönem eserlerden elde ettikleri geometriyi sentezleyerek analitik geometri ve cebiri geliştirmeleridir. İspanya'daki Endülüs uygarlığı aracılığıyla bilhassa İbni Rüşd ve diğer bilim insanlarının eserlerinin Latinceye çevrilmesi Bertrand Russell'ın deyimiyle Avrupa uygarlığının doğuşu olmuştur. El-Râzî gözlerine inen katarakt dolayısıyla öğrencilerinin ameliyatla tedavi önerisini, "Artık çok geç, zaten dünyayı yeterince gördüm!" diyerek kabul etmemiştir. el-biruni
Şimdiye  kadar  yapılan  araştırmalarda,  sözbirliği  içinde  Çin’de  «kökleri  1300  yılı  dolaylarına  kadar»  giden  bu  harita  modelinin  ortaya  çıkışı,  bu  model  için  örnek  teşkil  eden  bir  Arap  haritasının  varlığı  ile  açıklanmaktadır.  Bu  model,  1267  yılında,  yukarıda  adı  geçen  coğrafyacı  ve  astronom  Cemāleddīn  tarafından  Merāġa’dan  Da  Du’ya  (Pekin)  götürülmüş  ve  6  astronomik  araçla  birlikte  Sultan  Kubilay  Han’a  sunulmuş,  üzerinde  boylam  ve  enlem  daireleri  çizili  yeryüzü  küresi  olmalıdır. İslam’da Bilimlerin Gelişimi 1./7. Yüzyıldan 10./16. Yüzyıla Kadar
Ptoleme’nin Kanon adlı astronomik cetveller kitabının, Hint kökenli cetveller yardımıyla gözden geçirilerek işlenmesi bazı düzeltmelerin yapılmasını sağlamıştı. Bu gözden geçirmenin en yeni redaksiyonuna, III.Yezdecird’in (dönemi:632-651) direktifiyle girişildi ve Zīc eş-Şehriyār adı altında muhtemelen yılın ilk yarısında Arapça’ya çevrildi. Bu çevirinin Arap-İslam bilim adamlarını çok erken dönemde bilimsel astronomiyle uğraşma noktasında harekete geçirici etkisinin hayli büyük olduğu görülmektedir. 7./13. Yüzyıl
İspanya’dan  Bağdat’a  kadar  uzanan  çok  büyük  coğrafi  bir  bölgenin  koordinatlarının  böylesine  derinden  ve  hassas  şekilde  düzeltilmesinin  tek  bir  insan  tarafından  başarılamayacağı  ve  bir  insan  ömrü  içerisinde  yapılamayacağı  bir  gerçektir.  Ebū  el-Ḥasan  el-Marrākuşī  de zaten  bunu  iddia  etmemektedir.  Tam  tersine  o,  bizzat  kendisi  tarafından  belirlenen  koordinatları,  daha  önceden  beri  varolanlardan  ayırmak  için,  kırmızı  mürekkeple  belirgin  ve  tanınır  hale  getirdiğine  işaret  etmektedir.  Bu  koordinatların  önemini,  19.  yüzyılın  ortalarında  coğrafya  tarihçisi  Joachim  Lelewel gereği  ile  takdir  etmiş,  bunu  bir  «coğrafya  reformu»  diye  değerlendirmiştir:  «İspanya  çok  faydalı  bir  doğrultmayla  daha  önceki  kartografyada  çok  büyük  olarak  abartılan  boyutlarından  kurtuluyor;  bu  abartmanın  sonucu  olarak  Afrika’nın  kuzey  batı  tarafı  aşağıya  doğru  itilmiş    ve  İspanya’nın  büyük  bir  kısmı  kuzeye  çıkmış  ve  de  batıya  doğru  uzatılmıştı».  el-Marrākuşī’nin  tashihleri  sonucunda  Mağrip’teki  bütün  yerler  enlemsel  olarak  yukarı  doğru  çıkarılmış  ve  böylelikle  de  gerçekte  olmaları  gereken  pozisyona  kavuşmuşlardır. el-biruni
Burada  son  olarak,  13.  yüzyılın  dikkate  değer  başarılarına  örnek  olarak,  mükemmel  ya  da  mükemmele  yakın  Akdeniz  ve  Karadeniz  haritalarının  doğuşu  dile  getirilmelidir.  Bunlar  Yeni  Çağ  kartografya  tarihinde  «portolan  haritaları»  olarak  adlandırılan  haritalardır.  Râzî - Ölümü
Bu dönemde İslam uygarlığının en önemli başarısı Budistlerden aldıkları rakamlarla antik dönem eserlerden elde ettikleri geometriyi sentezleyerek analitik geometri ve cebiri geliştirmeleridir. İspanya'daki Endülüs uygarlığı aracılığıyla bilhassa İbni Rüşd ve diğer bilim insanlarının eserlerinin Latinceye çevrilmesi Bertrand Russell'ın deyimiyle Avrupa uygarlığının doğuşu olmuştur. El-Râzî gözlerine inen katarakt dolayısıyla öğrencilerinin ameliyatla tedavi önerisini, "Artık çok geç, zaten dünyayı yeterince gördüm!" diyerek kabul etmemiştir. 6./12. Yüzyıl
Yine  hemen  hemen  aynı  dönemde  icat  edilmiş  olan  bir  başka  astronomik  araç,  Şerefeddīn  el-Muẓaffer  b.  Muḥammed  b.  el-Muẓaffer  eṭ-Ṭūsī  (ö.  606/1209’dan  sonra)  tarafından  yapılmış  çizgisel  usturlaptır.  Mucidine  nispetle  ʿAṣā  eṭ-Ṭūsī  (eṭ-Ṭūsī  Çubuğu)  olarak  adlandırılan  bu  alette,  düzlem-küresel  usturlaptaki  projeksiyon,  bir  çubuk  üzerindeki  düz  bir  çizgiye  taşınmaktadır  (Katalog  II,  s.  134  vd.).  Astronominin  teorik  alanında  6./12.  yüzyılda  Arap-İslam  dünyasının  Endülüs  bölgesinde  Ptoleme’nin  gökyüzü  hareketler  sistemine  karşı  bir  savaş  kendini  göstermektedir.  Bu  eleştirinin  temsilcileri  umumiyetle  filozoflardı;  Muḥammed  b.  Yaḥyā  İbn  Bācce  (ö.  533/1139),  Muḥammed  b.  ʿAbdulmelik  İbn  Ṭufeyl  (ö.  581/1185),  Muḥammed  b.  Aḥmed  İbn  Rüşd  (ö. 595/1198)  ve  İbn  Ṭufeyl’in  talebesi  Nūreddīn  el-Biṭrūcī  (ö.  600  civarında)  gibi.  Onlar,  gezegenlerin  yörüngedeki  hareketlerinin  tekdüze  oluşu  prensibinin  ayrık  merkezli  ve  ek  yörüngelik  (eksantriklik  ve  episikller)  varsayımı  vasıtasıyla  bozulduğuna  inanıp,  bunu  kendilerinin  düşündükleri  modellerle  düzeltmeye  çalıştılar.  Bu  yönde  Batı  astronomisine  büyük  ve  sürekli  etkiyi  bu  ekolün  son  temsilcisi  Nūreddīn  el-Biṭrūcī’nin  kitabı  yapmıştır.  Yayınlanmasından  çok  kısa  bir  süre  sonra  Michael  Scotus  (ö.  yaklaşık  235)  tarafından  yapılan  çeviri,  bu  eserin  İspanya  dışı  Avrupa’ya  da  ulaşmasını  sağladı.  İbn  Ṭufeyl  ve  İbn  Rüşd  gibi  el-Biṭrūcī  de  gezegen  kürelerinin  yeryüzü  orta  noktası  çevresinde  ortak  merkezli  bir  tarzda  dönmeleri  gerektiğini  ve  yine  tıpkı  İbn  Rüşd  gibi  gezegenlerin  helezoni  olarak  değişik  eksenlerle  hareket  ettiklerini  düşünüyordu  (Katalog  II,  12f).