763/1362 yıllarında yaptırılan fas su saati şu an nerede bulunmaktadır?
Fas’da  (Maraokko)  Ḳaraviyyīn  Camii’nde
fas su saati
Orijinali  Fas’da  (Maraokko)  Ḳaraviyyīn  Camii’nde  bulunan  ve  Institut  für  Geschichte  der  Arabisch-Islamischen  Wissenschaften  tara-fından  yeniden  üretilen  saatin  rekonstrüksiyonu.  Orijinalin  yapımcısı  Ebū  Zeyd  ʿAbdurraḥmān  b.  Süleymān  el-Leccāʾī’dir.  Saati  763/1362  yılında  Sultan  İbrāhīm  b.  Ebī  el-Ḥasan  b.  Ebī  Saʿīd’in  emriyle  imal  etmiştir.
Fas Su Saati
Orijinali Fas'da (Maraokko) Karaviyyin Camii'nde bulunan ve Institut für Geschichte der Arabisch-Islamischen Wissenschaften taraf.ndan yeniden üretilen saatin rekonstrüksiyonu. Orijinalin yapımcısı Ebu Zeyd Abdurrahman b. Süleyman el-Leccai'dir. Saati 763/1362 yılında Sultan İbrahim b. Ebu el-Hasan b. Ebu Said'in emriyle imal etmiştir. Burada söz konusu olan, günü 24 simetrik saate bölen, günümüze ulaşmış en eski su saatidir. Her saatin 4 er dakikaya (yani 15 bölüme) bölümlendiği bir saat kadranında bu saatler okunabilir. Her dört dakikada küçük bir küre, her bir saatte ise büyük bir küre 24 pirinç kaseden birisine düşer ve bir ton oluşturur. 24 saat zarfında toplam 360 küçük ve 24 büyük küre kaselere ve oradan bir toplama haznesine düşer. Akustik sinyallere ilaveten, her saat başı, geçen zamana dair genel bir bakış veren ve uzaktan da görülebilen ahşap kapılardan birisi kapanır. Düzenek, dökülen su aracılığıyla harekete geçirilir. Bu su, ipli makaralar vasıtasıyla işleyen bütün kısımların bağlantıda olduğu bir şamandrayı aşağı indirir. Düzenli akış, tam olarak basınç ayarlayan bir cihaz vasıtasıyla sağlanır. Çok akıllıca düşünülmüş, şaşırtıcı derecede geliştirilmiş bir teknik, her iki arabanın şamandranın alçalma yönünün aksine hareket etmesini temin eder. Alarmlı Su Saati
Bu saat, Benedikt manastırı Santa Maria de Ripoll (Pirene Dağları eteğinde)’un 225 nolu Latince yazmasında tarif edilmektedir.Muhtemelen 13. yüzyıldan kalma yazma günümüzde Barselona’da Archivo de la Corona de Aragón’da bulunmaktadır.Saatin düzeneği el-Cezerī’nin kitabında tarif edilen ilk su saatiyle benzerlik göstermektedir1. Filli Su Saati 
el-Cezeri tarafından 600/1200 civarında icat ve el-Cami beyn el-İlm ve-l-Amel isimli kitabında tarif edilen bir su saatinin orijinal boyutlarda rekonstrüksiyonu. Burada sözkonusu olan, 48 entervali 30 dakikalık aralıkta sinyalle bildiren ve böylelikle 24 simetrik saati gösteren bir su saatidir. (Gösterim için vakit aralığı rekonstrüksiyonda yaklaşık 3 dakikaya indirgenmiştir.) Bir katip filin sırtında oturarak bu aralıkları, yazı kamışını her yarım saatten sonra gizlice bir taksimat çizgisine kaydırarak göstermektedir. Ayrıca saat yarım ve tam saatleri, kuledeki bir figürün her tam saatte sağ kolunu, her yarım saatte ise sol kolunu kaldırması suretiyle göstermektedir. Mekanizma, her 30 dakikada bir, filin gövdesinde su dolu bir tekne üzerinde hareket ettirici yarım küre şeklindeki şamandra vasıtasıyla işler. Şamandra alt tarafında tam tamına hesaplanmış bir deliğe sahiptir. Bu delikten 30 dakikada, şamandranın artık hiç yukarı kalkmayacak ve aşağı batacağı kadar su dolar. Bu esnada bir ip üzerinden kuledeki bir küre serbest bırakılır ve aşağı inerken bir çok figürü hareket ettirir. Bir kuş döner, kuledeki insan figürü dönüşümlü olarak kollarını kaldırır, iki yılan aşağı doğru hareket eder ve şamandrayı tekrar asıl konumuna çeker. Katip hareket eder ve filin başında oturan figür sağ elindeki bir kırbaç ile file ve sol elindekiyle trompete vurur. Bu fil saati 16. ve 17. yüzyılda Avrupa'da figürlü saat yapımcılarının zihnini harekete geçirmiş görünüyor. Günümüzde birçok fil saati bilinmektedir. Bunlardan birisi erken 17. yüzyıldandır ve Bayerisches Nationalmuseum'da, Münih, bulunmaktadır. Bir ikincisi, yaklaşık 1580'lerden, özel mülkiyette bulunmaktadır, yine Münih. 1600 civarında Augsburg'da imal edilmiş ve 1980 yılında özel mülkiyette bulunan üçüncü bir saat için bkz. Die Welt als Uhr, s. 266, no. 92. Alarmlı Su Saati
Bu saat, Benedikt manastırı Santa Maria de Ripoll (Pirene Dağları eteğinde)'un 225 nolu Latince yazmasında tarif edilmektedir. Muhtemelen 13. yüzyıldan kalma yazma günümüzde Barselona'da Archivo de la Corona de Aragon'da bulunmaktadır.Saatin düzeneği el-Cezeri'nin kitabında tarif edilen ilk su saatiyle benzerlik göstermektedir. Ridvan es-Saati'nin Su Saati
Saatçi Ridvan, babası Muhammed b. Ali (ö.618/1231) tarafından inşa edilmiş ve ölümünün ardından büyük ölçüde harap olan su saatini yeniden imal etmiş ve parçalarıyla birlikte saatler kitabında ayrıntılı bir biçimde tarif etmiştir. Bildiğimiz kadarıyla bu kitabın iki yazması günümüze ulaşmıştır, birisi İstanbul Köprülü Koleksiyonu 949, diğeri Gotha Forschungsbibliothek 1348. Kitap 1915 yılında Eilhard Wiedemann tarafından Gotha yazmasından Almanca'ya çevrilmiştir. Bu su saati eşit olmayan saatler veya temporal saatler (saat zemaniyye) prensibine göre tasarlanmıştır. Güneşin doğuşundan batışına kadar olan (veya batışından doğuşuna kadar) zaman, her defasında on iki kısma bölümlenmiştir. Güneşin seyrinin takvimsel farklılığı, saatin içindeki su dökülme memesinin ayarlanmasıyla düzeltilir. Bu su dökülme memesi Frankfurt a.M. takvimine göre hesaplanmış bir levha üzerinde ilgili yıldız sembolünün konumuna kaydırılır. Mekanizma, güneşin doğuşu ve batışı arasında (veya tam tersi) bir kaptan boşalan ve bu esnada da bir şamandırayı hareket ettiren suyla harekete geçirilmektedir. Simetrik olan boşaltma, bir basınç dengeleyicisiyle gerçekleşir. Vakit saatlerinin on iki zaman dilimi, her bir gündüz saatinden sonra ön yüzün bir kapısının dönmesiyle gösterilir. Buna ek olarak kapıların üzerindeki bir ayça, soldan sağa doğru peşpeşe 48 altın çiviyi geçerek bu periyodların bir çeyreğini gösterir. Optik gösterimlerin yanı sıra her bir gündüz saatinden sonra akustik sinyaller işitilebilir. Bu sinyaller iki şahin figürünün gagalarından birer küreyi bir kupanın içine düşürmeleriyle oluşur. Gece esnasında bir diskin saatin tepesinde bir lamba tarafından aydınlatılan ve saatleri gösteren on iki ışıklı dairesi ardı ardına serbest bırakılır. Filli Su Saati
Bu  delikten  30  dakikada,  şamandranın  artık  hiç  yukarı  kalkmayacak  ve  aşağı  batacağı  kadar  su  dolar.  Bu  esnada  bir  ip  üzerinden  kuledeki  bir  küre  serbest  bırakılır  ve  aşağı  inerken  bir  çok  figürü  hareket  ettirir.  Bir  kuş  döner,  kuledeki  insan  figürü  dönüşümlü  olarak  kollarını  kaldırır,  iki  yılan  aşağı  doğru  hareket  eder  ve  şamandrayı  tekrar  asıl  konumuna  çeker.  Katip  hareket  eder  ve  filin  başında  oturan  figür  sağ  elindeki  bir  kır-baç  ile  file  ve  sol  elindekiyle  trompete  vurur1.Bu  fil  saati  16.  ve  17.  yüzyılda  Avrupa’da  figürlü  saat  yapımcılarının  zihnini  harekete  geçirmiş  görünüyor.  Günümüzde  birçok  fil  saati  bilinmek-tedir.  Bunlardan  birisi  erken  17.  yüzyıldandır  ve  Bayerisches  Nationalmuseum’da,  Münih,  bulun-maktadır2.  Bir  ikincisi,  yaklaşık  1580’lerden,  özel  mülkiyette  bulunmaktadır,  yine  Münih3.  1600  civarında  Augsburg’da  imal  edilmiş  ve  1980  yılın-da  özel  mülkiyette  bulunan  üçüncü  bir  saat  için  bkz.  Die  Welt  als  Uhr,  s.  266,  no.  92. Cıvayla Çalışan Saat
Bu saatin varlığını sürdürmesi ve Avrupa'da daha sonraki gelişmelere yaptığı etki süreci hakkında önümüzde A. Bedini'nin The Compartmented Cylindrical Clepsydra2 adlı mükemmel bir makalesi bulunmaktadır. Bedini, Libros del saber de astronomía'nın 1341 yılından önce Floransa'da İtalyanca'ya çevrilmiş olduğunu3 ispatlamakta ve şöyle devam etmekte: 'Bu İtalyanca çevirinin varlığı, cıvalı saatin sonradan Avrupa'daki gelişimi bakımından çok büyük bir önem taşımaktadır, her ne kadar arkadan gelen altıyüz yılın saat kitabı yazarları onun adını hiç anmıyorlarsa da.' Alfons'un derlemesinden 300 yılı aşkın bir süre sonra civalı saat, Avrupa literatüründe yeniden ortaya çıkmaktadır, daha doğrusu Attila Parisio'nun 1598 yılında Venedik'te yayınlanan bir kitabında. Bu eserde yazar kendisini bu saatin mucidi olarak tanıtmaktadır (Discorso Sopra la Sua Nuova Inventione d'Horologio con una sola Ruota)5. Güya onun tarafından icat edilmiş olan saatte, cıva su ile değiştirilmiştir. Parisio'nun kitabının yayınlanmasından kısa bir süre sonra bu saatin tarifi ve resmi, Salomon de Caus (1615)'un 'Hareket Kuvvetlerinin Temelleri' (raisons des forces mouvantes)'nden birisi olarak yayınlandı6. Bu saat Johannes Kepler tarafından da anılmaktadır7. Aslında Libros del saber de astronomía'da tarif edilen modelden başka birşey olmayan, 12 parçalı silindir kasnağı sadece yarıya kadar civa yerine su ile doldurulmuş olan ve Bedini tarafından 'compartmented cylindrical clepsydra' olarak nitelendirilen bu formdaki saat, Avrupa'da 17. ve 18. yüzyılda büyük bir yayılma elde etmişti. Küçük farklılılar gösteren birçok tipten birisi, Pater Francesco Eschinardi (1648)8 adıyla ilintilidir. Benzer bir alet üç Campani kardeş (1656) tarafından Papa VII. Alexander'a sunulmuştur9. Bu saatin silindir kasnağı su yerine yine civa içermektedir ve hemen hemen diğerleri nasılsa, bu da düzensiz çalışmaktadır. Bununla birlikte saat, Papa tarafından önemli bir buluş olarak övülmüştür10. Bazı yapım özelliklerinin tarifi dışında Campani saatinden geriye hiç birşey kalmamıştır11. Takiyyeddin'in Mekanik Saatleri
Arap kökenli Osmanlı bilgini Takiyyeddin Muhammed b. Ma'ruf (d. Şam 927/1521, ö. İstanbul 993/1585) 966/1559 yılında Nabulus'da kadı olarak mekanik saatler hakkındaki kitabını kaleme yazmıştı, Kitab el-Kevakib ed-Dürriyye fi Vad el-Bingamat ed-Devriyye. Diğerleri yanında bu kitabı 959/1552 yılında kaleme alınmış pnömatik düzenekler hakkındaki kitabı, et-Turuk es-Seniyye fi el-Alat er-Ruhaniyye, öncelemiştir. Bu kitapta o, su saatlerinin yapımına belirli bir yer ayırmıştır. İspanyol-Arap Su Saati
Libros del saber de astronomía’da sunulan beş saatten birisi relogio dell agua’dır. Bu saatin ayrıntılı ele alınışı bir taslakla donatılmıştır.Kitabın derleyicisi, kaynaklarının bu saati anlatan tariflerinin «oldukça yetersiz » olduğunu söylemektedir. Buna göre su haznesi zeminde basitce delinmiştir, bu yüzden su düzenli değil,aksine küçülen hacimde düşen basınç nedeniyle devamlı zayıflayarak boşalır. Bu yetersizliği o [derleyen] kendi «incelikli buluşları» sayesinde bertaraf etmiştir. Gerçekte, düzenli boşalan su düzeneği sadece su saatleri için değil, aynı zamanda diğer hidrolik otomatlar için Arapİslam kültür dairesinde, daha önce Yunanlarda olduğu gibi, tanınmış ve prensipte kullanılmıştır.Böylece gün uzunluklarına göre ayarlanan saatlerde ölçülmekteydi. Taḳiyyeddīn’in Mekanik Saatleri
Arap kökenli Osmanlı bilgini Taḳiyyeddīn Muḥammed b. Maʿrūf (d. Şam 927/1521, ö. İstanbul 993/1585) 966/1559 yılında Nābulus’da kadı olarak mekanik saatler hakkındaki kitabını kaleme yazmıştı, Kitāb el-Kevākib ed-Dürriyye fī Vaḍ ʿ el-Bingāmāt ed-Devriyye1.Diğerleri yanında bu kitabı 959/1552 yılında kaleme alınmış pnömatik düzenekler hakkındaki kitabı, eṭ-Ṭuruḳ es-Seniyye fī el-Ālāt er-Rūḥāniyye2, öncelemiştir.Bu kitapta o, su saatlerinin yapımına belirli bir yer ayırmıştır.