Arap-İslam kültür dünyasının matematiksel coğrafya alanında ulaştığı kazanımların Avrupa tarafından adım adım alındığının ve benimsendiğinin daha belirgin izlerine kim tarafından anlaşılmıştır?
Dante Alighieri
İslamda bilim ve teknik
Arap-İslam kültür dünyasının matematiksel coğrafya alanında ulaştığı kazanımların Avrupa tarafından adım adım alındığının ve benimsendiğinin daha belirgin izlerine Dante Alighieri (1265-1321)’de rastlanmaktadır. Onun astronomisi gibi kosmografisi de el-Fergani’nin elkitabına bağlıdır. Dante bu kitaptan sadece iki Latince çevirisinden değil, aynı zamanda Fransızca çeviriye göre hazırlanan İtalyanca versiyonundan yararlanmıştır. el-Fergani’nin yedi iklim tasviri Dante’de en ince ayrıntısına kadar ortaya çıkmaktadır. İlahi Komedya’daki Arap matematiksel coğrafyasından alınmış bazı boylam ve enlem dereceleri, onun bu bağlamda da Arap kaynaklara bağlı olduğunun ve muhtemelen elinin altında bir Arap haritası bulunduğunun işaretleridir.

İslam’da Bilimlerin Gelişimi 1./7. Yüzyıldan 10./16. Yüzyıla Kadar
Bilim tarihinin çok kaba dokunan ve gerçeklikten uzak devrelendirilmesinde, Rönesans olarak adlandırılan fenomen Yunan döneminin doğrudan doğruya bir devamı olarak görülmüştür. Bu zamansal sıçrayışta Arap-İslam kültürüne olsa olsa en çok bir “bazı Yunanca eserleri muhafaza ve tercüme etmek yoluyla aktarıcı” rolü kalıyor. Arap-İslam bilimlerinin resepsiyonuna ve özümsenmesine karşı 13.yüzyılda başlayan mücadele daha hayli uzun bir zaman bütün gücüyle devam etmekteyken bazı Avrupa ülkelerinde 18.yüzyılda İslam’ı ve ona bağlı olan kültür ve bilgi birikimini kaynaklara dayanarak araştıran arabistik çalışmalar başladı. Doğal olarak her zaman ideal biçimde çalışmayan ve araştırma konusu hakkında verdiği hükümlerde ve de bu konuları değerlendirmede her zaman için objektif kalamayan bu arabistik, buna rağmen 200 yıllık tarihi boyunca kaynak çalışmaları, edisyonları ve tercümeleriyle başvuru kaynakları oluşturmak, Arapça, Farsça, Türkçe el yazmalarını Avrupa kütüphanelerinde toplamak ve bunları kataloglamak suretiyle muazzam bir başarı ortaya koymuştur. Razi

Bu dönemde İslam uygarlığının en önemli başarısı Budistlerden aldıkları rakamlarla antik dönem eserlerden elde ettikleri geometriyi sentezleyerek analitik geometri ve cebiri geliştirmeleridir. İspanya'daki Endülüs uygarlığı aracılığıyla bilhassa İbni Rüşd ve diğer bilim insanlarının eserlerinin Latinceye çevrilmesi Bertrand Russell'ın deyimiyle Avrupa uygarlığının doğuşu olmuştur. El-Râzî gözlerine inen katarakt dolayısıyla öğrencilerinin ameliyatla tedavi önerisini, "Artık çok geç, zaten dünyayı yeterince gördüm!" diyerek kabul etmemiştir. Râzî - Ölümü
Bu dönemde İslam uygarlığının en önemli başarısı Budistlerden aldıkları rakamlarla antik dönem eserlerden elde ettikleri geometriyi sentezleyerek analitik geometri ve cebiri geliştirmeleridir. İspanya'daki Endülüs uygarlığı aracılığıyla bilhassa İbni Rüşd ve diğer bilim insanlarının eserlerinin Latinceye çevrilmesi Bertrand Russell'ın deyimiyle Avrupa uygarlığının doğuşu olmuştur. El-Râzî gözlerine inen katarakt dolayısıyla öğrencilerinin ameliyatla tedavi önerisini, "Artık çok geç, zaten dünyayı yeterince gördüm!" diyerek kabul etmemiştir. 6./12. Yüzyıl
Bu  dönem  matematiğinde,  İslam  dünyasının  doğusunda  daha  önce  bahsi  geçen  Şerefeddīn  eṭ-Ṭūsī  (ö.  606/1209’den  sonra)  önemi  çok  belirgin  bir  rol  oynamıştır.  el-Muʿādelāt isimli  kitabıyla  üçüncü  dereceden  denklemlerin  sistematik  bir  tarzda  ele  alınması  sürecinde  çok  önemli  bir  yer  elde  etmiştir.  O,  ʿÖmer  el-Ḫayyām’ın  yolunu  takip  ederek  aradan  geçmiş  yüzyıl  boyunca  İslam  dünyasında  matematiğin  ulaştığı  ilerlemeler  hakkında  fikir  veriyor.  Bu  ilerlemeler  kendilerini  özellikle  numerik  ve  geometrik  gelenekler  bağlamında  ve  bütüncül  bir  numerik  işlemler  dizisinin  formüle  edilmesinde  ve  temellendirilmesinde  kendini  gösterir. 6./12. Yüzyıl
Son  olarak  6./12.  yüzyıl  matematiğinin  birinci  sınıf  bir  matematikçisine,  Aḥmed  b.  Muḥammed  İbn  es-Serī  b.  eṣ-Ṣalāḥ’a  (ö.  548/1153)  işaret  etmek  gerekir.  İbn  eṣ-Ṣalāḥ,  Yunan  ve  önceki  dönem  Arap  otoritelerinin  ulaştıkları  sonuçları  yeniden  gözden  geçirmeye  ve  eleştirmeye  adadığı  bir  dizi  eser  kaleme  almıştır.  Böyle  bir  eleştiriye  gerçekten  ehil  olduğunu,  kendi  Arap  öncülerinin  Yunanlara  yönelttikleri  eleştirileri  yeniden  gözden  geçirmede  ve  kısmen  çürütmede  tarihsel  olarak  adil  olmayı  ön  plana  aldığını,  Matthias  Schramm’ın onun  bir  kitabı  hakkındaki  araştırmasından  öğrenmekteyiz. Fizik  ve  teknoloji  alanının  bu  dallarının  6./12.  yüzyılda  Arap-İslam  kültür  dünyasında  ulaştığı  yüksek  seviyeyi  gösteren  en  azından  iki  kitap  tanıyoruz.  Bu  eserler  ʿAbdurraḥmān  el-Ḫāzinī’nin  (515/1121  yılında  yazdığı)  Mīzān  el-Ḥikme  ile,  Ebū  el-ʿİzz  İsmāʿīl  İbn  er-Rezzāz  el-Cezerī’nin  (yaklaşık  600/1203  yılında  kaleme  aldığı)  el-Cāmiʿ  beyn  el-ʿİlm  ve-el-ʿAmel  en-Nāfiʿ  fī  Ṣınāʿat  el-Ḥiyel  isimli  eserleridir. Ortaçağ İslam dünyasında bilim
Ortaçağ İslam dünyasında bilim, İslam'ın Altın Çağı adı verilen ve 8. yüzyıl ile 14. yüzyıl-15. yüzyıl arasında İslam dünyasında geliştirilen ve uygulanan bilim. Bu dönemde Hint, Fars, Sabii ve özellikle Yunan uygarlıklarına ait eserler Arapça'ya tercüme edildi. Bu çeviriler tüm bir ortaçağ boyunca islam uygarlığında yaşayan bilim insanlarının bilimsel gelişmelerde bulunmalarına ve bu gelişmeleri sonraki yüzyıllara taşımalarına olanak sağladı. İslam uygarlığı'nın parçası olan bilim insanlarının çoğunluğu Arap ve Fars kökenli olsa da, genel olarak farklı etnik kökenlere sahiplerdi. Aynı zamanda farklı dinsel kökenlere sahiplerdi. Bu bilim insanlarının çoğunluğu Müslümandı, ancak bazı Hıristiyan, Yahudi ve hatta ateist bilim insanları da bu bilim dünyasının bir parçası sayılır. Ortaçağın hatta 19. yüzyıl'a kadar olan dönemlerde bilim insanları birçok disiplinle ilgilenir ve bu konularda bilgi sahibi olurlardı. Özellikle antik dönemin bilim insanlarının çoğu günümüz standartlarında hezarfen kabul edilirler. 7. ve 8. yüzyılda daha çok çeviri faaliyetleri yapıldı. Halife olma umudunu yitiren genç Emevi prensi Halid bin Yezid'in (ö. 704) başlattığı tercüme faaliyeti çerçevesinde Mısır'dan gelen Yunanca'ya hakim olan bazı insanlara özellikle tıp, kimya ve astroloji ile ilgili kitaplar tercüme ettirildi. Pratik ihtiyaçlarla ilgili bu çevirilere duyulan ilgi Yunanca dışında Süryanice ve Kıptice eserlerin de çevrilmesi ile devam etti. Başlangıçta sınırlı olan konular Halife Mansur döneminde edebi, felsefi, metafizik, astroloji, aritmetik, geometri, astronomi, müzik teorisi, etik, fizik, zooloji, botanik, farmakoloji, veterinerlik, tıp, askerlik sanatı, hikmetli sözler, hatta şahin terbiyeciliğine varıncaya kadar birçok alana yayıldı. Hint, Yunan, Çin, İran uygarlıklarına ait çeviriler Urfa, Nusaybin, Harran ve Cündişapur Medreseleri aracılığıyla geniş bir alana yayıldı. Ebu Musa Cabir bin Hayyan (722-804): Bu dönemin en önemli kimyacısı olarak Harun Reşid'in saray alimi Ebu Musa Cabir bin Hayyan'dan bahsetmek gerekir. Cabir bin Hayyan, oldukça kapsamlı deneyler yaptı, simya ve bilimler konusunda günümüze kalmış olan çeşitli eserler üretti. Bu eserlerinde laboratuvar tekniklerini ve deneysel kimya metodlarını tanımladı. Sülfürik asit ile nitrik asitin özelliklerini tanımladı. Süblimleşme, ergime ve damıtma işlemlerini tanımladı. Deneylerinde imbik ve süzgeç gibi araçlar kullandı. Kendisine atfedilen birçok eserin gerçek kökeni hala belirsizliğini korumaktadır. İbrahim el-Fezari İslam dünyasında usturlab'ı kullanan ilk bilim insanı. İslam’da Bilimlerin Gelişimi 1./7. Yüzyıldan 10./16. Yüzyıla Kadar
Fethedilen ülkelerin kültür merkezlerindeki bilgileri alıp özümsemeye yönelik zaten var olan ilgiyle, I.Mervān (dönemi:64-65/683-685) zamanında ilk kez bir tıp kitabı Arapça’ya tercüme edilmiştir. İskenderiyeli Ahron tarafından ders kitabı (kunnāş) olarak Yunanca yazılmış bu eser, ilkin Gōsiōs adlı birisi tarafından Süryanca’ya çevrilmiş ve yukarıda belirtilen dönemde bu çeviri Yahudi tabip Māserceveyh el-Baṣrī tarafından iki bölüm daha eklenerek Arapça’ya aktarılmıştır. Bu çevirinin Halife Ömer b. Abdülazīz (dönemi:99-101/717-720)’in kütüphanesinde bulunduğu ve onun tarafından kamunun istifadesine sunulduğu rivayet edilmiştir. İslam’da Bilimlerin Gelişimi 1./7. Yüzyıldan 10./16. Yüzyıla Kadar
Ptoleme’nin Kanon adlı astronomik cetveller kitabının, Hint kökenli cetveller yardımıyla gözden geçirilerek işlenmesi bazı düzeltmelerin yapılmasını sağlamıştı. Bu gözden geçirmenin en yeni redaksiyonuna, III.Yezdecird’in (dönemi:632-651) direktifiyle girişildi ve Zīc eş-Şehriyār adı altında muhtemelen yılın ilk yarısında Arapça’ya çevrildi. Bu çevirinin Arap-İslam bilim adamlarını çok erken dönemde bilimsel astronomiyle uğraşma noktasında harekete geçirici etkisinin hayli büyük olduğu görülmektedir. 7./13. Yüzyıl
Naṣīreddīn  aṭ-Ṭūsī’ninkiyle  aynı  olmayan  fakat  çok  büyük  bir  ihtimalle  onun  yüzyılında  ortaya  çıkmış  olan  Öklid  “Elementler”inin  bir  “yeniden  ele  alınıp  şekillendirilmesi”  çalışması  1594  yılında  at-Tūsī’nin  kitabı  olarak  yayınlandı.  Bu  eser  de  7./13.  yüzyıl  Arap-İslam bilimlerinin  tipik  gelişmesine  şahitlik  etmekte  olup  geleceğin  matematikçi  nesillerini  çok  derinden  etkilemiştir.  aṭ-Ṭūsī’nin  geometri  alanında  (bkz.  Katalog  III,  s.  127)  ileride  bahsedilecek  olan,  paraleller  öğretisinin  geliştirilmesinde  oynadığı  rolün  yanı  sıra  onun  bileşik  oranlar  teorisine  yaptığı  katkı  da  anılmalıdır.  Onun  paraleller  öğretisi  18.  yüzyılda  Öklidci  olmayan  geometrinin  doğmasına  yol  açmıştır.  Onun  «Oranları  ölçme»  teorisi  de  Gregorius  a  Sancto  Vincentio’nun  (1584-1667)  «Oranların  İsimlendirilmeleri»inde  kendini  gösteriyor. Bu  yüzyılda  matematiksel  coğrafya  alanında  gerçekleştirilen  başarılar  hem  niteliksel  hem  de  niceliksel  olarak  olağanüstü  büyüklükte  ve  geleceği  belirleyecek  önemdedir.  İslam  dünyasının  batısında  Ebū  el-Ḥasan  el-Marrākuşī  (yaklaşık  600-680/1203-1280),  doğu  veya  batı  ufkunun  üzerinde  bulunan  sabit  yıldızların,  bir  usturlap  aracılığıyla  tespit  edilen  yükseklikleri  sayesinde  mekanlar  arasındaki  zaman  farklarını  ve  dolayısıyla  boylam  farklılıklarını  belirlemeye  ilişkin  bir  metot  tanıtmaktadır. el-Marrākuşī  ayrıca  bu  problemi  usturlap  kullanmadan  çözebilecek  bir  yöntem  de  önermektedir.  Geschichte  des  arabischen  Schrifttums’un  10.  cildinde  açıklanan  bu  problem  ve  çözümü  en  geniş  anlamıyla,  bir  sabit  yıldızın  yükseklik  ve  azimutundan  [hareketle]  onun  saat  açısının,  diğer  bir  deyimle,  bir  sabit  yıldızın  meridyen  çizgisinden  geçişinden  itibaren  belirlenen  gökkubbesinin  dönüşü  ve  yıldızın  merkezinden  hesaplanmasıdır. el-biruni
Bu  tartışma  bugüne  kadar bu  haritaların  el-İdrīsī’nin  haritalarıyla  yakınlıkları  olduğunu  tesbit  eden  bazı  oryantalistler  bir  yana  bırakılırsa  matematik  ve  coğrafya  alanında  Arap-İslam  kültür  dairesinde  elde  edilen  başarılar  hakkında  hiçbir  bilgi  sahibi  olunmadan  yapılmıştır.  