               20.9.2018

               NL

               Publicatieblad van de Europese Unie

               C 337/113

      P8_TA(2017)0354
      Modernisering van de handelspijler van de Associatieovereenkomst EU-Chili
      Aanbeveling van het Europees Parlement van 14 september 2017 aan de Raad, de Commissie en de EDEO voor de onderhandelingen over de modernisering van de handelspijler van de Associatieovereenkomst EU-Chili (2017/2057(INI))
      (2018/C 337/17)

         Het Europees Parlement,

                  —

                  gezien de Overeenkomst waarbij een associatie tot stand wordt gebracht tussen de Europese Gemeenschap en haar lidstaten, enerzijds, en de Republiek Chili, anderzijds, die in 2002 werd gesloten, en de handelspijler die op 1 februari 2003 in werking is getreden (1) (hierna „de associatieovereenkomst”),

                  —

                  gezien de resultaten van de zesde zitting van de Associatieraad EU-Chili die in april 2015 plaatsvond (2),

                  —

                  gezien de slotverklaring van het gemengd raadgevend comité van 5 oktober 2016 (3),

                  —

                  gezien de mededeling van de Commissie van 14 oktober 2015 getiteld „Handel voor iedereen — Naar een meer verantwoord handels- en investeringsbeleid” (COM(2015)0497) en de discussienota's van de Commissie van mei 2017 over het in goede banen leiden van de mondialisering (4) en van april 2017 over de sociale dimensie van Europa (5),

                  —

                  gezien de arresten en adviezen van het Hof van Justitie van de Europese Unie (C-350/12 P, 2/13, 1/09) en het besluit van de Europese ombudsman van 6 januari 2015 om haar onderzoek op eigen initiatief OI/10/2014/RA inzake het omgaan met informatie en toegang tot documenten (6), en gezien advies 2/15 van het Hof van Justitie van 16 mei 2017,

                  —

                  gezien zijn resolutie van 3 februari 2016 inzake de aanbevelingen van het Europees Parlement aan de Commissie voor de onderhandelingen over de Overeenkomst betreffende de handel in diensten (7),

                  —

                  gezien de amendementen die het op 4 juli 2017 (8) heeft aangenomen op het voorstel voor een richtlijn inzake de openbaarmaking van informatie over de winstbelasting door bepaalde ondernemingen en bijkantoren,

                  —

                  gezien zijn resolutie van 5 juli 2016 over de uitvoering van de aanbevelingen van 2010 van het Parlement over de sociale en milieunormen, de mensenrechten en maatschappelijk verantwoord ondernemen (9), en zijn resolutie van 25 november 2010 over internationaal handelsbeleid in de context van de klimaatveranderingsvereisten (10),

                  —

                  gezien de studie van de Onderzoeksdienst van het Europees Parlement (EPRS) getiteld „The effects of human rights related clauses in the EU-Mexico Global Agreement and the EU-Chile Association Agreement” (11),

                  —

                  gezien de richtsnoeren betreffende multinationale ondernemingen van de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO), de leidende beginselen inzake bedrijfsleven en mensenrechten van de VN, de tripartiete beginselverklaring van de Internationale Arbeidsorganisatie (IAO) betreffende multinationale ondernemingen en sociaal beleid en de Agenda voor fatsoenlijk werk van de IAO,

                  —

                  gezien het Raamverdrag van de Verenigde Naties inzake klimaatverandering (overeenkomst van Parijs) dat op 4 november 2016 in werking is getreden (12), en dat ook door Chili is geratificeerd,

                  —

                  gezien de gemeenschappelijke verklaring van de Gemengde Parlementaire Commissie EU-Chili van 3 november 2016 (13),

                  —

                  gezien artikel 21 van het Verdrag van de Europese Unie (VEU) en de artikelen 8, 207, lid 3, en 217 van het Verdrag betreffende de werking van de EU (VWEU),

                  —

                  gezien de op 24 mei 2017 door de Commissie vastgestelde ontwerp-onderhandelingsrichtsnoeren,

                  —

                  gezien het artikel over Chili in het jaarboek van de Internationale werkgroep voor vraagstukken in verband met inheemse bevolkingsgroepen (International Work Group for Indigenous Affairs — IWGIA), getiteld „The Indigenous World 2016” (14),

                  —

                  gezien artikel 108, lid 4, en artikel 52 van zijn Reglement,

                  —

                  gezien het verslag van de Commissie internationale handel (A8-0267/2017),

                  A.

                  overwegende dat in de strategie „Handel voor iedereen” wordt gesteld dat de „Commissie [een beleid moet] voeren dat de samenleving als geheel ten goede komt en dat zowel de Europese en universele normen en waarden als de zuiver economische belangen bevordert, door meer nadruk te leggen op duurzame ontwikkeling, mensenrechten, belastingontwijking, consumentenbescherming en verantwoorde en eerlijke handel”;

                  B.

                  overwegende dat de EU en Chili hechte partners met gemeenschappelijke waarden zijn die zich beide inzetten voor de bevordering van effectieve multilaterale handel en de eerbiediging van mensenrechten, evenals gedeelde welvaart en veiligheid binnen een op regels gebaseerd mondiaal systeem; overwegende dat de Unie de op twee na grootste handelspartner van Chili is; overwegende dat Chili op zijn beurt een belangrijke regionale speler is en de afgelopen decennia een van de snelst groeiende economieën van Zuid-Amerika was, terwijl de hervormingsinspanningen in het land nog steeds voortduren;

                  C.

                  overwegende dat de huidige associatieovereenkomst, inclusief de bijbehorende handelspijler, in 2002 werd gesloten en sinds de tenuitvoerlegging ervan in 2003 beide partijen veel voordeel heeft gebracht, met een verdubbeling van de handel in goederen en een toename van de handel in diensten en investeringen (15); overwegende dat zowel de EU als Chili sindsdien modernere en ambitieuzere handelsovereenkomsten heeft afgesloten;

                  D.

                  overwegende dat de EU in 2016 goederen naar Chili exporteerde met een waarde van meer dan 8,6 miljard EUR, terwijl Chili goederen naar de EU exporteerde ter waarde van 7,4 miljard EUR; overwegende dat de waarde van handel in diensten van de EU met Chili in 2015 3,8 miljard EUR bedroeg, en die van Chili met de EU 2 miljard EUR; overwegende dat het percentage buitenlandse directe investeringen in Chili 42,8 miljard EUR bedroeg (16);

                  E.

                  overwegende dat de huidige associatieovereenkomst onder meer geen afzonderlijke hoofdstukken bevat inzake investeringen, kmo's, intellectuele-eigendomsrechten of energie en gender, noch een hoofdstuk Handel en duurzame ontwikkeling met verplichtingen om arbeids- en milieunormen op te leggen en de bevordering van goede praktijken op het gebied van bijvoorbeeld maatschappelijk verantwoord ondernemen (mvo) of het verzekeren van duurzaamheid;

                  F.

                  overwegende dat tijdens EU-handelsbesprekingen aan alle regeringen het recht en de mogelijkheid voorbehouden moeten blijven om regels op te stellen in het algemeen belang, zoals de bescherming en bevordering van de volksgezondheid, sociale dienstverlening, sociale en consumentenbescherming, openbaar onderwijs, veiligheid, milieu, dierenwelzijn, publieke moraal, privacy en gegevensbescherming, en de bevordering en bescherming van culturele diversiteit;

                  G.

                  overwegende dat bij EU-handelsbesprekingen de hoogste niveaus van de door de partijen verwezenlijkte sociale, arbeids- en milieubescherming moeten worden gegarandeerd, en dat zij als instrument kunnen fungeren om een agenda van sociale rechtvaardigheid en duurzame ontwikkeling te bevorderen, zowel in de EU als in de rest van de wereld; overwegende dat de modernisering van de associatieovereenkomst moet worden beschouwd als een gelegenheid voor de EU en haar lidstaten om in hun handelsovereenkomsten gemeenschappelijke hoge normen en afspraken verder te bevorderen, met name op het gebied van arbeidsrechten, milieubescherming, consumentenrechten en publiek welzijn; overwegende dat de Commissie heeft aangekondigd te zullen kijken naar verschillende manieren om deze afspraken te handhaven, waarbij ook de optie van een op sancties gebaseerd mechanisme zal worden overwogen;

                  H.

                  overwegende dat het gemengd raadgevend comité EU-Chili, waar maatschappelijke organisaties van beide partijen in zitten, op 4 en 5 oktober 2016 zijn eerste vergadering heeft gehouden teneinde de tenuitvoerlegging van de bestaande associatieovereenkomst en de onderhandelingen over de actualisering ervan te monitoren, door de bijdragen vanuit het maatschappelijk middenveld te kanaliseren en de dialoog en samenwerking tussen de EU en Chili buiten de overheidskanalen om te bevorderen; overwegende dat de aanzienlijke vertraging bij het oprichten van het gemengd raadgevend comité zich niet opnieuw mag voordoen met betrekking tot de gemoderniseerde overeenkomst; overwegende dat vanaf moment dat de gemoderniseerde overeenkomst in werking treedt, de deelname van het maatschappelijk middenveld op duidelijke structuren, evenwichtig lidmaatschap en verslagleggingsmandaten moet zijn gebaseerd;

                  I.

                  overwegende dat de EU en Chili betrokken zijn bij multilaterale onderhandelingen om de handel in diensten (TiSA) verder te liberaliseren;

                  J.

                  overwegende dat Chili geen partij maar waarnemer is bij de WTO-overeenkomst inzake overheidsopdrachten, en niet deelneemt aan de multilaterale onderhandelingen over een overeenkomst inzake milieugoederen;

                  K.

                  overwegende dat artikel 45 van de associatieovereenkomst EU-Chili van 2002 in het hoofdstuk inzake samenwerking bepalingen bevat waarin staat dat „de samenwerking bijdraagt tot de versterking van beleid dat en programma's die de gelijkwaardige participatie van mannen en vrouwen in alle sectoren van het politieke, economische, maatschappelijke en culturele leven beogen te verbeteren, te garanderen en te verbreden”;

                  L.

                  overwegende dat Chili zijn handtekening heeft gezet onder de trans-Pacifische partnerschapsovereenkomst (TPP), waarvan de toekomst op dit moment onzeker is, en dat Chili vrijhandelsverdragen heeft ondertekend met alle ondertekenaars van de TPP en breed wordt beschouwd als een stabiele en betrouwbare partner;

                  M.

                  overwegende dat Chili in 2010 als eerste Zuid-Amerikaanse land lid werd van de OESO en een gedegen macro-economisch kader heeft;

                  N.

                  overwegende dat het belangrijk is om de mogelijkheden die worden geboden door de modernisering van de handelspijler van de associatieovereenkomst op een zo inclusief mogelijke manier te benutten voor ondernemingen, in het bijzonder kmo's, en burgers zowel in de EU als Chili; overwegende dat in dit opzicht meer kan worden gedaan, onder meer door de verspreiding van toegankelijke informatie, wat een aanzienlijk multipliereffect voor de partijen van de associatieovereenkomst in de hand zou kunnen werken;

                  O.

                  overwegende dat Chili met 17 EU-lidstaten bilaterale investeringsovereenkomsten heeft, waarvan de inhoud geen recht doet aan de laatste ontwikkelingen en beste praktijken op het gebied van investeringsbeleid, en die zouden kunnen worden vervangen en niet langer toegepast zodra een overeenkomst met een investeringshoofdstuk tussen de Unie en Chili in werking treedt;

                  P.

                  overwegende dat onevenredig strenge voorwaarden in de Chileense wetgeving, waar vissersvaartuigen uit de EU aan moeten voldoen, deze vaartuigen ervan weerhouden de havenfaciliteiten in Chili te gebruiken om aan te leggen, over te laden, brandstof te tanken of vistuig aan boord te halen;

                  Q.

                  overwegende dat het huidige Chileense exportpatroon in scherp contrast staat met het Europese, aangezien het Chileense patroon sterk gedomineerd wordt door de export van grondstoffen zoals koper, groente en fruit;

                  1.

                  beveelt de Raad, de Commissie en de EDEO het volgende aan:

                              (a)

                              ervoor te zorgen dat het Europees Parlement gedurende de onderhandelingen volledige, onmiddellijke en accurate informatie ontvangt, zodat het kan besluiten al dan niet toestemming te verlenen voor de sluiting van de gemoderniseerde associatieovereenkomst met Chili, inclusief de handelspijler van de overeenkomst; rekening te houden met het feit dat, hoewel associatieovereenkomsten die overeenkomstig artikel 217 VWEU worden gesloten traditioneel van gemengde aard zijn en ook terreinen buiten gemeenschappelijk handelsbeleid bestrijken, het na het advies van het Hof van Justitie betreffende de vrijhandelsovereenkomst tussen de EU en Singapore noodzakelijk is het pad naar de modernisering van de associatieovereenkomst tussen de EU en Chili grondig tegen het licht te houden, teneinde de terreinen van exclusieve en gedeelde bevoegdheden op het gebied van handel te scheiden en te waarborgen, en de verdeling van de bevoegdheden tussen de Unie en haar lidstaten ten volle te respecteren gedurende het volledige onderhandelingsproces, alsook met betrekking tot het sluiten en ondertekenen van de overeenkomsten; derhalve twee afzonderlijke overeenkomsten te sluiten waarbij een duidelijk onderscheid wordt gemaakt tussen een handels- en investeringsovereenkomst die enkel zaken bevat die onder de exclusieve bevoegdheid van de Unie vallen, en een tweede overeenkomst die aangelegenheden bestrijkt waarvoor gedeelde bevoegdheden met de lidstaten gelden;

                              (b)

                              nota te nemen van het feit dat de EU en Chili sinds de inwerkingtreding van hun bilaterale associatieovereenkomst modernere, ambitieuzere en uitgebreidere handelsovereenkomsten hebben gesloten, en dat de associatieovereenkomst nog steeds geen betrekking heeft op een aantal gebieden die belangrijk zijn om ervoor te zorgen dat de overeenkomst ten behoeve van burgers aan beide zijden gedeelde groei, gelijke kansen, fatsoenlijke banen en duurzame groei genereert, inclusief de eerbiediging en bevordering van arbeids- en milieunormen, dierenwelzijn en gendergelijkheid;

                              (c)

                              het belangrijk en noodzakelijk te achten om in de geest van wederkerigheid, wederzijds voordeel en evenwicht te streven naar modernisering van de associatieovereenkomst EU-Chili, met name de handelscomponent ervan, om rekening te houden met de economische en politieke ontwikkelingen gedurende de voorbije vijftien jaar, en nota te nemen van de consistente steun voor deze modernisering van de gemengde parlementaire commissie EU-Chili en het feit dat het gemengd raadgevend comité verheugd is over de genomen stappen in de richting van een actualisering;

                              d)

                              niet te vergeten dat in Europa en elders recentelijk fel is gediscussieerd over de globalisering en het handelsbeleid, vanwege de oneerlijke verdeling van de winsten ervan; te overwegen dat het noodzakelijk is om op trends en mogelijke gevolgen te anticiperen, te zorgen voor een inclusievere verdeling van de voordelen van handel en te voorzien in een adequate bescherming van degenen die niet van de overeenkomst profiteren en wellicht nadelen van het daaropvolgende proces ondervinden; derhalve primair op nationaal maar ook op Unieniveau beleidsmaatregelen op te stellen op andere gebieden die buiten de bepalingen van de handelsovereenkomsten vallen, variërend van industrieel tot begrotings- en sociaal beleid;

                              e)

                              oog te houden voor het belang van de multilaterale agenda en het feit dat bilaterale onderhandelingen de ambitie om multilateraal vooruitgang te boeken niet mogen ondermijnen; te overwegen dat sterkere bilaterale betrekkingen en gemeenschappelijke samenwerking de EU en Chili kunnen helpen om meer samenwerking en synergieën te bewerkstelligen tussen de partijen van multilaterale en plurilaterale samenwerkingsverbanden; in dit verband aan te sturen op de volledige deelname van Chili aan de onderhandelingen over de WTO-overeenkomst inzake milieugoederen en de herziening van de WTO-overeenkomst inzake overheidsopdrachten;

                              (f)

                              gedeelde normen centraal te stellen in het moderniseringsproces en een mensenrechtenclausule in de overeenkomst op te nemen zoals in alle andere associatieovereenkomsten;

                              (g)

                              te waarborgen dat in een gemoderniseerde associatieovereenkomst, in de gehele tekst, expliciet en onherroepelijk, het recht en de mogelijkheid van de partijen wordt gegarandeerd en vastgelegd om, in het openbaar belang, hun eigen wetten en regels vast te stellen en toe te passen, teneinde legitieme doelen van het overheidsbeleid te verwezenlijken, zoals de bescherming en de bevordering van de mensenrechten, inclusief de toegang tot water, de volksgezondheid, sociale diensten, openbaar onderwijs, veiligheid, het milieu, openbare zeden, sociale of consumentenbescherming, bescherming van de persoonlijke levenssfeer en van gegevens en de bevordering en bescherming van culturele diversiteit; ervoor te zorgen dat claims van investeerders deze doelstellingen niet kunnen ondermijnen; in dat opzicht te benadrukken dat de vrijhandelsovereenkomsten van de EU niet zijn gericht op de beperking van de legitieme belangen van de Unie, haar lidstaten of subfederale entiteiten om regels in het openbaar belang vast te stellen;

                              (h)

                              bij de onderhandelingen over handel in goederen te streven naar ambitieuze verbeteringen ten aanzien van de markttoegang over tarieflijnen heen, waarbij onnodige obstakels worden weggenomen, onder meer wat betreft de toegang tot havenfaciliteiten voor EU-vaartuigen, terwijl wordt geëerbiedigd dat een aantal gevoelige landbouw- en industriële producten een passende behandeling behoeven, bijvoorbeeld door middel van tariefcontingenten of de instelling van passende overgangsperioden, of zo nodig dienen te worden uitgesloten; een werkbare en doeltreffende bilaterale vrijwaringsclausule in de overeenkomst op te nemen die tijdelijke opschorting van preferenties mogelijk maakt indien, als gevolg van de inwerkingtreding van de gemoderniseerde associatieovereenkomst, een toename van de invoer ernstige schade berokkent of dreigt te berokkenen aan gevoelige sectoren;

                              i)

                              in de onderhandelingsrichtsnoeren de doelstelling op te nemen om de oorsprongsregels en douaneprocedures te vereenvoudigen, en deze aan te passen aan de realiteit van in toenemende mate complexe mondiale waardeketens; te waarborgen dat in een gemoderniseerde associatieovereenkomst fraudebestrijdingsbepalingen en -maatregelen worden opgenomen, evenals afspraken om douaneregels- en praktijken te standaardiseren, teneinde de transparantie, doeltreffendheid, rechtszekerheid en samenwerking tussen douaneautoriteiten te verbeteren, en de procedures te moderniseren en te vereenvoudigen, als vastgelegd in de WTO-overeenkomst inzake handelsfacilitatie en de herziene overeenkomst van Kyoto;

                              (j)

                              wat betreft de handel in diensten in aanmerking te nemen dat het potentieel van de dienstensector in de huidige associatieovereenkomst niet volledig wordt benut en dat een gemoderniseerde associatieovereenkomst onnodige obstakels voor markttoegang en nationale behandeling moet aanpakken; te overwegen dat bij het maken van afspraken moet worden voortgebouwd op de Algemene Overeenkomst betreffende de handel in diensten (GATS) en dat regels moeten worden gemoderniseerd om rekening te kunnen houden met nieuwe ontwikkelingen; de audiovisuele diensten uit te sluiten van het toepassingsgebied van de overeenkomst; te waarborgen en expliciet te bepalen dat de gemoderniseerde associatieovereenkomst geen belemmering vormt voor het vermogen van de partijen om in het openbaar belang publieke diensten te definiëren, reguleren en te ondersteunen, regeringen op geen enkele manier dwingt diensten te privatiseren en het regeringen niet belet openbare diensten te verlenen die voorheen door private dienstverleners werden verstrekt of voorheen door regeringen geprivatiseerde diensten opnieuw onder overheidsbeheer te plaatsen, en het regeringen niet belemmert hun dienstverlening aan het publiek uit te breiden door middel van clausules, bepalingen of afspraken die de flexibiliteit ondermijnen die nodig is om huidige en toekomstige diensten van algemeen economisch belang weer onder overheidsbeheer te brengen;

                              (k)

                              te waarborgen dat in een gemoderniseerde overeenkomst de stappen worden vastgelegd die nodig zijn om meer transparantie ten aanzien van de regelgeving en wederzijdse erkenning te bewerkstelligen, met inbegrip van bepalingen om onpartijdigheid en eerbiediging van de hoogste beschermingsnormen te waarborgen met betrekking tot vereisten, kwalificaties en vergunningen, en, in dit verband, te zorgen voor institutionele raadplegingsmechanismen waarbij diverse belanghebbenden zoals kmo's en maatschappelijke organisaties worden betrokken;

                              (l)

                              te waarborgen dat bij het maken van afspraken over de vereenvoudiging van de toegang en het verblijf van natuurlijke personen voor zakelijke doeleinden, buitenlandse dienstverleners moeten voldoen aan de sociale en arbeidswetgeving van de EU en de lidstaten, alsook aan toepasselijke collectieve overeenkomsten wanneer het werknemers betreft die onder de verbintenissen van Modus 4 van de GATS vallen;

                              (m)

                              ervoor te zorgen dat ambitieuze samenwerking inzake regelgeving en de harmonisatie van normen van vrijwillige aard blijven, waarbij de autonomie van de regelgevende instanties wordt geëerbiedigd, en uitsluitend gebaseerd worden op een verbetering van de uitwisseling van informatie en administratieve samenwerking teneinde onnodige obstakels en administratieve lasten te identificeren, met inachtneming van het voorzorgsbeginsel; niet te vergeten dat bij samenwerking op regelgevingsgebied gestreefd moet worden naar een beter beheer van de mondiale economie door middel van sterkere convergentie en samenwerking inzake internationale normen, waarbij het hoogste niveau van consumenten-, milieu- en arbeidsbescherming en sociale bescherming wordt gegarandeerd;

                              (n)

                              te overwegen in de associatieovereenkomst een prudentiële uitzonderingsbepaling voor financiële diensten op te nemen, naar het voorbeeld van een dergelijke bepaling in de Brede Economische en Handelsovereenkomst (CETA) tussen de EU en Canada, teneinde de beleidsruimte vast te leggen die de partijen hebben om hun financiële en bankensector te reguleren om de stabiliteit en integriteit van het financiële systeem te waarborgen; vrijwaringsmaatregelen en algemene uitzonderingen in de overeenkomst op te nemen ten aanzien van kapitaalverkeer en betalingen, die kunnen worden toegepast wanneer deze ernstige moeilijkheden veroorzaken of dreigen te veroorzaken voor de soepele werking van de economische en monetaire unie of de betalingsbalans van de EU;

                              (o)

                              bepalingen inzake goed fiscaal bestuur en tranparantienormen in de overeenkomst op te nemen die inhouden dat de partijen zich ertoe verplichten om internationale normen inzake de bestrijding van belastingontduiking en -ontwijking ten uitvoer te leggen, in het bijzonder de desbetreffende aanbevelingen van de OESO inzake grondslaguitholling en winstverschuiving, en die verplichtingen bevatten inzake automatische uitwisseling van inlichtingen en de oprichting van openbare registers van uiteindelijke begunstigden voor trusts, evenals concrete bepalingen in de hoofdstukken over financiële diensten, kapitaalverkeer en -vestiging, met het oog op het uitsluiten van niet-opgemerkte fiscale planning van ondernemingen;

                              (p)

                              niet te vergeten dat corruptie mensenrechten, gelijkheid, sociale rechtvaardigheid, handel en eerlijke concurrentie ondermijnt en aldus de economische groei belemmert; expliciet van de partijen te eisen, en hiertoe een specifieke sectie met duidelijke en krachtige verplichtingen en maatregelen op te stellen, dat zij corruptie in al haar vormen zullen bestrijden en internationale normen en multilaterale anticorruptieovereenkomsten ten uitvoer zullen leggen;

                              (q)

                              in overweging te nemen dat krachtige bepalingen inzake het openstellen van openbare aanbestedingen, waarbij het principe van de economisch voordeligste inschrijving wordt bevorderd, inclusief sociale, milieu- en innovatieve criteria, vereenvoudigde procedures en transparantie voor inschrijvers, met inbegrip van toegang voor inschrijvers uit andere landen, eveneens doeltreffende instrumenten kunnen zijn om corruptie te bestrijden en de integriteit van het openbaar bestuur te bevorderen, terwijl zij er eveneens voor zorgen dat belastingbetalers waar voor hun geld krijgen; in een gemoderniseerde associatieovereenkomst te zorgen voor betere toegang tot aanbestedingsmarkten, ook op subcentraal niveau, en transparante procedures gebaseerd op nationale behandeling, onpartijdigheid en eerlijkheid;

                              (r)

                              te waarborgen dat investeringsbeleid onder meer goed bestuur en bevordering van investeringen omvat en verplichtingen voor investeerders vastlegt, terwijl de bescherming van investeerders wordt verbeterd;

                              (s)

                              te waarborgen dat in de onderhandelingsrichtsnoeren de Commissie opdracht wordt gegeven om middels onderhandelingen te komen tot een modern investeringshoofdstuk, waarbij rekening wordt gehouden met internationale beste praktijken, zoals het investeringsbeleidskader voor duurzame ontwikkeling van de Conferentie van de Verenigde Naties voor handel en ontwikkeling (UNCTAD) en het laatste advies van het Hof van Justitie inzake de vrijhandelsovereenkomst tussen de EU en Singapore;

                              (t)

                              vooruitgang te boeken ten aanzien van een noodzakelijke internationale hervorming van de regeling voor de beslechting van geschillen; van alle partijen te vragen prioriteit te geven aan rechtspraak door bevoegde rechtbanken en de beslechting van geschillen tussen investeerders en staten (ISDS) te vervangen door een publiek stelsel van investeringsgerechten (Investment Court System, ICS), met een beroepsmechanisme, strikte regels inzake belangenconflicten en een afdwingbare gedragscode; rekening te houden met de verplichtingen van de investeerders en het recht te waarborgen om regelgeving op te stellen om legitieme openbare beleidsdoelstellingen te realiseren, bijvoorbeeld in verband met gezondheidszorg en watervoorziening, evenals arbeids- en milieubescherming; ernaar te streven lichtvaardig aangespannen rechtsgedingen te voorkomen en alle democratische procedurele waarborgen te garanderen, zoals het recht op non-discriminatoire toegang tot de rechter (met name voor kmo's) en onafhankelijke, transparante en verantwoordelijke rechtspraak, waarbij wordt toegewerkt naar de oprichting van een multilateraal investeringshof (MIC);

                              (u)

                              ervoor te zorgen dat de gemoderniseerde associatieovereenkomst een krachtig en ambitieus hoofdstuk Handel en duurzame ontwikkeling omvat waarin bindende en afdwingbare bepalingen zijn opgenomen die onder passende en effectieve mechanismen voor geschillenbeslechting vallen, in het kader waarvan, naast diverse andere handhavingsmethoden, een op sancties gebaseerd mechanisme wordt overwogen, en die de sociale partners en het maatschappelijk middenveld op een adequate manier in staat stellen deel te nemen; in overweging te nemen dat het hoofdstuk Handel en duurzame ontwikkeling onder meer de verplichting van de partijen moet omvatten om in hun nationale wet- en regelgeving de in de belangrijkste IAO-verdragen vastgelegde beginselen op te nemen, en geactualiseerde IAO-instrumenten doeltreffend ten uitvoer te leggen, in het bijzonder de verdragen inzake governance, de agenda voor waardig werk, IAO-verdrag nr. 169 inzake de rechten van inheemse volkeren, het Verdrag betreffende gelijke kansen voor en gelijke behandeling van mannelijke en vrouwelijke arbeiders, het verdrag inzake huishoudelijk personeel, evenals het Verdrag betreffende arbeiders met gezinsverantwoordelijkheid, de arbeidsnormen voor migrerende werknemers, en maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO), inclusief de toepassing van sectorale OESO-richtsnoeren en de leidende beginselen van de VN inzake bedrijfsleven en mensenrechten en een procedure waarmee de in het gemengd raadgevend comité verenigde sociale partners en het maatschappelijk middenveld om openbare raadplegingen door de regering kunnen vragen;

                              (v)

                              te waarborgen, onder verwijzing naar de vooruitgang die Chili heeft geboekt in bilaterale handelsbesprekingen met Uruguay en Canada, dat de partijen een speciaal hoofdstuk in de overeenkomst opnemen over handel en gendergelijkheid, waarin, naast de naleving en eerbiediging door de partijen van de internationale mensenrechten en de arbeids- en sociale normen, actieve maatregelen worden vastgelegd ter bevordering van de mogelijkheid van vrouwen om de door de associatieovereenkomst geboden kansen te benutten; te voorzien in maatregelen die onder meer zijn gericht op de bevordering van een beter evenwicht tussen werk en privéleven en op toegang tot sociale en gezondheidsdiensten; onder meer te waarborgen dat de partijen zich inzetten voor de verzameling van uitgesplitste gegevens die het mogelijk maken om vooraf en achteraf een grondige analyse uit te voeren van het effect van de gemoderniseerde associatieovereenkomst op gendergelijkheid; te streven naar een grotere deelname van vrouwelijke ondernemers (in het bijzonder micro-ondernemingen en kmo's) aan openbare aanbestedingen, waarbij wordt voortgebouwd op de ervaringen van het Chileense ministerie van Gendergelijkheid dat in 2015 een steunprogramma heeft opgezet om de deelname van vrouwelijke ondernemers aan de openbare aanbestedingsmarkt van „ChileCompras” te vergroten; zich in te zetten voor de internationalisering van door vrouwen geleide ondernemingen en de deelname van vrouwen in het kader van mogelijkheden uit hoofde van WTO-modus 4; ervoor te zorgen dat in de onderhandelingsteams expertise op het gebied van gendergelijkheid aanwezig is en te waarborgen dat binnen het gemengd raadgevend comité, waarin ook organisaties moeten worden opgenomen die zich inzetten voor gendergelijkheid, geregeld wordt gediscussieerd over de tenuitvoerlegging van dit hoofdstuk;

                              (w)

                              voorts een speciaal hoofdstuk in de overeenkomst op te nemen inzake micro-ondernemingen en kmo's met het oog op aanzienlijke vooruitgang wat betreft handelsbevordering, het wegnemen van handelsbelemmeringen en onnodige administratieve lasten, evenals actieve maatregelen om ervoor te zorgen dat de gegenereerde mogelijkheden voldoende toegankelijk zijn voor en bekend zijn aan alle belangrijke en mogelijke actoren (d.w.z. door de oprichting van speciale loketten, specifieke websites en de publicatie van richtsnoeren per sector met informatie over de procedures en nieuwe handels- en investeringsmogelijkheden);

                              (x)

                              in de overeenkomst een hoofdstuk inzake energie op te nemen dat onder meer hernieuwbare energie en grondstoffen bestrijkt; te erkennen dat het noodzakelijk is om multilaterale milieuovereenkomsten ten uitvoer te leggen, met name de Overeenkomst van Parijs inzake klimaatverandering, om handelsgerelateerde bepalingen en afspraken op te nemen teneinde deel te nemen aan internationale instrumenten, onderhandelingen en handels- en milieubeleidsmaatregelen die elkaar versterken in antwoord op de doelstellingen van de circulaire economie, met inbegrip van verplichtingen op het gebied van groene groei, en handel en investeringen in milieugoederen en -diensten en hernieuwbare energie evenals klimaatvriendelijke technologie, verder te bevorderen;

                              (y)

                              onderhandelingsrichtlijnen aan te nemen die de bepalingen inzake dierenwelzijn versterken die in de huidige associatieovereenkomst zijn opgenomen, door het invoeren van effectieve bilaterale samenwerking op dat gebied, en voorwaardelijke liberalisering wanneer het dierenwelzijn gevaar loopt tijdens de productie van bepaalde producten;

                              (z)

                              onderhandelingsrichtsnoeren vast te stellen waarin de eis is opgenomen om de naleving van mededingingsrecht en bepalingen betreffende sanitaire en fytosanitaire maatregelen af te dwingen, teneinde de beginselen van transparantie, procedurele rechtvaardigheid en non-discriminatie evenals de regels inzake subsidies te eerbiedigen;

                              (aa)

                              in gedachte te houden dat in iedere handelsovereenkomst het welzijn van consumenten als een van de overkoepelende doelstellingen verankerd moet zijn, en te waarborgen dat de associatieovereenkomst de partijen verplicht een hoog niveau van consumentenveiligheid en -bescherming te garanderen, zich te houden aan de hoogste internationale normen, en coherente beste praktijken te ontwikkelen, in het bijzonder wat betreft de bescherming van consumenten op het gebied van financiële diensten, productetikettering en e-handel;

                              (ab)

                              te aanvaarden dat de onderhandelingen moeten resulteren in krachtige en afdwingbare bepalingen met betrekking tot de erkenning en de bescherming van alle vormen van intellectuele-eigendomsrechten, inclusief ambitieuze bepalingen inzake geografische aanduidingen, waarbij wordt voortgebouwd op de desbetreffende bepalingen in de huidige associatieovereenkomst, en deze worden uitgebreid, en wordt gezorgd voor betere toegang tot de markt, sterkere naleving en de mogelijkheid nieuwe geografische aanduidingen toe te voegen; te waarborgen dat in de herziene associatieovereenkomst een hoofdstuk inzake intellectuele-eigendomsrechten wordt opgenomen dat de noodzakelijke flexibiliteit garandeert, en dat de bepalingen inzake intellectuele-eigendomsrechten de toegang tot betaalbare elementaire geneesmiddelen en medische behandelingen in het kader van binnenlandse openbare gezondheidszorgprogramma's niet ondermijnen; ervoor te zorgen dat dit hoofdstuk verder gaat dan de bepalingen van de Overeenkomst inzake de handelsaspecten van de intellectuele eigendom („TRIPS-overeenkomst”);

                              (ac)

                              ervoor te zorgen dat de partijen een maximaal niveau van transparantie en deelname waarborgen, en er daarbij voor zorgen dat de doelstellingen van de onderhandelingen worden verwezenlijkt, onder meer door middel van voortdurende en op voldoende informatie gebaseerde dialogen met alle betrokken partijen, waaronder belanghebbenden zoals zakelijke partners en vakbonden, en het maatschappelijk middenveld, met inbegrip van vertegenwoordigers van inheemse volkeren; in dit verband structureel samen te werken met de bevoegde parlementaire organen, in het bijzonder het gemengd raadgevend comité EU-Chili en de Gemengde Parlementaire Commissie EU-Chili, gedurende de volledige levenscyclus van de associatieovereenkomst, van de onderhandelingen tot de tenuitvoerlegging en de evaluatie, en, met het oog op de uitvoeringsfase, steun te verlenen aan de oprichting van een officieel Chileens orgaan voor de deelname van het maatschappelijk middenveld dat een afspiegeling vormt van de pluriforme Chileense samenleving, met bijzondere aandacht voor de inheemse volkeren van Chili; er hiertoe samen met Chili en zonder de onderhandelingsstrategie van de EU te ondermijnen, voor te zorgen dat alle relevante informatie op een voor het publiek zo toegankelijk mogelijke manier wordt gepubliceerd, onder meer via brochures in het Spaans, als gemeenschappelijke officiële taal;

                              (ad)

                              rekening te houden met de oproep van het Parlement om mandaten voor handelsbesprekingen openbaar te maken, en om de onderhandelingsrichtsnoeren voor de modernisering van de associatieovereenkomst onmiddellijk na de vaststelling ervan te publiceren;

                              (ae)

                              te waarborgen dat de associatieovereenkomst voorziet in de noodzakelijke mechanismen om ervoor te zorgen dat ze tijdens de tenuitvoerlegging in de praktijk wordt nageleefd, met inbegrip van een modern, effectief geschillenbeslechtingsmechanisme tussen staten;

                  2.

                  verzoekt zijn Voorzitter deze aanbeveling te doen toekomen aan de Raad, de Commissie, de EDEO, de regeringen en parlementen van de lidstaten en de regering en het parlement van de Republiek Chili.

         (1)  PB L 352 van 30.12.2002, blz. 3.

         (2)  Persbericht 197/15 van de Raad van 21.4.2015.

         (3)  http://www.eesc.europa.eu/?i=portal.en.events-and-activities-eu-chile-jcc-01-declaration

         (4)  https://ec.europa.eu/commission/sites/beta-political/files/reflection-paper-globalisation_en.pdf

         (5)  https://ec.europa.eu/commission/sites/beta-political/files/reflection-paper-social-dimension-europe_en.pdf

         (6)  https://www.ombudsman.europa.eu/en/cases/decision.faces/en/58668/html.bookmark

         (7)  Aangenomen teksten, P8_TA(2016)0041.

         (8)  Aangenomen teksten, P8_TA(2017)0284.

         (9)  Aangenomen teksten, P8_TA(2016)0298.

         (10)  PB C 99 E van 3.4.2012, blz. 94.

         (11)  http://www.europarl.europa.eu/thinktank/en/document.html?reference=EPRS_STU% 282017%29558764

         (12)  http://unfccc.int/files/essential_background/convention/application/pdf/english_paris_ agreement.pdf

         (13)  http://www.europarl.europa.eu/cmsdata/113103/1107500EN.pdf

         (14)  http://www.iwgia.org/publications/search-pubs?publication_id=740

         (15)  http://ec.europa.eu/trade/policy/countries-and-regions/countries/chile/

         (16)  http://trade.ec.europa.eu/doclib/docs/2006/september/tradoc_113364.pdf


title: Aanbeveling (EU) 2018/624 van de Commissie van 20 april 2018 over grensoverschrijdende markttoegang voor onderaannemers en kleine en middelgrote ondernemingen in de defensiesector

text:
               23.4.2018

               NL

               Publicatieblad van de Europese Unie

               L 102/87

         AANBEVELING (EU) 2018/624 VAN DE COMMISSIE
   van 20 april 2018
   over grensoverschrijdende markttoegang voor onderaannemers en kleine en middelgrote ondernemingen in de defensiesector
   DE EUROPESE COMMISSIE,
   Gezien het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie, en met name artikel 292,
   Overwegende hetgeen volgt:

               (1)

               In december 2013 heeft de Europese Raad een beter geïntegreerde en duurzamere, innovatievere en meer concurrerende industriële en technologische defensiebasis (EDTIB) tot doel gesteld, om defensievermogens te kunnen ontwikkelen en in stand te houden en de strategische autonomie van Europa en zijn mogelijkheden om in samenwerking met partners actie te ondernemen, te versterken. In dit verband heeft de Europese Raad het belang van grensoverschrijdende markttoegang voor kleine en middelgrote ondernemingen (kmo's) onderstreept, de Commissie opgeroepen om mogelijke aanvullende maatregelen te onderzoeken voor het openstellen van de toeleveringsketens voor kmo's uit alle lidstaten en erop gewezen dat kmo's een belangrijk onderdeel van de defensietoeleveringsketen vormen en een bron van innovatie en belangrijke aanjagers voor het concurrentievermogen zijn (1).

               (2)

               In het Europees defensieactieplan (EDAP) van 30 november 2016 is aangekondigd dat de Commissie aanbevelingen zou doen om de grensoverschrijdende markttoegang voor kmo's en intermediaire ondernemingen in de defensiesector te vergemakkelijken. Dit is ook bevestigd in de mededeling van de Commissie „Oprichting van het Europees Defensiefonds (2)”, aangenomen op 7 juni 2017.

               (3)

               De Commissie beschouwt concurrerende grensoverschrijdende toeleveringsketens als een essentieel onderdeel van een beter geïntegreerde en meer concurrerende EDTIB en is van mening dat de Europese markt voor defensie-uitrusting kansen moet bieden aan Europese ondernemingen, ongeacht hun omvang of vestigingsplaats.

               (4)

               Deze aanbeveling is opgesteld met inbreng van de adviesgroep van de Commissie voor grensoverschrijdende toegang voor kmo's tot contracten in verband met defensie en veiligheid, die zijn werkzaamheden heeft afgerond en zijn eindverslag in november 2016 heeft gepubliceerd (3), en van deskundigen uit de lidstaten. Zij maakt deel uit van een breed scala van initiatieven en activiteiten van de Commissie ter ondersteuning van kmo's die actief zijn op het gebied van defensie.

               (5)

               Het werk van het Europees Defensieagentschap (EDA) (4) in verband met overheidsopdrachten, vaardigheden, financiering en de capaciteit van kmo's op defensiegebied is meegenomen bij de opstelling van deze aanbeveling (5).

               (6)

               Omdat de industrie, met name de hoofdcontractanten, een belangrijke rol speelt op het gebied van defensie, heeft de Commissie naast het opstellen van deze aanbeveling ook een dialoog met belanghebbenden in de sector opgestart met het oog op het identificeren van en het bereiken van overeenstemming over mogelijke verdere acties die gericht zijn op het scheppen van de omstandigheden voor concurrerende grensoverschrijdende defensietoeleveringsketens.

               (7)

               Acties van de lidstaten zouden de grensoverschrijdende markttoegang voor kmo's en intermediaire ondernemingen in de defensiesector aanzienlijk kunnen verbeteren. Deze aanbeveling moet derhalve een lijst van acties bevatten waarmee een aantal problemen kunnen worden opgelost waar kmo's en intermediaire ondernemingen mee worden geconfronteerd, of waarmee zij worden geholpen om zich te integreren in defensietoeleveringsketens.

               (8)

               Door vroegtijdige informatie over toekomstige bewapeningsplannen en -projecten zouden kmo's en intermediaire ondernemingen beter kunnen anticiperen op marktontwikkelingen en eventueel kunnen deelnemen aan projecten en overheidsopdrachten op defensiegebied.

               (9)

               Het bekendmaken van opdrachten met een waarde onder de bij de artikelen 8 en 9 van Richtlijn 2009/81/EG van het Europees Parlement en de Raad (6) vastgestelde drempel zou de concurrentie stimuleren. Hierdoor zouden kmo's ook worden aangemoedigd om deel te nemen aan de defensiesector. De aanbestedende diensten zouden de bekendmaking van hun opdrachten niet mogen beperken tot hun eigen lidstaat.

               (10)

               Nieuwe, kleinere ondernemingen die de markt voor overheidsopdrachten willen betreden, zouden kunnen worden afgeschrikt door de complexe aard van de informatie in de aanbestedingsstukken die de aanbestedende diensten ter beschikking stellen van de inschrijvers of potentiële inschrijvers. Daarom moet dergelijke informatie relevant en goed gestructureerd zijn.

               (11)

               De omvang van de overheidsopdrachten in de defensiesector en de daarmee verband houdende vereisten inzake de geschiktheid om diensten te mogen verstrekken, vormen bijkomende obstakels voor kmo's en intermediaire ondernemingen. Het sluiten van afzonderlijke kleinere opdrachten gegroepeerd in percelen binnen één enkele openbare aanbestedingsprocedure zou dit probleem kunnen helpen aanpakken.

               (12)

               Het toestaan van langere perioden voor de indiening van inschrijvingen zou nuttig zijn voor kmo's en intermediaire ondernemingen omdat zij dan meer tijd krijgen om zakelijke kansen te identificeren en hun deelname te organiseren.

               (13)

               De mogelijkheid om een beroep te doen op de capaciteiten van andere marktdeelnemers, inclusief onderaannemers en andere deelnemers van consortia of combinaties, vergemakkelijkt de toegang tot de markt voor overheidsopdrachten, met name wanneer het om grote aankopen gaat. Marktdeelnemers die geïnteresseerd zijn in het binnenhalen van contracten voor overheidsopdrachten moeten vanaf het begin op de hoogte zijn van deze kansen.

               (14)

               Uitgebreide en complexe aanbestedingsdocumenten alsmede de verplichting om bewijsstukken en certificaten te verstrekken, zijn aspecten die bedrijven, met name kmo's en intermediaire ondernemingen, kunnen ontmoedigen om deel te nemen aan de markt voor overheidsopdrachten op defensiegebied. Om de toegang tot die markt te vergemakkelijken, zouden de aanbestedende diensten, waar mogelijk, ermee moeten instemmen om de kwalitatieve selectiecriteria bij de aanbesteding uitsluitend op basis van de door de inschrijvers verstrekte voorlopige bewijsstukken te beoordelen. Zij zouden de indiening van ondersteunende documenten en certificaten waaruit blijkt dat aan de criteria is voldaan, pas net vóór de ondertekening van het contract mogen verlangen. Voorlopige bewijsstukken met betrekking tot de vervulling van de kwalitatieve selectiecriteria kunnen worden ingediend in de vorm van een standaardverklaring, het Uniform Europees Aanbestedingsdocument (UEA) (7).

               (15)

               Regionale samenwerking tussen de lidstaten en clustering van bedrijven zijn andere opties die kunnen helpen de marktpositie van kleinere bedrijven te verbeteren.

               (16)

               Innovatie is de belangrijkste troef die kmo's kunnen bijdragen aan de defensie-industrie. Bij alle initiatieven ter ondersteuning van onderzoek en technologie (O&T) zou daarom in het bijzonder rekening moeten worden gehouden met kmo's en zou ernaar moeten worden gestreefd dat zij daadwerkelijk deelnemen.

               (17)

               Door vaardigheden te ontwikkelen waar de defensie-industrie in het bijzonder behoefte aan heeft, zouden nieuwe spelers toegang kunnen verkrijgen tot de Europese defensiemarkt,

         HEEFT DE VOLGENDE AANBEVELING VASTGESTELD:
   1.   TERMINOLOGIE

   Voor de toepassing van deze aanbeveling geldt voor „kmo” de definitie in Aanbeveling 2003/361/EG van de Commissie (8), en wordt onder „intermediaire onderneming” een onderneming verstaan die groter is dan een kmo maar niet de hoofdaannemer is in een overeenkomst voor de levering van complexe defensiesystemen.
   Doorheen de gehele tekst van deze aanbeveling moeten verwijzingen naar „aanbestedende diensten” worden gelezen als omvattend zowel aanbestedende diensten in de zin van artikel 2, lid 1, van Richtlijn 2014/24/EU van het Europees Parlement en de Raad (9) als aanbestedende instanties in de zin van artikel 4 van Richtlijn 2014/25/EU van het Europees Parlement en de Raad (10). De aan de aanbestedende diensten of aanbestedende instanties gerichte aanbevelingen hebben betrekking op de plaatsing van opdrachten op defensie- en veiligheidsgebied als bedoeld in artikel 2 van Richtlijn 2009/81/EG.
   2.   OVERHEIDSOPDRACHTEN

   2.1.   Langetermijnplannen en prioriteiten

   De lidstaten zouden, waar mogelijk en passend, in een vroeg stadium informatie moeten verstrekken over hun toekomstige langetermijnplannen met betrekking tot bewapening (vereisten en prioriteiten met betrekking tot defensievermogens en onderzoek en technologie (O&T)). Dit kan gebeuren door: het bekendmaken van planningsdocumenten; het organiseren van gerichte evenementen waaraan bedrijven (hoofdcontractanten, kmo's en intermediaire ondernemingen) uit verschillende lidstaten kunnen deelnemen, en het op een transparante en niet-discriminerende manier verstrekken van informatie aan de defensie-industrie, waaronder de Europese luchtvaart- en defensievereniging (ASD), nationale brancheorganisaties in de defensiesector en andere bedrijfsorganisaties (bijv. clusters) op het gebied van defensie en veiligheid, om ervoor te zorgen dat de relevante informatie in de gehele Unie wordt verspreid. Er zou zorg voor moeten worden gedragen dat een dergelijke actie niet leidt tot een verstoring van de mededinging of tot een schending van de beginselen van non-discriminatie en transparantie.
   2.2.   Maatregelen voor vrijwillige bekendmaking en transparantie

   Aanbestedende diensten zouden zo veel mogelijk gebruik moeten maken van mogelijkheden zoals vooraankondigingen van aanbestedingen (11) en zouden gerichte evenementen moeten organiseren met betrekking tot geplande aanbestedingen en specifieke projecten. Dergelijke evenementen zouden moeten worden gericht op bedrijven (hoofdcontractanten, kmo's en intermediaire ondernemingen) uit verschillende lidstaten. De desbetreffende informatie zou kunnen worden verspreid in de gehele defensie-industrie, met inbegrip van de ASD, nationale verenigingen van de defensie-industrie en andere bedrijfsorganisaties (bijv. clusters) op het gebied van defensie en veiligheid. Wanneer zij deze instrumenten gebruiken, zouden de aanbestedende diensten ervoor moeten zorgen dat zij voldoen aan de beginselen van transparantie en non-discriminatie, en wijzen op de voorlopige aard van de aanbestedingsplannen in kwestie.
   De aanbestedende diensten zouden de aanbestedingsopportuniteiten zo breed mogelijk bekend moeten proberen te maken en verder gaan dan wat wettelijk vereist is met betrekking tot de bekendmaking. Dit betekent bijvoorbeeld dat de informatie uit de aankondiging van de opdracht zo ruim mogelijk zou moeten worden verspreid zodra de aankondiging is ingediend voor bekendmaking in het Supplement op het Publicatieblad van de Europese Unie (Tenders Electronic Daily (TED)), en dat een mechanisme zou moeten worden ingesteld waarmee marktdeelnemers die in toekomstige aanbestedingen geïnteresseerd zijn zich kunnen abonneren op mailings over aankondigingen.
   De aanbestedende diensten zouden, indien mogelijk, aanbestedingen voor opdrachten onder de drempel die is vastgesteld bij de artikelen 8 en 9 van Richtlijn 2009/81/EG (12) onder de aandacht moeten brengen via vrijwillige publicaties en websites op portalen (niet noodzakelijkerwijs in TED) en zouden verzoeken om inlichtingen en verzoeken om prijsopgaven aan mogelijk geïnteresseerde ondernemingen uit de gehele Unie moeten verzenden. Er moet op worden toegezien dat dergelijke acties de mededinging niet verstoren of de beginselen van non-discriminatie en transparantie niet schenden. De aanbestedende diensten zouden ook vereenvoudigde mededingingsprocedures voor opdrachten van geringe waarde moeten organiseren, ook als dit niet formeel verplicht is volgens de nationale voorschriften.
   2.3.   Kwaliteit van de informatie

   De aanbestedende diensten zouden de markt zinvolle, nauwkeurige en beknopte informatie moeten bezorgen (bijv. een beschrijving van de opdracht in de aankondiging in TED). Hiermee kunnen bedrijven de beschikbare kansen in kaart brengen en geïnformeerde beslissingen nemen over de vraag of zij belang hebben bij het indienen van een offerte.
   Zij zouden waar mogelijk een vertaling van deze informatie moeten verstrekken, in het Engels of in een van de andere talen die gewoonlijk in de defensiehandel worden gebruikt, hetzij op de website van de aanbestedende dienst of ter bekendmaking in TED.
   2.4.   Verdeling in percelen

   De aanbestedende diensten zouden moeten overwegen om hun opdrachten in percelen te verdelen. Zij zouden ook kunnen overwegen de opdracht in aparte percelen aan te besteden en van de bedrijven aan wie deze percelen zijn gegund, te vereisen dat zij samenwerken met de marktdeelnemer aan wie de opdracht voor de coördinatie van het gehele project (de hoofdaannemer) is gegund.
   2.5.   Voorbereiding en verloop van de procedures

   Krachtens artikel 33 van Richtlijn 2009/81/EG zijn de aanbestedende diensten verplicht om bij de vaststelling van de termijnen voor de ontvangst van de verzoeken tot deelneming en van de inschrijvingen inzonderheid rekening te houden met de complexiteit van de opdracht en met de voor de opstelling van de inschrijvingen benodigde tijd, onverminderd de in dat artikel vastgestelde minimumtermijnen. De aanbestedende diensten zouden waar mogelijk meer tijd moeten toestaan om offertes in te dienen dan vereist krachtens de voorschriften van dat artikel. Deze verlengde termijn geeft de industrie, en met name de kmo's, meer tijd om te besluiten over deelname, om een inschrijving voor te bereiden en in te dienen en om de nodige maatregelen te treffen om consortia te vormen of onderaanneming te organiseren.
   Elektronische aanbesteding, met name de elektronische indiening van inschrijvingen, helpt de procedures te stroomlijnen en de rompslomp en administratieve kosten te verminderen. Dit kan de belemmeringen voor de toegang tot de markt (inschrijvingskosten) verminderen, met name voor kleinere bedrijven met beperkte administratieve middelen. Waar mogelijk, rekening houdend met het voorwerp van de opdracht en, met name, met de behoefte aan het beschermen van gerubriceerde gegevens, zouden de aanbestedende diensten gebruik moeten maken van elektronische aanbestedingen.
   In de aankondiging van de opdracht zouden de aanbestedende diensten de potentiële inschrijvers er consequent op moeten wijzen dat zij zich in overeenstemming met artikel 41, leden 2 en 3, en artikel 42, leden 2 en 3, van Richtlijn 2009/81/EG, mogen beroepen op de draagkracht van derde partijen, inclusief onderaannemers (13) of leden van hetzelfde consortium of dezelfde combinatie (14), om te voldoen aan de geschiktheidscriteria.
   De aanbestedende diensten zouden ernaar moeten streven de administratieve lasten die uit de aanbestedingsprocedure voortvloeien, te verlichten. Zij zouden bijvoorbeeld zo veel mogelijk moeten vermijden talrijke onderhandelingsvergaderingen te houden en alleen de voor de specifieke procedure in kwestie benodigde informatie of documentatie verlangen.
   2.6.   Kwalitatieve selectie

   De aanbestedende diensten zouden de selectiecriteria evenredig moeten houden en vermijden eisen te stellen die niet strikt noodzakelijk zijn. In het geval van technische en beroepsbekwaamheid, zouden zij moeten kiezen voor selectiecriteria op basis waarvan zij de voor het contract in kwestie benodigde bekwaamheid van de inschrijver kunnen beoordelen, en niet zijn bekwaamheid in het algemeen. Wat de economische en financiële draagkracht betreft, zou de verlangde minimumjaaromzet niet hoger mogen zijn dan tweemaal de geraamde waarde van de opdracht.
   Voorschriften inzake voorzieningszekerheid en informatiebeveiliging als niet-verplichte uitsluitingsgronden, selectiecriteria of voorwaarden voor de uitvoering van de opdracht zouden ook evenredig moeten zijn en in overeenstemming met de behoeften van de individuele opdrachten. Waar dergelijke voorschriften worden toegepast, moet er met name voor worden gezorgd dat deze worden beperkt tot hetgeen noodzakelijk is om het nagestreefde doel te bereiken, en dat zij de mededinging niet overmatig beperken. In gevallen waar een betrouwbaarheidsverklaring is vereist en de aanbestedende diensten worden geconfronteerd met gegadigden waarvan de betrouwbaarheidsverklaring door een andere lidstaat is afgegeven, zouden de lidstaten ervoor moeten zorgen dat tijdig passende maatregelen worden genomen, met inachtneming van het bepaalde in artikel 22 van Richtlijn 2009/81/EG, om na te gaan of die betrouwbaarheidsverklaring gelijkwaardig is aan de op grond van het nationale recht van de aanbestedende dienst afgegeven betrouwbaarheidsverklaringen (15). De lidstaten zouden inspanningen moeten leveren om ervoor te zorgen dat het vervullen van de voorschriften inzake voorzieningszekerheid en informatiebeveiliging van andere lidstaten door hun defensiegerichte ondernemingen mogelijk en geloofwaardig is.
   In artikel 38 van Richtlijn 2009/81/EG is vastgesteld dat de controle van de geschiktheid van de gegadigden moet gebeuren op basis van de door de aanbestedende diensten overeenkomstig de richtlijn vastgestelde criteria en bewijsstukken. Die bewijsstukken kunnen certificaten zijn. De aanbestedende diensten zijn echter niet verplicht te verlangen dat de certificaten en andere vormen van bewijsstukken moeten worden ingediend op het ogenblik van de inschrijving. Om deelname aan aanbestedingsprocedures te vergemakkelijken, zouden de aanbestedende diensten moeten overwegen op het ogenblik van het indienen van de inschrijvingen de volgende eigen verklaringen te aanvaarden als voorlopig bewijs:

               —

               eigen verklaring over de persoonlijke situatie van de inschrijver (artikel 39 van Richtlijn 2009/81/EG);

               —

               eigen verklaring over de geschiktheid van de inschrijver om de beroepsactiviteit uit te oefenen (artikel 40 van Richtlijn 2009/81/EG);

               —

               eigen verklaring dat aan de criteria inzake economische en financiële draagkracht en technische en beroepsbekwaamheid is voldaan (artikelen 41 tot en met 44 van Richtlijn 2009/81/EG),

         en de indiening van de desbetreffende bewijzen en certificaten pas in de gunningsfase te verlangen, d.w.z. vóór de ondertekening van het contract, maar na de evaluatie en selectie van de winnaar. In dit verband zouden de lidstaten moeten overwegen toe te staan dat de marktdeelnemers een eigen verklaring indienen of hergebruiken via de gestandaardiseerde verklaringen (Uniform Europees Aanbestedingsdocument (UEA), dat bekend is uit de algemene wetgeving inzake overheidsopdrachten, artikel 59 van Richtlijn 2014/24/EU), waar nodig aangevuld met informatie die niet in het UEA is opgenomen.
   Niets belet de aanbestedende diensten om met het oog op het goede verloop van de procedure aanvullende informatie te verlangen, met inbegrip van bepaalde of alle bewijsstukken, indien zij op een bepaald ogenblik tijdens de procedure twijfels hebben. Hier kan met name behoefte aan zijn wanneer een aanbestedende dienst beslist het aantal gegadigden dat zij voornemens is uit te nodigen tot indiening van een inschrijving of dialoog, te beperken (artikel 38, lid 3, van Richtlijn 2009/81/EG). Bij dergelijke verzoeken om informatie of bewijsstukken zouden de aanbestedende diensten er altijd voor moeten zorgen dat het non-discriminatiebeginsel wordt nageleefd.
   De aanbestedende diensten zouden geen bewijsstukken van de inschrijvers mogen verlangen die reeds in hun bezit zijn, of die zij gemakkelijk rechtstreeks kunnen verkrijgen uit een gratis beschikbare nationale databank in een lidstaat.
   Waar mogelijk zouden de aanbestedende diensten gebruik moeten maken van de mogelijkheid om de gegadigden die nog geen betrouwbaarheidsverklaring hebben (indien een dergelijke verklaring vereist is) extra tijd toe te kennen om deze verklaring te verkrijgen (artikel 42, lid 1, onder j), derde alinea, van Richtlijn 2009/81/EG). Als algemeen beginsel zouden de aanbestedende diensten altijd gebruik moeten maken van de mogelijkheid om van de marktdeelnemers te verlangen ontbrekende documenten en certificaten betreffende de uitsluitings- en selectiecriteria in te dienen, of die documenten en certificaten nader toe te lichten wanneer deze onduidelijk zijn (artikel 45 van Richtlijn 2009/81/EG).
   De lidstaten zouden het grensoverschrijdende gebruik van documenten en certificaten moeten vergemakkelijken. Zij zouden er met name voor moeten zorgen dat de informatie met betrekking tot de certificaten en andere vormen van bewijsstukken voor aanbestedingsprocedures uit hoofde van Richtlijn 2009/81/EG in e-Certis (16) worden opgenomen en regelmatig worden bijgewerkt. Bij het uitvoeren van procedures uit hoofde van Richtlijn 2009/81/EG zouden de aanbestedende diensten gebruik moeten maken van de e-Certis online-databank.
   2.7.   Opleiding en capaciteitsopbouw op het gebied van aanbestedingen

   De lidstaten zouden opleidingen moeten organiseren voor ambtenaren die verantwoordelijk zijn voor aanbestedingen, zouden hen in de gelegenheid moeten stellen om ervaringen uit te wisselen en zouden richtsnoeren ter beschikking moeten stellen. Zij zouden gespecialiseerde opleiding moeten verstrekken om de aandacht te vestigen op de specifieke kenmerken van kmo's en de daaraan verbonden operationele beperkingen (financiële stromen, personele middelen, het beheer van intellectuele-eigendomsrechten enz.).
   De lidstaten zouden ook opleidingen voor leveranciers, dienstverleners en aannemers moeten organiseren en zouden informatiemateriaal voor hen moeten opstellen. Dat materiaal zou algemeen toegankelijk moeten zijn (of ten minste toegankelijk voor alle ondernemingen met belangstelling voor overheidsopdrachten op defensiegebied). Dit zou met name gunstig zijn voor kmo's en intermediaire ondernemingen.
   3.   INDUSTRIEBELEID

   3.1.   Financiering

   De lokale en regionale beheersautoriteiten van de lidstaten zouden de kmo's en intermediaire ondernemingen die actief zijn of kunnen zijn in defensietoeleveringsketens, moeten ondersteunen. De lidstaten kunnen de beheersautoriteiten en de potentiële begunstigden (zoals kmo's, intermediaire ondernemingen, onderzoeksinstituten of academische kringen) bewust maken van het gebruik van de Europese structuur- en investeringsfondsen op het gebied van defensie. Zij worden aangemoedigd gebruik te maken van de specifieke richtsnoeren waaraan de Europese Commissie in dit verband momenteel werkt (17).
   De lidstaten zouden moeten overwegen om bestaande nationale financieringsinstrumenten open te stellen voor kmo's en intermediaire ondernemingen die actief zijn op defensiegebied, indien dat nog niet het geval is.
   De lidstaten zouden andere soorten mogelijke steunmaatregelen voor kmo's moeten overwegen, zoals doelgerichte overheidsgaranties voor kmo's en intermediaire ondernemingen die deelnemen aan innovatieve grensoverschrijdende Europese defensieprojecten. Dergelijke garanties zouden de bedrijfsrisico's van kleinere bedrijven die aan dergelijke initiatieven deelnemen of van banken die dergelijke projecten financieren, geheel of gedeeltelijk kunnen wegnemen (18).
   Via fora, platformen en andere kanalen in de defensiesector of in andere economische sectoren zouden de lidstaten kmo's moeten informeren en adviseren over het bestaan van financieringsmogelijkheden op nationaal en Europees niveau.
   De lidstaten worden aangemoedigd om slimme investeringsprojecten voor toekomstige test- en evaluatievereisten (T&E) voor te stellen. Dit zou T&E-faciliteiten toegankelijk moeten maken voor kmo's en intermediaire ondernemingen, die hen kunnen helpen om hun producten te certificeren zodat zij kunnen profiteren van de bijdrage van die faciliteiten aan de inspanningen op het gebied van kwalificaties en certificering voor de Europese defensiesector.
   3.2.   Databanken

   De lidstaten zouden kunnen proberen om hun nationale defensie-industrie in kaart te brengen of te herbekijken en de verspreiding van informatie over de capaciteit van hun industrie te ondersteunen. Dit kan bijvoorbeeld worden bereikt door het opzetten van nieuwe databanken of door bij te dragen aan bestaande databanken via entiteiten zoals nationale brancheorganisaties in de defensiesector.
   De lidstaten worden aangemoedigd om maatregelen te ondersteunen ter verbetering van de bestaande databanken en projecten met betrekking tot defensiegerelateerde ondernemingen, hun defensievermogens en de beschikbare financieringsregelingen en -mogelijkheden. Dit zou met name de onderlinge koppeling van nationale gegevensbanken, adreslijsten van nationale brancheorganisaties in de defensiesector en andere bestaande relevante bronnen (bijv. lijsten van leden van defensiegerelateerde clusters) moeten omvatten. Dergelijke instrumenten kunnen ook informatie over de technologische capaciteiten van ondernemingen omvatten. In een later stadium kunnen kmo's en intermediaire ondernemingen met deze databanken hun beschrijvingen koppelen aan de informatie van de lidstaten over toekomstige programma's of gepubliceerde aankondigingen van opdrachten. De hoofdcontractanten zouden een beschrijving van een kmo zo onmiddellijk in verband kunnen brengen met een bepaald type van projecten of zakelijke kansen.
   3.3.   Clusters

   De lidstaten zouden de ontwikkeling van concurrerende regionale excellentieclusters van wereldklasse op het gebied van defensie moeten steunen en hen aanmoedigen om over de grenzen van regio's en lidstaten heen samen te werken. Andere specifieke vormen van samenwerking binnen clusters zouden moeten worden aangemoedigd door de proactieve betrokkenheid van technologiecentra en wetenschapsparken, „levende laboratoria”, verstrekkers van financiering en projectgebonden groepen van ondernemingen te stimuleren, door technologische samenwerking over de sectorale grenzen heen aan te moedigen en de groeikansen van defensiegerelateerde kmo's te bevorderen.
   De lidstaten moeten nationale clusters aanmoedigen om deel te nemen aan Europese strategische clusterpartnerschappen (19) die worden ondersteund in het kader van het EU-programma voor het concurrentievermogen van ondernemingen en kleine en middelgrote ondernemingen (Cosme). Het doel van dergelijke partnerschappen is tweeledig: enerzijds ondernemingen in staat stellen toegang te krijgen tot niet-EU-markten en anderzijds de investeringen in slimme specialisatie in de Unie stimuleren. De lidstaten zouden de clusters ook moeten aanmoedigen om binnen de Unie trachten samen te werken in het kader van de desbetreffende uitnodigingen tot het indienen van voorstellen in het kader van Horizon 2020 (20).
   De lidstaten worden aangemoedigd om zich bij de ontwikkeling en uitvoering van beleid en maatregelen ter ondersteuning van (regionale) clusters te richten op de defensiesector. Zij kunnen daartoe gebruikmaken van bestaande instrumenten en netwerken op het niveau van de Unie, zoals het Europees netwerk van defensiegerelateerde regio's (21). Zij zouden het Europees platform voor clustersamenwerking (22) ook algemeen onder de aandacht moeten brengen als een instrument dat kan helpen hun clusters te verbinden met meer dan 500 clusterorganisaties, waarbij samenwerking binnen en buiten Europa wordt opgestart, in het belang van de daarbij aangesloten kmo's.
   3.4.   Innovatie en O&T

   De lidstaten worden verzocht specifieke steun te verlenen aan kmo's met innovatieve concepten en technologieën die zouden kunnen worden toegepast voor defensiedoeleinden. Daarnaast zouden gespecialiseerde netwerken van nationale contactpunten informatie moeten verschaffen over de regels voor deelname aan onderzoeksprojecten en de toekenning van subsidies voor onderzoek. Ook zouden zij bemiddelingsevenementen moeten organiseren en daarmee samenhangende diensten moeten aanbieden.
   De lidstaten zouden ernaar moeten streven onderzoeksprojecten kmo-vriendelijk op te stellen. Bovendien zouden hun onderzoeksinstellingen op het gebied van defensie moeten onderzoeken in hoeverre het mogelijk is kmo's bij de uitvoering van hun projecten te betrekken.
   De lidstaten zouden ervoor moeten zorgen dat informatie over het beheer van intellectuele-eigendomsrechten beschikbaar is bij de aanbestedende diensten van defensieopdrachten (bijv. aan de hand van contactgegevens van de desbetreffende instellingen of informatiebrochures die beschikbaar zijn bij de autoriteiten).
   De lidstaten zouden open referentiearchitecturen voor modulaire defensiesystemen moeten ondersteunen zodat kmo's subsystemen en onderdelen daarvoor onafhankelijk en concurrerend kunnen ontwerpen en commercialiseren.
   3.5.   Vaardigheden

   De lidstaten zouden een overzicht moeten hebben van de nationale situatie wat de vaardigheden betreft die hun defensie-industrie nodig heeft.
   De lidstaten zouden moeten profiteren van de onlangs aangenomen nieuwe agenda voor vaardigheden voor Europa en de mogelijkheden die dit opent op Unie-, nationaal en regionaal niveau om de lacunes in vaardigheden waarmee zij worden geconfronteerd, aan te pakken (23).
   De lidstaten zouden de samenwerking tussen het bedrijfsleven, onderwijs- en opleidingsinstellingen en andere relevante organisaties moeten stimuleren, zodat gecoördineerd kan worden opgetreden om vraag en aanbod beter op elkaar af te stemmen, en het gebruik van de EU-tools en -instrumenten om deze doelstellingen te bereiken, aan te moedigen. De lidstaten zouden moeten overwegen gebruik te maken van de Europese structuur- en investeringsfondsen (24) (ESI-fondsen), met name het Europees Sociaal Fonds (ESF) (25), om lacunes in vaardigheden aan te pakken.
   3.6.   Capaciteiten van de kmo's

   De lidstaten zouden informatie moeten verspreiden over grensoverschrijdende succesverhalen om toeleveranciers en kmo's aan te moedigen deel te nemen aan grensoverschrijdende aanbestedingen. Zij zouden ook de organisatie van grensoverschrijdende leveranciersconferenties moeten ondersteunen (B2B-evenementen en rechtstreekse ontmoetingen met hoofdcontractanten) om ervoor te zorgen dat kmo's een beter inzicht krijgen in de behoeften van de hoofdaannemers, hun manier van werken en de industriële vaardigheden en capaciteiten die zij zoeken, en zij zouden platforms en mogelijkheden voor grensoverschrijdende contacten tussen kmo's moeten aanbieden.
   Dit kan bijvoorbeeld door aan organisatoren van evenementen subsidies toe te kennen die in verhouding staan tot het niveau van deelname van kmo's en startende bedrijven. Dergelijke subsidies kunnen verschillende defensiesectoren op een evenwichtige manier bestrijken. Dit zou kmo's kunnen helpen deel te nemen aan internationale B2B-bijeenkomsten, zakelijke missies in het buitenland en andere internationale evenementen.
   Ook zouden de lidstaten systematischer gebruik moeten maken van de bestaande instrumenten op het niveau van de Unie om kmo's te ondersteunen bij grensoverschrijdende activiteiten, met name via matchmakingdiensten, bijvoorbeeld door het Enterprise Europe Network (26).

      Gedaan te Brussel, 20 april 2018.

            Voor de Commissie

         Elżbieta BIEŃKOWSKA

            Lid van de Commissie

      (1)  In deze aanbeveling worden kwesties aangepakt die rechtstreeks verband houden met de grensoverschrijdende participatie van kmo's en intermediaire ondernemingen aan overheidsopdrachten op het gebied van defensie; kwesties die daar een aanzienlijke maar indirecte invloed op hebben, met name de overdracht van defensiegerelateerde producten binnen de EU, normalisatie en certificering, worden niet behandeld.

      (2)  Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de Raad, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio's: Oprichting van het Europees Defensiefonds (COM(2017) 295 final).

      (3)  http://ec.europa.eu/DocsRoom/documents/20354/

      (4)  https://www.eda.europa.eu/

      (5)  Voor een overzicht van de activiteiten van het EDA op dit gebied: https://www.eda.europa.eu/procurement-biz/information/eda-market-industry-policies; https://www.eda.europa.eu/what-we-do/activities/activities-search/small-and-medium-sized-enterprises-(smes)

      (6)  Richtlijn 2009/81/EG van het Europees Parlement en de Raad van 13 juli 2009 betreffende de coördinatie van de procedures voor het plaatsen door aanbestedende diensten van bepaalde opdrachten voor werken, leveringen en diensten op defensie- en veiligheidsgebied, en tot wijziging van Richtlijnen 2004/17/EG en 2004/18/EG (PB L 216 van 20.8.2009, blz. 76).

      (7)  Het Uniform Europees Aanbestedingsdocument (UEA) als vastgesteld in Uitvoeringsverordening 2016/7 (Uitvoeringsverordening (EU) 2016/7 van de Commissie van 5 januari 2016 houdende een standaardformulier voor het Uniform Europees Aanbestedingsdocument (PB L 3 van 6.1.2016, blz. 16) op grond van artikel 59 van Richtlijn 2014/24/EU.

      (8)  Zie: http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2003:124:0036:0041:nl:PDF

      (9)  Richtlijn 2014/24/EU van het Europees Parlement en de Raad van 26 februari 2014 betreffende het plaatsen van overheidsopdrachten en tot intrekking van Richtlijn 2004/18/EG (PB L 94 van 28.3.2014, blz. 65).

      (10)  Richtlijn 2014/25/EU van het Europees Parlement en de Raad van 26 februari 2014 betreffende het plaatsen van opdrachten in de sectoren water- en energievoorziening, vervoer en postdiensten en houdende intrekking van Richtlijn 2004/17/EG (PB L 94 van 28.3.2014, blz. 243).

      (11)  Artikel 30, lid 1, van Richtlijn 2009/81/EG.

      (12)  Geraamde waarde van opdrachten en van raamovereenkomsten berekend overeenkomstig artikel 9. De drempelbedragen van artikel 8 worden tweejaarlijks aangepast; algemene informatie over de huidige aanbestedingsdrempels is beschikbaar op: https://ec.europa.eu/growth/single-market/public-procurement/rules-implementation/thresholds_en

      (13)  Zie artikel 1, punt 22, en artikel 21, van Richtlijn 2009/81/EG.

      (14)  Zie artikel 1, punt 13, en artikel 5, lid 2, van Richtlijn 2009/81/EG.

      (15)  In de laatste alinea van artikel 22 van Richtlijn 2009/81/EG is vastgesteld: „De lidstaten erkennen de betrouwbaarheidsverklaringen die volgens hen gelijkwaardig zijn met degene die zijn afgegeven overeenkomstig hun nationale wet, onverminderd de mogelijkheid zelf extra onderzoek te verrichten en hier rekening mee te houden, als dit nodig geacht wordt”. Zie ook punt 12 van de richtsnoeren inzake informatiebeveiliging: https://ec.europa.eu/docsroom/documents/15411/attachments/1/translations/en/renditions/native

      (16)  Zie: https://ec.europa.eu/growth/tools-databases/ecertis

      (17)  Bijv. de brochure „Dual use technology in the EU” (Technologie voor tweeërlei gebruik in de EU) van de Commissie van 2017. Zie: http://ec.europa.eu/growth/tools-databases/newsroom/cf/itemdetail.cfm?item_id=9255

      (18)  De lidstaat die een dergelijke garantieregeling in het leven roept, moet ervoor zorgen dat die regeling geen staatssteun vormt (zie in dit verband de mededeling van de Commissie betreffende de toepassing van de artikelen 87 en 88 van het EG-Verdrag op staatssteun in de vorm van garanties: http://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/PDF/?uri=CELEX:52008XC0620(02)&from=NL) of de Commissie in kennis stellen van de regeling.

      (19)  European Cluster Collaboration Platform (Europees platform voor clustersamenwerking): https://www.clustercollaboration.eu/eu-cluster-partnerships

      (20)  Algemene informatie over Horizon 2020 is beschikbaar op https://ec.europa.eu/programmes/horizon2020/en/what-horizon-2020

      (21)  Zie: https://www.endr.eu/

      (22)  Zie: https://www.clustercollaboration.eu/

      (23)  Met name de blauwdruk voor sectorale samenwerking op het gebied van vaardigheden in het kader van de nieuwe agenda voor vaardigheden voor Europa waarin de defensiesector aan bod komt.

      (24)  Zie: https://ec.europa.eu/info/funding-tenders-0/european-structural-and-investment-funds_nl

      (25)  Zie: http://ec.europa.eu/esf/home.jsp?langId=nl

      (26)  Zie: http://een.ec.europa.eu/