               EUROPESE COMMISSIE
            Brussel, 5.6.2019
            COM(2019) 512 final
            Aanbeveling voor een
            AANBEVELING VAN DE RAAD
            over het nationale hervormingsprogramma 2019 van Italië en met een advies van de Raad over het stabiliteitsprogramma 2019 van Italië

               Aanbeveling voor een

               AANBEVELING VAN DE RAAD

               over het nationale hervormingsprogramma 2019 van Italië en met een advies van de Raad over het stabiliteitsprogramma 2019 van Italië

               DE RAAD VAN DE EUROPESE UNIE,

               Gezien het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie, en met name artikel 121, lid 2, en artikel 148, lid 4,

               Gezien Verordening (EG) nr. 1466/97 van de Raad van 7 juli 1997 over versterking van het toezicht op begrotingssituaties en het toezicht op en de coördinatie van het economisch beleid
                  1
               , en met name artikel 5, lid 2,

               Gezien Verordening (EU) nr. 1176/2011 van het Europees Parlement en de Raad van 16 november 2011 betreffende de preventie en correctie van macro-economische onevenwichtigheden
                  2
               , en met name artikel 6, lid 1,

               Gezien de aanbeveling van de Europese Commissie,

               Gezien de resoluties van het Europees Parlement,

               Gezien de conclusies van de Europese Raad,

               Gezien het advies van het Comité voor de werkgelegenheid,

               Gezien het advies van het Economisch en Financieel Comité,

               Gezien het advies van het Comité voor sociale bescherming,

               Gezien het advies van het Comité voor de economische politiek,

               Overwegende hetgeen volgt:

               (1)Op 21 november 2018 heeft de Commissie haar goedkeuring gehecht aan de jaarlijkse groeianalyse en daarmee de aanzet gegeven tot het Europees Semester 2019 voor coördinatie van het economisch beleid. Er werd terdege rekening gehouden met de Europese pijler van sociale rechten, die op 17 november 2017 door het Europees Parlement, de Raad en de Commissie is afgekondigd. De prioriteiten van de jaarlijkse groeianalyse zijn op 21 maart 2019 door de Europese Raad bekrachtigd. Op 21 november 2018 heeft de Commissie op grond van Verordening (EU) nr. 1176/2011 ook het waarschuwingsmechanismeverslag aangenomen, waarin zij Italië heeft genoemd als een van de lidstaten die aan een diepgaande evaluatie zouden worden onderworpen. Tevens heeft de Commissie op die datum een aanbeveling voor een aanbeveling van de Raad over het economisch beleid van de eurozone aangenomen, die op 21 maart 2019 door de Europese Raad is bekrachtigd. Op 9 april 2019 heeft de Raad de aanbeveling over het economisch beleid van de eurozone ("aanbeveling voor de eurozone") vastgesteld.

               (2)Als lidstaat die de euro als munt heeft en in het licht van de grote onderlinge verwevenheid tussen de economieën van de economische en monetaire unie, dient Italië ervoor te zorgen dat volledig en tijdig uitvoering wordt gegeven aan de aanbeveling voor de eurozone, zoals weergegeven in de onderstaande aanbevelingen 1 tot en met 5. In het bijzonder zullen maatregelen op het gebied van openbaar bestuur, justitie en mededinging helpen om gevolg te geven aan aanbeveling 1 voor de eurozone inzake veerkrachtige productmarkten en de kwaliteit van instellingen. Door onder meer het economisch beleid toe te spitsen op investeringen in de genoemde sectoren en meevallers te gebruiken om de overheidsschuld te verminderen, kan gevolg worden gegeven aan aanbeveling 2 voor de eurozone inzake het bevorderen van investeringen en het opnieuw aanleggen van buffers. Maatregelen om de inzetbaarheid te verbeteren en de belastingdruk op productiefactoren te verminderen, zullen helpen om gevolg te geven aan aanbeveling 3 voor de eurozone inzake de werking van de arbeidsmarkt, en maatregelen om de balans van banken te verbeteren zullen helpen om gevolg te geven aan aanbeveling 4 voor de eurozone inzake de terugdringing van niet-presterende leningen.

               (3)Op 27 februari 2019 is het landverslag 2019 voor Italië gepubliceerd
                  3
               . Daarin werd de vooruitgang beoordeeld die Italië bij de tenuitvoerlegging van de landspecifieke aanbevelingen van de Raad van 13 juli 2018 heeft gemaakt, het gevolg dat is gegeven aan de aanbevelingen uit de jaren daarvóór, en de vooruitgang die Italië in de richting van zijn nationale Europa 2020-doelstellingen heeft geboekt. Het landverslag bevatte ook een op grond van artikel 5 van Verordening (EU) nr. 1176/2011 uitgevoerde diepgaande evaluatie, waarvan de uitkomsten ook op 27 februari 2019 zijn bekendgemaakt
                  4
               . Op basis van haar analyse concludeerde de Commissie dat Italië wordt geconfronteerd met buitensporige macro-economische onevenwichtigheden. In het bijzonder houden de hoge overheidsschuld en een aanhoudend zwakke productiviteitsdynamiek risico's met grensoverschrijdende relevantie in. Om het risico van negatieve effecten op de Italiaanse economie en, gezien de omvang en de grensoverschrijdende relevantie van Italië, op de economische en monetaire unie te beperken, is het zeer belangrijk dat maatregelen worden genomen.

               (4)Op 19 april 2019 heeft Italië zijn nationale hervormingsprogramma 2019 en zijn stabiliteitsprogramma 2019 ingediend. Om met de onderlinge verbanden tussen beide programma's rekening te houden, zijn deze tegelijkertijd geëvalueerd. In het nationaal hervormingsprogramma 2019 van Italië worden de in de landspecifieke aanbevelingen van 2018 gesignaleerde structurele problemen slechts gedeeltelijk aangepakt en ontbreken vaak gegevens over de weinige nieuwe verbintenissen die het programma bevat, en over het tijdschema voor de uitvoering ervan. Wel bouwt de hervormingsstrategie voort op belangrijke reeds op stapel staande hervormingen op verschillende gebieden en vertoont deze continuïteit met voorgaande nationale hervormingsprogramma's.

               (5)De betrokken landspecifieke aanbevelingen zijn meegenomen in de programmering voor de Europese structuur- en investeringsfondsen (ESI-fondsen) voor de periode 2014-2020. Op grond van artikel 23 van Verordening (EU) nr. 1303/2013 van het Europees Parlement en de Raad
                  5
                kan de Commissie een lidstaat verzoeken zijn partnerschapsovereenkomst en de betrokken programma's te evalueren en wijzigingen daarop voor te stellen wanneer dit nodig is om de uitvoering van relevante aanbevelingen van de Raad te ondersteunen. De Commissie heeft in richtsnoeren over de toepassing van de maatregelen die de effectiviteit van de ESI-fondsen koppelen aan gezonde economische governance, nader aangegeven hoe zij van die bepaling gebruik zou maken
                  6
               .

               (6)Italië valt momenteel onder het preventieve deel van het stabiliteits- en groeipact en is aan de schuldregel onderworpen. In haar stabiliteitsprogramma 2019 voorziet de regering dat het nominale tekort licht zal stijgen van 2,1 % in 2018 naar 2,4 % van het bbp in 2019 en daarna geleidelijk zal afnemen tot 2,1 % in 2020 en 1,5 % in 2022. Bij deze projecties wordt uitgegaan van een btw-verhoging (1,3 % van het bbp in 2020 en 1,5 % van het bbp in 2021), die bij wet als "garantieclausule" is vastgelegd om vanaf 2020 de begrotingsdoelstellingen te halen. Op basis van het herberekende structurele saldo
                  7
                zal de budgettaire middellangetermijndoelstelling – die gewijzigd is van een begroting die structureel in evenwicht is in 2019 naar een structureel overschot van 0,5 % van het bbp in 2020 – naar verwachting niet binnen de programmaperiode worden bereikt. Na een toename in 2018 (tot 132,2 % van het bbp, komende van 131,4 % in 2017) zal de overheidsschuldquote volgens de prognoses van het stabiliteitsprogramma 2019 met 0,4 procentpunt van het bbp oplopen tot 132,6 % in 2019 en in 2022 zijn teruggelopen tot 128,9 %. Deze projecties gaan uit van privatiseringsopbrengsten van 1 % van het bbp in 2019 en 0,3 % van het bbp in 2020. Het macro-economische scenario dat aan die begrotingsprognoses ten grondslag ligt, is plausibel. In de afgelopen jaren zijn de bij wet als "garantieclausule" vastgelegde btw-verhogingen echter systematisch ingetrokken zonder toereikende alternatieve financieringsmaatregelen en zijn de privatiseringsopbrengsten achtergebleven bij de streefcijfers. Bij ongewijzigd beleid vallen volgens de voorjaarsprognoses 2019 van de Commissie de nominale bbp-groei in 2020 lager en het overheidstekort in dat jaar hoger uit dan in het stabiliteitsprogramma 2019. In de prognoses van de Commissie wordt geen rekening gehouden met de bij wet als "garantieclausule" vastgelegde btw-verhoging in 2020.

               (7)Op 5 juni 2019 heeft de Commissie een verslag uitgebracht op grond van artikel 126, lid 3, VWEU omdat Italië de schuldregel niet in acht heeft genomen in 2018. De conclusie van het verslag, na beoordeling van alle relevante factoren, was dat het schuldcriterium, zoals vastgelegd in het Verdrag en in Verordening (EG) nr. 1467/97, als niet nageleefd dient te worden beschouwd en dat dus een buitensporigtekortprocedure op basis van de schuld gerechtvaardigd is.

               (8)Na het verzoek in het herziene ontwerpbegrotingsplan 2019 bevestigt het stabiliteitsprogramma 2019 dat de budgettaire gevolgen van de instorting van de Morandi-brug in Genua en de uitzonderlijk slechte weersomstandigheden in 2018 aanzienlijk waren en levert het afdoende bewijs voor de omvang en de aard van die extra kosten voor de begroting. In het bijzonder vermeldt het stabiliteitsprogramma 2019 dat in de begroting van 2019 uitzonderlijke uitgaven ten belope van ongeveer 0,2 % van het bbp zijn opgenomen voor een buitengewoon onderhoudsprogramma voor het wegennet en een preventief plan ter beperking van hydrogeologische risico's. Wegens het rechtstreekse verband met de instorting van de Morandi-brug in Genua en de slechte weersomstandigheden in 2018 zouden de uitgaven voor buitengewoon wegenonderhoud en de preventie van hydrogeologische risico's kunnen worden behandeld op basis van de clausule inzake ongewone gebeurtenissen. Volgens de Commissie bedragen de in aanmerking komende extra uitgaven voor deze maatregelen in 2019 0,18 % van het bbp. Op grond van artikel 5, lid 1, en artikel 6, lid 3, van Verordening (EG) nr. 1466/97 kunnen deze extra uitgaven worden toegestaan, aangezien de instorting van de Morandi-brug in Genua en de uitzonderlijk slechte weersomstandigheden als ongewone gebeurtenissen worden beschouwd, de gevolgen ervan voor de Italiaanse overheidsfinanciën aanzienlijk zijn en de houdbaarheid van de overheidsfinanciën niet in gevaar wordt gebracht wanneer een tijdelijke afwijking van het aanpassingstraject richting de budgettaire middellangetermijndoelstelling wordt toegestaan. In het voorjaar van 2020 zal een definitieve beoordeling worden verricht op grond van de waargenomen gegevens van de Italiaanse autoriteiten over 2019, waarbij ook wordt gekeken naar de in aanmerking komende bedragen.

               (9)Op 13 juli 2018 heeft de Raad Italië aanbevolen ervoor te zorgen dat het nominale groeipercentage van de netto primaire overheidsuitgaven
                  8
                in 2019 niet hoger ligt dan 0,1 %, hetgeen neerkomt op een jaarlijkse structurele aanpassing van 0,6 % van het bbp. Op basis van de voorjaarsprognoses 2019 van de Commissie bestaat het risico van een aanzienlijke afwijking van het aanbevolen aanpassingstraject in de richting van de budgettaire middellangetermijndoelstelling in 2019. Die conclusie zou dezelfde blijven indien de budgettaire gevolgen van het buitengewone onderhoudsprogramma voor het wegennet na de instorting van de Morandi-brug in Genua en het preventief plan ter beperking van hydrogeologische risico's als gevolg van buitengewoon slechte weersomstandigheden in mindering worden gebracht op hetgeen volgens het preventieve deel van het stabiliteits- en groeipact in 2019 vereist is.

               (10)Aangezien de overheidsschuldquote van Italië meer dan 60 % van het bbp bedraagt en de verwachte output gap -0,1 %, zouden de netto primaire overheidsuitgaven in 2020 nominaal met 0,1 % moeten dalen, zulks in lijn met de structurele aanpassing van 0,6 % van het bbp die resulteert uit de matrix van vereisten in het kader van het stabiliteits- en groeipact. Op basis van de voorjaarsprognoses 2019 van de Commissie bestaat het risico van een aanzienlijke afwijking van het vereiste in 2020. Volgens de prognoses zal Italië in 2019 en 2020 op het eerste gezicht niet aan de schuldregel voldoen. Bovendien betekent deze hoge Italiaanse overheidsschuldquote (van ongeveer 132 % van het bbp) dat veel middelen worden gereserveerd voor de schuldendienst, ten nadele van meer groeibevorderende posten zoals onderwijs, innovatie en infrastructuur. Al met al is de Raad van oordeel dat vanaf 2019 de nodige maatregelen moeten worden genomen om aan het stabiliteits- en groeipact te voldoen. Het is van belang dat eventuele meevallers worden gebruikt om de overheidsschuldquote terug te dringen.

               (11)Het Italiaanse belastingstelsel blijft zwaar drukken op productiefactoren, hetgeen nadelig is voor de economische groei. De hoge belastingdruk op arbeid en kapitaal zet een rem op de werkgelegenheid en investeringen. In de begroting van 2019 zijn de belastingen voor zelfstandigen verlaagd, maar is per saldo de belastingdruk voor bedrijven tijdelijk verhoogd. Belastinggrondslagen die minder schadelijk zijn voor groei, zoals onroerend goed en consumptie, zijn momenteel onderbenut, zodat er is ruimte om de belastingdruk op arbeid en kapitaal op een begrotingsneutrale manier te verlagen. De periodieke onroerendgoedbelasting op de eigen woning is in 2015 ingetrokken, ook voor rijkere huishoudens. De waarden van onroerend goed (of "kadastrale waarden"), die als basis dienen voor de berekening van de onroerendgoedbelasting, zijn bovendien grotendeels gedateerd en een hervorming om deze in overeenstemming te brengen met de actuele marktwaarde, laat nog op zich wachten. Qua aantal en omvang zijn de belastinguitgaven omvangrijk, hetgeen met name geldt voor de verlaagde btw-tarieven, en de stroomlijning ervan is de afgelopen jaren stelselmatig uitgesteld. Ook is er ruimte om de lasten te verlichten voor bedrijven en huishoudens die zich aan de regels houden, door de complexiteit van de belastingwetgeving te verminderen en door het algehele niveau van inachtneming van de belastingregels te verhogen. In het bijzonder is de btw-kloof (het verschil tussen de theoretische ontvangsten aan belasting over de toegevoegde waarde en de werkelijke ontvangsten) een van de grootste in de EU. Die kloof wordt onder andere veroorzaakt door de hoge mate van belastingontduiking, die met name verband houdt met het niet-uitschrijven van rekeningen. Een goede manier om de kloof te verkleinen, is de verplichte elektronische indiening van verkoopbonnen bij alle handelstransacties met eindgebruikers. De juridische bovengrenzen voor contante betalingen zijn de laatste jaren echter verhoogd, waardoor elektronisch betalen zou kunnen worden ontmoedigd. Het aanmoedigen van elektronisch betalen zou juist kunnen stimuleren tot het uitschrijven van rekeningen en dus leiden tot een verbeterde naleving van de belastingwetgeving.

               (12)De Italiaanse uitgaven aan ouderdomspensioenen, in de orde van grootte van ongeveer 15 % van het bbp in 2017, behoren tot de hoogste in de Unie en zullen naar verwachting op middellange termijn toenemen als gevolg van de verslechterende afhankelijkheidsratio van ouderen. In de begroting en het decreet tot uitvoering van de nieuwe regeling voor vervroegde uittreding in januari 2019 wordt teruggekomen op bepaalde onderdelen van vorige pensioenhervormingen, waardoor de houdbaarheid van de overheidsfinanciën op middellange termijn verslechtert. Door deze nieuwe bepalingen zullen de pensioenuitgaven op middellange termijn verder toenemen. Op grond van de nieuwe regeling voor vervroegde uittreding ("quota 100") kan in de periode 2019-2021 iedereen die ten minste 38 jaar een bijdrage heeft betaald, op 62-jarige leeftijd met pensioen. Voorts zijn de bestaande bepalingen voor vervroegd pensioen versoepeld, onder meer door uitstel tot 2026 van de koppeling van de vereiste minimumbijdrage aan de levensverwachting, hetgeen tijdens eerdere pensioenhervormingen was ingevoerd. Voor die bepalingen zijn in de begroting van 2019 middelen gereserveerd ter waarde van 0,2 % van het bbp in 2019 en 0,5 % van het bbp in 2020 en 2021, maar ook voor de jaren daarna worden aanvullende kosten verwacht. De hoge overheidsuitgaven aan ouderdomspensioenen zetten een rem op andere groeibevorderende uitgaven zoals onderwijs en investeringen, en beperken de ruimte voor een vermindering van de over het geheel genomen hoge belastingdruk en de hoge overheidsschuld. Voorts zou een verruiming van de mogelijkheid tot vervroegde uittreding een negatieve invloed kunnen hebben op het arbeidsaanbod, terwijl Italië nu al achterblijft bij het EU-gemiddelde voor de arbeidsparticipatie van oudere werknemers (55-64 jaar), waarmee de potentiële groei wordt belemmerd en de houdbaarheid van de overheidsschuld verslechtert. Om de stijging van de pensioenuitgaven te beperken, moeten eerder bij wet doorgevoerde pensioenhervormingen die tot doel hadden de impliciete verplichtingen die voortvloeien uit de vergrijzing in te dammen, onverkort worden uitgevoerd. Daarenboven kan worden bespaard door in te grijpen in de hoge pensioenrechten waar geen bijdragen tegenover staan, met inachtneming van de beginselen van billijkheid en evenredigheid.

               (13)Ondanks de vertraging van de economische groei is de werkgelegenheid in 2018 verder toegenomen, zij het enigszins langzamer dan het voorgaande jaar. Het aantal mensen met een baan kwam eind vorig jaar uit op 23,2 miljoen en overschreed daarmee het niveau van vóór de crisis. De werkgelegenheidsgraad bij werknemers van 20-64 jaar is vorig jaar gestegen tot 63 %, maar blijft ver onder het EU-gemiddelde (73,2 %). Bovendien zijn de regionale verschillen aanzienlijk en blijft de arbeidsmarkt gesegmenteerd, terwijl het aandeel tijdelijke contracten in 2018 verder is toegenomen. De werkloosheid is gedaald tot 10,6 %. De langdurige werkloosheid en de jeugdwerkloosheid blijven hoog, wat ten koste gaat van de potentiële groei en de sociale cohesie. Bij vrouwen, laaggeschoolden en jongeren is er sprake van een hoge inactiviteit. Bovendien steeg het percentage jongeren (15-24-jarigen) dat in 2018 geen werk had en evenmin onderwijs of een opleiding volgde, naar 19,2 %, het hoogste percentage in de EU. Onvrijwillig deeltijdwerk is eveneens wijdverbreid, hetgeen duidt op een hardnekkige onderbenutting van het arbeidspotentieel.

               (14)De inkomensongelijkheid en het armoederisico zijn hoog, met grote regionale en territoriale verschillen. In 2017 werd 28,9 % van de bevolking met armoede of sociale uitsluiting bedreigd, hetgeen hoger is dan vóór de crisis en ruim boven het EU-gemiddelde van 2017 (22,4 %) ligt. Kinderen, en in het bijzonder die met een migratieachtergrond, worden bij uitstek getroffen. De armoede onder werkenden is hoog en neemt toe, vooral bij tijdelijke werknemers en personen met een migratieachtergrond. Zelfstandigen, die 20,8 % van de beroepsbevolking uitmaken (tegen een EU-gemiddelde van 13,7 %), zijn doorgaans minder goed tegen sociale risico's beschermd dan werknemers. De toegang tot betaalbare en adequate huisvesting is eveneens een knelpunt en de sociale dienstverlening blijft onderontwikkeld en versnipperd. De impact van sociale overdrachten op de terugdringing van armoede en ongelijkheid behoort tot de laagste in de EU. De in 2018 ingevoerde armoedebestrijdingsregeling is vervangen door een nieuwe uitgebreide regeling (het basisinkomen) die gericht is op actieve inclusie en waaraan bepaalde voorwaarden zijn verbonden. De hervorming kan in de praktijk echter moeilijk uitvoerbaar blijken en legt een aanzienlijke druk op de overheidsdiensten, en met name op de sociale en arbeidsbemiddelingsdiensten. De daadwerkelijke impact ervan zal afhangen van de doeltreffendheid van het beleid om mensen aan een baan of een opleiding te helpen, van de mate waarin de sociale diensten individuele hulp bieden, en van controles. De feitelijke capaciteit om degenen te bereiken die daaraan het meest behoefte hebben, zal bepalen hoe groot het effect op de terugdringing van armoede en sociale uitsluiting is. Over het geheel genomen presteert het zorgstelsel goed, ook al liggen de uitgaven onder het EU-gemiddelde. Niettemin varieert de zorgverlening van regio tot regio sterk, wat een impact heeft op de toegang tot en de billijkheid en efficiëntie van de zorg. Een beter bestuur en de monitoring van de levering van een standaarddienstverleningsniveau kunnen de zorg verbeteren. Meer thuiszorg, mantelzorg en langdurige zorg zijn van essentieel belang voor de ondersteuning van personen met een handicap en andere kansarme groepen.

               (15)In Italië komt veel zwartwerk voor, in het bijzonder in de zuidelijke regio's. Volgens de ramingen van het Italiaanse bureau voor de statistiek (Istat) was de schaduweconomie in 2016 goed voor ongeveer 210 miljard EUR (12,4 % van het bbp). Daarvan is ongeveer 37,2 % toe te schrijven aan zwartwerk. Met name kwetsbare groepen, zoals migranten, vrouwen en minderjarigen, worden geraakt. De nieuwe arbeidsinspectie, die sinds 2017 actief is, richt zich met name op het "caporalato"-fenomeen in de landbouwsector, die gekenmerkt wordt door veel onregelmatigheden en de kans op uitbuiting van met name irreguliere migranten. Om zwartwerk en uitbuiting aan te pakken en te voorkomen en eerlijke en veilige arbeidsomstandigheden te garanderen, zijn een nauwlettende monitoring van de onlangs vastgestelde maatregelen, alsmede aanvullende stappen nodig. Tot slot is het van belang dat het basisinkomen zodanig wordt opgezet dat het zoveel mogelijk prikkelt tot regulier werk en tot de omzetting van zwartwerk in regulier werk, en wel door zowel een nauwlettende monitoring als positieve prikkels.

               (16)Voor de hervorming inzake de nieuwe basisinkomensregeling is het van cruciaal belang dat de openbare arbeidsvoorzieningsdiensten worden verbeterd door meer middelen beschikbaar te stellen en ervoor te zorgen dat de kwaliteit van de dienstverlening verbetert. In het kader van deze nieuwe regeling voor werklozen en mensen met een laag inkomen is een doeltreffend actief arbeidsmarktbeleid een belangrijk instrument om fricties op de arbeidsmarkt te verminderen en mensen te prikkelen om een baan te zoeken. In dat opzicht is het essentieel dat de arbeidsvoorzieningsdiensten beschikken over voldoende en gekwalificeerd personeel. Een doeltreffende ondersteuning bij het zoeken naar werk, gericht op het bevorderen van opleiding en het verbeteren van vaardigheden, is van cruciaal belang om de arbeidsmobiliteit te bevorderen en werknemers aan de vaardigheden te helpen die zij nodig hebben voor de toekomstige uitdagingen op de arbeidsmarkt en voor een werkomgeving die steeds complexer en competitiever wordt. Recent zijn een aantal stappen gezet om het actief arbeidsmarktbeleid doeltreffender te maken; zo zijn monitoringindicatoren en minimumnormen geformuleerd, is een strategie tegen langdurige werkloosheid vastgesteld en is een kwalitatief profileringsinstrument ontwikkeld. Desondanks blijven de algehele efficiëntie van de openbare arbeidsvoorzieningsdiensten en hun vermogen om mensen aan werk te helpen, ondermaats, lopen de prestaties van regio tot regio sterk uiteen en is de samenhang met sociaal en onderwijsbeleid beperkt. De samenwerking met werkgevers laat eveneens te wensen over.

               (17)De werkgelegenheidskloof tussen vrouwen en mannen in Italië blijft een van de grootste in de EU en hoewel de werkgelegenheidsgraad onder vrouwen een licht stijgende lijn vertoont, ligt deze nog substantieel onder het EU-gemiddelde (53,1 %, tegen 67,4 % in 2018). Er wordt nog te weinig geïnvesteerd in zorgdiensten en in de participatie van vrouwen op de arbeidsmarkt terwijl maatregelen om gelijke kansen te bevorderen, en het beleid inzake het vinden van een goede balans tussen werk en privé nog tekortschieten. Er ontbreekt echter nog een brede strategie om de participatie van vrouwen op de arbeidsmarkt te bevorderen. Hoewel het verplichte vaderschapsverlof iets is uitgebreid van vier naar vijf dagen, blijft het stelsel voor ouderschapsverlof ontoereikend. Samen met de ontoereikende kinderopvang en langdurige zorg vormt dit voor vrouwen met kinderen of andere zorgbehoevende familieleden een beletsel om te gaan werken. In 2017 ging slechts 28,6 % van alle kinderen jonger dan drie jaar naar een kinderdagverblijf, hetgeen ruim onder het EU-gemiddelde ligt. Bij investeringen in kinderopvang, gezondheidszorg en langdurige zorg moet rekening worden gehouden met de grote geografische verschillen in de beschikbaarheid van die diensten. Voorts vermindert een hoge belastingwig voor tweede verdieners de financiële prikkel voor vrouwen om te gaan werken. Een grotere arbeidsparticipatie van vrouwen en een grotere participatie in het algemeen kunnen de economische groei bevorderen doordat het arbeidsaanbod toeneemt, armoede wordt bestreden en de sociale en financiële risico's van de vergrijzing worden beperkt.

               (18)Het doel van de aanvankelijk beoogde hervorming van het kader voor collectieve onderhandelingen was om de lonen beter af te stemmen op de economische omstandigheden op regionaal en bedrijfsniveau. In maart 2018 heeft werkgeversorganisatie Confindustria een raamakkoord gesloten met de drie grote Italiaanse vakbonden (Cgil, Cisl en Uil) om vaker decentrale cao's te sluiten. Voorts verbetert dat akkoord de rechtszekerheid doordat duidelijkere regels zijn vastgesteld voor de vertegenwoordiging van de sociale partners bij onderhandelingen en is een verbeterd algoritme vastgesteld voor de bepaling van het minimumloon. De eerste uitvoeringsovereenkomst over vertegenwoordiging, gezondheid en veiligheid op het werk is eind 2018 ondertekend door de werkgeversorganisatie en de drie grote vakbonden.

               (19)Om slimme, duurzame en inclusieve groei te bevorderen, zijn investeringen in onderwijs en vaardigheden cruciaal. De trage productiviteitstrend in Italië houdt onder meer verband met de zwakke punten in het onderwijs- en opleidingsstelsel en met de zwakke vraag naar hoogwaardige vaardigheden. De verbetering van de kwaliteit van het onderwijs- en opleidingsstelsel vormt een grote uitdaging. De schooluitval (het percentage voortijdige schoolverlaters) ligt nog altijd ver boven het EU-gemiddelde (14,5 % tegenover 10,6 % in 2018) en de onderwijsresultaten vertonen grote regionale en territoriale verschillen. Hoewel het aandeel van aan het basis- en secundair onderwijs toegewezen middelen min of meer overeenstemt met het EU-gemiddelde, kunnen verdere inspanningen om leraren aan te trekken, aan te werven en te motiveren, resulteren in betere leerresultaten. Het aanwervingssysteem legt te veel nadruk op kennis en te weinig op vaardigheden, terwijl de opleidingscomponent beperkt is. Bovendien blijven de Italiaanse leerkrachtensalarissen laag vergeleken met de internationale normen en met andere werknemers met een diploma hoger onderwijs. Hun lonen worden trager opgetrokken dan die van hun internationale collega's, en hun loopbaanvooruitzichten zijn beperkter en bevatten niet veel doorgroeimoeilijkheden. Voorts worden promoties gebaseerd op anciënniteit en niet op verdiensten. Het gevolg is dat het beroep van leerkracht weinig aantrekkelijk is voor hoogopgeleiden en dat onderwijzend personeel gedemotiveerd raakt, hetgeen weer een negatief effect heeft op de leerresultaten. Het leerlingwezen was de laatste jaren terrein aan het winnen, maar is door de aangenomen maatregelen weer teruggevallen. Italianen behoren tot de slechtst presterenden in de EU wat kerncompetenties en basisvaardigheden betreft. Volwassenen nemen zeer beperkt en steeds minder vaak deel aan leeractiviteiten, terwijl de werkgelegenheidskloof tussen hoog- en laagopgeleiden een van de grootste in de EU is. Met name digitale vaardigheden behoeven verbetering. Er is sprake van beperkte vooruitgang op het gebied van digitale vaardigheden en infrastructuur. Investeringen in menselijk kapitaal zijn onontbeerlijk voor het aanjagen van publieke en particuliere investeringen en bij de huidige maatregelen om digitale vaardigheden en volwassenenonderwijs te bevorderen, ontbreekt het aan een integrale aanpak. De niveaus elementaire en geavanceerde digitale vaardigheden liggen onder het EU-gemiddelde. Slechts 44 % van de 16-74-jarigen bezit elementaire digitale vaardigheden (57 % in de EU).

               (20)Geringe investeringen in vaardigheden vertragen de overgang van Italië naar een kenniseconomie, waardoor de productiviteitsgroei wordt afgeremd en de mogelijkheden om het niet-prijsconcurrentievermogen en de bbp-groei te verbeteren, worden beperkt. Onderwijslacunes verklaren ook deels de lagere productiviteit van Italiaanse kleine en micro-ondernemingen ten opzichte van vergelijkbare landen. Het tertiair onderwijs kampt met een tekort aan middelen en personeel, en het hoger beroepsonderwijs is ondanks de hoge inzetbaarheidspercentages beperkt van omvang. Het aandeel universitair afgestudeerden blijft laag (27,9 % in de leeftijdscategorie 30-34 jaar in 2018) en gaat gepaard met een relatief lage beschikbaarheid van tertiair afgestudeerden, met name op wetenschappelijk en op technisch gebied; gerichte investeringen in vaardigheden zijn onontbeerlijk om zowel publieke als particuliere investeringen in met name immateriële activa aan te jagen. Studies die van belang zijn voor kennisintensieve sectoren, moeten een krachtige impuls krijgen, evenals specifieke vaardigheden op bijvoorbeeld digitaal en financieel gebied.

               (21)Kleinere bedrijven, in het bijzonder in het zuiden van Italië, hebben vaak nog geen strategie om de productiviteit te verhogen, zoals product-, proces- of organisatie-innovatie. Investeringen in immateriële activa liggen sinds het begin van deze eeuw ruim onder het Uniegemiddelde. De bedrijfsuitgaven aan onderzoek en ontwikkeling bedragen ongeveer de helft van het gemiddelde uitgavenniveau van de eurozone. De overheidssteun voor bedrijfsuitgaven aan onderzoek en ontwikkeling blijft laag, maar vertoont verbetering dankzij de versterkte rol van fiscale prikkels. De overheidsuitgaven aan onderzoek en ontwikkeling liggen ook onder het gemiddelde van de eurozone. De geringe innovatie zou eveneens de overgang naar een groene economie kunnen vertragen. Om de innovatieprestaties van Italië te verbeteren, zijn verdere investeringen in immateriële activa nodig en moet meer nadruk komen te liggen op technologieoverdracht, waarbij rekening wordt gehouden met regionale achterblijvers en de omvang van de ondernemingen. De overheidssteun voor bedrijfsuitgaven aan onderzoek en ontwikkeling kan worden verbeterd door middel van een evenwichtige mix van rechtstreekse en onrechtstreekse maatregelen en een diepgaande beoordeling van de bestaande tijdelijke belastingprikkels, teneinde de meest efficiënte prikkels om te zetten in een permanente regeling. Maatregelen ter bevordering van kennis (zoals technologische clusters) en van samenwerking tussen ondernemingen helpen in het bijzonder kleinere ondernemingen om deze problemen aan te pakken en hun lage productiviteitsgroei op te schroeven.

               (22)Er zijn investeringen nodig om de kwaliteit en duurzaamheid van de infrastructuur van het land te verhogen. In de vervoersector heeft Italië zijn investeringsstrategie voor infrastructuur ("Connettere l'Italia") niet uitgevoerd. Er is zeer beperkte vooruitgang geboekt bij de uitvoering van de geplande investeringen in de spoorwegen, het wegennet en duurzame stedelijke mobiliteit. Dat is te wijten aan administratieve vertragingen, aan een inefficiënt gebruik van middelen, een gebrekkige tenuitvoerlegging van de regels inzake overheidsopdrachten en concessies en aan de aangespannen rechtszaken. Uit het EU-scorebord vervoer blijkt dat de kwaliteit van de Italiaanse infrastructuur lager is dan het EU-gemiddelde. De staat van onderhoud is zorgwekkend, zoals de instorting van de Morandi-brug in Genua heeft aangetoond. De regering heeft prioriteit gegeven aan onderhoud en veiligheid met een plan om de onderhoudsstaat van alle infrastructuur te monitoren, en met de oprichting van een nieuw agentschap voor de veiligheid van het spoor- en wegennet. In dit verband is Italië in het kader van de EU-begrotingsregels een afwijking van 1 miljard EUR voor 2019 toegestaan voor een investeringsplan om de veiligheid van weginfrastructuur die vergelijkbaar is met de Morandi-brug, te waarborgen. Investeringen in duurzaam vervoer en infrastructuur zijn ook een middel om de uitdagingen op het gebied van milieu aan te pakken. Om de ambitieuze energie- en klimaatdoelen voor 2030 te halen, zijn permanente groene investeringen nodig. Het geïntegreerde nationaal energie- en klimaatplan is een essentieel richtsnoer voor de vaststelling van investeringsbehoeften op het gebied van decarbonisatie en energie. Er zijn investeringen nodig om de energie-infrastructuur te verbeteren, wat zou leiden tot een schokbestendigere, schonere, zekerdere en flexibelere energievoorziening leiden en tegelijkertijd de marktintegratie zou bevorderen en prijsverschillen zou verkleinen. Het Italiaanse elektriciteitsnet is nog niet voldoende uitgerust voor de toegenomen grensoverschrijdende handel in stroom en voor de voor 2030 verwachte omvang van variabele hernieuwbare energie. Er moet worden geïnvesteerd in de preventie tegen hydrogeologische en aardbevingsrisico's om nooduitgaven aan bijvoorbeeld infrastructuur te verminderen. Italië is in het kader van de EU-begrotingsregels een afwijking van 2,1 miljard EUR voor 2019 toegestaan voor de preventie tegen ernstige hydrogeologische risico's. Tot slot worden in Zuid-Italië onvoldoende doeltreffende investeringen gedaan in afvalbeheer en waterinfrastructuur, terwijl er kans blijft bestaan op schaarste en droogte. De fragmentatie van de sector is samen met het zwakke kredietprofiel van kleinere marktdeelnemers nog altijd een investeringsbelemmerende factor. Investeringen in onder meer de aanpak van klimaatverandering, ecologische duurzaamheid en risicopreventie en in connectiviteit in plattelandsgebieden zouden eveneens bijdragen tot het wegwerken van regionale verschillen. In plattelandsgebieden is het breedbandnetwerk ook minder geavanceerd. Wat de dekking van ultrasnelle breedband (100 Mbps en meer) betreft, blijft Italië achter (slechts 24 %, tegen een EU-gemiddelde van 60 %) en bungelt het onderaan de lijst (27e plaats) met een nog zeer bescheiden groeipercentage. Zowel de dekking als het gebruik van ultrasnelle breedband liggen ver onder het EU-gemiddelde.

               (23)De beperkte capaciteit van de openbare sector, met name op lokaal niveau, om financiering te beheren, vormt in alle sectoren een belemmering voor investeringen. De procedures zijn namelijk complex, de verantwoordelijkheden overlappen elkaar het beheer van openbare diensten schiet tekort. Ontoereikende vaardigheden in de publieke sector beperken de capaciteit om investeringsprojecten te beoordelen, te selecteren en te beheren. Dit gaat ook ten koste van de besteding van EU-middelen. In dit opzicht blijft Italië achter bij het Uniegemiddelde. De geringere kwaliteit van het bestuur in Zuid-Italië beperkt de uitgaven- en besluitvormingscapaciteit in ernstige mate. Een verbetering van de administratieve capaciteit is onontbeerlijk voor doeltreffende overheidsinvesteringen en voor een doeltreffend gebruik van EU-middelen en zou vervolgens weer gunstig uitpakken voor de particuliere investeringen en de bbp-groei. Zulke verbeteringen zouden het effect van investeringen in breedband, transport, waterbeheer en de circulaire economie vergroten, in het bijzonder in Zuid-Italië, dat vooral achterblijft op het gebied van immateriële investeringen. De verbetering van de administratieve capaciteit van centrale en lokale instanties zou ook gunstig uitpakken voor de planning, evaluatie en monitoring van investeringsprojecten en voor het opsporen en aanpakken van mogelijke knelpunten.

               (24)Een efficiëntere Italiaanse overheid en een sterkere ondernemingsgerichtheid van haar zijde zouden een positief effect sorteren op het ondernemingsklimaat, op investeringen en op het vermogen van ondernemingen om innovatiekansen uit te buiten. In 2015 is een integrale wet op de hervorming van het overheidsapparaat aangenomen. Deze hervorming heeft de meeste bronnen van inefficiëntie aangepakt, zoals de duur en complexiteit van procedures, het gebrek aan transparantie, het ondoeltreffende beheer van openbare diensten, het inefficiënte beheer van overheidsbedrijven en de geringe digitalisering. Eind 2017 was de hervorming grotendeels geïmplementeerd en momenteel wordt er gehandhaafd. De nieuwe "Concretezza"-wet speelt daarin een flankerende rol. De invoering van digitale openbare diensten op essentiële terreinen als onlinebetalingssystemen, die de complexiteit zouden verminderen en de transparantie zouden verhogen, loopt echter vertraging op wegens een inconsistente planning, schaarse financiële middelen en onvoldoende coördinatie. De hoge gemiddelde leeftijd en de beperkte digitale vaardigheden van overheidspersoneel versterken dit vertragingseffect. Wanneer echter duidelijke doelen worden gecombineerd met een doeltreffende handhaving, wordt zichtbaar resultaat geboekt, zoals het geval was bij de snelle ontwikkeling van de elektronische markt voor overheidsdiensten en e-facturering. Bij de hervorming van het overheidsapparaat in 2015 waren er ook plannen voor een nieuw hervormingsraamwerk voor het beheer van de lokale openbare diensten. In november 2016 heeft het Italiaans Grondwettelijk Hof de procedure die was gevolgd bij de goedkeuring van een aantal wetgevingsdecreten, waaronder het decreet inzake lokale openbare diensten, echter ongrondwettelijk verklaard. Er is dus een nieuw wetgevingsinitiatief nodig om de efficiëntie en kwaliteit van de lokale openbare diensten te bevorderen, onder meer door prioriteit te geven aan concurrerende biedingen in plaats van interne oplossingen en rechtstreekse subsidies.

               (25)In een economisch en financieel document (het DEF 2018) zijn projectvoorbereiding en kwaliteitsverbetering van de projectcyclus aangemerkt als factoren die cruciaal zijn voor de doeltreffendheid van investeringsuitgaven in Italië. In datzelfde document werd melding gemaakt van de vorming van een specifiek subsidiefonds voor de voorbereiding en beoordeling van belangrijke infrastructuurprojecten. Voorts was het de bedoeling om een tweede subsidiefonds voor kleinere projecten van lokale instanties op te zetten. Voor beide fondsen zijn echter nog geen uitvoeringsdecreten uitgevaardigd en de aan deze fondsen toegewezen middelen vallen mogelijk lager uit dan gemeld in het DEF 2018. In de begrotingswet 2019 wordt melding gemaakt van de oprichting van een centrale instantie voor de planning van projecten, maar deze instantie is nog niet operationeel en de oprichting ervan lijkt een langere inspanning te vergen. Wat de werking ervan betreft, is niet duidelijk hoe de interactie van deze centrale instantie met de gemeenten en andere lokale instanties zal verlopen.

               (26)Een verbetering van het ondernemingsklimaat zou het ondernemerschap bevorderen en betere randvoorwaarden op het gebied van de mededinging zouden leiden tot een doelmatigere toewijzing van middelen en tot productiviteitswinsten. De wet markt en concurrentie 2015, die in augustus 2017 is aangenomen, moet correct worden toegepast. Bovendien bestaan er in een aantal sectoren, zoals de zakelijke dienstverlening en de retail, nog aanzienlijke mededingingsbarrières. Door verbetering van de kwaliteit van het regelgevingskader zou een gelijk speelveld worden geschapen voor zowel innoverende platforms als traditionele marktdeelnemers en zou het potentieel van de deeleconomie en van een eerlijkere concurrentie in alle sectoren volledig worden ontsloten. Versterking van de concurrentie bij de gunning van openbaredienstverleningscontracten en concessies voor de toegang tot collectieve goederen kan gunstig uitwerken op de kwaliteit van de dienstverlening. Het gebrek aan stabiliteit in de regelgeving voor de plaatsing van overheidsopdrachten zou afbreuk kunnen doen aan een aantal belangrijke gunstige effecten van eerdere hervormingen en zou uitstel van investeringen tot gevolg kunnen hebben. Het markttoezicht op producten is verspreid over verschillende organisaties, vertoont veel overlappingen en ontbeert systemen voor een efficiënte coördinatie. Dit gaat ten koste van de doeltreffendheid van controles ter voorkoming van oneerlijke concurrentie van bedrijven die zich niet aan de regels houden.

               (27)De geringe doelmatigheid van de Italiaanse justitie blijft een bron van zorg. Van alle EU-landen was in 2017 in Italië in alle instanties de meeste tijd nodig om civiele en handelsgeschillen bij de rechter te beslechten. Hoewel de duur van de procedures in eerste instantie in vergelijking met 2016 is toegenomen, beginnen de procedures in hogere instanties geleidelijk korter te worden dankzij eerdere hervormingen. Er is echter nog ruimte om het misbruik van procesrecht te beperken en de rechtbanken beter te laten functioneren. Bij het Hof van Cassatie doet het hoge aantal inkomende zaken in combinatie met een lager afhandelingspercentage van zijn belastingkamer afbreuk aan de efficiëntie van het hof. Daardoor rijzen vragen over het fiscaal justitieel stelsel in eerste en tweede instantie. Al met al zou een adequate handhaving van eenvoudigere procedurele regels civiele rechtszaken in belangrijke mate kunnen bespoedigen. In dit verband is een hervorming aangekondigd om de civiele procedure te stroomlijnen, maar deze is nog niet aan het parlement voorgelegd. Andere knelpunten zijn het nog steeds beperkte en incoherente gebruik van het onontvankelijkheidsfilter voor het instellen van beroep, de talrijke vacatures voor administratief personeel en de resterende verschillen tussen rechtbanken qua doeltreffendheid van het dossierbeheer.

               (28)Italië heeft recentelijk enige vooruitgang geboekt bij de verbetering van zijn corruptiebestrijdingskader. Zo worden klokkenluiders beter beschermd en is de rol van de nationale corruptiebestrijdingsautoriteit bij de implementatie van dat kader versterkt en is er de nieuwe corruptiebestrijdingswet van januari 2019, die tot doel heeft corruptie beter op te sporen en de kop in te drukken door strengere sancties, betere onderzoekstechnieken en een clementieregeling voor personen die corruptie aangeven. De wet maakt ook een einde aan de verjaringstermijn na een veroordeling in eerste instantie, maar slechts vanaf 2020. Dat laatste is een langverwachte positieve stap die in overeenstemming is met de internationale normen. Niettemin blijft de terugdringing van corruptie in Italië weinig effect sorteren, voornamelijk omdat een strafrechtelijke procedure nog veel te lang duurt en een broodnodige hervorming van dergelijke procedures, inclusief de beroepsprocedure, om misbruik van het procesrecht te voorkomen, uitblijft. Bovendien vertoont het kader voor de vervolging van bepaalde delicten, zoals de verduistering van overheidsgelden, hardnekkige lacunes.

               (29)Ondanks de hernieuwde druk van de markt blijven Italiaanse banken goede vorderingen maken bij het repareren van hun balans. Wegens de hoge blootstelling van de banken aan de overheidsschuld heeft de marktvolatiliteit een negatief effect gehad op hun kapitaalpositie, met als gevolg druk op de financieringskosten en moeilijker te verkrijgen ongedekte wholesalefinanciering. Om de financiële stabiliteit verder veilig te stellen en de kredietverschaffing aan de economie te stimuleren, blijft een verdere afbouw van de erfenisportefeuille van niet-presterende en waarschijnlijk niet-presterende leningen, in het bijzonder bij kleine en middelgrote banken, geboden. Met banken, en in het bijzonder kleinere banken, die vorderingen maken bij het voldoen aan de in de regelgeving vastgelegde financieringsvereisten, zou het systeem eveneens beter bestand worden tegen externe schokken. Ook is het van belang om iets te doen aan de structureel geringe winstgevendheid van banken, en wel door de efficiëntie te verhogen en het businessmodel te optimaliseren. Met een tijdige uitvoering van de insolventiehervormingsdecreten zou meer vaart worden gezet achter de nog trage executieprocedures en procedures voor de uitwinning van zekerheden en zou de veerkracht van de banksector verder toenemen. Compensaties die de staat toekent aan aandeelhouders en kleine houders van achtergestelde schuldbewijzen van aan een administratieve liquidatieprocedure onderworpen banken, moeten strikt beperkt blijven tot het opvangen van de sociale gevolgen van mis-selling die in het verleden heeft plaatsgevonden. De governance van het bankwezen moet verder worden verbeterd door de hervorming van 2015 van de grote coöperatieve banken snel te voltooien nadat juridische duidelijkheid is geschapen.

               (30)Bancair krediet blijft de belangrijkste bron van bedrijfsfinanciering. Kleinere en innoverende bedrijven hebben echter nog moeilijk toegang tot krediet, vooral in Zuid-Italië. In vergelijking met andere lidstaten is de kapitaalmarkt onderontwikkeld, mede als gevolg van factoren die de vraag beperken, zoals een geringe financiële educatie, angst om de zeggenschap over de onderneming te verliezen, en administratieve regeldruk. In de afgelopen jaren zijn verschillende maatregelen doorgevoerd om de toegang tot financiering te verbeteren. Deze waren vooral gericht op de kredietverlening via banken, maar marktgebaseerde maatregelen zoals miniobligaties, alternatieve investeringsinstrumenten, durfkapitaal en rechtstreekse overheidssteun hebben kleinere en innovatieve bedrijven ook geholpen om toegang te krijgen tot financiering. De met de begroting van 2019 doorgevoerde afschaffing van de aftrek voor eigen vermogen kan ertoe leiden dat bedrijven minder worden geprikkeld om zich te financieren met eigen vermogen. Bij de bevordering van de niet-bancaire toegang tot financiering moet rekening worden gehouden met de behoeften van kleinere en innoverende bedrijven en met de capaciteit van investeerders om investeringsprojecten te evalueren. Een diversificatie van de financieringsbronnen zou de investeringen van ondernemingen beter beschermen tegen schokken in de banksector en zou tegelijk bevorderlijk zijn voor innovatie en groei.

               (31)De programmering van de EU-middelen voor de periode 2021-2027 zou kunnen worden gericht op het wegwerken van een aantal in de aanbevelingen geconstateerde achterstanden, en met name die welke worden omschreven in bijlage D bij het landverslag
                  9
               . Als ook rekening wordt gehouden met regionale verschillen, zou Italië voor de genoemde sectoren optimaal kunnen profiteren van die middelen. Een versterking van de administratieve capaciteit van het land om deze middelen te beheren, is een belangrijke factor voor het welslagen van deze investering.

               (32)In de context van het Europees Semester 2019 heeft de Commissie een brede analyse van het economisch beleid van Italië verricht. Die analyse is gepubliceerd in het landverslag 2019. Voorts heeft de Commissie zowel het stabiliteitsprogramma 2019 als het nationale hervormingsprogramma 2019 doorgelicht en onderzocht welk gevolg is gegeven aan de aanbevelingen die in eerdere jaren tot Italië zijn gericht. Daarbij heeft zij niet alleen gekeken naar de relevantie ervan voor een houdbaar budgettair en sociaaleconomisch beleid in Italië, maar is zij ook nagegaan of de Unieregels en -richtsnoeren in acht zijn genomen, dit gezien de noodzaak om de algehele economische governance van de Unie te versterken door middel van een inbreng op Unieniveau in toekomstige nationale besluiten.

               (33)In het licht van deze beoordeling heeft de Raad het stabiliteitsprogramma 2019 onderzocht en zijn advies daarover
                  10
                is met name in de onderstaande aanbeveling 1 weergegeven.

               (34)In het licht van de diepgaande evaluatie door de Commissie en van deze beoordeling heeft de Raad het nationale hervormingsprogramma 2019 en het stabiliteitsprogramma 2019 onderzocht. Zijn aanbevelingen op grond van artikel 6 van Verordening (EU) nr. 1176/2011 zijn in de onderstaande aanbevelingen 1 tot en met 5 weergegeven. Deze aanbevelingen dragen ook bij tot de uitvoering van de eerste vier aanbevelingen over het economisch beleid van de eurozone. Het in aanbeveling 1 bedoelde begrotingsbeleid draagt onder andere bij tot het aanpakken van onevenwichtigheden die verband houden met de hoge overheidsschuld,

               BEVEELT AAN dat Italië in 2019 en 2020 de volgende actie onderneemt:

               1.Ervoor zorgen dat de netto primaire overheidsuitgaven in 2020 nominaal met 0,1 % dalen, hetgeen overeenstemt met een jaarlijkse structurele aanpassing van 0,6 % van het bbp. Meevallers gebruiken om de overheidsschuldquote versneld terug te dringen. De belastingdruk op arbeid verminderen, onder meer door belastinguitgaven te verlagen en de gedateerde kadastrale waarden te hervormen. Belastingontduiking, met name in de vorm van het niet-uitschrijven van rekeningen, bestrijden door onder andere het verplichte gebruik van elektronische betalingen te bevorderen, mede door de wettelijke bovengrens voor contante betalingen te verlagen. Eerdere pensioenhervormingen onverkort doorvoeren om het aandeel van ouderdomspensioenen in de overheidsuitgaven te verminderen en ruimte te creëren voor andere sociale en groeibevorderende uitgaven.

               2.Energieker optreden tegen zwartwerk. Ervoor zorgen dat actief arbeidsmarktbeleid en sociaal beleid op doeltreffende wijze worden geïntegreerd en gericht zijn op met name jongeren en kwetsbare groepen. De arbeidsparticipatie van vrouwen ondersteunen door middel van een brede strategie, onder meer via de toegang tot kwaliteitsvolle kinderopvang en langdurige zorg. De onderwijsresultaten verbeteren, onder meer door adequate en gerichte investeringen en door een verbetering van vaardigheden, waaronder digitale vaardigheden.

               3.Richten van het economisch investeringsbeleid op onderzoek en innovatie en de kwaliteit van de infrastructuur, daarbij rekening houdend met regionale verschillen. De doeltreffendheid van het overheidsapparaat vergroten, onder meer door investeringen in de vaardigheden van overheidspersoneel, door versnelling van de digitalisering en door verhoging van de efficiëntie en kwaliteit van de lokale openbare diensten. Concurrentiebeperkingen aanpakken, in het bijzonder in de retailsector en de zakelijke dienstverlening, mede door middel van een nieuwe jaarlijkse wet markt en concurrentie.

               4.De duur van civiele rechtszaken in alle instanties terugbrengen door handhaving en stroomlijning van de procedureregels, waaronder de regels die momenteel in behandeling zijn bij de wetgever. De doeltreffendheid van de corruptiebestrijding verbeteren door hervorming van de procedureregels om de duur van strafzaken te verminderen.

               5.De herstructurering van bankbalansen bevorderen, met name bij kleine en middelgrote banken, door verbetering van de efficiëntie en de kwaliteit van activa, door een verdere afbouw van niet-presterende leningen en door diversificatie van financiering. Niet-bancaire financiering voor kleinere en innoverende bedrijven verbeteren.

               Gedaan te Brussel,

                     Voor de Raad

                     De voorzitter

                     (1)

                        PB L 209 van 2.8.1997, blz. 1.

                     (2)

                        PB L 306 van 23.11.2011, blz. 25.

                     (3)

                        SWD(2019) 1011 final.

                     (4)

                        COM(2019) 150 final.

                     (5)

                        Verordening (EU) nr. 1303/2013 van het Europees Parlement en de Raad van 17 december 2013 houdende gemeenschappelijke bepalingen inzake het Europees Fonds voor regionale ontwikkeling, het Europees Sociaal Fonds, het Cohesiefonds, het Europees Landbouwfonds voor plattelandsontwikkeling en het Europees Fonds voor maritieme zaken en visserij en algemene bepalingen inzake het Europees Fonds voor regionale ontwikkeling, het Europees Sociaal Fonds, het Cohesiefonds en het Europees Fonds voor maritieme zaken en visserij, en tot intrekking van Verordening (EG) nr. 1083/2006 van de Raad (PB L 347 van 20.12.2013, blz. 320).

                     (6)

                        COM(2014) 494 final.

                     (7)

                        Het conjunctuurgezuiverde begrotingssaldo, ongerekend eenmalige en tijdelijke maatregelen, dat de Commissie aan de hand van de gezamenlijk overeengekomen methode heeft herberekend.

                     (8)

                        De netto primaire overheidsuitgaven bestaan uit de totale overheidsuitgaven exclusief rente-uitgaven, uitgaven in het kader van programma's van de Unie die volledig met inkomsten uit Uniefondsen worden gefinancierd en niet-discretionaire veranderingen in de uitgaven voor werkloosheidsuitkeringen. Nationaal gefinancierde bruto-investeringen in vaste activa worden gespreid over een periode van vier jaar. Discretionaire inkomstenmaatregelen of inkomstenverhogingen die bij wet worden vastgesteld, tellen mee en eenmalige maatregelen aan zowel de inkomsten- als uitgavenzijde tellen niet mee.

                     (9)

                        SWD(2019) 1011 final.

                     (10)

                        Op grond van artikel 5, lid 2, van Verordening (EG) nr. 1466/97 van de Raad.


               EUROPESE COMMISSIE
            Brussel, 5.6.2019
            COM(2019) 504 final
            Aanbeveling voor een
            AANBEVELING VAN DE RAAD
            over het nationale hervormingsprogramma 2019 van Denemarken en met een advies van de Raad over het convergentieprogramma 2019 van Denemarken

               Aanbeveling voor een

               AANBEVELING VAN DE RAAD

               over het nationale hervormingsprogramma 2019 van Denemarken en met een advies van de Raad over het convergentieprogramma 2019 van Denemarken

               DE RAAD VAN DE EUROPESE UNIE,

               Gezien het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie, en met name artikel 121, lid 2, en artikel 148, lid 4,

               Gezien Verordening (EG) nr. 1466/97 van de Raad van 7 juli 1997 over versterking van het toezicht op begrotingssituaties en het toezicht op en de coördinatie van het economisch beleid
                  1
               , en met name artikel 9, lid 2,

               Gezien de aanbeveling van de Europese Commissie,

               Gezien de resoluties van het Europees Parlement,

               Gezien de conclusies van de Europese Raad,

               Gezien het advies van het Comité voor de werkgelegenheid,

               Gezien het advies van het Economisch en Financieel Comité,

               Gezien het advies van het Comité voor sociale bescherming,

               Gezien het advies van het Comité voor de economische politiek,

               Overwegende hetgeen volgt:

               (1)Op 21 november 2018 heeft de Commissie haar goedkeuring gehecht aan de jaarlijkse groeianalyse en daarmee de aanzet gegeven tot het Europees semester 2019 voor coördinatie van het economisch beleid. Er werd terdege rekening gehouden met de Europese pijler van sociale rechten, die op 17 november 2017 door het Europees Parlement, de Raad en de Commissie werd afgekondigd. De prioriteiten van de jaarlijkse groeianalyse zijn op 21 maart 2019 door de Europese Raad bekrachtigd. Op 21 november 2018 heeft de Commissie op grond van Verordening (EU) nr. 1176/2011 ook het waarschuwingsmechanismeverslag aangenomen, waarin zij Denemarken niet heeft genoemd als een van de lidstaten die aan een diepgaande evaluatie zouden worden onderworpen.

               (2)Op 27 februari 2019 is het landverslag 2019 voor Denemarken
                  2
                gepubliceerd. Daarin werd de vooruitgang beoordeeld die Denemarken bij de tenuitvoerlegging van de op 13 juli 2018 door de Raad vastgestelde landspecifieke aanbevelingen heeft gemaakt, alsmede het gevolg dat is gegeven aan de aanbevelingen die in de jaren voordien werden goedgekeurd, en de vooruitgang die Denemarken in de richting van zijn nationale Europa 2020-doelstellingen heeft geboekt.

               (3)Op 15 maart 2019 heeft Denemarken zijn nationale hervormingsprogramma 2019 ingediend en op 10 april 2019 zijn convergentieprogramma 2019. Om met de onderlinge verbanden tussen beide programma's rekening te houden, zijn deze tegelijkertijd geëvalueerd.

               (4)De betrokken landspecifieke aanbevelingen zijn meegenomen in de programmering voor de Europese structuur- en investeringsfondsen (ESI-fondsen) voor de periode 2014-2020. Op grond van artikel 23 van Verordening (EU) nr. 1303/2013 van het Europees Parlement en de Raad
                  3
                kan de Commissie een lidstaat verzoeken zijn partnerschapsovereenkomst en de desbetreffende programma's te herzien, en wijzigingen daarop voorstellen, indien dit nodig is om de uitvoering van de betrokken aanbevelingen van de Raad te ondersteunen. De Commissie heeft in richtsnoeren met betrekking tot de toepassing van de maatregelen die de effectiviteit van de ESI-fondsen koppelen aan gezonde economische governance
                  4
               , nader aangegeven hoe zij van die bepaling zou gebruikmaken.

               (5)Denemarken valt momenteel onder het preventieve deel van het stabiliteits- en groeipact. In haar convergentieprogramma 2019 gaat de regering uit van een nominaal tekort van 0,1 % van het bbp in 2019 en 2020. Op basis van het herberekende structurele saldo
                  5
                wordt de begrotingsdoelstelling op middellange termijn – een structureel tekort van 0,5% van het bbp – gedurende de hele programmaperiode tot 2025 overtroffen. Volgens het convergentieprogramma 2019 zal de overheidsschuldquote naar verwachting dalen tot 33,4 % in 2019 en stabiel blijven in 2020, alvorens tegen 2025 te stijgen tot 37,8 % van het bbp. Het macro-economische scenario dat aan die begrotingsprognoses ten grondslag ligt, is plausibel voor de hele programmaperiode. Volgens de voorjaarsprognoses 2019 van de Commissie zal het structurele saldo naar verwachting een overschot vertonen van 0,9 % van het bbp in 2019 en 1,0 % van het bbp in 2020, wat boven de begrotingsdoelstelling op middellange termijn ligt. Risico’s houden verband met gederfde belastingopbrengsten van volatiele componenten, in het bijzonder de pensioenrendementsheffing. In het algemeen is de Raad van oordeel dat Denemarken in 2019 en 2020 naar verwachting aan de bepalingen van het stabiliteits- en groeipact zal voldoen.

               (6)Het onderzoeks- en innovatiesysteem van Denemarken wordt gekenmerkt door een hoog investeringsniveau, een sterke basis aan menselijk kapitaal en wetenschappelijke uitmuntendheid. Het Deense onderzoeks- en innovatielandschap beperkt zich echter tot een relatief klein aantal actoren, waaronder vooral grote ondernemingen en stichtingen die actief zijn in de farmaceutische sector en de biotechnologiesector, wat het onderzoeks- en innovatiesysteem potentieel kwetsbaar maakt voor externe schokken. Er lijkt dan ook ruimte voor verbetering te zijn op het gebied van investeringen in de opschaling van zeer innovatieve ondernemingen.

               (7)In tijden van demografische en technologische veranderingen is het cruciaal dat het arbeidsaanbod wordt gewaarborgd en dat tekorten aan arbeidskrachten, met name geschoolde werknemers en ICT-specialisten, worden aangepakt om duurzame en inclusieve groei in Finland te bevorderen. Hervormingen en investeringen die de aantrekkelijkheid en bijgevolg ook de participatiegraad in beroepsonderwijs en - opleiding verhogen, zullen waarschijnlijk een positief effect hebben op het aantal geschoolde werknemers. Ook volgehouden investeringen in volwassenenonderwijs, een leven lang leren en digitale vaardigheden zouden kunnen helpen om deze uitdaging aan te pakken. Bovendien zou het gunstig zijn de nadruk te leggen op een betere integratie van gemarginaliseerde en kansarme groepen op de arbeidsmarkt. Dit geldt met name voor jongeren met een laag onderwijsniveau, mensen met een migratieachtergrond, mensen met verminderde arbeidscapaciteit en mensen met een handicap. Bovendien blijven de onderwijsprestaties van kinderen met een migratieachtergrond een uitdaging.

               (8)Ondanks de hoge kwaliteit van de wegen neemt de verkeerscongestie toe, met name rond de grote steden. Bovendien moet de vervoerssector koolstofvrij worden gemaakt. Dit brengt kansen met zich mee om te investeren in duurzame vervoersinfrastructuur om de vervoerssector koolstofvrij te maken en de verkeerscongestie aan te pakken, onder meer door de uitrol van infrastructuur voor alternatieve brandstoffen. De regering heeft een plan opgesteld om de verkeerscongestie rond grote steden te verminderen. Het plan, waarvoor tussen 2020 en 2030 112 miljard DKK wordt uitgetrokken (bijna 6 % van het bbp), moet nog worden aangenomen.

               (9)Hoewel het productiviteitsniveau in de Deense economie tot de hoogste in de EU behoort, neemt de productiviteitsgroei al tientallen jaren af. Exportbedrijven vertonen een hogere productiviteitsgroei dan bedrijven die zijn afgeschermd tegen concurrentie van buitenlandse ondernemingen. Hoewel Denemarken maatregelen heeft genomen ter ondersteuning van de productiviteitsgroei van ondernemingen in op de binnenlandse markt gerichte dienstensectoren, lopen de productiviteitsgroei en de concurrentie in deze sectoren nog steeds achter. Denemarken heeft maatregelen genomen om de concurrentie in de financiële sector te versterken en heeft de strategie voor nutsbedrijven verder uitgevoerd.

               (10)Na een aantal jaren van sterke groei lijken de huizenprijzen overgewaardeerd, met name in de belangrijkste stedelijke gebieden. De stijging van de huizenprijzen is in 2018 echter afgezwakt. Bovendien is de verhouding tussen de schuldenlast van huishoudens en het beschikbare inkomen, ondanks de voortdurende daling, nog steeds de hoogste in de EU. Het aandeel hypothecaire leningen met variabele rentevoeten en uitgestelde afbetaling neemt weliswaar geleidelijk af, maar is nog steeds hoog. Nieuwe macroprudentiële maatregelen lijken een rem te hebben gezet op nieuwe hypothecaire leningen met een zeer hoge verhouding tussen schuld en inkomen en een zeer hoge leenquotiteit.. De Deense autoriteiten hebben de laatste jaren ook de contracyclische kapitaalbuffer geactiveerd en maatregelen genomen om de veerkracht van banken te vergroten. Daarnaast hebben zij een hervorming van de onroerendgoedbelasting doorgevoerd (die in 2021 in werking treedt) om een einde te maken aan het procyclische stelsel van onroerendgoedbelasting. De hoge verhoudingen tussen lening en inkomen in combinatie met hoge schulden met sterke rentegevoeligheid en overgewaardeerde huizenprijzen vormen een risico voor de economische en financiële stabiliteit. Bijgevolg is permanent toezicht gerechtvaardigd.

               (11)Het voorkomen van witwaspraktijken en terrorismefinanciering is voor Denemarken een prioriteit geworden tegen de achtergrond van een groot witwasschandaal waarbij de grootste financiële instelling in Denemarken betrokken was. Het Deense parlement heeft politieke overeenkomsten gesloten over de versterking van het toezicht en over een nieuw antiwitwaspakket met een strategie om witwaspraktijken en terrorismefinanciering te bestrijden. De strategie is gebaseerd op acht pijlers, waaronder de versterking van de samenwerking tussen toezichthouders, de financiële inlichtingeneenheid en andere betrokken belanghebbenden. De uitdagingen zijn echter nog niet van de baan en de financiële toezichthouder moet nog steeds aanvullende maatregelen en richtsnoeren vaststellen voor het versterken van het toezicht op deze gebieden. Na de vaststelling van deze maatregelen moet er aandacht worden besteed aan de daadwerkelijke tenuitvoerlegging ervan.

               (12)De programmering van EU-middelen voor de periode 2021-2027 kan helpen om enkele hiaten aan te pakken die in de aanbevelingen in kaart zijn gebracht, met name op de gebieden die in bijlage D bij het landenverslag
                  6
                worden vermeld. Hierdoor zou Denemarken deze middelen optimaal kunnen gebruiken voor de geïdentificeerde sectoren, rekening houdend met regionale verschillen.

               (13)In de context van het Europees Semester 2019 heeft de Commissie een brede analyse van het economische beleid van Denemarken verricht. Die analyse is gepubliceerd in het landverslag 2019. Voorts heeft de Commissie zowel het convergentieprogramma 2019 als het nationale hervormingsprogramma 2019 doorgelicht en onderzocht welk gevolg is gegeven aan de aanbevelingen die in eerdere jaren tot Denemarken zijn gericht. Daarbij heeft zij niet alleen gekeken naar de relevantie ervan voor een houdbaar begrotings- en sociaaleconomisch beleid in Denemarken, maar is zij ook nagegaan of de Unieregels en -richtsnoeren in acht zijn genomen, gezien de noodzaak de algehele economische governance van de Unie te versterken door middel van een inbreng op Unieniveau in toekomstige nationale besluiten.

               (14)In het licht van deze beoordeling heeft de Raad het convergentieprogramma 2019 onderzocht en is deze van oordeel
                  7
                dat Denemarken naar verwachting aan het stabiliteits- en groeipact zal voldoen,

               BEVEELT AAN dat Denemarken in 2019 en 2020 de volgende actie onderneemt:

               1.Het economisch investeringsbeleid toespitsen op opleiding en vaardigheden, op onderzoek en innovatie om de innovatiebasis te verbreden tot meer ondernemingen, en op duurzaam vervoer om de verkeerscongestie aan te pakken.

               2.Zorgen voor doeltreffend toezicht en de handhaving van het kader voor de bestrijding van witwaspraktijken.

               Gedaan te Brussel,

                     Voor de Raad

                     De voorzitter

                     (1)

                        PB L 209 van 2.8.1997, blz. 1.

                     (2)

                        COM(2019) 1003 final.

                     (3)

                        Verordening (EU) nr. 1303/2013 van het Europees Parlement en de Raad van 17 december 2013 houdende gemeenschappelijke bepalingen inzake het Europees Fonds voor regionale ontwikkeling, het Europees Sociaal Fonds, het Cohesiefonds, het Europees Landbouwfonds voor plattelandsontwikkeling en het Europees Fonds voor maritieme zaken en visserij en algemene bepalingen inzake het Europees Fonds voor regionale ontwikkeling, het Europees Sociaal Fonds, het Cohesiefonds en het Europees Fonds voor maritieme zaken en visserij, en tot intrekking van Verordening (EG) nr. 1083/2006 van de Raad (PB L 347 van 20.12.2013, blz. 320).

                     (4)

                        COM(2014) 494 final.

                     (5)

                        Het conjunctuurgezuiverd begrotingssaldo, ongerekend eenmalige en tijdelijke maatregelen, dat de Commissie aan de hand van de gezamenlijk overeengekomen methode heeft herberekend.

                     (6)

                        COM(2019) 1003 final.

                     (7)

                        Op grond van artikel 9, lid 2, van Verordening (EG) nr. 1466/97.


               EUROPESE COMMISSIE
            Brussel, 5.6.2019
            COM(2019) 525 final
            Aanbeveling voor een
            AANBEVELING VAN DE RAAD
            over het nationale hervormingsprogramma 2019 van Slowakije en met een advies van de Raad over het stabiliteitsprogramma 2019 van Slowakije

               Aanbeveling voor een

               AANBEVELING VAN DE RAAD

               over het nationale hervormingsprogramma 2019 van Slowakije en met een advies van de Raad over het stabiliteitsprogramma 2019 van Slowakije

               DE RAAD VAN DE EUROPESE UNIE,

               Gezien het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie, en met name artikel 121, lid 2, en artikel 148, lid 4,

               Gezien Verordening (EG) nr. 1466/97 van de Raad van 7 juli 1997 over versterking van het toezicht op begrotingssituaties en het toezicht op en de coördinatie van het economisch beleid
                  1
               , en met name artikel 5, lid 2,

               Gezien de aanbeveling van de Europese Commissie,

               Gezien de resoluties van het Europees Parlement,

               Gezien de conclusies van de Europese Raad,

               Gezien het advies van het Comité voor de werkgelegenheid,

               Gezien het advies van het Economisch en Financieel Comité,

               Gezien het advies van het Comité voor sociale bescherming,

               Gezien het advies van het Comité voor de economische politiek,

               Overwegende hetgeen volgt:

               (1)Op 21 november 2018 heeft de Commissie haar goedkeuring gehecht aan de jaarlijkse groeianalyse en daarmee de aanzet gegeven tot het Europees Semester 2019 voor coördinatie van het economisch beleid. Daarbij is ten volle rekening gehouden met de Europese Pijler van sociale rechten, volgens de verklaring van het Europees Parlement, de Raad en de Commissie van 17 november 2017. De prioriteiten van de jaarlijkse groeianalyse zijn op 21 maart 2019 door de Europese Raad bekrachtigd. Op 21 november 2018 heeft de Commissie op grond van Verordening (EU) nr. 1176/2011 ook het waarschuwingsmechanismeverslag aangenomen, waarin zij Slowakije niet heeft genoemd als een van de lidstaten die aan een diepgaande evaluatie zouden worden onderworpen. Tevens heeft de Commissie op die datum een aanbeveling voor een aanbeveling van de Raad over het economisch beleid van de eurozone aangenomen, die op 21 maart 2019 door de Europese Raad is bekrachtigd. Op 9 april 2019 heeft de Raad de aanbeveling van de Raad over het economisch beleid van de eurozone ("aanbeveling voor de eurozone") vastgesteld.

               (2)Als lidstaat die de euro als munt heeft en in het licht van de grote verwevenheid van de economieën van de economische en monetaire Unie, dient Slowakije ervoor te zorgen dat volledig en tijdig uitvoering wordt gegeven aan de aanbeveling voor de eurozone, zoals weergegeven in de onderstaande aanbevelingen 2, 3 en 4. Met name zullen maatregelen om de corruptie te bestrijden en het rechtsstelsel te verbeteren, helpen om gevolg te geven aan de eerste aanbeveling voor de eurozone met betrekking tot de kwaliteit van de instellingen. Maatregelen om het economisch beleid inzake investeringen te richten op de gespecificeerde gebieden, zullen helpen om gevolg te geven aan de tweede aanbeveling voor de eurozone met betrekking tot het ondersteunen van investeringen. Maatregelen om de vaardigheden te verbeteren, zullen helpen om gevolg te geven aan de derde aanbeveling voor de eurozone met betrekking tot de werking van de arbeidsmarkt.

               (3)Op 27 februari 2019 is het landverslag 2019 voor Slowakije
                  2
                gepubliceerd. Daarin is nagegaan welke vooruitgang Slowakije bij de tenuitvoerlegging van de op 13 juli 2018 door de Raad vastgestelde landspecifieke aanbevelingen heeft gemaakt, welk gevolg is gegeven aan de aanbevelingen die in de jaren voordien werden goedgekeurd, en welke vooruitgang Slowakije in de richting van zijn nationale Europa 2020-doelstellingen heeft geboekt.

               (4)Op 25 april 2019 heeft Slowakije zijn nationale hervormingsprogramma 2019 en zijn stabiliteitsprogramma 2019 ingediend. Om met de onderlinge verbanden tussen beide programma's rekening te houden, zijn deze tegelijkertijd geëvalueerd.

               (5)De betrokken landspecifieke aanbevelingen zijn meegenomen in de programmering voor de Europese structuur- en investeringsfondsen (ESI-fondsen) voor de periode 2014-2020. Op grond van artikel 23 van Verordening (EU) nr. 1303/2013 van het Europees Parlement en de Raad
                  3
                kan de Commissie een lidstaat verzoeken zijn partnerschapsovereenkomst en de desbetreffende programma’s opnieuw te bezien en wijzigingen daarop voor te stellen, indien dit nodig is om de uitvoering van de betrokken aanbevelingen van de Raad te ondersteunen. Hoe de Commissie gebruik zal maken van deze bepalingen, wordt nader aangegeven in de richtsnoeren inzake de toepassing van maatregelen om doeltreffendheid van de ESI-fondsen te koppelen aan gezond economisch bestuur
                  4
               .

               (6)Slowakije valt momenteel onder het preventieve deel van het stabiliteits- en groeipact. In haar stabiliteitsprogramma 2019 voorziet de regering dat het nominale saldo zal verbeteren, van een tekort van 0,7 % van het bbp in 2018 naar een begrotingsevenwicht in 2019, en vervolgens onveranderd zal blijven tot 2022. Op basis van het herberekende structurele saldo
                  5
                zal de begrotingsdoelstelling op middellange termijn – gewijzigd van een structureel tekort van 0,5 % van het bbp in 2019 in een structureel tekort van 1 % van het bbp met ingang van 2020 – volgens de planning in 2020 worden bereikt. Volgens het stabiliteitsprogramma 2019 zal de overheidsschuldquote naar verwachting geleidelijk dalen van 47,5 % in 2019 tot 44,4 % in 2022. Het macro-economische scenario dat aan die begrotingsprognoses ten grondslag ligt, is plausibel. Tegelijkertijd zijn de maatregelen die nodig zijn om vanaf 2019 de geplande tekortdoelstellingen te ondersteunen, niet volledig gespecificeerd. De begroting omvat een niet-gespecificeerde uitgavencategorie, begrotingsreserves genoemd, ter waarde van in totaal 0,7 % van het bbp, waardoor de uitvoering van de begroting minder voorspelbaar wordt.

               (7)Op 13 juli 2018 heeft de Raad Slowakije aanbevolen ervoor te zorgen dat de nominale groeivoet van de netto primaire overheidsuitgaven
                  6
                in 2019 maximaal 4,1 % bedraagt, hetgeen overeenstemt met een jaarlijkse structurele aanpassing van 0,5 % van het bbp. Gezien de najaarsprognoses 2018 van de Commissie, die ervan uitgingen dat de middellangetermijndoelstelling in 2019 dichter zou worden benaderd, en in overeenstemming met de regels voor het deblokkeren van de vereiste aanpassing, zou de nominale groeivoet van de netto primaire overheidsuitgaven niet meer mogen bedragen dan 4,6 %, hetgeen overeenstemt met een jaarlijkse structurele aanpassing van 0,3 % in 2019. Op basis van de voorjaarsprognoses 2019 van de Commissie bestaat het risico dat aanzienlijk zal worden afgeweken van de aanbevolen begrotingsaanpassing in 2018 en 2019 samen genomen.

               (8)In 2020 zou Slowakije zijn begrotingsdoelstelling op middellange termijn moeten halen. Uitgaande van de voorjaarsprognoses 2019 van de Commissie spoort dit, bij ongewijzigd beleid, met een nominale groeivoet van de netto primaire overheidsuitgaven van maximaal 4,6 %, wat overeenstemt met een structurele aanpassing van 0,3 % van het bbp. Op basis van de voorjaarsprognoses 2019 van de Commissie voor de situatie bij ongewijzigd beleid bestaat er een risico op een significante afwijking van die vereiste in 2019 en 2020 samen genomen. De verwachting is dat Slowakije in 2019 en 2020 aan de schuldregel zal voldoen. Al met al is de Raad van oordeel dat vanaf 2019 de nodige maatregelen moeten worden genomen om aan de bepalingen van het stabiliteits- en groeipact te voldoen.

               (9)De overheidsfinanciën van Slowakije lopen op lange termijn een gemiddeld budgettair houdbaarheidsrisico. Volgens het verslag van de Commissie inzake de houdbaarheid van de begroting 2018 zou een gecumuleerde verbetering van 2,5 procentpunten van het bbp in het structurele primaire saldo nodig zijn om de schuldquote op lange termijn te stabiliseren, in verhouding tot het scenario bij ongewijzigd beleid. Dit heeft te maken met de verwachte stijging van de uitgaven voor pensioenen en gezondheidszorg, die de kosten van de vergrijzing opdrijven (gezamenlijke bijdrage van 1,8 procentpunten van het bbp). Aangezien de geboortecijfers laag zijn en de levensverwachting in Slowakije naar verwachting verder zal stijgen, zal de afhankelijkheidsratio van ouderen – waarbij ouderen worden vergeleken met de beroepsbevolking (het aandeel van de bevolking dat werkt of een opleiding volgt) – tegen 2060 naar verwachting bijna verdrievoudigen. Voorts zal het aandeel inactieve personen ouder dan 65 jaar ten opzichte van de werkenden volgens de prognoses stijgen van slechts 30 % in 2016 tot meer dan 70 % in 2060 (economische afhankelijkheidsratio van ouderen). De invoering van automatische aanpassingen van de pensioengerechtigde leeftijd aan de levensverwachting had de houdbaarheid van het pensioenstelsel op lange termijn geleidelijk verbeterd. Deze aanpassingen werden beschouwd als een belangrijk instrument om de intergenerationele billijkheid en de duurzaamheid op lange termijn te waarborgen. De bezorgdheid over de vraag of de pensioenstelsels op lange termijn houdbaar zijn voor de begroting, is toegenomen sinds het parlement op 28 maart 2019 een grondwetswijziging heeft goedgekeurd waarbij maxima voor de pensioengerechtigde leeftijd worden vastgesteld (64 jaar voor mannen en vrouwen zonder kinderen, met voor vrouwen een verlaging met een half jaar voor elk van de eerste drie kinderen) en de automatische aanpassingen van de pensioengerechtigde leeftijd aan de levensverwachting worden afgeschaft. Volgens de Slowaakse begrotingsraad zal de invoering van deze maximumleeftijd een extra uitgavenstijging van 1,6 % van het bbp met zich brengen (van 8,6 % in 2016 tot 11,4 % in 2070), ten opzichte van de stijging tot 9,8 % die in het verslag van 2018 over de vergrijzing werd voorspeld. Hierdoor zullen de houdbaarheidsrisico's aanzienlijk toenemen. Vooralsnog zijn er geen compenserende maatregelen voorgesteld en is niet berekend wat de gevolgen hiervan zijn voor het inkomen van ouderen en de armoede onder ouderen.

               (10)Ondanks enige vooruitgang in de strijd tegen belastingontduiking blijft de naleving van de belastingwetgeving een uitdaging en was de btw-kloof in 2016 meer dan twee keer zo groot als het EU-gemiddelde. Van de in het kader van het derde actieplan geplande maatregelen worden weliswaar positieve resultaten verwacht, maar sommige van die maatregelen zijn nog niet uitgevoerd. De invoering van elektronische belastingaangiften, bijvoorbeeld, zal de administratieve lasten voor de belastingplichtigen waarschijnlijk verminderen, maar de globale impact verliest aan kracht als niet alle geplande maatregelen ten uitvoer worden gelegd. Tegelijkertijd kan een gestructureerd kader van beleidsmaatregelen helpen om een frequente wijziging van de belastingwetgeving te ontmoedigen en een vereenvoudiging ervan te bevorderen. Ten slotte wordt het inkomstenpotentieel van milieu- en onroerendgoedbelastingen onderbenut in vergelijking met andere EU-landen.

               (11)De arbeidsmarkt blijft zich positief ontwikkelen, met name door een toename van de werkgelegenheid en historisch lage werkloosheidsniveaus. Er is goede vooruitgang geboekt bij de uitvoering van het actieplan voor langdurig werklozen, dat bijgedragen heeft tot een vermindering van het aantal langdurig werklozen met een derde over een periode van twee jaar. Niettemin ligt het percentage langdurig werklozen nog steeds boven het EU-gemiddelde, met name wat laaggeschoolden, jongeren en Roma betreft. Hoewel de werkloosheidscijfers dalen, is er sprake van een tekort aan geschoolde arbeidskrachten. Dit is een belangrijk probleem geworden. Er zijn nog steeds zeer duidelijke regionale verschillen merkbaar op de arbeidsmarkt: de hogere werkloosheid is vooral geconcentreerd in drie regio's in het oosten van Slowakije en met name in het westelijke gedeelte van het land is er een tekort aan arbeidskrachten. Verdere capaciteitsopbouw voor werkgevers en vakbonden is nodig om een actievere betrokkenheid van deze partijen te bevorderen.

               (12)Het bereik en de doeltreffendheid van het beleid ter verbetering van de inzetbaarheid zijn beperkt. De programma's voor opleiding en omscholing zijn verbeterd, maar ze zijn nog steeds ontoereikend en richten zich niet volledig op langdurig werklozen en kansarme groepen. Het onderwijs, dat op alle niveaus te weinig financiering ontvangt, draagt onvoldoende bij aan de sociaal-economische ontwikkeling van Slowakije. De lage kwaliteit van de onderwijsresultaten, de participatie van Roma in inclusief regulier onderwijs vanaf jonge leeftijd en de doeltreffende integratie van sociaal-economisch achtergestelde leerlingen in het onderwijs- en opleidingsstelsel zijn (gezien het stijgende percentage jonge schoolverlaters) nijpende problemen. De onderwijsresultaten en het niveau van de basisvaardigheden blijven naar internationale normen zwak en worden in hoge mate beïnvloed door de sociaal-economische achtergrond van de leerlingen. Slowakije moet ervoor zorgen dat zijn bevolking beschikt over vaardigheden die beter zijn toegesneden op een economie en een samenleving in verandering. Ondanks de progressieve salarisstijgingen in de periode tot 2020 blijft het beroep van leerkracht onaantrekkelijk en is er een toenemend tekort aan leerkrachten. Bovendien vertoont de initiële opleiding beperkingen op het gebied van kwaliteit en relevantie. Ook de mogelijkheden voor professionele ontwikkeling voor leerkrachten zijn beperkt. De huidige maatregelen ter bevordering van kansengelijkheid en inclusief onderwijs hebben de verwachtingen nog niet ingelost en wat de desegregatie van Roma-leerlingen betreft, is er is geen echte vooruitgang geconstateerd. De regering heeft het "Nationaal hervormingsplan voor onderwijs en opvoeding" (2018-27) en het eerste actieplan (2018-19) (samen met een geraamde begroting) vastgesteld, evenals nieuwe wetgeving inzake kwaliteitsborging in het hoger onderwijs. Het is van cruciaal belang dat deze maatregelen doeltreffend worden uitgevoerd en gemonitord om na te gaan of ze de verwachte resultaten opleveren.

               (13)De lage arbeidsparticipatie van vrouwen heeft te maken met het feit dat mannen zelden langdurig ouderschapsverlof opnemen en wordt nog versterkt door de beperkte toegang tot en de beperkte beschikbaarheid van betaalbare kinderopvang en voorzieningen voor langdurige zorg. Met name voor kinderen jonger dan drie jaar is het algemene percentage inschrijvingen voor kinderopvang uiterst laag. De regering heeft een nieuw besluit over de verplichte deelname van kinderen vanaf vijf jaar aan onderwijs en zorg vastgesteld, dat in 2020 van kracht moet worden. Er is echter behoefte aan verdere investeringen en aan maatregelen om het gebruik van kinderopvang en voorschoolse voorzieningen te stimuleren.

               (14)Ten opzichte van het EU-gemiddelde ligt het percentage personen voor wie armoede of sociale uitsluiting dreigt, over het hele land genomen weliswaar lager, maar in een aantal districten in Zuid- en Oost-Slowakije ligt het aanzienlijk daarboven. Een groot knelpunt is de toegang tot hoogwaardig en inclusief onderwijs. Op dit gebied komen de regionale verschillen tot uiting in bijzonder uitgesproken percentages jonge schoolverlaters. Een ander knelpunt is de toegang van kansarme groepen, met name Roma, mensen met een handicap en mensen die dakloos zijn of uitgesloten zijn van huisvesting, tot gezondheidszorg, langdurige zorg, sociale huisvesting en andere essentiële diensten. Een geïntegreerde aanpak is essentieel om de sociale inclusie van deze groepen te bevorderen.

               (15)De hervormingen om de kosteneffectiviteit van de gezondheidszorg te verbeteren, krijgen steeds meer vaart, hoewel de mate van uitvoering tussen de verschillende zorgsectoren verschilt. De beleidsmaatregelen die in het kader van de evaluatie van de uitgaven voor gezondheidszorg werden uitgevoerd, hebben een aantal positieve resultaten opgeleverd, vooral na een reeks kostenbeheersingsmaatregelen op het gebied van farmaceutische producten en medische hulpmiddelen. Dit neemt niet weg dat zowel de efficiëntie als de prijs-kwaliteitverhouding van de zorg nog kan worden verbeterd door een strategische herschikking van de middelen over de verschillende zorgsectoren. Voor de zorgverlening wordt nog steeds buitensporig vaak een beroep gedaan op de ziekenhuizen, die, ondanks regelmatige schuldverlichting, schulden blijven opbouwen en moeite hebben om de nodige investeringen in het verbeteren van de efficiëntie en de kwaliteit van de zorg te financieren. De versterking van de eerstelijnszorg is van essentieel belang om overbodig gebruik van ziekenhuisdiensten terug te dringen, maar het geringe aantal huisartsen en het beperkte aanbod aan diensten in de eerstelijnszorg bemoeilijken de verbetering van de efficiëntie van het zorgstelsel. De regering heeft maatregelen genomen om het tekort aan arbeidskrachten in de zorg aan te pakken. Deze inspanningen moeten worden ingepast in een langeretermijnstrategie die gericht is op het geleidelijk decentraliseren van diensten voor acute zorg en het versterken van de eerstelijnszorg en van preventiediensten.

               (16)De fragmentatie van het onderzoekssysteem ondermijnt de doeltreffendheid van de openbare O&O-investeringen ter verbetering van de kwaliteit van het wetenschappelijk onderzoek en ontmoedigt particuliere financiering. Het onderzoeks- en innovatiebeleid kampt met een gebrek aan coördinatie tussen ministeries en andere actoren, waardoor belangrijke hervormingen vertraging oplopen of mislukken. Het suboptimale transformatieproces van de Slowaakse Academie voor wetenschappen heeft aanleiding gegeven tot bezorgdheid over de continuïteit van de werking van deze instantie, waardoor het hele proces uiteindelijk spaak is gelopen. Het ontbreken of mislukken van gerichte maatregelen, in combinatie met een beperkte betrokkenheid van onderzoeksinstellingen en een beperkte onderzoekscapaciteit, zijn een voor een factoren die de particuliere uitgaven voor onderzoek en ontwikkeling op een laag peil houden. Over het geheel genomen behoren de inspanningen van het bedrijfsleven op het gebied van onderzoek en ontwikkeling tot de laagste in de EU en zijn deze vooral gericht op de - door multinationals gedomineerde - medium- en hightechindustrie. Maatregelen ter bevordering van de overdracht van kennis, ter versterking van de innovatiecapaciteit in de industriesector en ter verbetering van de samenwerking tussen het bedrijfsleven en de academische wereld vorderen maar langzaam.

               (17)Om de productiviteit van Slowakije te verhogen en het convergentieproces gaande te houden, zijn ook aanhoudende investeringen vereist in de digitale en de vervoersinfrastructuur en in energie-efficiëntie. De dekking met vaste basisbreedband en 4G en het gebruik van ultrasnelle breedband moeten worden verbeterd. Investeringen in energie-efficiëntie – met name in de bouwsector – en in milieutechnologie kunnen een bron van groene groei zijn en zullen bijdragen tot het behoud van schaarse milieurijkdommen. Om minder ontwikkelde regio's in staat te stellen hun achterstand in te halen en meer op kennis gebaseerd, concurrerend en productiever te worden, zijn er daarnaast meer strategische investeringen nodig om de lacunes in de infrastructuur op te vullen en de vervoersnetwerken te verbeteren. Slowakije loopt achter met de voltooiing van zowel het kernwegennet als het kernspoornet in het kader van het trans-Europees vervoersnetwerk, bijv. in de Rijn-Donaucorridor. Zwakke punten in het vervoersnetwerk kunnen worden aangepakt door de interconnectiviteit, multimodaliteit en interoperabiliteit van het bestaande netwerk voor openbaar en stadsvervoer te verbeteren en door duurzame vervoerswijzen te stimuleren.

               (18)Zware administratieve en regelgevingslasten kunnen een negatieve invloed hebben op investeringen en innovatie, met name voor kleine en middelgrote ondernemingen. Ondanks inspanningen van de overheid wordt de administratieve last onvoldoende verlicht en gaat het Slowaakse ondernemingsklimaat er volgens internationale vergelijkingen op achteruit. De kwaliteit van de wetgeving en het gebrek aan voorspelbaarheid zijn punten van zorg voor het bedrijfsleven. Slowakije dient deze uitdagingen aan te pakken door zijn strategie voor betere regelgeving (RIA2020) volledig uit te rollen en zijn centrum voor betere regelgeving te versterken. De sector voor professionele dienstverlening in Slowakije is nog steeds strikt geregeld. De regelgeving voor advocaten, octrooigemachtigden, burgerlijk ingenieurs, architecten, accountants, toeristengidsen en vastgoedmakelaars is restrictiever dan het gewogen EU-gemiddelde.

               (19)De overheid is bezig met een grondige hervorming van de methoden voor het plaatsen van overheidsopdrachten. Hiertoe wordt het rechtskader herzien om de procedures te vereenvoudigen en de transactiekosten te verlagen. De nieuwe nadruk op professionalisering is lovenswaardig, maar de algemene voordelen ervan worden maar langzaam zichtbaar. Gezien het wantrouwen ten aanzien van de overheid moeten overheidsinkopers zich extra inspannen om het vertrouwen van het bedrijfsleven, de media en het grote publiek terug te winnen. Dit bemoeilijkt de invoering van hoognodige nieuwe methoden. Met het oog op een betere prijs-kwaliteitverhouding en een meer strategische benutting van het instrument van de overheidsopdrachten moeten meer inspanningen worden geleverd om het gebruik van kwaliteitscriteria te versterken.

               (20)De Slowaakse overheid heeft nog steeds te kampen met inefficiënties en knelpunten die met name het gevolg zijn van inefficiënte samenwerking tussen overheidsdiensten. Het gebrek aan capaciteit en strategische planning en de administratieve inefficiënties vormen een belemmering voor de vlotte uitvoering van de ESI-fondsen. Als gevolg hiervan verloor Slowakije 120 miljoen euro aan financiering uit de periode 2014-2020 en staat de toekenning van de financiële middelen aan de eindbegunstigden nog steeds op een laag peil. Bovendien heeft de suboptimale voorbereiding van door de ESI-fondsen gefinancierde projecten geleid tot vertraging bij de investeringen en tot krappe termijnen voor de procedures voor het plaatsen van overheidsopdrachten, waardoor het risico op onregelmatigheden is toegenomen.

               (21)Corruptie blijft een uitdaging en de wil tot vervolging van corruptiezaken op hoog niveau is slechts beperkt gebleken. Pogingen om op te treden tegen corruptie, worden bemoeilijkt door zwakke punten van organisatorische en procedurele aard bij politie en justitie, en door de gebrekkige bescherming voor klokkenluiders. Ook de verbetering van de doeltreffendheid van het rechtsstelsel, onder meer wat de onafhankelijkheid ervan betreft, blijft een uitdaging. Ondanks enkele verbeteringen op het gebied van efficiëntie en kwaliteit is er nog steeds reden voor bezorgdheid over de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht. De vertraging in de procedure voor de benoeming van rechters bij het grondwettelijk hof kan van invloed zijn op de werking van het rechtsstelsel.

               (22)De programmering van de EU-middelen voor de periode 2021-2027 kan wellicht helpen een aantal van de in de aanbevelingen genoemde lacunes op te vullen, met name op de gebieden die in bijlage D bij het landverslag worden behandeld
                  7
               . Dit zou Slowakije in staat stellen om deze middelen optimaal in te zetten in de daar genoemde sectoren, rekening houdend met regionale verschillen. Versterking van de bestuurlijke capaciteit van het land voor het beheer van deze fondsen is een belangrijke voorwaarde voor het welslagen van deze investering.

               (23)In de context van het Europees Semester 2019 heeft de Commissie een brede analyse van het economisch beleid van Slowakije verricht. Die analyse is gepubliceerd in het landverslag 2019. Voorts heeft de Commissie zowel het stabiliteitsprogramma 2019 als het nationale hervormingsprogramma 2019 doorgelicht en onderzocht welk gevolg is gegeven aan de aanbevelingen die in eerdere jaren tot Slowakije zijn gericht. Daarbij is zij niet alleen nagegaan of de programma's relevant zijn voor een houdbaar begrotings- en sociaal-economisch beleid in Slowakije, maar ook of zij in overeenstemming zijn met de Unieregels en -richtsnoeren, gezien de noodzaak de algehele economische governance van de Unie te versterken door middel van inbreng van de Unie in toekomstige nationale besluiten.

               (24)In het licht van deze beoordeling heeft de Raad het stabiliteitsprogramma 2019 onderzocht en zijn advies
                  8
                daarover is met name in de onderstaande aanbeveling 1 weergegeven.

               BEVEELT AAN dat Slowakije in 2019 en 2020 de volgende actie onderneemt:

               1.In 2020 de middellangetermijndoelstelling voor de begroting halen. De houdbaarheid van de overheidsfinanciën op lange termijn waarborgen, met name in het zorg- en het pensioenstelsel.

               2.De kwaliteit en inclusiviteit van het onderwijs op alle niveaus verbeteren en vaardigheden stimuleren. De toegang tot betaalbare en hoogwaardige kinderopvang en langdurige zorg verbeteren. De integratie van kansarme groepen, in het bijzonder de Roma, bevorderen.

               3.Het economisch beleid inzake investeringen richten op gezondheidszorg, onderzoek en innovatie, vervoer (met name de duurzaamheid ervan), digitale infrastructuur, energie-efficiëntie, concurrentievermogen van kleine en middelgrote ondernemingen en sociale huisvesting, rekening houdend met regionale verschillen. Bij procedures voor overheidsopdrachten meer gebruikmaken van criteria inzake kwaliteit en levenscycluskosten.

               4.De doeltreffendheid van het rechtsstelsel verder verbeteren, met bijzondere aandacht voor de versterking van de onafhankelijkheid van het rechtsstelsel, onder meer met betrekking tot de benoeming van rechters. Meer inspanningen leveren om corruptie op te sporen en te vervolgen, met name in het kader van grootschalige corruptiezaken.

               Gedaan te Brussel,

                     Voor de Raad

                     De voorzitter

                     (1)

                        PB L 209 van 2.8.1997, blz. 1.

                     (2)

                        SWD(2019) 1024 final.

                     (3)

                        Verordening (EU) nr. 1303/2013 van het Europees Parlement en de Raad van 17 december 2013 houdende gemeenschappelijke bepalingen inzake het Europees Fonds voor regionale ontwikkeling, het Europees Sociaal Fonds, het Cohesiefonds, het Europees Landbouwfonds voor plattelandsontwikkeling en het Europees Fonds voor maritieme zaken en visserij en algemene bepalingen inzake het Europees Fonds voor regionale ontwikkeling, het Europees Sociaal Fonds, het Cohesiefonds en het Europees Fonds voor maritieme zaken en visserij, en tot intrekking van Verordening (EG) nr. 1083/2006 van de Raad (PB L 347 van 20.12.2013, blz. 320).

                     (4)

                        COM(2014) 494 final.

                     (5)

                        Het conjunctuurgezuiverde begrotingssaldo, ongerekend eenmalige en tijdelijke maatregelen, dat de Commissie aan de hand van de gezamenlijk overeengekomen methode heeft herberekend.

                     (6)

                        De primaire netto-overheidsuitgaven omvatten de totale overheidsuitgaven zonder rekening te houden met rente-uitgaven, uitgaven in het kader van programma's van de Unie die volledig met inkomsten uit fondsen van de Unie worden gefinancierd en niet-discretionaire veranderingen in de uitgaven voor werkloosheidsuitkeringen. Nationaal gefinancierde bruto-investeringen in vaste activa worden gespreid over een periode van vier jaar. Discretionaire inkomstenmaatregelen of inkomstenverhogingen die bij wet worden vastgesteld, tellen mee en eenmalige maatregelen aan zowel de inkomsten- als uitgavenzijde tellen niet mee.

                     (7)

                        SWD(2019) 1024 final.

                     (8)

                        Op grond van artikel 5, lid 2, van Verordening (EG) nr. 1466/97 van de Raad.