title: Aanbeveling van de Commissie van 18 juni 2019 over het ontwerp van geïntegreerd nationaal energie- en klimaatplan van het Verenigd Koninkrijk voor de periode 2021-2030

text:
               3.9.2019

               NL

               Publicatieblad van de Europese Unie

               C 297/108

      AANBEVELING VAN DE COMMISSIE
      van 18 juni 2019
      over het ontwerp van geïntegreerd nationaal energie- en klimaatplan van het Verenigd Koninkrijk voor de periode 2021-2030
      (2019/C 297/28)
      DE EUROPESE COMMISSIE,
      Gezien Verordening (EU) 2018/1999 van het Europees Parlement en de Raad van 11 december 2018 inzake de governance van de energie-unie en van de klimaatactie, tot wijziging van Verordeningen (EG) nr. 663/2009 en (EG) nr. 715/2009 van het Europees Parlement en de Raad, Richtlijnen 94/22/EG, 98/70/EG, 2009/31/EG, 2009/73/EG, 2010/31/EU, 2012/27/EU en 2013/30/EU van het Europees Parlement en de Raad, Richtlijnen 2009/119/EG en (EU) 2015/652 van de Raad, en tot intrekking van Verordening (EU) nr. 525/2013 van het Europees Parlement en de Raad (1), en met name artikel 9, lid 2,
      Overwegende hetgeen volgt:

                  (1)

                  Krachtens Verordening (EU) 2018/1999 moet elke lidstaat bij de Commissie een ontwerp van geïntegreerd nationaal energie- en klimaatplan indienen met betrekking tot de periode 2021-2030, overeenkomstig artikel 3, lid 1, van die verordening, en bijlage I daarbij. De eerste ontwerpen van geïntegreerde nationale energie- en klimaatplannen moesten uiterlijk op 31 december 2018 worden ingediend.

                  (2)

                  Het Verenigd Koninkrijk heeft op 20 december 2018 een ontwerp van geïntegreerd nationaal energie- en klimaatplan ingediend. De indiening van dit ontwerpplan vormt de basis en een eerste stap van het iteratieve proces tussen de Commissie en de lidstaten met het oog op de voltooiing van de geïntegreerde nationale energie- en klimaatplannen en de uitvoering daarvan.

                  (3)

                  Op grond van Verordening (EU) 2018/1999 moet de Commissie de ontwerpen van geïntegreerde nationale energie- en klimaatplannen beoordelen. De Commissie heeft het ontwerp van geïntegreerd nationaal energie- en klimaatplan van het Verenigd Koninkrijk uitgebreid beoordeeld, rekening houdend met de relevante elementen van Verordening (EU) 2018/1999. Die beoordeling (2) wordt samen met de onderhavige aanbeveling gepubliceerd. De onderstaande aanbevelingen zijn op die beoordeling gebaseerd.

                  (4)

                  De aanbevelingen van de Commissie kunnen met name betrekking hebben op i) het ambitieniveau van de doelstellingen, streefcijfers en bijdragen met het oog op de collectieve verwezenlijking van de doelstellingen van de energie-unie en met name de 2030-streefcijfers van de Unie inzake hernieuwbare energie en energie-efficiëntie, alsook het niveau van interconnectiviteit op elektriciteitsgebied waar de lidstaat naar streeft in 2030; ii) beleidslijnen en maatregelen die verband houden met de doelstellingen op het niveau van de lidstaat en de Unie, en andere beleidslijnen en maatregelen met potentiële grensoverschrijdende gevolgen; iii) eventuele aanvullende beleidslijnen en maatregelen die mogelijk vereist zijn in de geïntegreerde nationale energie- en klimaatplannen, en iv) wisselwerkingen tussen en samenhang van bestaande en geplande beleidslijnen en maatregelen die zijn opgenomen in het geïntegreerde nationale energie- en klimaatplan binnen één dimensie en tussen verschillende dimensies van de energie-unie.

                  (5)

                  Bij de opstelling van haar aanbevelingen heeft de Commissie er enerzijds rekening mee gehouden dat zij bepaalde gekwantificeerde geplande bijdragen van alle lidstaten bij elkaar moet optellen om de ambitie op Unieniveau te bepalen, en dat zij anderzijds de betrokken lidstaat voldoende tijd moet bieden om terdege rekening te houden met de aanbevelingen van de Commissie voordat die lidstaat de laatste hand legt aan zijn nationale plan.

                  (6)

                  De aanbevelingen van de Commissie met betrekking tot de ambities van de lidstaten op het gebied van hernieuwbare energie zijn gebaseerd op de formule die is vastgesteld in bijlage II bij Verordening (EU) 2018/1999 en die is gebaseerd op objectieve criteria.

                  (7)

                  Wat de energie-efficiëntie betreft, zijn de aanbevelingen van de Commissie gebaseerd op de beoordeling van het nationale ambitieniveau dat in het ontwerp van geïntegreerd nationaal energie- en klimaatplan naar voren is gebracht, in vergelijking met de collectieve inspanningen die nodig zijn om de doelstellingen van de Unie te bereiken, rekening houdend met de informatie die eventueel is verstrekt over specifieke nationale omstandigheden. De definitieve nationale bijdragen op het gebied van energie-efficiëntie moeten het kosteneffectieve potentieel voor energiebesparingen weerspiegelen en moeten worden onderbouwd met een robuuste langetermijnrenovatiestrategie en maatregelen tot uitvoering van de verplichting inzake energiebesparingen uit hoofde van artikel 7 van Richtlijn 2012/27/EU van het Europees Parlement en de Raad (3). De lidstaten moeten ook aantonen dat zij naar behoren rekening hebben gehouden met het beginsel “energie-efficiëntie eerst”, met name door uit te leggen hoe energie-efficiëntie bijdraagt tot de kosteneffectieve verwezenlijking van de nationale doelstellingen inzake een concurrerende koolstofarme economie, energievoorzieningszekerheid en de bestrijding van energiearmoede.

                  (8)

                  Op grond van de governanceverordening moeten de lidstaten een algemeen overzicht geven van de investeringen die nodig zijn om de in het geïntegreerde nationale energie- en klimaatplan vastgestelde doelstellingen, streefcijfers en bijdragen te bereiken, samen met een algemene beoordeling betreffende de bronnen van die investeringen. De nationale energie- en klimaatplannen moeten de transparantie en voorspelbaarheid van nationale beleidslijnen en maatregelen waarborgen, teneinde te zorgen voor investeringszekerheid.

                  (9)

                  Tegelijkertijd heeft de Commissie in het kader van de cyclus 2018-2019 van het Europees Semester sterk de nadruk gelegd op de investeringsbehoeften van de lidstaten op het gebied van energie en klimaat. Dit komt tot uiting in het landverslag 2019 voor het Verenigd Koninkrijk (4) en in de aanbeveling van de Commissie voor een aanbeveling van de Raad aan het Verenigd Koninkrijk (5), als onderdeel van het proces van het Europees Semester. De Commissie heeft bij haar beoordeling van de ontwerpen van geïntegreerde nationale energie- en klimaatplannen rekening gehouden met de bevindingen en aanbevelingen van het meest recente Europees Semester. De aanbevelingen van de Commissie zijn complementair met de meest recente landspecifieke aanbevelingen die zijn gedaan in het kader van het Europees Semester. De lidstaten moeten er ook voor zorgen dat in hun geïntegreerde nationale energie- en klimaatplannen rekening wordt gehouden met de meest recente landspecifieke aanbevelingen in het kader van het Europees Semester.

                  (10)

                  Bovendien is in de governanceverordening bepaald dat elke lidstaat in zijn ontwerp van geïntegreerd nationaal energie- en klimaatplan — dat uiterlijk op 31 december 2019 moet worden ingediend — terdege rekening moet houden met eventuele aanbevelingen van de Commissie en dat, indien de betrokken lidstaat geen gevolg geeft aan een aanbeveling of een aanzienlijk deel daarvan, de lidstaat dit moet motiveren en zijn redenen openbaar moet maken.

                  (11)

                  Indien van toepassing, moeten de gegevens die de lidstaten vermelden in hun geïntegreerde nationale energie- en klimaatplannen en latere actualiseringen daarvan dezelfde zijn als de gegevens die zij indienen bij Eurostat of het Europees Milieuagentschap. Voor de berekening van de grondslag voor modellen en prognoses is het cruciaal dat dezelfde bron en, indien beschikbaar, Europese statistieken worden gebruikt. Het gebruik van Europese statistieken maakt het mogelijk de gegevens en de prognoses in de geïntegreerde nationale energie- en klimaatplannen beter te vergelijken.

                  (12)

                  Alle elementen van bijlage I bij Verordening (EU) 2018/1999 moeten worden opgenomen in het definitieve geïntegreerde nationale energie- en klimaatplan. In dit verband moet worden beoordeeld wat de geplande beleidslijnen en maatregelen voor gevolgen hebben op macro-economisch vlak, voor de volksgezondheid, het milieu, de werkgelegenheid, het onderwijs, de vaardigheden en op sociaal vlak. Het publiek en andere belanghebbenden moeten worden betrokken bij de voorbereiding van het definitieve geïntegreerde nationale energie- en klimaatplan. Deze en andere elementen zijn nader beschreven in het werkdocument van de diensten van de Commissie dat samen met deze aanbeveling wordt gepubliceerd (6).

                  (13)

                  In het definitieve plan moet het Verenigd Koninkrijk duidelijkere verbanden leggen tussen de nationale beleidslijnen en de dimensies van de energie-unie, en ook rekening houden met onderlinge verbanden tussen de geplande beleidslijnen en maatregelen in de dimensies decarbonisatie, energiezekerheid en interne markt en onderzoek, innovatie en concurrentievermogen. Voorbeelden zijn het beginsel “energie-efficiëntie eerst”, de invloed van het gebruik van bio-energie op de geplande emissies en verwijderingen door landgebruik, verandering in landgebruik en bosbouw, en hoe de risico’s van klimaatverandering van invloed zijn op de energietoevoer.

                  (14)

                  Het definitieve geïntegreerde nationale energie- en klimaatplan zou baat hebben bij een uitgebreide analyse van de positie die de koolstofarme technologiesector op dit moment inneemt op de wereldmarkt, waarbij de aandacht wordt gevestigd op concurrentievoordelen en potentiële uitdagingen en waarbij wordt gewezen op meetbare doelstellingen voor de toekomst en het beleid en de maatregelen om deze te bereiken, met passende koppelingen naar het ondernemings- en industriebeleid. Het plan zou ook gebaat zijn bij de inachtneming van de rol van de circulaire economie, door te verwijzen naar nationale strategieën en actieplannen en te wijzen op de voordelen ervan op en de potentiële wisselwerking ervan met de verlaging van broeikasgasemissies.

                  (15)

                  De aanbevelingen van de Commissie voor het Verenigd Koninkrijk zijn gebaseerd op de beoordeling van het ontwerp van geïntegreerd nationaal energie- en klimaatplan van het Verenigd Koninkrijk dat samen met deze aanbeveling wordt gepubliceerd (7),

            BEVEELT HET VERENIGD KONINKRIJK AAN DE VOLGENDE MAATREGELEN TE NEMEN:

                  1.

                  Het effect van de aanvullende beleidslijnen en maatregelen, ook buiten de bouw- en vervoerssector, verder specificeren en kwantificeren voor het behalen van de broeikasgasdoelstelling van – 37 % in 2030 ten opzichte van 2005 voor sectoren die niet vallen onder de EU-regeling voor de emissiehandel. Deze omvat de overeenkomstige verbintenis uit hoofde van Verordening (EU) 2018/841 van het Europees Parlement en de Raad (8) dat de emissies uit landgebruik, verandering in landgebruik en bosbouw niet hoger liggen dan de verwijderingen en waarin wordt vereist dat de onderliggende boekhoudregels worden toegepast.

                  2.

                  Een aandeel hernieuwbare energie van ten minste 27 % voorstellen als de bijdrage van het Verenigd Koninkrijk aan de doelstelling van de EU inzake hernieuwbare energie voor 2030, volgens de formule in bijlage II bij Verordening (EU) 2018/1999. Een indicatief traject opnemen in het definitieve geïntegreerde nationale energie- en klimaatplan dat overeenkomstig dat aandeel alle referentiepunten bereikt overeenkomstig artikel 4, onder a), punt 2, van Verordening (EU) 2018/1999, aangezien het niveau van de inspanningen moet worden verhoogd om dit streefcijfer collectief te bereiken. Gedetailleerde en gekwantificeerde beleidslijnen en maatregelen voorstellen die in overeenstemming zijn met de verplichtingen uit hoofde van Richtlijn (EU) 2018/2001 van het Europees Parlement en de Raad (9) om een tijdige en kosteneffectieve verwezenlijking van deze bijdrage mogelijk te maken. Het ambitieniveau verhogen in de sector verwarming en koeling met het oog op het indicatieve streefcijfer in artikel 23 van Richtlijn (EU) 2018/2001 en het ambitieniveau verhogen met het oog op het streefcijfer voor vervoer in artikel 25 van Richtlijn (EU) 2018/2001. Aanvullende details verstrekken over de faciliterende kaders voor zelfverbruik van hernieuwbare energie en voor hernieuwbare-energiegemeenschappen overeenkomstig de artikelen 21 en 22 van Richtlijn (EU) 2018/2001.

                  3.

                  Nationale bijdragen vaststellen die aanzienlijk ambitieuzer zijn dan de prognoses uit de modellen die in het ontwerp van geïntegreerd nationaal energie- en klimaatplan worden aangehaald gezien de noodzaak om de inspanningen op te voeren om het streefcijfer inzake energie-efficiëntie van de Unie voor 2030 te behalen. Ambitieuzere beleidslijnen en maatregelen voorstellen die tegen 2030 extra energiebesparingen opleveren. Beleidslijnen en maatregelen vermelden voor de gehele periode 2021-2030. Een effectbeoordeling verstrekken voor de geplande beleidslijnen en maatregelen inzake energie-efficiëntie, met name wat betreft de verwachte energiebesparing die deze moeten opleveren.

                  4.

                  De maatregelen ter ondersteuning van de doelstellingen op het gebied van de energiezekerheid met betrekking tot de diversificatie en de vermindering van de energieafhankelijkheid specificeren, met inbegrip van maatregelen die flexibiliteit en langetermijnaanvoer van kernbrandstof garanderen in het licht van de mogelijke ontwikkeling van zijn nucleaire opwekkingscapaciteit.

                  5.

                  Toekomstgerichte doelstellingen en streefcijfers op het gebied van marktintegratie definiëren en met name een strategie en planning uiteenzetten voor de overgang op volledig marktconforme prijzen.

                  6.

                  De tussen 2023 en 2030 te verwezenlijken nationale doelstellingen en financieringsdoelstellingen op het gebied van onderzoek, innovatie en concurrentievermogen verduidelijken, met name in verband met de energie-unie, zodat deze gemakkelijk meetbaar zijn en geschikt zijn om de verwezenlijking van de doelstellingen voor de andere dimensies van het geïntegreerde nationale energie- en klimaatplan te ondersteunen. Deze doelstellingen onderbouwen met specifieke en adequate beleidslijnen en maatregelen, met inbegrip van beleidslijnen en maatregelen die in samenwerking met andere lidstaten worden ontwikkeld, zoals het Europees strategisch plan voor energietechnologie.

                  7.

                  Voortbouwen op het kader van de North Seas Energy Cooperation met betrekking tot de uitwisseling van goede praktijken voor steunregelingen en mogelijke projecten op het gebied van windenergie op zee, om de doelstellingen van de energie-unie voor meer energiezekerheid, duurzaamheid en concurrentievermogen te behalen. Gezien de beslissing van het Verenigd Koninkrijk om de Europese Unie te verlaten, moet het maatregelen treffen om ervoor te zorgen dat de regionale samenwerking met Ierland voor paraatheid en reactievermogen in geval van noodsituaties voor elektriciteit en de veiligheid van de gas- en olietoevoer blijft doorgaan.

                  8.

                  Zijn analyse van investeringsuitgaven en -bronnen in de dimensies van de energie-unie verbeteren, met inbegrip van passende financiering op nationaal en regionaal niveau, die op dit moment wordt verstrekt voor een aantal gebieden, en deze aanvullen met een algemeen overzicht van investeringsbehoeften, -risico’s en -belemmeringen.

                  9.

                  Een lijst opstellen van alle energiesubsidies, met inbegrip van met name subsidies voor fossiele brandstoffen, en getroffen maatregelen en plannen om deze uit te faseren.

                  10.

                  De effecten van luchtverontreiniging voor de verschillende scenario’s schetsen, voorzien van een onderbouwing en met inachtneming van synergieën en wisselwerkingen.

                  11.

                  Rechtvaardige en billijke transitieaspecten vermelden, voornamelijk door de beoordeling van energiearmoede aan te geven, bijbehorende doelstellingen te vermelden en de sociale gevolgen en de gevolgen voor de werkgelegenheid en vaardigheden van de beleidslijnen, maatregelen en doelstellingen te beschrijven. Er moet speciale aandacht worden geschonken aan kool- en koolstofintensieve regio’s en het effect van de energietransitie daarop. Een specifieke beoordeling van kwesties in verband met energiearmoede toevoegen, met bijbehorende doelstellingen of specifieke beleidslijnen of maatregelen, zoals vereist uit hoofde van Verordening (EU) 2018/1999.

         Gedaan te Brussel, 18 juni 2019.

               Voor de Commissie

            Miguel ARIAS CAÑETE

               Lid van de Commissie

         (1)  PB L 328 van 21.12.2018, blz. 1.

         (2)  SWD(2019) 279.

         (3)  Richtlijn 2012/27/EU van het Europees Parlement en de Raad van 25 oktober 2012 betreffende energie-efficiëntie, tot wijziging van de Richtlijnen 2009/125/EG en 2010/30/EU en houdende intrekking van de Richtlijnen 2004/8/EG en 2006/32/EG (PB L 315 van 14.11.2012, blz. 1).

         (4)  SWD(2019) 1027 final.

         (5)  COM(2019) 528 final van 5 juni 2019.

         (6)  SWD(2019) 279 final.

         (7)  SWD(2019) 279 final.

         (8)  Verordening (EU) 2018/841 van het Europees Parlement en de Raad van 30 mei 2018 inzake de opname van broeikasgasemissies en -verwijderingen door landgebruik, verandering in landgebruik en bosbouw in het klimaat- en energiekader 2030, en tot wijziging van Verordening (EU) nr. 525/2013 en Besluit nr. 529/2013/EU (PB L 156 van 19.6.2018, blz. 1).

         (9)  Richtlijn (EU) 2018/2001 van het Europees Parlement en de Raad van 11 december 2018 ter bevordering van het gebruik van energie uit hernieuwbare bronnen (PB L 328 van 21.12.2018, blz. 82).


title: Aanbeveling van de Raad van 12 februari 2019 betreffende de benoeming van een lid van de directie van de Europese Centrale Bank

text:
               15.2.2019

               NL

               Publicatieblad van de Europese Unie

               C 60/1

      AANBEVELING VAN DE RAAD
      van 12 februari 2019
      betreffende de benoeming van een lid van de directie van de Europese Centrale Bank
      (2019/C 60/01)
      DE RAAD VAN DE EUROPESE UNIE,
      Gezien het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie, en met name artikel 283, lid 2, en artikel 139, lid 2,
      Gezien Protocol nr. 4 betreffende de statuten van het Europees Stelsel van centrale banken en van de Europese Centrale Bank, en met name artikel 11.2,
      BEVEELT DE EUROPESE RAAD AAN:
      de heer Philip R. LANE te benoemen tot lid van de directie van de Europese Centrale Bank voor een ambtstermijn van acht jaar die op 1 juni 2019 ingaat.

         Gedaan te Brussel, 12 februari 2019.

               Voor de Raad

               De voorzitter

            E.O. TEODOROVICI


title: Aanbeveling van de Commissie (EU) 2019/534 van 26 maart 2019 Cyberbeveiliging van 5G-netwerken

text:
               29.3.2019

               NL

               Publicatieblad van de Europese Unie

               L 88/42

      AANBEVELING VAN DE COMMISSIE (EU) 2019/534
      van 26 maart 2019
      Cyberbeveiliging van 5G-netwerken
      DE EUROPESE COMMISSIE,
      Gezien het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie, en met name artikel 292,
      Overwegende hetgeen volgt:

                  (1)

                  De Commissie heeft de ontplooiing van netwerktechnologieën van de vijfde generatie (5G) erkend als een belangrijke factor in de ontwikkeling van toekomstige digitale diensten en als een prioriteit binnen de strategie voor een digitale eengemaakte markt. Het 5G-actieplan is door de Commissie goedgekeurd om ervoor te zorgen dat de Unie beschikt over de connectiviteitsinfrastructuur die nodig is voor haar digitale transformatie vanaf 2020 (1).

                  (2)

                  De 5G-netwerken zullen voortbouwen op de huidige netwerktechnologieën van de vierde generatie (4G) door nieuwe mogelijkheden te bieden voor diensten en de centrale infrastructuur en motor te worden van grote delen van de economie van de Unie. Wanneer de 5G-netwerken uitgerold worden, zullen zij als ruggengraat dienen voor een brede waaier aan diensten die essentieel zijn voor de goede werking van de interne markt en de instandhouding en werking van vitale maatschappelijke en economische functies zoals energie, vervoer, het bankwezen, de gezondheidszorg, evenals industriële besturingssystemen. Bij de organisatie van democratische processen, zoals verkiezingen, zullen digitale infrastructuur en 5G-netwerken ook een steeds grotere rol spelen.

                  (3)

                  Wanneer veel essentiële diensten afhankelijk worden van 5G-netwerken, zouden wijdverspreide systemische storingen bijzonder ernstige gevolgen kunnen hebben. Als gevolg daarvan is het voor de Unie van strategisch belang de cyberbeveiliging van 5G-netwerken te waarborgen, in tijden van toenemende cyberaanvallen die complexer dan ooit zijn.

                  (4)

                  De onderlinge verwevenheid en grensoverschrijdende aard van de infrastructuur aan de basis van het digitale ecosysteem, en de grensoverschrijdende aard van de dreigingen in kwestie, betekenen dat elk significant zwak punt en/of elk met 5G-netwerken verband houdend cyberincident in één bepaalde lidstaat gevolgen zou hebben voor de Unie als geheel. Daarom moet worden voorzien in maatregelen om een hoog gemeenschappelijk niveau van cyberbeveiliging van 5G-netwerken te schragen.

                  (5)

                  De behoefte aan actie op Unieniveau is door de lidstaten bevestigd. In zijn conclusies van 21 maart 2019 zag de Europese Raad uit naar een aanbeveling van de Commissie over een gezamenlijke aanpak voor de veiligheid van 5G-netwerken (2).

                  (6)

                  Het waarborgen van de Europese soevereiniteit moet een hoofddoelstelling zijn, onder volledige inachtneming van de Europese waarden van openheid en tolerantie (3). Buitenlandse investeringen in strategische sectoren, verwerving van kritieke activa, technologie en infrastructuur in de Unie en levering van kritieke uitrusting kunnen ook potentiële risico's voor de veiligheid van de Unie vormen.

                  (7)

                  De cyberbeveiliging van 5G-netwerken is van cruciaal belang om de strategische autonomie van de Unie te waarborgen, zoals is erkend in de Gezamenlijke mededeling „EU-China — Een strategische visie” (4).

                  (8)

                  In de resolutie van het Europees Parlement over de veiligheidsdreigingen in verband met de toenemende technologische aanwezigheid van China in de EU worden de Commissie en de lidstaten ook opgeroepen om actie te ondernemen op het niveau van de Unie (5).

                  (9)

                  Deze aanbeveling stelt cyberbeveiligingsrisico's in 5G-netwerken aan de orde door richtsnoeren vast te stellen voor passende risicoanalyse en -beheersmaatregelen op nationaal niveau, de ontwikkeling van een gecoördineerde risicobeoordeling op Europees niveau en de bepaling van een procedure om een gemeenschappelijk instrumentarium van de beste risicobeheersmaatregelen samen te stellen.

                  (10)

                  De Unie beschikt over een sterk wetgevingskader om elektronische-communicatienetwerken te beschermen.

                  (11)

                  Het Uniekader op het gebied van elektronische communicatie (6) bevordert de mededinging, de interne markt en de belangen van de eindgebruiker, en streeft met het Europees wetboek voor elektronische communicatie (7) een aanvullende connectiviteitsdoelstelling na, uitgedrukt in resultaten: brede toegang tot en invoering van vaste en mobiele netwerken met zeer hoge capaciteit voor alle burgers en bedrijven van de Unie, waarbij de belangen van de burgers worden beschermd. Richtlijn 2002/21/EG schrijft voor dat de lidstaten de integriteit en de veiligheid van de openbare communicatienetwerken moeten waarborgen en verplicht zijn ervoor te zorgen dat ondernemingen die openbare communicatienetwerken of openbaar beschikbare elektronische-communicatiediensten aanbieden technische en organisatorische maatregelen nemen om de risico's voor de veiligheid van hun netwerken of diensten goed te beheersen. De richtlijn bepaalt ook de bevoegdheden van nationale regelgevende instanties, waaronder de bevoegdheid om bindende instructies te geven om te verzekeren dat die verplichtingen worden nageleefd.

                  (12)

                  Voorts staat Richtlijn 2002/20/EG van het Europees Parlement en de Raad (8) de lidstaten toe voorwaarden aan de algemene machtiging te verbinden betreffende de beveiliging van publieke netwerken tegen ongeoorloofde toegang, met als doel het vertrouwelijke karakter van communicatie te beschermen overeenkomstig Richtlĳn 2002/58/EG van het Europees Parlement en de Raad (9).

                  (13)

                  Om de nakoming van die verplichtingen te vergemakkelijken, heeft de Unie een aantal samenwerkingsorganen opgezet. Het Agentschap van de Europese Unie voor netwerk- en informatiebeveiliging (Enisa), de Commissie, de lidstaten en nationale regelgevende instanties hebben technische richtsnoeren voor nationale regelgevende instanties opgesteld met betrekking tot incidentrapportage, beveiligingsmaatregelen en dreigingen en voorzieningen (10). De samenwerkingsgroep die bij Richtlijn (EU) 2016/1148 van het Europees Parlement en de Raad (11) is opgericht („de samenwerkingsgroep”) brengt bevoegde autoriteiten bij elkaar om samenwerking te schragen en te faciliteren, in het bijzonder door strategische richtsnoeren te verstrekken voor de activiteiten van het netwerk van Computer Security Incident Response Teams, dat op technisch niveau operationele samenwerking bevordert.

                  (14)

                  Het toekomstige Europese kader voor cyberbeveiligingscertificering (12) is bedoeld als essentieel ondersteunend instrument ter bevordering van consistente beveiligingsniveaus. Het moet de ontwikkeling van regelingen voor cyberbeveiligingscertificering mogelijk maken waarmee kan worden ingespeeld op de behoeften van de gebruikers van 5G-apparatuur en -software. Door het cruciale belang van deze infrastructuur moet onmiddellijk prioriteit worden toegekend aan de ontwikkeling van die relevante Europese regelingen voor cyberbeveiligingscertificering van producten, diensten of processen in de informatie- en communicatietechnologie die worden gebruikt voor 5G-netwerken. De lidstaten en marktdeelnemers moeten zich actief inzetten voor de ontwikkeling van zulke certificeringsregelingen, en ondersteuning bieden bij het definiëren van specifieke beveiligingsprofielen voor 5G-netwerken.

                  (15)

                  In gevallen waarin geharmoniseerd recht van de Unie ontbreekt, kunnen de lidstaten een Europese regeling voor cyberbeveiligingcertificering verplicht maken, door middel van nationale technische voorschriften die overeenkomstig het recht van de Unie zijn vastgesteld. De lidstaten kunnen ook gebruikmaken van regelingen voor cyberbeveiligingscertificering in het kader van openbare aanbestedingen en van Richtlijn 2014/24/EU van het Europees Parlement en de Raad (13), en kunnen de ontwikkeling ondersteunen van mechanismen voor bijstand — zoals een assistentiehub — voor de aankoop van cyberbeveiligingsoplossingen door overheidsafnemers.

                  (16)

                  Een hoog niveau van gegevensbescherming en privacy is belangrijk voor de beveiliging van 5G-netwerken. Er zijn op het niveau van de Unie ook regels vastgesteld die de beveiliging bij de verwerking van persoonsgegevens waarborgen, waaronder in elektronische communicatie. De algemene verordening gegevensbescherming (14) maakt het verplicht persoonsgegevens zodanig te verwerken dat de beveiliging ervan wordt gewaarborgd, onder meer om ongeoorloofde toegang tot of gebruik van persoonsgegevens en de apparatuur voor de verwerking ervan, te voorkomen. In de richtlijn betreffende privacy en elektronische communicatie zijn specifieke voorschriften vastgelegd inzake de bescherming van het vertrouwelijke karakter van communicatie en van de eindapparatuur van eindgebruikers. Ook verplicht de richtlijn aanbieders van diensten ertoe passende technische en organisatorische maatregelen te nemen om de veiligheid van hun diensten te garanderen.

                  (17)

                  De Unie heeft eveneens een instrument vastgesteld ter bescherming van kritieke infrastructuur en technologie, zoals die welke worden gebruikt bij communicatie, door de lidstaten buitenlandse directe investeringen te laten screenen om redenen van veiligheid of openbare orde en door een samenwerkingsmechanisme op te zetten waarmee de lidstaten en de Commissie informatie kunnen uitwisselen en bezorgdheid kunnen uiten over specifieke investeringen (15).

                  (18)

                  De lidstaten en exploitanten zetten momenteel belangrijke voorbereidende stappen om de grootschalige uitrol van 5G-netwerken mogelijk te maken. Verscheidene lidstaten hebben hun bezorgdheid geuit over mogelijke met 5G-netwerken verband houdende veiligheidsrisico's in het kader van de uitvoering van procedures voor de toekenning van gebruiksrechten voor radiospectrumbanden bestemd voor 5G-netwerken (16) en hebben maatregelen genomen om deze risico's het hoofd te bieden.

                  (19)

                  Bij de aanpak van cyberbeveiligingsrisico's in 5G-netwerken moet rekening worden gehouden met zowel technische als andere factoren. Technische factoren kunnen onder andere zwakke punten in de cyberbeveiliging zijn. Die kunnen worden uitgebuit om ongeoorloofde toegang tot informatie te krijgen (cyberspionage om economische of politieke redenen) of voor andere kwaadaardige bedoelingen (cyberaanvallen die gericht zijn op het verstoren of vernietigen van systemen en gegevens). Hierbij is het belangrijk rekening te houden met de noodzaak om netwerken gedurende hun gehele levenscyclus te beschermen en alle betrokken apparatuur in aanmerking te nemen, onder meer tijdens het ontwerp, de ontwikkeling, de aankoop, de uitrol, de exploitatie en het onderhoud van 5G-netwerken.

                  (20)

                  Andere factoren kunnen wettelijke of andere vereisten omvatten die opgelegd worden aan leveranciers van apparatuur voor informatie- en communicatietechnologie. Bij een beoordeling van het belang van dergelijke factoren moet onder meer rekening worden gehouden met het algemene risico op beïnvloeding door een derde land, met name wat betreft het bestuursmodel in kwestie, het ontbreken van samenwerkingsovereenkomsten op het gebied van veiligheid of soortgelijke regelingen inzake gegevensbescherming, zoals adequaatheidsbesluiten, tussen de Unie en het derde land in kwestie, en met het feit of het land partij is bij multilaterale, internationale of bilaterale overeenkomsten inzake cyberbeveiliging, de bestrijding van cybercriminaliteit of gegevensbescherming.

                  (21)

                  Als een belangrijke stap op de weg naar cyberbeveiliging van 5G-netwerken op het niveau van de Unie moet op nationaal niveau een risicobeoordeling worden uitgevoerd en afgerond. Die beoordelingen zouden de lidstaten kunnen helpen om op basis ervan hun nationale maatregelen voor beveiligingsvereisten en risicobeheer aan te passen.

                  (22)

                  Om de doeltreffendheid te garanderen van de op deze cyberdreigingen gerichte maatregelen, die essentieel zijn voor de goede werking van de interne markt en de bescherming van persoonsgegevens en de persoonlijke levenssfeer, moet coördinatie worden ontwikkeld.

                  (23)

                  De nationale risicobeoordelingen moeten de basis vormen voor een gecoördineerde risicobeoordeling van de Unie, bestaand uit een inventarisatie van de dreigingen en een gezamenlijke evaluatie door de lidstaten, met de steun van de Commissie en samen met het Europese Agentschap voor cyberbeveiliging (Enisa).

                  (24)

                  Rekening houdend met de risicobeoordelingen op nationaal en op Unieniveau, moet de samenwerkingsgroep een instrumentarium samenstellen tot vaststelling van soorten cyberbeveiligingsrisico's en van mogelijke maatregelen die de risico's op gebieden zoals certificering, tests en toegangscontroles verkleinen. De samenwerkingsgroep moet ook mogelijke specifieke maatregelen identificeren waarmee de door een of meer lidstaten vastgestelde risico's kunnen worden aangepakt. De samenwerkingsgroep moet gebruikmaken van de steun van het Enisa, Europol, het Orgaan van Europese regelgevende instanties voor elektronische communicatie (Berec) en het Inlichtingen- en situatiecentrum van de EU. Dit instrumentarium moet als advies dienen voor de Commissie bij de ontwikkeling van gemeenschappelijke minimumeisen die blijven instaan voor een hoog niveau van cyberbeveiliging van 5G-netwerken in de hele Unie.

                  (25)

                  Wanneer maatregelen tegen cyberbeveiligingsrisico's worden genomen, moet bij de opbouw van om het even welk netwerk rekening worden gehouden met de bevordering van cyberbeveiliging door met meerdere leveranciers te werken.

                  (26)

                  Deze aanbeveling doet geen afbreuk aan de bevoegdheden van de lidstaten met betrekking tot activiteiten op het gebied van openbare beveiliging, defensie, staatsveiligheid en activiteiten van de staat op het gebied van het strafrecht, met inbegrip van het recht van de lidstaten om dienstverleners of leveranciers van hun markten te weren om redenen van nationale veiligheid,

            HEEFT DE VOLGENDE AANBEVELING VASTGESTELD:
      I.   DOELSTELLINGEN

                  (1)

                  Met het oog op de ontwikkeling van een aanpak op het niveau van de Unie die de cyberbeveiliging van 5G-netwerken waarborgt, wijst deze aanbeveling maatregelen aan die zouden moeten worden genomen die:

                              a)

                              de lidstaten in staat stellen de cyberbeveiligingsrisico's voor 5G-netwerken op nationaal niveau te beoordelen en de nodige beveiligingsmaatregelen te nemen;

                              b)

                              de lidstaten en de relevante instellingen, agentschappen en andere organen van de Unie in staat stellen samen een gecoördineerde risicobeoordeling op het niveau van de Unie te ontwikkelen die voortbouwt op de nationale risicobeoordeling;

                              c)

                              de krachtens Richtlijn (EU) 2016/1148 opgerichte samenwerkingsgroep in staat stellen een mogelijke gemeenschappelijke reeks maatregelen te bepalen ter beperking van cyberbeveiligingsrisico's die verbonden zijn met de infrastructuur aan de basis van het digitale ecosysteem, in het bijzonder met 5G-netwerken.

            II.   DEFINITIES

                  (2)

                  Voor de toepassing van deze aanbeveling wordt verstaan onder:
                  a)   „5G-netwerk”: een reeks van alle relevante infrastructuurelementen voor mobiele en draadloze communicatietechnologie, die wordt gebruikt voor connectiviteit en diensten met toegevoegde waarde met geavanceerde prestatiekenmerken, zoals zeer hoge transmissiesnelheden en -capaciteit, een lage latentie, een zeer hoge betrouwbaarheid, of voor de ondersteuning van een groot aantal aangesloten apparaten. Dat kunnen onder meer legacy-netwerkelementen zijn die gebaseerd zijn op vorige generaties van mobiele en draadloze communicatietechnologie zoals 4G of 3G. De term „5G-netwerk” moeten worden geacht alle relevante delen van het netwerk te omvatten;
                  b)   „infrastructuur aan de basis van het digitale ecosysteem”: de infrastructuur die digitalisering in een breed scala van belangrijke toepassingen voor de economie en de samenleving mogelijk maakt.

            III.   ACTIE OP NATIONAAL NIVEAU

                  (3)

                  Uiterlijk op 30 juni 2019 zouden de lidstaten een risicobeoordeling van de infrastructuur van het 5G-netwerk moeten uitvoeren, en daarbij de meest kwetsbare elementen moeten identificeren die aanzienlijke negatieve gevolgen zouden ondervinden van beveiligingsincidenten. Uiterlijk op dezelfde datum zouden de lidstaten eveneens de op nationaal niveau van toepassing zijnde beveiligingsvereisten en risicobeheermethoden moeten evalueren, rekening houdend met cyberdreigingen die het gevolg kunnen zijn van i) technische factoren, zoals de specifieke technische kenmerken van 5G-netwerken, en ii) andere factoren zoals het wetgevings- en beleidskader dat mogelijk geldt voor leveranciers van apparatuur voor informatie- en communicatietechnologie in derde landen.

                  (4)

                  Op basis van deze nationale risicobeoordeling en -evaluatie en rekening houdend met de lopende gecoördineerde actie op het niveau van de Unie, zouden de lidstaten het volgende moeten doen:

                              a)

                              de met betrekking tot 5G-netwerken toegepaste beveiligingsvereisten en risicobeheermethoden actualiseren;

                              b)

                              de relevante verplichtingen die gelden voor ondernemingen die openbare communicatienetwerken of openbaar beschikbare elektronische-communicatiediensten aanbieden uit hoofde van de artikelen 13 bis en 13 ter van Richtlijn 2002/21/EG actualiseren;

                              c)

                              voorwaarden aan de algemene machtiging verbinden betreffende de beveiliging van publieke netwerken tegen ongeoorloofde toegang en verbintenissen verlangen van de ondernemingen die deelnemen aan aanstaande procedures voor de toekenning van gebruiksrechten voor radiofrequenties in 5G-banden met betrekking tot de naleving van beveiligingsvereisten voor netwerken uit hoofde van Richtlijn 2002/20/EG;

                              d)

                              andere preventieve maatregelen nemen om potentiële cyberbeveiligingsrisico's te beperken.

                  (5)

                  De in punt 4 bedoelde maatregelen zouden strengere verplichtingen moeten inhouden voor leveranciers en exploitanten om de beveiliging van gevoelige onderdelen van het netwerk te garanderen, evenals andere verplichtingen in voorkomend geval, zoals de verplichting relevante informatie aan de bevoegde nationale autoriteiten te verstrekken betreffende geplande wijzigingen in elektronische-communicatienetwerken en de verplichting specifieke IT-componenten en -systemen vooraf te laten testen door nationale controle-instanties of certificatielaboratoria met het oog op veiligheid en integriteit.

                  (6)

                  Gezamenlijke beveiligingsevaluaties zouden moeten worden uitgevoerd door twee of meer lidstaten die beschikken over de passende technische deskundigheid en voorzieningen met betrekking tot de infrastructuur aan de basis van het digitale ecosysteem en van 5G-netwerken, bijvoorbeeld wanneer dezelfde onderneming netwerkinfrastructuur exploiteert of bouwt in meer dan één lidstaat of wanneer de netwerkconfiguraties van die lidstaten grote gelijkenissen vertonen. Het Europese Agentschap voor cyberbeveiliging (Enisa), Europol en het Orgaan van Europese regelgevende instanties voor elektronische communicatie (Berec) zouden prioriteit moeten toekennen aan steunverzoeken van lidstaten op dit gebied. De resultaten van deze evaluaties zouden moeten worden doorgegeven aan de samenwerkingsgroep en het netwerk van Computer Security Incident Response Teams.

            IV.   GECOÖRDINEERDE ACTIE OP UNIENIVEAU

                  (7)

                  Teneinde een gemeenschappelijke aanpak tegen cyberbeveiligingsrisico's met betrekking tot 5G-netwerken te ontwikkelen, zouden de lidstaten uiterlijk op 30 april 2019 werkzaamheden moeten aanvangen binnen een specifieke actielijn in de samenwerkingsgroep. Waar passend zouden de lidstaten de betrokken autoriteiten moeten uitnodigen om deel te nemen aan de werkzaamheden van de samenwerkingsgroep.

         Gecoördineerde risicobeoordeling op Europees niveau

                  (8)

                  De lidstaten zouden met elkaar en met de betrokken organen van de Unie informatie moeten uitwisselen met als doel een gedeeld besef te krijgen van de bestaande en mogelijke cyberbeveiligingsrisico's die aan 5G-netwerken verbonden zijn.

                  (9)

                  De lidstaten zouden hun nationale risicobeoordelingen uiterlijk op 15 juli 2019 moeten overmaken aan de Commissie en het Enisa.

                  (10)

                  Het Enisa zou een specifieke inventarisatie van de dreigingen voor 5G-netwerken moeten uitvoeren. De samenwerkingsgroep en het netwerk van Computer Security Incident Response Teams die krachtens Richtlijn (EU) 2016/1148 zijn opgericht, zouden daarbij ondersteuning moeten bieden.

                  (11)

                  Rekening houdend met al deze elementen zouden de lidstaten met de steun van de Commissie en samen met het Enisa uiterlijk op 1 oktober 2019 een gezamenlijke evaluatie moeten voltooien van de Uniebrede blootstelling aan risico's die verbonden zijn met de infrastructuur aan de basis van het digitale ecosysteem, in het bijzonder met 5G-netwerken.

                  (12)

                  Bij die gezamenlijke evaluatie moet prioriteit worden gegeven aan een analyse van de risico's die van toepassing zijn op bijzonder gevoelige of kwetsbare kernonderdelen van de 5G-netwerken, het Operations and Maintenance Centre en de 5G-toegangsnetwerkelementen die gebruikt worden voor industriële toepassingen.

                  (13)

                  Vervolgens zou deze gezamenlijke evaluatie moeten worden uitgebreid naar andere strategische elementen van de digitale waardeketen.

         Een gemeenschappelijk Uniebreed instrumentarium om de risico's te beperken

                  (14)

                  De samenwerkingsgroep zou moeten bepalen welke op nationaal niveau toegepaste maatregelen van het in punt 4 bedoelde type de beste praktijken zijn. Op basis van die nationale beste praktijken zou uiterlijk op 31 december 2019 overeenstemming moeten worden bereikt over een instrumentarium van mogelijke passende, doeltreffende en evenredige risicobeheersmaatregelen om de geïdentificeerde cyberbeveiligingsrisico's op nationaal niveau en Unieniveau te beperken, om de Commissie te adviseren over de ontwikkeling van gemeenschappelijke minimumvereisten waarmee in de hele Unie een hoog niveau van cyberbeveiliging van 5G-netwerken kan worden gewaarborgd.

                  (15)

                  Dat instrumentarium zou het volgende moeten omvatten:

                              a)

                              een inventaris van de soorten risico's die gevolgen kunnen hebben voor de cyberbeveiliging van 5G-netwerken (bv. risico's in de toeleveringsketen, door kwetsbaarheid van software, bij toegangscontrole, en risico's die voortvloeien uit het wetgevings- en beleidskader dat mogelijk geldt voor leveranciers van apparatuur voor informatie- en communicatietechnologie in derde landen), en

                              b)

                              een reeks mogelijke risicobeperkende maatregelen (bv. certificering door een derde partij van hardware, software of diensten; formele tests of conformiteitscontroles van hardware en software; procedures om te waarborgen dat toegangscontroles bestaan en worden gehandhaafd; identificatie van producten, diensten of leveranciers die als potentieel onveilig kunnen worden beschouwd enz.) Deze maatregelen zouden gericht moeten zijn op alle soorten beveiligingsrisico's die in één of meer lidstaten worden vastgesteld aan de hand van de risicobeoordeling.

                  (16)

                  Zodra er Europese regelingen voor cyberbeveiligingscertificering met betrekking tot 5G-netwerken zijn ontwikkeld, zouden de lidstaten overeenkomstig het recht van de Unie nationale technische voorschriften moeten vaststellen die de certificering van de onder deze regelingen vallende producten, diensten of systemen in de informatie- en communicatietechnologie verplicht maken.

                  (17)

                  De lidstaten zouden samen met de Commissie de voorwaarden moeten bepalen betreffende de beveiliging van publieke netwerken tegen ongeoorloofde toegang die aan de algemene machtiging moeten worden verbonden, evenals de beveiligingsvereisten voor netwerken, met als doel verbintenissen te verlangen van de ondernemingen die deelnemen aan procedures voor de toekenning van gebruiksrechten voor spectrum in 5G-banden uit hoofde van Richtlijn 2002/20/EG. Indien mogelijk zouden deze vereisten tot uitdrukking moeten komen in de in punt 4, onder c), vermelde maatregelen.

                  (18)

                  De lidstaten zouden met de Commissie moeten samenwerken om specifieke beveiligingsvereisten te ontwikkelen die van toepassing kunnen zijn in het kader van met 5G-netwerken verband houdende openbare aanbestedingen. Die vereisten zouden ook de verplichting moeten omvatten om regelingen voor cyberbeveiligingscertificering in te voeren bij openbare aanbestedingen, voor zover zulke regelingen nog niet bindend zijn voor alle leveranciers en exploitanten.

            V.   TOETSING

                  (19)

                  De lidstaten zouden met de Commissie moeten samenwerken om de effecten van deze aanbeveling uiterlijk op 1 oktober 2020 te beoordelen, teneinde uit te maken wat de juiste weg vooruit is. Bij deze beoordeling zou rekening moeten worden gehouden met de resultaten van de gecoördineerde risicobeoordeling op het niveau van de Unie en met het Uniebrede instrumentarium.

         Gedaan te Straatsburg, 26 maart 2019.

               Voor de Commissie

            Julian KING

               Lid van de Commissie

         (1)  COM(2016) 588 final.

         (2)  Conclusies van de Europese Raad van 21 en 22 maart 2019.

         (3)  Staat van de Unie 2018 — De tijd is gekomen voor Europese soevereiniteit, 12 september 2018.

         (4)  JOIN(2019) 5 final.

         (5)  www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//NONSGML+TA+P8-TA-2019-0156+0+DOC+PDF+V0//NL

         (6)  Richtlijn 2002/21/EG van het Europees Parlement en de Raad van 7 maart 2002 inzake een gemeenschappelijk regelgevingskader voor elektronische-communicatienetwerken en diensten (Kaderrichtlijn) (PB L 108 van 24.4.2002, blz. 33) en de bijzondere richtlijnen.

         (7)  Richtlijn (EU) 2018/1972 van het Europees Parlement en de Raad van 11 december 2018 tot vaststelling van het Europees wetboek voor elektronische communicatie (PB L 321 van 17.12.2018, blz. 36).

         (8)  Richtlijn 2002/20/EG van het Europees Parlement en de Raad van 7 maart 2002 betreffende de machtiging voor elektronische-communicatienetwerken en -diensten (Machtigingsrichtlijn) (PB L 108 van 24.4.2002, blz. 21).

         (9)  Richtlijn 2002/58/EG van het Europees Parlement en de Raad van 12 juli 2002 betreffende de verwerking van persoonsgegevens en de bescherming van de persoonlĳke levenssfeer in de sector elektronische communicatie (richtlĳn betreffende privacy en elektronische communicatie) (PB L 201 van 31.7.2002, blz. 37).

         (10)  https://resilience.enisa.europa.eu/article-13

         (11)  Richtlijn (EU) 2016/1148 van het Europees Parlement en de Raad van 6 juli 2016 houdende maatregelen voor een hoog gemeenschappelijk niveau van beveiliging van netwerk- en informatiesystemen in de Unie (PB L 194 van 19.7.2016, blz. 1).

         (12)  Voorstel voor een Verordening van het Europees Parlement en de Raad inzake Enisa, het agentschap van de Europese Unie voor cyberbeveiliging, tot intrekking van Verordening (EU) nr. 526/2013, en inzake de certificering van de cyberbeveiliging van informatie- en communicatietechnologie („de cyberbeveiligingsverordening”) (COM(2017) 477 final — 2017/0225 (COD)).

         (13)  Richtlijn 2014/24/EU van het Europees Parlement en de Raad van 26 februari 2014 betreffende het plaatsen van overheidsopdrachten en tot intrekking van Richtlijn 2004/18/EG (PB L 94 van 28.3.2014, blz. 65).

         (14)  Verordening (EU) 2016/679 van het Europees Parlement en de Raad van 27 april 2016 betreffende de bescherming van natuurlijke personen in verband met de verwerking van persoonsgegevens en betreffende het vrije verkeer van die gegevens en tot intrekking van Richtlijn 95/46/EG (algemene verordening gegevensbescherming) (PB L 119 van 4.5.2016, blz. 1).

         (15)  Verordening (EU) 2019/452 van het Europees Parlement en de Raad van 19 maart 2019 tot vaststelling van een kader voor de screening van buitenlandse directe investeringen in de Unie (PB L 79I van 21.3.2019, blz. 1).

         (16)  De veilingprocedure voor ten minste één spectrumband staat voor 2019 gepland in elf lidstaten: België, Tsjechië, Duitsland, Ierland, Griekenland, Frankrijk, Litouwen, Hongarije, Nederland, Oostenrijk en Portugal. In 2020 staan nog zes veilingen op de agenda in Spanje, Litouwen (andere frequenties), Malta, Polen, Slowakije en het Verenigd Koninkrijk. Bron: http://5gobservatory.eu/observatory-overview/observatory-reports/