               EUROPESE COMMISSIE
            Brussel, 23.5.2022
            COM(2022) 619 final

            Aanbeveling voor een
            AANBEVELING VAN DE RAAD
            over het nationale hervormingsprogramma 2022 van Letland en met een advies van de Raad over het stabiliteitsprogramma 2022 van Letland
            {SWD(2022) 619 final} - {SWD(2022) 640 final}

               Aanbeveling voor een

               AANBEVELING VAN DE RAAD

               over het nationale hervormingsprogramma 2022 van Letland en met een advies van de Raad over het stabiliteitsprogramma 2022 van Letland

               DE RAAD VAN DE EUROPESE UNIE,

               Gezien het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie, en met name artikel 121, lid 2, en artikel 148, lid 4,

               Gezien Verordening (EG) nr. 1466/97 van de Raad van 7 juli 1997 over versterking van het toezicht op begrotingssituaties en het toezicht op en de coördinatie van het economisch beleid
                  1
               , en met name artikel 5, lid 2,

               Gezien de aanbeveling van de Europese Commissie,

               Gezien de resoluties van het Europees Parlement,

               Gezien de conclusies van de Europese Raad,

               Gezien het advies van het Comité voor de werkgelegenheid,

               Gezien het advies van het Economisch en Financieel Comité,

               Gezien het advies van het Comité voor sociale bescherming,

               Gezien het advies van het Comité voor de economische politiek,

               Overwegende hetgeen volgt:

               (1)Verordening (EU) 2021/241 van het Europees Parlement en de Raad
                  2
               , waarbij de herstel- en veerkrachtfaciliteit is ingesteld, is op 19 februari 2021 in werking getreden. De herstel- en veerkrachtfaciliteit biedt financiële ondersteuning voor de uitvoering van hervormingen en investeringen, die zullen worden gerealiseerd met budgettaire stimulansen die door de Unie worden gefinancierd. Zij draagt bij tot het economisch herstel en tot de uitvoering van duurzame en groeibevorderende hervormingen en investeringen, met name om de groene en de digitale transitie te stimuleren, waarbij de veerkracht en potentiële groei van de economieën van de lidstaten wordt versterkt. Tevens draagt zij bij tot versterken van de houdbaarheid van de overheidsfinanciën en het stimuleren van groei en werkgelegenheid op middellange en lange termijn. De maximale financiële bijdrage per lidstaat in het kader van de herstel- en veerkrachtfaciliteit [is] op [XX] juni 2022 bijgewerkt, overeenkomstig artikel 11, lid 2, van Verordening (EU) 2021/241.

               (2)Op 24 november 2021 heeft de Commissie haar goedkeuring gehecht aan de jaarlijkse duurzamegroeianalyse en daarmee de aanzet gegeven tot het Europees Semester 2022 voor coördinatie van het economisch beleid. Er is terdege rekening gehouden met de bevestigde gezamenlijke toezegging van de sociale top van Porto van mei 2021 om de op 17 november 2017 door het Europees Parlement, de Raad en de Commissie afgekondigde Europese pijler van sociale rechten verder uit te voeren. De Europese Raad heeft op 25 maart 2022 zijn goedkeuring gehecht aan de prioriteiten van de jaarlijkse duurzamegroeianalyse 2022. Op 24 november 2021 heeft de Commissie op basis van Verordening (EU) nr. 1176/2011 ook het waarschuwingsmechanismeverslag aangenomen, waarin zij Letland niet heeft genoemd als een van de lidstaten waarvoor een diepgaande evaluatie
                  3
                nodig zou zijn. Op dezelfde datum heeft de Commissie ook een aanbeveling voor een aanbeveling van de Raad over het economisch beleid van de eurozone goedgekeurd, die op 5 april 2022 door de Raad is aangenomen, alsook het voorstel voor het gezamenlijk verslag over de werkgelegenheid 2022 waarin de uitvoering van de werkgelegenheidsrichtsnoeren en de beginselen van de Europese pijler van sociale rechten wordt geanalyseerd, dat op 14 maart 2022 door de Raad is aangenomen.

               (3)Door de Russische invasie van Oekraïne, in de nasleep van de wereldwijde pandemie, is de geopolitieke en economische context aanzienlijk veranderd. De gevolgen van de invasie voor de economieën van de lidstaten zijn voelbaar door de hogere energie- en voedselprijzen en de zwakkere groeivooruitzichten. De hogere energieprijzen wegen met name op de meest kwetsbare huishoudens die in energiearmoede leven of dreigen te vervallen. De EU heeft ook te maken met een ongekende instroom van mensen die Oekraïne ontvluchten. In dit verband werd op 4 maart 2022 voor het eerst de richtlijn tijdelijke bescherming in werking gesteld
                  4
               , waarbij ontheemden uit Oekraïne het recht kregen legaal in de EU te verblijven, evenals het recht op toegang tot onderwijs en opleiding, de arbeidsmarkt, gezondheidszorg, huisvesting en sociale voorzieningen.

               (4)Rekening houdend met de snel veranderende economische en geopolitieke situatie wordt de brede coördinatie van het economisch en werkgelegenheidsbeleid in 2022 hervat in het kader van het Europees Semester, waarbij de ontwikkelingen worden afgestemd op de uitvoeringsvereisten van de herstel- en veerkrachtfaciliteit, zoals uiteengezet in de jaarlijkse duurzamegroeianalyse 2022. De uitvoering van de vastgestelde herstel- en veerkrachtplannen is van essentieel belang voor de verwezenlijking van de beleidsprioriteiten in het kader van het Europees Semester, aangezien de plannen betrekking hebben op alle of een aanzienlijk deel van de relevante landspecifieke aanbevelingen die in de semestercycli 2019 en 2020 zijn gedaan. De landspecifieke aanbevelingen 2019 en 2020 blijven ook relevant voor de herstel- en veerkrachtplannen die worden herzien, bijgewerkt of gewijzigd overeenkomstig de artikelen 14, 18 en 21 van Verordening (EU) 2021/241, naast landspecifieke aanbevelingen die zijn gedaan tot de datum van indiening van het gewijzigde plan.

               (5)De algemene ontsnappingsclausule is sinds maart 2020 geactiveerd
                  5
               . In haar mededeling van 3 maart 2021
                  6
                heeft de Commissie ook haar standpunt uiteengezet dat het besluit om de algemene ontsnappingsclausule te deactiveren of te blijven handhaven, moet worden vastgesteld op basis van een algemene evaluatie van de toestand van de economie, waarbij het niveau van economische bedrijvigheid in de EU of de eurozone in vergelijking met de niveaus van voor de crisis (eind 2019) een belangrijk kwantitatief criterium is. Grotere onzekerheid en ernstige neerwaartse risico’s voor de economische vooruitzichten in de context van oorlog in Europa, ongekende prijsstijgingen en aanhoudende verstoringen van de toeleveringsketen rechtvaardigen de verlenging van de algemene ontsnappingsclausule van het stabiliteits- en groeipact in 2023.

               (6)Volgens de benadering in de Aanbeveling van de Raad van 18 juni 2021 over het stabiliteitsprogramma 2021 wordt de begrotingskoers momenteel het best gemeten aan de hand van de verandering in primaire uitgaven (ongerekend discretionaire maatregelen aan de ontvangstenzijde), en exclusief tijdelijke aan de COVID-19-crisis gerelateerde noodmaatregelen, met inbegrip van uitgaven gefinancierd door subsidies in het kader van de herstel- en veerkrachtfaciliteit en andere EU-fondsen, in verhouding tot de potentiële groei op middellange termijn
                  7
               . Naast de algemene begrotingskoers wordt, bij de beoordeling of het nationale begrotingsbeleid prudent is en de samenstelling ervan bevorderlijk is voor duurzaam herstel in overeenstemming met de groene en de digitale transitie, ook aandacht besteed aan de ontwikkeling van nationaal gefinancierde
                  8
                primaire lopende uitgaven (ongerekend discretionaire maatregelen aan de ontvangstenzijde en met uitsluiting van aan de COVID-19-crisis gerelateerde tijdelijke noodmaatregelen) en investeringen.

               (7)Op 2 maart 2022 heeft de Commissie een mededeling aangenomen om algemene richtsnoeren te verstrekken voor het begrotingsbeleid voor 2023, om de voorbereiding van de stabiliteits- en convergentieprogramma’s van de lidstaten te ondersteunen, en aldus de beleidscoördinatie te versterken
                  9
               . Op basis van de macro-economische vooruitzichten van de winterprognoses voor 2022 heeft de Commissie opgemerkt dat de overgang van een geaggregeerde ondersteunende begrotingskoers in 2020-2022 naar een in grote lijnen neutrale geaggregeerde begrotingskoers in 2023 gepast lijkt, maar zij is klaar om te reageren op de veranderende economische situatie. De Commissie heeft aangekondigd dat de begrotingsaanbevelingen voor 2023 van lidstaat tot lidstaat moeten blijven verschillen en rekening houden met mogelijke overloopeffecten tussen landen. De Commissie heeft de lidstaten verzocht om de richtsnoeren in hun stabiliteits- en convergentieprogramma’s te verwerken. De Commissie heeft zich ertoe verbonden de economische ontwikkelingen nauwlettend te volgen en zo nodig haar beleidsrichtsnoeren aan te passen, uiterlijk in het voorjaarspakket van het Europees Semester eind mei 2022.

               (8)Met betrekking tot de op 2 maart 2022 verstrekte begrotingsrichtsnoeren, wordt bij de begrotingsaanbevelingen voor 2023 rekening gehouden met de verslechterde economische vooruitzichten, de grotere onzekerheid en de verdere neerwaarts gerichte risico’s, evenals de hogere inflatie in vergelijking met de winterprognoses. In het licht van deze overwegingen moeten bij de budgettaire respons de overheidsinvesteringen voor de groene en de digitale transitie en de energiezekerheid worden uitgebreid, en moet de koopkracht van de meest kwetsbare huishoudens worden ondersteund om de impact van de stijging van de energieprijzen te temperen en de inflatiedruk van tweederonde-effecten via gerichte en tijdelijke maatregelen te helpen beperken; het begrotingsbeleid moet flexibel blijven zodat het kan worden aangepast aan de snel veranderende omstandigheden en kan worden gedifferentieerd tussen de lidstaten, afhankelijk van hun budgettaire en economische situatie, onder meer wat de instroom van ontheemden uit Oekraïne betreft.

               (9)Op 30 april 2021 heeft Letland zijn nationale herstel- en veerkrachtplan bij de Commissie ingediend, overeenkomstig artikel 18, lid 1, van Verordening (EU) 2021/241. Krachtens artikel 19 van Verordening (EU) 2021/241 heeft de Commissie de relevantie, doeltreffendheid, efficiëntie en samenhang van het herstel- en veerkrachtplan beoordeeld overeenkomstig de beoordelingsrichtsnoeren van bijlage V bij die verordening. Op 13 juli 2021 heeft de Raad zijn besluit betreffende de goedkeuring van de beoordeling van het herstel- en veerkrachtplan voor Letland
                  10
                aangenomen. De vrijgave van tranches is afhankelijk van een besluit van de Commissie overeenkomstig artikel 24, lid 5, van Verordening (EU) 2021/241 houdende dat Letland de desbetreffende mijlpalen en streefdoelen die in het uitvoeringsbesluit van de Raad zijn vastgelegd, op bevredigende wijze heeft verwezenlijkt. Onder bevredigende verwezenlijking wordt begrepen dat de verwezenlijking van eerdere mijlpalen en streefdoelen niet is teruggedraaid.

               (10)Letland heeft op 22 april 2022 zijn nationale hervormingsprogramma 2022 en op 26 april 2022 zijn stabiliteitsprogramma 2022 ingediend, overeenkomstig de in artikel 4 van Verordening (EG) nr. 1466/97 vastgestelde uiterste termijn. Om met de onderlinge verbanden tussen beide programma’s rekening te houden, zijn deze samen geëvalueerd. Overeenkomstig artikel 27 van Verordening (EU) 2021/241 weerspiegelt het nationale hervormingsprogramma 2022 ook de halfjaarlijkse verslaglegging van Letland over de vorderingen bij de verwezenlijking van zijn herstel- en veerkrachtplan.

               (11)De Commissie heeft op 23 mei 2022 het landverslag 2022 voor Letland
                  11
                gepubliceerd. Daarin werd de vooruitgang beoordeeld die Letland heeft geboekt bij de uitvoering van de desbetreffende landspecifieke aanbevelingen die de Raad in 2019, 2020 en 2021 heeft vastgesteld, en werd de balans opgemaakt van de uitvoering door Letland van het herstel- en veerkrachtplan, voortbouwend op het scorebord voor herstel en veerkracht. Op basis van deze analyse werden in het landverslag lacunes vastgesteld met betrekking tot de uitdagingen die niet of slechts gedeeltelijk worden aangepakt in het herstel- en veerkrachtplan, alsook nieuwe en opkomende uitdagingen, waaronder die welke voortvloeien uit de Russische invasie van Oekraïne. Ook werd de vooruitgang beoordeeld die Letland heeft geboekt bij de uitvoering van de Europese pijler van sociale rechten en bij de verwezenlijking van de kerndoelen van de EU inzake werkgelegenheid, vaardigheden en armoedebestrijding, alsook bij de verwezenlijking van de duurzameontwikkelingsdoelstellingen van de VN.

               (12)Op 23 mei 2022 heeft de Commissie een verslag uitgebracht op grond van artikel 126, lid 3, VWEU. In dat verslag werd de begrotingssituatie van Letland besproken aangezien het overheidstekort in 2021 de in het Verdrag vastgelegde referentiewaarde van 3 % van het bbp overschreed. In het verslag werd geconcludeerd dat niet aan het tekortcriterium was voldaan. In overeenstemming met de mededeling van 2 maart 2022 heeft de Commissie niet voorgesteld om nieuwe procedures bij buitensporige tekorten in te leiden in het voorjaar van 2022, en zal zij de relevantie van het voorstel om procedures bij buitensporige tekorten in te leiden opnieuw beoordelen in het najaar van 2022.

               (13)Op 20 juli 2020 heeft de Raad Letland aanbevolen om in 2020 en 2021 overeenkomstig de algemene ontsnappingsclausule alle nodige maatregelen te nemen om de pandemie doeltreffend aan te pakken, de economie te stimuleren en het daaropvolgende herstel te ondersteunen. Ook heeft hij Letland aanbevolen om als de economische omstandigheden dit toelaten, begrotingsbeleid te voeren dat gericht is op het tot stand brengen van prudente begrotingssituaties op middellange termijn en het waarborgen van de houdbaarheid van de schuld, daarbij de investeringen verhogend. In 2021 steeg het algemene overheidstekort van Letland volgens door Eurostat gevalideerde gegevens van 4,5 % van het bbp in 2020 naar 7,3 % in 2021. De Letse respons vanuit het begrotingsbeleid heeft het economisch herstel in 2021 ondersteund, terwijl tijdelijke noodmaatregelen toenamen van 2,8 % van het bbp in 2020 tot 5,2 % in 2021. De maatregelen die Letland in 2021 heeft genomen, stemmen overeen met de aanbeveling van de Raad van 20 juli 2020. De door de regering in 2020 en 2021 genomen discretionaire begrotingsmaatregelen zijn meestal tijdelijk of gaan gepaard met compenserende maatregelen. Tegelijkertijd blijken sommige van de door de regering in de periode 2020 tot en met 2021 genomen discretionaire maatregelen niet tijdelijk te zijn of niet met compenserende maatregelen gepaard te gaan; deze bestaan voornamelijk uit een verlaging van de tarieven voor socialezekerheidsbijdragen, een verhoging van de drempel voor de aftrek bij de inkomstenbelasting, een verhoging van de lonen voor medisch en onderwijzend personeel, evenals een stijging van de sociale minimumuitkeringen. In 2021 bedroeg de algemene overheidsschuld volgens door Eurostat gevalideerde gegevens 44,8 % van het bbp.

               (14)Het macro-economische scenario dat aan de begrotingsprognoses van het stabiliteitsprogramma 2022 ten grondslag ligt, is realistisch in 2022 en is nadien voorzichtig. De regering voorspelt dat het reële bbp in 2022 met 2,1 % zal groeien en in 2023 met 2,5 %. Ter vergelijking: in de voorjaarsprognoses 2022 van de Commissie werd een vergelijkbare groei van het bbp van 2,0 % voorspeld in 2022, en een iets grotere groei van 2,9 % in 2023, voornamelijk door positieve vooruitzichten voor particuliere consumptie en uitvoer. In haar stabiliteitsprogramma 2022 voorziet de regering dat het nominale tekort zal dalen tot 6,5 % van het bbp in 2022 en tot 2,8 % in 2023. Het grote tekort in 2022 is voornamelijk een weerspiegeling van de maatregelen die in de begroting 2022 zijn opgenomen, namelijk een verhoging van de aftrek bij de inkomstenbelasting, een aanzienlijk investeringspakket en een verhoging van de lonen voor werknemers uit de medische, interieur- en onderwijssectoren. Bovendien zorgen brede overheidssteun voor huishoudens en ondernemingen om de stijging van de energieprijzen te temperen, evenals de voorspelde tragere groei van belastinginkomsten door de negatieve gevolgen die de Russische invasie in Oekraïne heeft op de economie ervoor dat het tekort groot blijft, ondanks het feit dat de COVID-19-steun aan de economie aanzienlijk lager ligt in 2022 dan in 2021. Volgens het programma zal de overheidsschuldquote naar verwachting stijgen tot 45,7 %, in 2022 en daarna dalen tot 45,2 % in 2023. Op basis van de beleidsmaatregelen die op de afsluitdatum van de prognoses bekend waren, wordt in de voorjaarsprognoses 2022 van de Commissie uitgegaan van een overheidstekort van respectievelijk 7,2 % en 3,0 % van het bbp in 2022 en 2023.  Dit ligt hoger dan het tekort dat in het stabiliteitsprogramma 2022 werd voorspeld, voornamelijk door bijkomende beleidsmaatregelen die in de prognoses van de Commissie zijn opgenomen, namelijk het aanleggen van nationale reserves voor de continuïteit van de energievoorziening overeenkomstig recente wijzigingen van de energiewet (geraamde impact op de begroting van 0,6 % van het bbp in 2022). Het aanleggen van de reserves is op geloofwaardige wijze aangekondigd, maar was niet bekend op het moment dat het stabiliteitsprogramma werd opgesteld. In de voorjaarsprognoses 2022 van de Commissie wordt uitgegaan van een algemene overheidsschuldquote van 47,0 % in 2022 en 46,5 % in 2023, boven de prognoses van het stabiliteitsprogramma. Het verschil is het gevolg van een hogere tekortprognose en aan lagere prognose van het nominale bbp.

               Op basis van de voorjaarsprognoses 2022 van de Commissie wordt de potentiële outputgroei op middellange termijn (tienjarig gemiddelde) geraamd op 2,3 %. In deze raming is echter geen rekening gehouden met het effect van de hervormingen die deel uitmaken van het herstel- en veerkrachtplan en die de potentiële groei van Letland kunnen verhogen.

               (15)In 2022 heeft de regering het merendeel van de maatregelen die zijn genomen als reactie op de COVID-19-crisis uitgefaseerd, zodat de tijdelijke noodmaatregelen naar verwachting zullen dalen van 5,2 % van het bbp in 2021 tot 0,8 % van het bbp in 2022. Het overheidstekort wordt beïnvloed door maatregelen die zijn genomen om de economische en sociale gevolgen van de stijging van de energieprijzen tegen te gaan, die in de voorjaarsprognoses 2022 van de Commissie worden geraamd op 0,9 % van het bbp in 2022 en naar verwachting zullen worden uitgefaseerd in 2023
                  12
               . Deze maatregelen bestaan voornamelijk uit prijsplafonds voor energieprijzen voor huishoudens en ondernemers, volledige dekking van bepaalde subcomponenten van het elektriciteitstarief door de staat, evenals steun voor specifieke sociale groepen en kwetsbare gezinnen. Deze maatregelen zijn aangekondigd als tijdelijk van aard. Indien de energieprijzen echter ook in 2023 hoog blijven, kan een aantal van die maatregelen worden voortgezet. In sommige gevallen gaat het niet om gerichte maatregelen, namelijk de algemene prijsplafonds voor energieprijzen. Het overheidstekort wordt ook beïnvloed door de kosten die gepaard gaan met het bieden van tijdelijke bescherming aan ontheemden uit Oekraïne, die in de voorjaarsprognoses 2022 van de Commissie worden geraamd op 0,3 % van het bbp in 2022 en 0,5 % van het bbp in 2023
                  13
               , evenals de stijging van de kosten voor defensie-uitgaven met 0,1 % van het bbp in 2022 en 0,3 % van het bbp in 2023.

               (16)Op 18 juni 2021 heeft de Raad Letland aanbevolen
                  14
                om in 2022 een ondersteunende begrotingskoers aan te houden, onder meer met behulp van de impuls die uitgaat van de herstel- en veerkrachtfaciliteit, en om nationaal gefinancierde investeringen in stand te houden. De Raad heeft Letland ook aanbevolen om de groei van nationaal gefinancierde lopende uitgaven onder controle te houden. Ook heeft hij Letland aanbevolen om als de economische omstandigheden dit toelaten, begrotingsbeleid te voeren dat gericht is op het tot stand brengen van prudente begrotingssituaties op middellange termijn en het waarborgen van de houdbaarheid van de schuld, daarbij de investeringen verhogend om het groeipotentieel te stimuleren.

               (17)In 2022 zal, volgens de voorjaarsprognoses 2022 van de Commissie en de informatie die in het stabiliteitsprogramma 2022 van Letland is opgenomen, de begrotingskoers naar verwachting ondersteunend zijn op -3,3 % van het bbp, overeenkomstig de aanbeveling van de Raad
                  15
               . Letland is van plan het herstel verder te ondersteunen door gebruik te maken van de herstel- en veerkrachtfaciliteit om aanvullende investeringen te financieren, overeenkomstig de aanbeveling van de Raad. De positieve bijdrage aan de economische bedrijvigheid van met subsidies uit de herstel- en veerkrachtfaciliteit en andere EU-fondsen gefinancierde uitgaven zal naar verwachting met 0,8 % van het bbp stijgen ten opzichte van 2021. Nationaal gefinancierde investeringen zullen in 2022 naar verwachting een expansieve bijdrage van 0,3 procentpunt leveren aan de begrotingskoers
                  16
               . Overeenkomstig de aanbeveling van de Raad is Letland bijgevolg van plan nationaal gefinancierde investeringen in stand te houden. Tegelijkertijd zal de groei van de nationaal gefinancierde primaire lopende uitgaven (ongerekend nieuwe maatregelen aan de ontvangstenzijde) in 2022 naar verwachting een expansieve bijdrage aan de algemene begrotingskoers van 1,5 procentpunt leveren. In deze aanzienlijke expansieve bijdrage is ook het bijkomende effect opgenomen van de maatregelen om de economische en sociale gevolgen van de stijgende energieprijzen aan te pakken (0,8 % van het bbp), evenals van de kosten om tijdelijke bescherming te bieden aan ontheemden uit Oekraïne (0,3 % van het bbp). Letland houdt de groei van de nationaal gefinancierde lopende uitgaven in 2022 grotendeels onder controle, aangezien de aanzienlijke expansieve bijdrage van nationaal gefinancierde lopende uitgaven in 2022 hoofdzakelijk het gevolg is van de maatregelen om de economische en sociale gevolgen van de stijgende energieprijzen aan te pakken, evenals van de kosten om tijdelijke bescherming te bieden aan ontheemden uit Oekraïne.

               (18)In de voorjaarsprognoses 2022 van de Commissie wordt voorspeld dat de begrotingskoers in 2023 +3,2 % van het bbp zal bedragen uitgaande van een ongewijzigd beleid
                  17
               . In 2023 zal Letland naar verwachting blijven gebruikmaken van de subsidies van de herstel- en veerkrachtfaciliteit om aanvullende investeringen ter ondersteuning van het herstel te financieren. De positieve bijdrage aan de economische bedrijvigheid van de met subsidies uit de herstel- en veerkrachtfaciliteit en andere EU-fondsen gefinancierde uitgaven zal naar verwachting met 0,9 procentpunt van het bbp toenemen ten opzichte van 2022. Nationaal gefinancierde investeringen zullen in 2023 naar verwachting een contractieve bijdrage van 0,8 procentpunt leveren aan de begrotingskoers
                  18
               . Tegelijkertijd zal de groei van de nationaal gefinancierde primaire lopende uitgaven (ongerekend nieuwe maatregelen aan de ontvangstenzijde) in 2023 naar verwachting een contractieve bijdrage aan de algemene begrotingskoers van 2,7 procentpunt leveren. Dit omvat ook het effect van de uitfasering van de maatregelen om de stijgende energieprijzen aan te pakken (0,9 % van het bbp), evenals van de bijkomende kosten om tijdelijke bescherming te bieden aan ontheemden uit Oekraïne (0,1 % van het bbp).

               (19)In het stabiliteitsprogramma 2022 wordt ervan uitgegaan dat het algemene overheidstekort geleidelijk zal afnemen tot 2,3 % van het bbp in 2024 en 1,7 % van het bbp tegen 2025. Bijgevolg zal het overheidstekort naar verwachting onder 3 % van het bbp blijven binnen de tijdshorizon van het programma. In deze prognoses wordt uitgegaan van een uitfasering van ondersteuningsprogramma’s en een solide groei van belastinginkomsten. Volgens het programma zou de overheidsschuldquote dalen tegen 2025, meer bepaald een daling tot 44,5 % in 2024 en tot 43,4 % in 2025. Volgens de analyse van de Commissie lijken de risico’s voor de houdbaarheid van de schuld op middellange termijn laag te zijn.

               (20)De belastinginkomsten van Letland als een aandeel van het bbp liggen aanzienlijk onder het EU-gemiddelde, waardoor er beperkte financiering voor openbare diensten beschikbaar is. Letland int de laagste inkomsten uit vennootschapsbelastingen in de EU (0,7 % van het bbp in 2020), terwijl de inkomsten uit onroerendezaakbelastingen 1,0 % van het bbp bedragen tegenover een EU-gemiddelde van 2,3 % van het bbp. Hoewel de belastingdruk op een gemiddelde kostwinner rond het EU-gemiddelde ligt, behoort de impliciete belasting op arbeid tot de laagste in de EU, wat erop wijst dat er heel wat ruimte is om de inkomsten uit belasting op arbeid te verhogen door middel van een betere inning en een grotere progressiviteit. De Letse overheidsuitgaven voor gezondheidszorg en sociale bescherming zijn bijzonder laag in vergelijking met het EU-gemiddelde, wat een tijdige en gelijke toegang tot gezondheidszorg en passende sociale bijstand in de weg staat. Bijgevolg scoort Letland in de EU zeer hoog wat inkomensongelijkheid betreft, zeer laag wat het effect van sociale overdrachten op armoedebestrijding betreft, en zeer slecht op het gebied van gezondheidszorg. Ondanks recente stijgingen vallen het minimuminkomen, de minimumpensioenen en de invaliditeitsuitkeringen onder de armoedegrens. Beperkte toegang tot en kwaliteit van sociale bijstand en diensten voor kwetsbare groepen vormen een verdere belemmering voor sociale inclusie. Het systeem voor langdurige zorg is onvoldoende uitgebouwd en het aanbod voor thuiszorg en gemeenschapsgerichte diensten is beperkt. Sociale huisvesting is schaars en biedt vaak geen behoorlijke leefomstandigheden. Verder verschilt sociale bijstand tussen gemeenten en is deze vaak niet gericht genoeg. Een hogere belasting van eigendom en kapitaal en progressievere inkomstenbelastingen bieden het beste perspectief om de belastinginkomsten te doen stijgen, want deze bronnen blijven onderbenut in vergelijking met het EU-gemiddelde. Bovendien moeten maatregelen om de schaduweconomie terug te dringen verder gaan dan de maatregelen die in de herstel- en veerkrachtplannen zijn opgenomen.

               (21)Overeenkomstig artikel 19, lid 3, punt b), van, alsmede bijlage V, criterium 2.2, bij Verordening (EU) 2021/241 bevat het herstel- en veerkrachtplan een uitgebreide reeks elkaar versterkende hervormingen en investeringen die uiterlijk in 2026 moeten zijn uitgevoerd. Deze dragen bij tot het aanpakken van alle of een aanzienlijk deel van de economische en sociale uitdagingen die zijn opgenomen in de landspecifieke aanbevelingen die de Raad in het kader van het Europees Semester in 2019 en 2020 tot Letland heeft gericht, naast de eventuele landspecifieke aanbevelingen die tot de datum van vaststelling van een plan zijn gedaan. Meer specifiek bevat het plan van Letland maatregelen om in uiteenlopende mate alle zes brede uitdagingen aan te pakken: begroting, menselijk kapitaal, openbaar bestuur, productiviteit en de digitale en de groene transitie. Het plan bevat hervormingen in verband met het bestuur en de financiering van instellingen voor hoger onderwijs, de uitvoering van een omvattende strategie voor personele middelen in de gezondheidszorg en de invoering van indexering voor minimuminkomens. Aanzienlijke investeringen omvatten de vergroening van de vervoersruimte in Riga door de aanschaf van schone openbare voertuigen en energierenovatie van zowel particuliere als openbare gebouwen en bedrijven. Er zijn ook belangrijke investeringen gepland om regionale ontwikkeling te bevorderen: het bouwen van scholen, industrieparken en betaalbare huisvesting, en het moderniseren van ziekenhuizen. Deze maatregelen zullen naar verwachting het groeipotentieel van de economie op duurzame wijze stimuleren.

               (22)Het herstel- en veerkrachtplan van Letland draagt ertoe bij dat er verdere vooruitgang bij de groene en de digitale transitie wordt geboekt. Maatregelen ter ondersteuning van de klimaatdoelstellingen in Letland vertegenwoordigen 37,6 % van de totale toewijzing van het plan, terwijl maatregelen ter ondersteuning van digitale doelstellingen 21 % van de totale toewijzing van het plan uitmaken. De volledige uitvoering van het herstel- en veerkrachtplan, in overeenstemming met de desbetreffende mijlpalen en streefdoelen, zal Letland helpen om snel te herstellen van de gevolgen van de COVID-19-crisis en tegelijkertijd zijn veerkracht vergroten. De systematische betrokkenheid van de sociale partners en andere relevante belanghebbenden blijft belangrijk voor de succesvolle uitvoering van het herstel- en veerkrachtplan, alsook ander economisch en werkgelegenheidsbeleid dat verder gaat dan het plan, om te zorgen voor een breed draagvlak voor de algehele beleidsagenda.

               (23)Letland heeft de partnerschapsovereenkomst en de andere programmadocumenten betreffende het cohesiebeleid nog niet formeel ingediend
                  19
               . Overeenkomstig Verordening (EU) 2021/1060 van het Europees Parlement en de Raad van 24 juni 2021 zal Letland in de programmering van de cohesiebeleidsfondsen 2021-2027 rekening houden met de desbetreffende landspecifieke aanbevelingen. Dit is een voorwaarde voor het verbeteren van de doeltreffendheid en het maximaliseren van de meerwaarde van de financiële steun die uit de cohesiebeleidsfondsen wordt ontvangen, en voor het bevorderen van de coördinatie, de complementariteit en de samenhang tussen deze fondsen en andere instrumenten en fondsen van de Unie. De succesvolle uitvoering van de herstel- en veerkrachtfaciliteit en de cohesiebeleidsprogramma’s hangt ook af van het wegnemen van knelpunten voor investeringen ter ondersteuning van de groene en de digitale transitie en een evenwichtige territoriale ontwikkeling.

               (24)Naast de economische en sociale uitdagingen die in het herstel- en veerkrachtplan aan bod komen, wordt Letland geconfronteerd met een aantal extra uitdagingen, met inbegrip van de toegang tot bankkredieten. De kredietstroom naar de particuliere sector is het voorbije decennium meestal negatief geweest. In 2016 werd deze opnieuw positief, maar het groeipercentage van het krediet bleef lager dan het groeipercentage van het bbp. In 2020 bedroegen de schulden in de particuliere sector 66,5 % van het bbp in vergelijking met 78,3 % van het bbp vijf jaar eerder. Kleine en middelgrote ondernemingen hadden het bijzonder moeilijk om kredieten te verkrijgen, deels als gevolg van het hogere kredietrisico, maar zij worden ook geconfronteerd met vrij hoge kosten van het krediet en belastend papierwerk. Verder zorgen de slechte liquiditeit van de activa die als onderpand worden gegeven, ervoor dat het bijzonder moeilijk is om kredieten te verkrijgen buiten Riga. Dit vormt een ernstige belemmering, zowel voor hypotheekleningen als voor leningen aan ondernemingen. Voorts kan de financiering voor groene technologieën voor consumenten veel betaalbaarder worden gemaakt via goedkopere kredietproducten en kredietproducten op langere termijn. Op beleidsniveau zijn vooral inspanningen geleverd voor het ondersteunen van kredietverlening door deze te combineren met overheidssubsidies. Dit brengt echter aanzienlijke kosten voor de overheidsbegroting met zich mee en vormt dus geen duurzame manier om kredietverlening te stimuleren. Om de beperkingen van het kredietaanbod te versoepelen, zijn algemene verbeteringen inzake transparantie van en vertrouwen in het ondernemingsklimaat nodig, waaronder het beperken van de schaduweconomie. Verder is er ruimte om de terugvorderingspercentages van leningen te verhogen, wat de kosten van banken voor niet-renderende leningen zou beperken en wat kan worden vergemakkelijkt door een doeltreffender juridisch systeem. Gerichte krediet- en garantieregelingen kunnen de liquiditeitsrisico’s voor banken helpen te verkleinen wanneer zij onderpand aanvaarden op relatief illiquide markten. Regelingen met overheidskredieten voor strategisch belangrijke investeringen, zoals de groene transitie en regionale ontwikkeling, kunnen daadwerkelijke concurrentie op de bankmarkt doen toenemen, of een lacune op de markt dichten wanneer bankfinanciering te duur of niet beschikbaar is. Daarnaast zijn regelingen met overheidsgaranties en -kredieten een veel kostenefficiëntere manier om particuliere leningen te stimuleren dan subsidieregelingen. Naast de belemmeringen voor bankfinanciering, is de Letse markt inzake alternatieve financieringsbronnen onderontwikkeld, wat potentieel biedt om de toegang van bedrijven tot financiering te verbeteren.

               (25)In reactie op het mandaat van de staatshoofden en regeringsleiders van de EU, zoals uiteengezet in de Verklaring van Versailles, beoogt het REPowerEU-plan de afhankelijkheid van de Europese Unie van de invoer van fossiele brandstoffen uit Rusland zo spoedig mogelijk af te bouwen. Daartoe wordt in overleg met de lidstaten bepaald wat de meest geschikte projecten, investeringen en hervormingen op nationaal, regionaal en EU-niveau zijn. Deze maatregelen zijn erop gericht de algehele afhankelijkheid van fossiele brandstoffen te verminderen en fossiele brandstoffen liever uit andere landen dan Rusland in te voeren.

               (26)Gegevens uit 2020 geven aan dat olieproducten (33,8 %) en aardgas (21,6 %) ongeveer de helft uitmaken van de energiemix in Letland, en de rest voornamelijk uit hernieuwbare energie bestaat (44,1 %). Alle invoer van aardgas in Letland werd geleverd door Rusland (hoger dan het EU-gemiddelde van 44 % afhankelijkheid van gasinvoer uit Rusland), dat ook een belangrijke bron (20 %) voor de Letse invoer van olieproducten was (grotendeels in lijn met het EU-gemiddelde van 26 % afhankelijkheid van Russische olie-invoer)
                  20
               .  De afhankelijkheid van Letland van gasvoorziening door Rusland is sterk verminderd dankzij de gasaansluiting met Litouwen, die Letland toegang biedt tot de terminal voor vloeibaar aardgas (lng) in Klaipėda. Letland is bovendien ook verbonden met Estland en Finland, waardoor de vier landen deel uitmaken van dezelfde markt voor aardgas. Een opslagfaciliteit voor gas in Letland zorgt ervoor dat seizoensgebonden mismatches tussen vraag en aanbod kunnen worden opgevangen, en dat een reserve voor de Baltische markt kan worden aangelegd. De aanbeveling is om nieuwe investeringen in gasinfrastructuur en gasnetwerken waar mogelijk toekomstbestendig te maken, om de duurzaamheid ervan op lange termijn te bevorderen zodat ze in de toekomst kunnen worden herbestemd voor duurzame brandstoffen. Het voltooien van de lopende synchronisatie met het continentale EU-elektriciteitsnet, het waarborgen van voldoende capaciteit voor de interconnecties met naburige lidstaten en het voortzetten van gezamenlijke projecten inzake hernieuwbare energie moeten echter een beleidsprioriteit blijven. Naast de verbeteringen aan de gasinfrastructuur om alternatieve leveringsbronnen zeker te stellen, zal Letland, om de energieafhankelijkheid van Rusland te verkleinen, ook de uitrol van hernieuwbare energie moeten versnellen en de energie-efficiëntie vergroten, vooral in de bouw- en vervoerssector. Het herstel- en veerkrachtplan van Letland omvat maatregelen om particuliere investeringen in windenergie op het land te bevorderen. Recent heeft de regering aangekondigd dat deze eerder zullen worden uitgerold dan gepland, wat de investeringen in windenergie op het land kan helpen versnellen. Om het aandeel hernieuwbare energie te vergroten moet Letland echter ook de mogelijkheden op het gebied van windenergie op zee verkennen. Maatregelen voor energie-efficiëntie, waaronder grondige renovaties, kunnen worden versterkt, in het bijzonder in gebouwen, vervoer en industrie. Met het oog op diversifiëring van de energiemix overweegt Letland om in nucleaire energie te investeren, in samenwerking met de naburige lidstaten. Letland moet de ambitie om de broeikasgasemissies te verminderen en om hernieuwbare energie en energie-efficiëntie te versterken opvoeren opdat het zou voldoen aan de doelstellingen van “Fit for 55”.

               (27)Hoewel de versnelling van de transitie van fossiele brandstoffen naar klimaatneutraliteit aanzienlijke herstructureringskosten met zich meebrengt in verschillende sectoren, kan Letland gebruikmaken van het mechanisme voor een rechtvaardige transitie in het kader van het cohesiebeleid om de sociaaleconomische impact van de transitie in de zwaarst getroffen gebieden te verlichten. Daarnaast kan Letland een beroep doen op het Europees Sociaal Fonds Plus om de arbeidskansen te verbeteren en de sociale cohesie te versterken.

               (28)In het licht van deze beoordeling van de Commissie heeft de Raad het stabiliteitsprogramma 2022 onderzocht en zijn advies
                  21
                daarover is in de onderstaande aanbeveling 1 weergegeven.

               (29)Aangezien de economieën van de lidstaten van de eurozone in hoge mate met elkaar zijn verweven en zij collectief bijdragen aan de werking van de economische en monetaire unie, heeft de Raad de lidstaten van de eurozone aanbevolen actie te ondernemen, onder meer via hun herstel- en veerkrachtplannen, teneinde uitvoering te geven aan de aanbeveling over het economisch beleid van de eurozone. Voor Letland is dit met name weergegeven in de onderstaande aanbevelingen 1, 2 en 3.

               BEVEELT AAN dat Letland in 2022 en 2023 de volgende actie onderneemt:

               1.Er in 2023 voor zorgen dat de groei van de nationaal gefinancierde lopende uitgaven in overeenstemming is met een algemene neutrale beleidskoers, waarbij rekening wordt gehouden met niet-aflatende tijdelijke en gerichte steun voor huishoudens en bedrijven die het meest kwetsbaar zijn voor stijgingen van de energieprijzen, en voor mensen die Oekraïne ontvluchten. Klaar staan om de lopende uitgaven aan te passen aan de veranderende situatie. Overheidsinvesteringen voor de groene en de digitale transitie en voor energiezekerheid uitbreiden, onder meer door een beroep te doen op de herstel- en veerkrachtfaciliteit, RePowerEU en andere EU-fondsen. Voor de periode na 2023 een begrotingsbeleid aanhouden dat erop gericht is op middellange termijn een prudente begrotingssituatie te bereiken. Belastingheffing uitbreiden, onder meer voor eigendom en kapitaal, en de doeltreffendheid van de gezondheids- en sociale bescherming versterken om ongelijkheid te verminderen.

               2.Doorgaan met de uitvoering van zijn herstel- en veerkrachtplan, in overeenstemming met de mijlpalen en streefdoelen die zijn opgenomen in het uitvoeringsbesluit van de Raad van 13 juli 2021. De programmeringsdocumenten betreffende het cohesiebeleid 2021-2027 indienen teneinde de onderhandelingen met de Commissie af te ronden en vervolgens met de uitvoering ervan te beginnen.

               3.De toegang tot financiering voor kleine en middelgrote ondernemingen verbeteren via openbare garantie- en kredietregelingen om investeringen van strategisch belang te bevorderen, in het bijzonder de groene transitie en regionale ontwikkeling.

               4.De algemene afhankelijkheid van fossiele brandstoffen verminderen en de invoer van fossiele brandstoffen diversifiëren door de uitrol van hernieuwbare energie te versnellen, te zorgen voor voldoende interconnectiecapaciteit, de energievoorziening en -routes te diversifiëren en het algehele energieverbruik te verminderen via ambitieuze energie-efficiëntiemaatregelen.

               Gedaan te Brussel,

                     Voor de Raad

                     De Voorzitter

                     (1)

                        PB L 209 van 2.8.1997, blz. 1.

                     (2)

                        Verordening (EU) 2021/241 van het Europees Parlement en de Raad van 12 februari 2021 tot instelling van de herstel- en veerkrachtfaciliteit (PB L 57 van 18.2.2021, blz. 17).

                     (3)

                        Verordening (EU) nr. 1176/2011 van het Europees Parlement en de Raad van 16 november 2011 betreffende de preventie en correctie van macro-economische onevenwichtigheden (PB L 306 van 23.11.2011, blz. 25).

                     (4)

                        Uitvoeringsbesluit (EU) 2022/382 van de Raad van 4 maart 2022 tot vaststelling van het bestaan van een massale toestroom van ontheemden uit Oekraïne in de zin van artikel 5 van Richtlijn 2001/55/EG, en tot invoering van tijdelijke bescherming naar aanleiding daarvan (PB L 71 van 4.3.2022, blz. 1).

                     (5)

                        Mededeling van de Commissie aan de Raad over de activering van de algemene ontsnappingsclausule van het stabiliteits- en groeipact, Brussel, 20.3.2020, COM(2020) 123 final.

                     (6)

                        Mededeling van de Commissie aan de Raad “Een jaar na de uitbraak van COVID-19: de respons vanuit het begrotingsbeleid”, Brussel, 3.3.2021, COM(2021) 105 final.

                     (7)

                        De ramingen over de begrotingskoers en de componenten ervan in deze aanbevelingen zijn ramingen van de Commissie die zijn gebaseerd op de onderliggende veronderstellingen van de voorjaarsprognoses 2022 van de Commissie. In de ramingen van de Commissie van de potentiële groei op middellange termijn is geen rekening gehouden met het positieve effect van de hervormingen die deel uitmaken van het herstel- en veerkrachtplan en die de potentiële groei zouden kunnen verhogen.

                     (8)

                        Niet gefinancierd door subsidies van de herstel- en veerkrachtfaciliteit en andere EU-fondsen.

                     (9)

                        Mededeling van de Commissie aan de Raad: Richtsnoeren voor het begrotingsbeleid voor 2023, Brussel, 2.3.2022, COM(2022) 85 final.

                     (10)

                        Uitvoeringsbesluit van de Raad van 13 juli 2021 betreffende de goedkeuring van de beoordeling van het herstel- en veerkrachtplan voor Letland (2021/0164 (NLE)).

                     (11)

                        SWD(2022) 619 final.

                     (12)

                        De cijfers geven het niveau van de jaarlijkse begrotingskosten weer van deze maatregelen die sinds het najaar van 2021 zijn genomen, met inbegrip van de lopende inkomsten en ontvangsten, evenals maatregelen voor kapitaaluitgaven, waar relevant.

                     (13)

                        Het totale aantal Oekraïense ontheemden in de EU zal naar schatting geleidelijk 6 miljoen bereiken tegen het einde van 2022, en hun geografische spreiding wordt geraamd op basis van de omvang van de bestaande diaspora, de verhouding tot de bevolking van de ontvangende lidstaat, en de werkelijke spreiding van ontheemden uit Oekraïne over de EU per maart 2022. Voor de begrotingskosten per persoon zijn de ramingen gebaseerd op het Euromod-microsimulatiemodel van het Gemeenschappelijk Centrum voor onderzoek van de Commissie, waarbij zowel rekening wordt gehouden met geldoverdrachten waarvoor mensen mogelijk in aanmerking komen, als voordelen in natura zoals onderwijs en gezondheidszorg.

                     (14)

                        Aanbeveling van de Raad van 18 juni 2021 met een advies van de Raad over het stabiliteitsprogramma 2021 van Letland (PB C 304 van 29.7.2021, blz. 63).

                     (15)

                        Een minteken (plusteken) bij de indicator komt overeen met een overschrijding (tekort) van de groei van de primaire uitgaven ten opzichte van de economische groei op middellange termijn, wat wijst op een expansief (contractief) begrotingsbeleid.

                     (16)

                        Andere nationaal gefinancierde kapitaaluitgaven zullen naar verwachting een expansieve bijdrage leveren van 0,7 procentpunt van het bbp, aangezien in de prognoses van de Commissie de impact op de begroting is opgenomen van het aanleggen van nationale reserves voor de continuïteit van de energievoorziening overeenkomstig recente wijzigingen van de energiewet.

                     (17)

                        Een minteken (plusteken) bij de indicator komt overeen met een overschrijding (tekort) van de groei van de primaire uitgaven ten opzichte van de economische groei op middellange termijn, wat wijst op een expansief (contractief) begrotingsbeleid.

                     (18)

                        Andere nationaal gefinancierde kapitaaluitgaven zullen naar verwachting zorgen voor een contractieve bijdrage van 0,6 procentpunt van het bbp, als gevolg van het basiseffect; in 2022 voorzien de prognoses van de Commissie in een impact op de begroting als gevolg van het aanleggen van nationale reserves voor de continuïteit van de energievoorziening, maar dergelijke maatregelen zijn niet gepland voor 2023.

                     (19)

                        Verordening (EU) 2021/1060 van het Europees Parlement en de Raad van 24 juni 2021 houdende gemeenschappelijke bepalingen inzake het Europees Fonds voor regionale ontwikkeling, het Europees Sociaal Fonds Plus, het Cohesiefonds, het Fonds voor een rechtvaardige transitie en het Europees Fonds voor maritieme zaken, visserij en aquacultuur en de financiële regels voor die fondsen en voor het Fonds voor asiel, migratie en integratie, het Fonds voor interne veiligheid en het Instrument voor financiële steun voor grensbeheer en visumbeleid (PB L 231 van 30.6.2021, blz. 159).

                     (20)

                        Eurostat (2020), aandeel van Russische invoer ten opzichte van de totale invoer van aardgas en ruwe aardolie. Voor het EU27-gemiddelde is de totale invoer gebaseerd op invoer buiten de EU27. Voor Letland omvat de totale invoer handel binnen de EU. In ruwe olie zijn geen geraffineerde olieproducten opgenomen.

                     (21)

                        Op grond van artikel 5, lid 2, van Verordening (EG) nr. 1466/97.


               EUROPESE COMMISSIE
            Brussel, 23.5.2022
            COM(2022) 601 final

            Aanbeveling voor een
            AANBEVELING VAN DE RAAD
            over het nationale hervormingsprogramma 2022 van Oostenrijk en met een advies van de Raad over het stabiliteitsprogramma 2022 van Oostenrijk
            {SWD(2022) 601 final} - {SWD(2022) 640 final}

               Aanbeveling voor een

               AANBEVELING VAN DE RAAD

               over het nationale hervormingsprogramma 2022 van Oostenrijk en met een advies van de Raad over het stabiliteitsprogramma 2022 van Oostenrijk

               DE RAAD VAN DE EUROPESE UNIE,

               Gezien het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie, en met name artikel 121, lid 2, en artikel 148, lid 4,

               Gezien Verordening (EG) nr. 1466/97 van de Raad van 7 juli 1997 over versterking van het toezicht op begrotingssituaties en het toezicht op en de coördinatie van het economisch beleid
                  1
               , en met name artikel 5, lid 2,

               Gezien de aanbeveling van de Europese Commissie,

               Gezien de resoluties van het Europees Parlement,

               Gezien de conclusies van de Europese Raad,

               Gezien het advies van het Comité voor de werkgelegenheid,

               Gezien het advies van het Economisch en Financieel Comité,

               Gezien het advies van het Comité voor sociale bescherming,

               Gezien het advies van het Comité voor de economische politiek,

               Overwegende hetgeen volgt:

               (1)Verordening (EU) 2021/241 van het Europees Parlement en de Raad
                  2
               , waarbij de herstel- en veerkrachtfaciliteit is ingesteld, is op 19 februari 2021 in werking getreden. De herstel- en veerkrachtfaciliteit biedt financiële ondersteuning voor de uitvoering van hervormingen en investeringen, die zullen worden gerealiseerd met budgettaire stimulansen die door de Unie worden gefinancierd. Zij draagt bij tot het economisch herstel en tot de uitvoering van duurzame en groeibevorderende hervormingen en investeringen, met name om de groene en de digitale transitie te stimuleren, waarbij de veerkracht en potentiële groei van de economieën van de lidstaten wordt versterkt. Tevens draagt zij bij tot versterken van de houdbaarheid van de overheidsfinanciën en het stimuleren van groei en werkgelegenheid op middellange en lange termijn. De maximale financiële bijdrage per lidstaat in het kader van de herstel- en veerkrachtfaciliteit [is] op [XX] juni 2022 bijgewerkt, overeenkomstig artikel 11, lid 2, van Verordening (EU) 2021/241.

               (2)Op 24 november 2021 heeft de Commissie haar goedkeuring gehecht aan de jaarlijkse duurzamegroeianalyse en daarmee de aanzet gegeven tot het Europees Semester 2022 voor coördinatie van het economisch beleid. Er is terdege rekening gehouden met de bevestigde gezamenlijke toezegging van de sociale top van Porto van mei 2021 om de op 17 november 2017 door het Europees Parlement, de Raad en de Commissie afgekondigde Europese pijler van sociale rechten verder uit te voeren. De Europese Raad heeft op 25 maart 2022 zijn goedkeuring gehecht aan de prioriteiten van de jaarlijkse duurzamegroeianalyse 2022. Op 24 november 2021 heeft de Commissie op grond van Verordening (EU) nr. 1176/2011 ook het waarschuwingsmechanismeverslag aangenomen, waarin zij Oostenrijk niet heeft genoemd als een van de lidstaten waarvoor een diepgaande evaluatie
                  3
                nodig zou zijn. Op dezelfde datum heeft de Commissie ook een aanbeveling voor een aanbeveling van de Raad over het economisch beleid van de eurozone goedgekeurd, die op 5 april 2022 door de Raad is aangenomen, alsook het voorstel voor het gezamenlijk verslag over de werkgelegenheid 2022 waarin de uitvoering van de werkgelegenheidsrichtsnoeren en de beginselen van de Europese pijler van sociale rechten wordt geanalyseerd, dat op 14 maart 2022 door de Raad is aangenomen.

               (3)Door de Russische invasie van Oekraïne, in de nasleep van de wereldwijde pandemie, is de geopolitieke en economische context aanzienlijk veranderd. De gevolgen van de invasie voor de economieën van de lidstaten zijn onder meer voelbaar door de hogere energie- en voedselprijzen, de toestroom van vluchtelingen uit Oekraïne en de zwakkere groeivooruitzichten. De hogere energieprijzen wegen met name op de meest kwetsbare huishoudens die in energiearmoede leven of dreigen te vervallen. De EU heeft ook te maken met een ongekende instroom van mensen die Oekraïne ontvluchten. In dit verband werd op 4 maart 2022 voor het eerst de richtlijn tijdelijke bescherming
                  4
                in werking gesteld, waarbij ontheemden uit Oekraïne het recht kregen legaal in de EU te verblijven, evenals het recht op toegang tot onderwijs en opleiding, de arbeidsmarkt, gezondheidszorg, huisvesting en sociale voorzieningen. Aan Oostenrijk wordt uitzonderlijke steun beschikbaar gesteld in het kader van het initiatief 'maatregelen uit hoofde van het cohesiebeleid ten behoeve van vluchtelingen in Europa' (CARE) en via aanvullende voorfinanciering in het kader van het programma 'herstelbijstand voor cohesie en de regio's van Europa' (React-EU) om zo spoedig mogelijk tegemoet te komen aan de opvang- en integratiebehoeften van degenen die Oekraïne zijn ontvlucht.

               (4)Rekening houdend met de snel veranderende economische en geopolitieke situatie wordt de brede coördinatie van het economisch en werkgelegenheidsbeleid in 2022 hervat in het kader van het Europees Semester, waarbij de ontwikkelingen worden afgestemd op de uitvoeringsvereisten van de herstel- en veerkrachtfaciliteit, zoals uiteengezet in de jaarlijkse duurzamegroeianalyse 2022. De uitvoering van de vastgestelde herstel- en veerkrachtplannen is van essentieel belang voor de verwezenlijking van de beleidsprioriteiten in het kader van het Europees Semester, aangezien de plannen betrekking hebben op alle of een aanzienlijk deel van de relevante landspecifieke aanbevelingen die in de landspecifieke semestercycli 2019 en 2020 zijn gedaan. De landspecifieke aanbevelingen 2019 en 2020 blijven ook relevant voor herstel-en veerkrachtplannen die worden herzien, bijgewerkt of gewijzigd overeenkomstig de artikelen 14, 18 en 21 van Verordening (EU) 2021/241, naast landspecifieke aanbevelingen die zijn gedaan tot de datum van indiening van het gewijzigde plan.

               (5)De algemene ontsnappingsclausule is sinds maart 2020 actief
                  5
               . In haar mededeling van 3 maart 2021
                  6
                heeft de Commissie haar standpunt uiteengezet dat het besluit om de algemene ontsnappingsclausule te deactiveren dan wel te blijven toepassen, moet worden gezien als een algehele evaluatie van de toestand van de economie, waarbij het niveau van economische activiteit in de EU of de eurozone in vergelijking met het niveau van vóór de crisis (eind 2019) een belangrijk kwantitatief criterium is.

               (6)Volgens de benadering in het advies van de Raad van 18 juni 2021 over het stabiliteitsprogramma 2021 wordt de begrotingskoers momenteel het best afgemeten aan de verandering in de primaire uitgaven (ongerekend discretionaire maatregelen aan de ontvangstenzijde), met uitsluiting van COVID-19-gerelateerde tijdelijke noodmaatregelen maar met inbegrip van uitgaven gefinancierd met niet-terugbetaalbare steun (subsidies) uit de herstel- en veerkrachtfaciliteit en andere EU-fondsen, ten opzichte van de potentiële groei op middellange termijn
                  7
               . Naast de algemene begrotingskoers wordt, om te beoordelen of het nationale begrotingsbeleid prudent is en de samenstelling ervan bevorderlijk is voor een duurzaam herstel dat in overeenstemming is met de groene en digitale transitie, ook aandacht besteed aan de ontwikkeling van nationaal gefinancierde
                  8
                primaire lopende uitgaven (ongerekend discretionaire maatregelen aan de ontvangstenzijde en met uitsluiting van COVID-19-gerelateerde tijdelijke noodmaatregelen) en investeringen.

               (7)Op 2 maart 2022 heeft de Commissie haar goedkeuring gehecht aan een mededeling met brede richtsnoeren voor het begrotingsbeleid in 2023, die erop gericht is de voorbereiding van de stabiliteits- en convergentieprogramma's van de lidstaten te ondersteunen en aldus de beleidscoördinatie te versterken
                  9
               . De Commissie merkte op dat, op basis van de macro-economische vooruitzichten van de winterprognoses 2022, de overgang van een geaggregeerde ondersteunende begrotingskoers in 2020-2022 naar een in grote lijnen neutrale geaggregeerde begrotingskoers in 2023 passend lijkt, maar zij is klaar om te reageren op de veranderende economische situatie. De Commissie kondigde aan dat de begrotingsaanbevelingen voor 2023 van lidstaat tot lidstaat moeten blijven verschillen en dat in die aanbevelingen rekening moet worden gehouden met mogelijke overloopeffecten tussen landen. De Commissie heeft de lidstaten verzocht de richtsnoeren in hun stabiliteits- en convergentieprogramma's te verwerken. De Commissie heeft zich ertoe verbonden de economische ontwikkelingen nauwlettend te volgen en haar beleidsrichtsnoeren waar nodig en uiterlijk in het voorjaarspakket van het Europees Semester eind mei 2022 aan te passen.

               (8)Wat de op 2 maart 2022 verstrekte begrotingsrichtsnoeren betreft, wordt in de begrotingsaanbevelingen voor 2023 rekening gehouden met de verslechterde economische vooruitzichten, de toegenomen onzekerheid en verdere neerwaartse risico's, en de hogere inflatie in vergelijking met de winterprognoses. Tegen deze achtergrond moet de budgettaire respons de overheidsinvesteringen in de groene en digitale transitie en in energiezekerheid uitbreiden en de koopkracht van de meest kwetsbare huishoudens ondersteunen om de gevolgen van de stijging van de energieprijzen op te vangen en de inflatiedruk als gevolg van tweederonde-effecten te helpen beperken door middel van gerichte en tijdelijke maatregelen; het begrotingsbeleid moet flexibel blijven, zodat het kan worden aangepast aan de snel veranderende omstandigheden, en moet van land tot land verschillen afhankelijk van hun budgettaire en economische situatie, ook wat betreft de blootstelling aan de crisis en de instroom van ontheemden uit Oekraïne.

               (9)Op 30 april 2021 heeft Oostenrijk zijn nationale herstel- en veerkrachtplan bij de Commissie ingediend, overeenkomstig artikel 18, lid 1, van Verordening (EU) 2021/241. Krachtens artikel 19 van Verordening (EU) 2021/241 heeft de Commissie de relevantie, doeltreffendheid, efficiëntie en samenhang van het herstel- en veerkrachtplan beoordeeld overeenkomstig de beoordelingsrichtsnoeren van bijlage V bij die verordening. Op 13 juli 2021 heeft de Raad zijn besluit betreffende de goedkeuring van de beoordeling van het herstel- en veerkrachtplan voor Oostenrijk aangenomen
                  10
               . De vrijgave van tranches is afhankelijk van een besluit van de Commissie overeenkomstig artikel 24, lid 5, van Verordening (EU) 2021/241 houdende dat Oostenrijk de desbetreffende mijlpalen en streefdoelen die in het uitvoeringsbesluit van de Raad zijn vastgelegd, op bevredigende wijze heeft verwezenlijkt. Onder bevredigende verwezenlijking wordt begrepen dat de verwezenlijking van eerdere mijlpalen en streefdoelen niet is teruggedraaid.

               (10)Op 27 april 2022 heeft Oostenrijk zijn nationale hervormingsprogramma 2022 en zijn stabiliteitsprogramma 2022 ingediend. Om met de onderlinge verbanden tussen beide programma's rekening te houden, zijn deze samen geëvalueerd. Overeenkomstig artikel 27 van Verordening (EU) 2021/241 weerspiegelt het nationale hervormingsprogramma 2022 ook de halfjaarlijkse verslaglegging van Oostenrijk over de vorderingen bij de verwezenlijking van zijn herstel- en veerkrachtplan.

               (11)De Commissie heeft op 23 mei 2022 het landverslag 2022 voor Oostenrijk
                  11
                gepubliceerd. Daarin werd de vooruitgang beoordeeld die Oostenrijk heeft geboekt bij de uitvoering van de desbetreffende landspecifieke aanbevelingen die de Raad in 2019, 2020 en 2021 heeft vastgesteld en werd de balans opgemaakt van de uitvoering door Oostenrijk van het herstel- en veerkrachtplan, voortbouwend op het scorebord voor herstel en veerkracht. Op basis van deze analyse werden in het landverslag lacunes vastgesteld met betrekking tot de uitdagingen die niet of slechts gedeeltelijk worden aangepakt in het herstel- en veerkrachtplan, alsook nieuwe en opkomende uitdagingen, waaronder die welke voortvloeien uit de Russische invasie van Oekraïne.   Ook werd de vooruitgang beoordeeld die Oostenrijk heeft geboekt bij de uitvoering van de Europese pijler van sociale rechten en bij de verwezenlijking van de kerndoelen van de EU inzake werkgelegenheid, vaardigheden en armoedebestrijding, alsook bij de verwezenlijking van de duurzameontwikkelingsdoelstellingen van de VN.

               (12)Op 27 april 2022 heeft Oostenrijk zijn stabiliteitsprogramma 2022 ingediend, binnen de in artikel 4 van Verordening (EG) nr. 1466/97 vastgestelde termijn.

               (13)Op 23 mei 2022 heeft de Commissie een verslag uitgebracht op grond van artikel 126, lid 3, VWEU. In dit verslag wordt de begrotingssituatie van Oostenrijk besproken, aangezien het overheidstekort in 2021 de in het Verdrag vastgestelde referentiewaarde van 3 % van het bbp overschreed. In het verslag werd geconcludeerd dat niet aan het tekortcriterium was voldaan. In overeenstemming met de mededeling van 2 maart 2022 heeft de Commissie niet voorgesteld om in het voorjaar van 2022 nieuwe buitensporigtekortprocedures in te leiden. Zij zal in het najaar van 2022 opnieuw nagaan of buitensporigtekortprocedures zullen worden ingeleid.

               (14)Op 20 juli 2020 heeft de Raad Oostenrijk aanbevolen om in 2020 en 2021 overeenkomstig de algemene ontsnappingsclausule alle nodige maatregelen te nemen om de pandemie doeltreffend aan te pakken, de economie te stimuleren en het daaropvolgende herstel te ondersteunen. Ook heeft hij Oostenrijk aanbevolen om, als de economische omstandigheden dit toelaten, begrotingsbeleid te voeren dat gericht is op het tot stand brengen van prudente begrotingssituaties op middellange termijn en het waarborgen van de houdbaarheid van de schuld, daarbij de investeringen verhogend. Volgens door Eurostat gevalideerde gegevens daalde het overheidstekort van Oostenrijk van 8,0 % van het bbp in 2020 tot 5,9 % in 2021. De respons vanuit het begrotingsbeleid door Oostenrijk ondersteunde het economisch herstel in 2021, terwijl de tijdelijke noodsteunmaatregelen daalden van 4,8 % van het bbp in 2020 tot 4,3 % in 2021. De maatregelen die Oostenrijk in 2021 heeft genomen, stemmen overeen met de aanbeveling van de Raad van 20 juli 2020. De door de regering in 2020 en 2021 genomen discretionaire begrotingsmaatregelen waren meestal tijdelijk of gingen met compenserende maatregelen gepaard. Tegelijkertijd waren sommige van de discretionaire maatregelen die de regering in de periode 2020-2021 heeft genomen niet tijdelijk of gingen zij niet met compenserende maatregelen gepaard, voornamelijk bestaande uit een aanzienlijke belastingverlichting voor huishoudens en ondernemingen via de zogeheten eco-sociale belastinghervorming. In 2021 bedroeg de overheidsschuld volgens door Eurostat gevalideerde gegevens 82,8 % van het bbp.

               (15)Het macro-economische scenario dat aan de begrotingsprognoses van het stabiliteitsprogramma 2022 ten grondslag ligt, is realistisch. De regering verwacht dat het reële bbp in 2022 met 3,9 % en in 2023 met 2,0 % zal groeien. Ter vergelijking: in de voorjaarsprognoses 2022 van de Commissie wordt uitgegaan van een groei van het reële bbp van 3,9 % in 2022 en 1,9 % in 2023. In haar stabiliteitsprogramma 2022 voorziet de regering dat het nominale tekort zal dalen tot 3,1 % van het bbp in 2022 en tot 1,5 % in 2023. De daling in 2022 is vooral te danken aan de sterke groei van de economische activiteit en aan de afbouw van de meeste noodmaatregelen. Zonder andere maatregelen, zoals die in verband met de gestegen energieprijzen, zou het tekort nog verder zijn teruggelopen. Volgens het programma zal de overheidsschuldquote naar verwachting dalen tot 80,0 % in 2022 en tot 77,1 % in 2023. Op basis van de op de afsluitdatum van de prognoses bekende beleidsmaatregelen wordt in de voorjaarsprognoses 2022 van de Commissie uitgegaan van een overheidstekort van 3,1 % van het bbp in 2022 en 1,5 % in 2023. Dit is in overeenstemming met het in het stabiliteitsprogramma 2022 voorspelde tekort. In de voorjaarsprognoses 2022 van de Commissie wordt uitgegaan van een vergelijkbare overheidsschuldquote van 80,0 % in 2022 en 77,5 % in 2023.

               Op basis van de voorjaarsprognoses 2022 van de Commissie wordt de potentiële productiegroei op middellange termijn (tienjarig gemiddelde) geraamd op 1,2 %. In deze raming is echter geen rekening gehouden met het effect van de hervormingen die deel uitmaken van het herstel- en veerkrachtplan en die de potentiële groei van Oostenrijk kunnen bevorderen.

               (16)In 2022 heeft de regering het merendeel van de maatregelen die naar aanleiding van de COVID-19-crisis waren genomen, uitgefaseerd, zodat de tijdelijke noodsteunmaatregelen naar verwachting zullen afnemen van 4,3 % van het bbp in 2021 tot 1,1 % in 2022. Het overheidstekort wordt beïnvloed door de maatregelen die zijn genomen om de economische en sociale gevolgen van de energieprijsstijgingen tegen te gaan, die in de voorjaarsprognoses 2022 van de Commissie worden geraamd op 0,4 % van het bbp in 2022 en 0,2 % van het bbp in 2023.
                  12
                Deze maatregelen bestaan hoofdzakelijk uit sociale overdrachten naar armere huishoudens, verlagingen van de indirecte belastingen op het energieverbruik en tijdelijke verlichtingsmaatregelen voor pendelaars in het kader van de personenbelasting. Deze maatregelen zijn als tijdelijk aangekondigd. Mochten de energieprijzen echter ook in 2023 hoog blijven, dan zouden sommige van deze maatregelen kunnen worden verlengd. Het overheidstekort wordt ook beïnvloed door de kosten om ontheemden uit Oekraïne tijdelijke bescherming te bieden, die in de voorjaarsprognoses 2022 van de Commissie worden geraamd op 0,3 % van het bbp in 2022 en 0,4 % in 2023
                  13
               .

               (17)Op 18 juni 2021 heeft de Raad Oostenrijk aanbevolen
                  14
                om in 2022 een ondersteunende begrotingskoers aan te houden, onder meer met behulp van de impuls die uitgaat van de herstel- en veerkrachtfaciliteit, en om nationaal gefinancierde investeringen in stand te houden. Ook heeft hij Oostenrijk aanbevolen om, als de economische omstandigheden dit toelaten, begrotingsbeleid te voeren dat gericht is op het tot stand brengen van prudente begrotingssituaties op middellange termijn en het waarborgen van de houdbaarheid van de begroting op middellange termijn, en om tegelijkertijd de investeringen op te voeren teneinde het groeipotentieel te stimuleren.

               (18)Op basis van de voorjaarsprognoses 2022 van de Commissie en rekening houdend met de informatie die in het stabiliteitsprogramma 2022 van Oostenrijk is opgenomen, wordt verwacht dat de begrotingskoers in 2022 ondersteunend zal zijn op -1,2 % van het bbp, overeenkomstig de aanbeveling van de Raad.
                  15
                Oostenrijk is voornemens het herstel verder te ondersteunen door gebruik te maken van de herstel- en veerkrachtfaciliteit om aanvullende investeringen te financieren, zoals aanbevolen door de Raad. De positieve bijdrage aan de economische activiteit van de met subsidies uit de herstel- en veerkrachtfaciliteit en andere EU-fondsen gefinancierde uitgaven zal in 2022 naar verwachting met 0,1 procentpunt van het bbp toenemen ten opzichte van 2021. Nationaal gefinancierde investeringen zullen in 2022 naar verwachting een expansieve bijdrage van 0,3 procentpunt aan de begrotingskoers leveren.
                  16
                Oostenrijk is derhalve van plan nationaal gefinancierde investeringen in stand te houden, zoals aanbevolen door de Raad. Tegelijkertijd zal de groei van de nationaal gefinancierde primaire lopende uitgaven (ongerekend nieuwe maatregelen aan de ontvangstenzijde) in 2022 naar verwachting een expansieve bijdrage van 0,5 procentpunt aan de algemene begrotingskoers leveren. Dit omvat het extra effect van de maatregelen om de economische en sociale gevolgen van de stijging van de energieprijzen op te vangen (0,4 % van het bbp), alsook de kosten om ontheemden uit Oekraïne tijdelijke bescherming te bieden (0,3 % van het bbp).

               (19)Voor 2023 wordt in de voorjaarsprognoses 2022 van de Commissie uitgegaan van een begrotingskoers van 0,4 % van het bbp bij ongewijzigd beleid.
                  17
                Verwacht wordt dat Oostenrijk ook in 2023 gebruik zal maken van de subsidies uit de herstel- en veerkrachtfaciliteit om aanvullende investeringen ter ondersteuning van het herstel te financieren. De positieve bijdrage aan de economische activiteit van de met subsidies uit de herstel- en veerkrachtfaciliteit en andere EU-fondsen gefinancierde uitgaven zal naar verwachting stabiel blijven ten opzichte van 2022. Nationaal gefinancierde investeringen zullen in 2023 naar verwachting een contractieve bijdrage van 0,4 procentpunt aan de begrotingskoers leveren.
                  18
                Tegelijkertijd zal de groei van de nationaal gefinancierde primaire lopende uitgaven (ongerekend nieuwe maatregelen aan de ontvangstenzijde) in 2023 naar verwachting een in grote lijnen neutrale bijdrage van 0,0 procentpunt aan de algemene begrotingskoers leveren. Dit omvat het effect van de uitfasering van de maatregelen om de gestegen energieprijzen aan te pakken (0,2 % van het bbp) en extra kosten om ontheemden uit Oekraïne tijdelijke bescherming te bieden (0,1 % van het bbp).

               (20)Volgens het stabiliteitsprogramma 2022 zal het overheidstekort naar verwachting geleidelijk dalen tot 0,7 % van het bbp in 2024 en tot 0,3 % in 2025. Verwacht wordt derhalve dat het overheidstekort vanaf 2023 tot het einde van de programmaperiode onder 3 % van het bbp blijft. Bij deze prognoses is uitgegaan van een daling van de overheidsuitgaven in deze periode (van 50,4 % van het bbp in 2023 tot 49,6 % in 2024 en 49,4 % in 2025).  Volgens het programma zal de overheidsschuldquote naar verwachting dalen tot 2025, meer bepaald met een daling tot 74,5 % in 2024 en tot 72,1 % in 2025. Volgens de analyse van de Commissie lijken de risico's voor de houdbaarheid van de schuld op middellange termijn middelgroot.

               (21)Oostenrijk loopt een middelgroot risico wat de houdbaarheid van de begroting op middellange en lange termijn betreft, voornamelijk als gevolg van de druk op de begroting die voortvloeit uit de vergrijzing. Het aandeel oudere volwassenen die afhankelijk zijn van de beroepsbevolking zal de komende 50 jaar naar verwachting stijgen van twee tot ruwweg drie gepensioneerden per werknemer.  Volgens het in het vergrijzingsverslag van de werkgroep vergrijzing beschreven risicoscenario zullen de overheidsuitgaven voor langdurige zorg de komende acht jaar naar verwachting stijgen met een percentage dat kan oplopen tot 30 %.  Naast de demografische ontwikkelingen zal ook de behoefte aan intensievere zorg als gevolg van ouderdomsziekten de kosten van langdurige zorg naar verwachting doen stijgen. Een alomvattende hervorming van het systeem van langdurige zorg is aangekondigd, maar is nog steeds hangende. Tot dusver heeft een speciale taskforce de belangrijkste conclusies van een openbare raadpleging samengevat. Volgens het verslag van de taskforce zal een van de prioriteiten van de hervorming het opzetten van een gecoördineerd bestuur van het systeem zijn. Dit omvat een duidelijke toewijzing van verantwoordelijkheden op alle overheidsniveaus en transparantie met betrekking tot de herkomst en het gebruik van middelen.

               (22)Het Oostenrijkse fiscaal federalisme wordt gekenmerkt door een aanzienlijke mismatch tussen de verantwoordelijkheden op subnationaal niveau voor het doen van uitgaven en het genereren van inkomsten. De subnationale begrotingen berusten niet op belastingautonomie, maar worden gefinancierd via een complex systeem van belastingverdeling en overdrachten tussen overheden. Dit doet afbreuk aan de budgettaire transparantie en de politieke verantwoordingsplicht en geeft weinig prikkels voor efficiënte overheidsuitgaven.  Hervormingen zijn nog steeds noodzakelijk en moeten dus aan de orde komen tijdens de onderhandelingen over het volgende 'Finanzausgleichsgesetz' (wet over de verdeling van inkomsten en uitgaven tussen de bestuursniveaus), die naar verwachting in december 2022 van start zullen gaan. Naast de hervorming van het nationale begrotingskader kan een beter gebruik van uitgaventoetsingen de doeltreffendheid en doelmatigheid van de overheidsuitgaven ten goede komen, omdat zij helpen de financiële toewijzingen te toetsen aan politieke prioriteiten.

               (23)Het Oostenrijkse belastingstelsel kan nog steeds billijker en groeivriendelijker worden gemaakt. Het belastingstelsel wordt gekenmerkt door een hoge belastingdruk op arbeid via de loonbelasting en de socialezekerheidsbijdragen, waarbij de socialezekerheidsbijdragen zowel door de werknemers als de werkgevers worden gedragen. Dit belemmert het scheppen van banen. Tegelijkertijd ontmoedigen hoge marginale belastingtarieven mensen om te werken, vooral aan de onderkant van de inkomensverdeling en tweede verdieners in een gezin. De onlangs goedgekeurde eco-sociale belastinghervorming is een stap in de goede richting en de invoering van een koolstofprijs voor niet-ETS-sectoren is een belangrijk project binnen het Oostenrijkse herstel- en veerkrachtplan. Toch blijven er structurele uitdagingen bestaan. Er is ruimte voor een verdere verlaging van de indirecte loonkosten om het scheppen van banen en het arbeidsaanbod te stimuleren, met name voor mensen met een laag inkomen. Een beter gebruik van groeivriendelijkere belastingen kan helpen de nodige begrotingsruimte te creëren en het belastingstelsel rechtvaardiger te maken.

               (24)Overeenkomstig artikel 19, lid 3, punt b), van alsmede bijlage V, criterium 2.2, bij Verordening (EU) 2021/241 bevat het herstel- en veerkrachtplan een uitgebreide reeks elkaar versterkende hervormingen en investeringen die uiterlijk in 2026 moeten zijn uitgevoerd. Deze dragen bij tot het aanpakken van alle of een aanzienlijk deel van de economische en sociale uitdagingen die zijn opgenomen in de landspecifieke aanbevelingen die de Raad in het kader van het Europees Semester in 2019 en 2020 tot Oostenrijk heeft gericht, naast de eventuele landspecifieke aanbevelingen die tot de datum van vaststelling van een plan zijn gedaan. De in het plan vervatte maatregelen dragen met name bij tot de uitvoering van een aanzienlijk deel van de landspecifieke aanbevelingen die de afgelopen jaren in het kader van het Europees semester zijn geformuleerd. De geplande wijzigingen in het belastingstelsel zullen de uitstoot van broeikasgassen helpen verminderen en tevens bijdragen tot een verlichting van de belastingdruk op arbeid en tot de inachtneming van ecologische en sociale aspecten. Een beter aanbod van kwaliteitsvolle voorzieningen voor de opvang van jonge kinderen zou de arbeidsparticipatie van vrouwen kunnen helpen vergroten. Ook het reeds lang bekende probleem van de pensioenkloof tussen mannen en vrouwen wordt gedeeltelijk aangepakt.  De groene transitie zal worden bevorderd door investeringen in i) energie-efficiëntie, ii) hernieuwbare energie, iii) het koolstofvrij maken van de industrie, iv) biodiversiteit en v) de circulaire economie, geflankeerd door daarmee samenhangende hervormingen, waaronder de herziening van het ondersteuningskader voor hernieuwbare energie en de uitfasering van verwarmingssystemen op olie. Het plan zal ook helpen de digitale capaciteit van ondernemingen aanzienlijk te vergroten. De administratieve lasten voor bedrijven zullen worden verlicht door digitale éénloketsystemen.

               (25)Verwacht wordt dat de uitvoering van het herstel- en veerkrachtplan van Oostenrijk zal bijdragen tot verdere vooruitgang bij de groene en digitale transitie. Maatregelen ter ondersteuning van klimaatdoelstellingen vertegenwoordigen 58,7 % van de totale financiële toewijzing van het plan, terwijl maatregelen ter ondersteuning van digitale doelstellingen goed zijn voor 52,8 %. De volledige uitvoering van het herstel- en veerkrachtplan, in overeenstemming met de desbetreffende mijlpalen en streefdoelen, zal Oostenrijk helpen om snel te herstellen van de gevolgen van de COVID-19-crisis en tegelijkertijd zijn veerkracht vergroten. De systematische betrokkenheid van de sociale partners en andere relevante belanghebbenden blijft belangrijk voor de succesvolle uitvoering van het herstel- en veerkrachtplan, alsook ander economisch en werkgelegenheidsbeleid dat verder gaat dan het plan, om te zorgen voor een breed draagvlak voor de algehele beleidsagenda.

               (26)De Commissie heeft de partnerschapsovereenkomst met Oostenrijk op 2 mei 2022 goedgekeurd. Oostenrijk heeft zijn programmeringsdocumenten voor het Europees Fonds voor regionale ontwikkeling (EFRO) en het Fonds voor een rechtvaardige transitie (JTF)
                  19
                op 21 oktober 2021 ingediend, en de diensten van de Commissie hebben deze op 4 januari 2022 met opmerkingen teruggestuurd.  Oostenrijk heeft zijn programma voor het Europees Sociaal Fonds Plus nog niet ingediend. Overeenkomstig Verordening (EU) 2021/1060 van het Europees Parlement en de Raad van 24 juni 2021 moet Oostenrijk in de programmering van de cohesiebeleidsfondsen 2021-2027 rekening houden met de desbetreffende landspecifieke aanbevelingen. Dit is een voorwaarde voor het verbeteren van de doeltreffendheid en het maximaliseren van de meerwaarde van de financiële steun die uit de cohesiebeleidsfondsen wordt ontvangen, en voor het bevorderen van de coördinatie, de complementariteit en de samenhang tussen deze fondsen en andere instrumenten en fondsen van de Unie. De succesvolle uitvoering van de herstel- en veerkrachtfaciliteit en cohesiebeleidsprogramma's hangt ook af van het wegnemen van knelpunten voor investeringen ter ondersteuning van de groene en digitale transitie en een evenwichtige territoriale ontwikkeling.

               (27)Naast de economische en sociale uitdagingen die in het herstel- en veerkrachtplan aan bod komen, wordt Oostenrijk geconfronteerd met een aantal extra uitdagingen in verband met zijn arbeidsmarkt. Het sterke Oostenrijkse socialebeschermingsstelsel en de uitgebreide beleidsmaatregelen hebben de sociale gevolgen van de COVID-19-pandemie beperkt. Oostenrijk presteert goed op de meeste aspecten van de Europese pijler van sociale rechten, maar er zijn nog enkele uitdagingen. Tot deze uitdagingen behoort met name het onderbenutte potentieel van vrouwen, laaggeschoolde werknemers, oudere werknemers en mensen met een migrantenachtergrond. Dit is bijzonder problematisch gezien het tekort aan geschoolde arbeidskrachten. Het aanboren van het onbenutte potentieel van deze groepen zou de druk op de Oostenrijkse arbeidsmarkt kunnen verlichten.

               (28)De arbeidsparticipatie van vrouwen ligt ruim boven het EU-gemiddelde, maar Oostenrijk staat wel op de tweede plaats in de EU wat deeltijdwerk voor vrouwen betreft. In 2021 had 49,9 % van de vrouwen in Oostenrijk een deeltijdbaan, terwijl het EU-gemiddelde 28,3 % bedroeg.  Dit biedt aanzienlijke mogelijkheden om de voltijdse arbeidsparticipatie van vrouwen uit te breiden. Het beperkte aanbod van betaalbare, kwaliteitsvolle kinderopvang maakt het voor moeders moeilijk om actiever aan de arbeidsmarkt deel te nemen. Slechts 21,1 % van de kinderen onder de drie jaar gaat naar formele kinderopvang, een van de laagste percentages in de EU en ver verwijderd van de EU-doelstelling van Barcelona om 33 % van de kinderen onder de drie jaar naar formele kinderopvang te laten gaan.  Het hoge percentage deeltijdwerk en de oververtegenwoordiging van vrouwen in sectoren met lage lonen zijn de belangrijkste factoren die bijdragen tot de grote loonkloof en relatief grote pensioenkloof tussen mannen en vrouwen in Oostenrijk. De pandemie heeft deze genderongelijkheden nog versterkt, aangezien een aanzienlijk deel van de vrouwen werk- en zorgtaken combineert. Essentiële factoren voor een betere benutting van het arbeidsmarktpotentieel van vrouwen zijn het vergroten van het aanbod van kwaliteitsvolle kinderopvang door hogere kwaliteitsnormen op te leggen, het verlengen van de openingstijden van kinderopvangvoorzieningen en het wegnemen van negatieve prikkels om meer te gaan werken (bv. door betere belastingprikkels).

               (29)Verscheidene kansarme groepen, met name laaggeschoolde en oudere werknemers alsook werknemers met een migrantenachtergrond, zouden beter in de arbeidsmarkt kunnen worden geïntegreerd. Bijna de helft van de langdurig werklozen in Oostenrijk heeft ten hoogste de onderbouw van de middelbare school voltooid (Pflichtschule). De arbeidsmarktparticipatie van mensen met een migrantenachtergrond blijft laag, met een werkgelegenheidsgraad die in 2020 12,7 procentpunten lager lag dan die van in Oostenrijk geboren mensen. Dit is vooral problematisch omdat de onderwijsresultaten, de latere kansen op de arbeidsmarkt en het toekomstige inkomensniveau van kinderen in Oostenrijk doorgaans in hoge mate worden bepaald door die van hun ouders. Met de maatregelen ter bevordering van om- en bijscholing waarin het Oostenrijkse herstel- en veerkrachtplan voorziet, zullen deze uitdagingen worden aangepakt door opleidingen voor laaggeschoolde werknemers en langdurig werklozen te ondersteunen. De geplande maatregelen bieden echter geen volledige oplossing voor het onderliggende participatieprobleem onder mensen met een migrantenachtergrond en laaggeschoolde werknemers. Bovendien moeten de onderwijsresultaten van deze groepen op veel jongere leeftijd worden verbeterd.  Er is nog steeds behoefte aan meer mogelijkheden voor omscholing en levenslang leren voor werknemers van alle leeftijden.

               (30)Het groeiende tekort aan vakmensen (Fachkräftemangel) wordt een steeds grotere uitdaging voor bedrijven die afhankelijk zijn van hooggekwalificeerde professionals, zoals IT-deskundigen.  Het tekort aan geschoolde arbeidskrachten heeft velerlei oorzaken en de pandemie heeft de situatie nog verergerd.  Het vergemakkelijken van de toegang van hooggekwalificeerde mensen uit het buitenland tot banen die niet met werknemers uit Oostenrijk of de EU kunnen worden ingevuld, kan het tekort tegengaan.  De huidige procedures brengen een aanzienlijke administratieve last mee voor bedrijven die werknemers van buiten de EU willen aanwerven, waardoor het moeilijk is om de nodige buitenlandse geschoolde arbeidskrachten aan te trekken. Dit belemmert de productiviteitsgroei, vooral in de dienstensector en het meest van al in de IT-sector. De recente hervorming van Oostenrijks versnelde procedure voor geschoolde arbeidskrachten uit niet-EU-landen (Rot-Weiß-Rot-Karte) is niet doeltreffend gebleken om de algemene uitdaging aan te pakken. Daarom zouden verdere maatregelen kunnen worden genomen om het voor bedrijven gemakkelijker te maken geschoolde arbeidskrachten uit het buitenland aan te werven.  Dit houdt onder meer in dat de procedures sneller moeten verlopen en beter moeten worden afgestemd op de individuele behoeften van de ondernemingen.

               (31)In reactie op het mandaat van de staatshoofden en regeringsleiders van de EU, zoals uiteengezet in de Verklaring van Versailles, beoogt het REPowerEU-plan de afhankelijkheid van de Europese Unie van de invoer van fossiele brandstoffen uit Rusland zo spoedig mogelijk af te bouwen. Daartoe wordt in overleg met de lidstaten bepaald wat de meest geschikte projecten, investeringen en hervormingen op nationaal, regionaal en EU-niveau zijn. Deze maatregelen zijn erop gericht de algemene afhankelijkheid van fossiele brandstoffen te verminderen en in toenemende mate fossiele brandstoffen te betrekken uit andere exporterende landen dan Rusland.

               (32)De geopolitieke ontwikkelingen als gevolg van de Russische inval in Oekraïne hebben risico's voor de energievoorzieningszekerheid van Oostenrijk aan het licht gebracht. Oostenrijk is sterk afhankelijk van de invoer van gas uit Rusland. In 2020 was ongeveer 80 % van de totale gasinvoer in Oostenrijk afkomstig uit Rusland, terwijl het EU-gemiddelde 44 % bedroeg.  Oostenrijk voorziet in een aanzienlijk deel van zijn energiebehoefte met gas (22,7 %, wat iets onder het EU-gemiddelde van 24,4 % ligt), voornamelijk in de industrie en voor verwarming.  Oostenrijk is echter minder afhankelijk van Rusland voor olie (10 % van zijn ruwe olie komt uit Rusland, aanzienlijk minder dan het EU-gemiddelde van 26 %)
                  20
               . Diversificatie van de energievoorziening en vergroting van de flexibiliteit en de 'reverse-flowcapaciteit' (capaciteit in de tegengestelde richting) voor de reeds uitgebreide interconnectiviteit met andere lidstaten zullen essentieel zijn om de afhankelijkheid van Russisch gas te verminderen. Er wordt echter aanbevolen om investeringen in nieuwe gasinfrastructuur en -netten waar mogelijk toekomstbestendig te maken door ervoor te zorgen dat ze in de toekomst kunnen worden gebruikt voor duurzame brandstoffen, zodat ze op lange termijn duurzaam zijn. Vermindering van de afhankelijkheid van Russisch gas houdt ook in dat wordt geïnvesteerd in de productie van hernieuwbare gassen (zoals hernieuwbare waterstof en duurzaam biomethaan), waardoor aardgas kan worden vervangen, met name in sectoren en regio's die het kwetsbaarst zijn voor verstoringen van de voorziening. Bovendien worden andere hernieuwbare energiebronnen, zoals geothermische energie, nog te weinig benut en zouden zij meer aandacht kunnen krijgen.

               (33)In 2020 bedroeg het aandeel van hernieuwbare energie in het Oostenrijkse eindenergieverbruik 37 %, wat meer is dan het streefcijfer van 34 % voor dat jaar. Met de in het herstel- en veerkrachtplan opgenomen hervorming in 2021 van de steun voor hernieuwbare energie is het noodzakelijke kader gecreëerd om het aandeel van hernieuwbare energie in het elektriciteitsverbruik te vergroten. Door de hervorming zal de jaarlijkse capaciteit voor de opwekking van hernieuwbare elektriciteit tegen 2030 met 27 TWh toenemen, wat bijdraagt tot de verwezenlijking van het streefdoel van 100 % tegen 2030 (tegenover 81% in 2020).  Investeringen in hernieuwbare energie worden echter belemmerd door langdurige ruimtelijkeordenings- en vergunningsprocedures, een probleem dat deels ook te wijten is aan de complexe verdeling van de bevoegdheden tussen het federale en het regionale bestuursniveau, en aan personeelsproblemen bij de administratie.  Om de geplande uitbreiding van de productie van elektriciteit uit hernieuwbare energiebronnen te kunnen opvangen, zou Oostenrijk kunnen overwegen de investeringen in netwerkinfrastructuur (zoals voor opslag, distributie en transmissie) aanzienlijk op te voeren en ervoor te zorgen dat deze infrastructuur tijdig wordt aangelegd. Het aanscherpen van de ambities op het gebied van energie-efficiëntie in de bouwsector en de industrie zal de afhankelijkheid van fossiele brandstoffen verminderen. In de Oostenrijkse langetermijnstrategie voor renovatie zijn duidelijke mijlpalen voor 2050 vastgesteld en wordt ernaar gestreefd het gebouwenbestand voor 80 % koolstofvrij te maken. Het Oostenrijkse herstel- en veerkrachtplan zal de uitfasering van verwarmingsketels op fossiele brandstoffen in de gebouwensector versnellen en deze vervangen door stadsverwarming of verwarmingssystemen op basis van hernieuwbare energie. Toch zijn Oostenrijks energie-efficiëntiedoelstellingen voor 2030 weinig ambitieus en zou het land sneller kunnen investeren in de grondige renovatie van gebouwen, de vervanging van verwarming op fossiele brandstoffen door verwarming op basis van hernieuwbare energie en een beter beheer van het energieverbruik door digitalisering van de energievoorziening (bv. met slimme elektriciteitsmeters en thermostaten).  Tegelijkertijd zouden verdere inspanningen om industriële processen koolstofvrij te maken, onder meer via hernieuwbare gassen, de vraag naar gas helpen terugdringen en bedrijven beschermen tegen prijsvolatiliteit. Zijn ambities wat betreft het reduceren van broeikasgasemissies, het vergroten van het aandeel van hernieuwbare energie en het verbeteren van de energie-efficiëntie verder aanscherpen om de doelstellingen van "Fit for 55" te halen.

               (34)Hoewel het versnellen van de transitie naar klimaatneutraliteit en het afstappen van fossiele brandstoffen in verschillende sectoren aanzienlijke herstructureringskosten met zich mee zal brengen, kan Oostenrijk in het kader van het cohesiebeleid gebruik maken van het mechanisme voor een rechtvaardige transitie om de sociaal-economische gevolgen van de transitie in de meest getroffen regio's te verzachten. Daarnaast kan Oostenrijk gebruik maken van het Europees Sociaal Fonds Plus om de werkgelegenheid te verbeteren en de sociale cohesie te versterken.

               (35)In het licht van de beoordeling van de Commissie heeft de Raad het stabiliteitsprogramma 2022 onderzocht en zijn advies
                  21
                daarover is in de onderstaande aanbeveling 1 weergegeven.

               (36)Aangezien de economieën van de lidstaten van de eurozone in hoge mate met elkaar zijn verweven en zij collectief bijdragen aan de werking van de economische en monetaire unie, heeft de Raad de lidstaten van de eurozone aanbevolen actie te ondernemen, onder meer via hun herstel- en veerkrachtplannen, teneinde uitvoering te geven aan de aanbeveling over het economisch beleid van de eurozone. Voor Oostenrijk is dit met name weergegeven in de onderstaande aanbevelingen 1, 2 en 3.

               BEVEELT AAN dat Oostenrijk in 2022 en 2023 de volgende actie onderneemt:

               1.Ervoor zorgen dat de stijging van nationaal gefinancierde lopende uitgaven in 2023 in overeenstemming is met een over het algemeen neutrale beleidskoers, rekening houdend met voortgezette tijdelijke en gerichte steun aan huishoudens en bedrijven die het kwetsbaarst zijn voor energieprijsstijgingen en aan mensen die Oekraïne ontvluchten. De lopende uitgaven aanpassen aan de veranderende situatie. De overheidsinvesteringen voor de groene en digitale transitie en voor energiezekerheid uitbreiden, onder meer door gebruik te maken van de herstel- en veerkrachtfaciliteit, REPowerEU en andere EU-fondsen. Voor de periode na 2023 een begrotingsbeleid voeren dat gericht is op het tot stand brengen van prudente begrotingssituaties op middellange termijn. De toereikendheid en budgettaire houdbaarheid van het stelsel voor langdurige zorg verzekeren. De budgettaire betrekkingen tussen en verantwoordelijkheden van de verschillende bestuursniveaus vereenvoudigen en rationaliseren en de financierings- en bestedingsbevoegdheden op elkaar afstemmen.  De belastingmix verbeteren om inclusieve en duurzame groei te ondersteunen.

               2.Doorgaan met de uitvoering van zijn herstel- en veerkrachtplan, in overeenstemming met de mijlpalen en streefdoelen die zijn opgenomen in het uitvoeringsbesluit van de Raad van 13 juli 2021. De onderhandelingen met de Commissie over de programmeringsdocumenten betreffende het cohesiebeleid 2021-2027 snel afronden met het oog op de uitvoering ervan.

               3.De arbeidsmarktparticipatie van vrouwen stimuleren, onder meer door de kwaliteit van de kinderopvang te verbeteren, en de arbeidsmarktresultaten van kansarme groepen verbeteren.

               4.De algemene afhankelijkheid van fossiele brandstoffen verminderen en de invoer van fossiele brandstoffen diversifiëren door de uitrol van hernieuwbare energie en van de nodige infrastructuur te versnellen, met name door de planning te vereenvoudigen en de vergunningsprocedures verder te stroomlijnen, en door de energie-efficiëntie te verbeteren, met name in de industrie en de bouwsector, en door de energievoorziening te diversifiëren en de flexibiliteit en reverse-flowcapaciteit van interconnecties te vergroten.

               Gedaan te Brussel,

                     Voor de Raad

                     De Voorzitter

                     (1)

                        PB L 209 van 2.8.1997, blz. 1.

                     (2)

                        Verordening (EU) 2021/241 van het Europees Parlement en de Raad van 12 februari 2021 tot instelling van de herstel- en veerkrachtfaciliteit (PB L 57 van 18.2.2021, blz. 17).

                     (3)

                        Verordening (EU) nr. 1176/2011 van het Europees Parlement en de Raad van 16 november 2011 betreffende de preventie en correctie van macro-economische onevenwichtigheden (PB L 306 van 23.11.2011, blz. 25).

                     (4)

                        Uitvoeringsbesluit (EU) 2022/382 van de Raad van 4 maart 2022 tot vaststelling van het bestaan van een massale toestroom van ontheemden uit Oekraïne in de zin van artikel 5 van Richtlijn 2001/55/EG, en tot invoering van tijdelijke bescherming naar aanleiding daarvan (PB L 71 van 4.3.2022, blz. 1).

                     (5)

                        Mededeling van de Commissie aan de Raad over de activering van de algemene ontsnappingsclausule van het stabiliteits- en groeipact, Brussel, 20.3.2020, COM(2020) 123 final.

                     (6)

                        Mededeling van de Commissie aan de Raad – Een jaar na de uitbraak van COVID-19: de respons vanuit het begrotingsbeleid, Brussel, 3.3.2021, COM(2021) 105 final.

                     (7)

                        De ramingen betreffende de begrotingskoers en de componenten daarvan in deze aanbeveling zijn ramingen van de Commissie op basis van de aannames die aan de voorjaarsprognoses 2022 van de Commissie ten grondslag liggen. In de ramingen van de Commissie van de potentiële groei op middellange termijn is geen rekening gehouden met het positieve effect van hervormingen die deel uitmaken van het herstel- en veerkrachtplan en die de potentiële groei kunnen stimuleren.

                     (8)

                        Niet gefinancierd met subsidies uit de herstel- en veerkrachtfaciliteit en andere EU-fondsen.

                     (9)

                        Mededeling van de Commissie aan de Raad: Richtsnoeren voor het begrotingsbeleid voor 2023, Brussel, 2.3.2022, COM(2022) 85 final.

                     (10)

                        Uitvoeringsbesluit van de Raad van 6 juli 2021 betreffende de goedkeuring van de beoordeling van het herstel- en veerkrachtplan voor Oostenrijk (ST 10159/2021)

                     (11)

                        SWD(2022) 601 final.

                     (12)

                        De cijfers geven het niveau weer van de jaarlijkse begrotingskosten van de maatregelen die sinds het najaar van 2021 zijn genomen, waaronder lopende ontvangsten en uitgaven en – in voorkomend geval – kapitaaluitgaven.

                     (13)

                        Aangenomen wordt dat het totale aantal ontheemden uit Oekraïne in de EU geleidelijk zal oplopen tot 6 miljoen eind 2022. Hun geografische spreiding wordt ingeschat op basis van de omvang van de bestaande diaspora, de relatieve bevolking van de ontvangende lidstaat, en de feitelijke spreiding van ontheemden uit Oekraïne over de EU vanaf maart 2022. Voor de begrotingskosten per persoon worden de ramingen gebaseerd op het Euromod-microsimulatiemodel van het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek van de Commissie, rekening houdend met zowel overdrachten in contanten waarvoor mensen in aanmerking kunnen komen als uitkeringen in natura, zoals onderwijs en gezondheidszorg.

                     (14)

                        Aanbeveling van de Raad van 18 juni 2021 met een advies van de Raad over het stabiliteitsprogramma 2021 van Oostenrijk, PB C 304 van 29.7.2021, blz. 93.

                     (15)

                        Een minteken (plusteken) bij de indicator betekent dat de groei van de primaire uitgaven hoger (lager) uitvalt dan de economische groei op middellange termijn, wat wijst op een expansief (contractief) begrotingsbeleid.

                     (16)

                        Andere nationaal gefinancierde kapitaaluitgaven zullen naar verwachting een expansieve bijdrage van 0,4 procentpunt van het bbp leveren. Dit komt vooral door de aanleg van een strategische gasreserve, die ook in het stabiliteitsprogramma is voorzien.

                     (17)

                        Een minteken (plusteken) bij de indicator betekent dat de groei van de primaire uitgaven hoger (lager) uitvalt dan de economische groei op middellange termijn, wat wijst op een expansief (contractief) begrotingsbeleid.

                     (18)

                        Andere nationaal gefinancierde kapitaaluitgaven zullen naar verwachting een neutrale bijdrage leveren.

                     (19)

                        Verordening (EU) 2021/1060 van het Europees Parlement en de Raad van 24 juni 2021 houdende gemeenschappelijke bepalingen inzake het Europees Fonds voor regionale ontwikkeling, het Europees Sociaal Fonds Plus, het Cohesiefonds, het Fonds voor een rechtvaardige transitie en het Europees Fonds voor maritieme zaken, visserij en aquacultuur en de financiële regels voor die fondsen en voor het Fonds voor asiel, migratie en integratie, het Fonds voor interne veiligheid en het Instrument voor financiële steun voor grensbeheer en visumbeleid. PB L 231 van 30.6.2021, blz. 159.

                     (20)

                        Eurostat (2020), aandeel van de invoer uit Rusland in de totale invoer van aardgas en aardolie. Het EU27-gemiddelde is gebaseerd op de invoer van buiten de EU27.

                     (21)

                        Op grond van artikel 5, lid 2, van Verordening (EG) nr. 1466/97 van de Raad.