title: Aanbeveling van de Commissie van 7 februari 2008 betreffende een Gedragscode voor verantwoord nanowetenschappelijk en nanotechnologisch onderzoek (Kennisgeving geschied onder nummer C(2008) 424)

text:
               30.4.2008

               NL

               Publicatieblad van de Europese Unie

               L 116/46

      AANBEVELING VAN DE COMMISSIE

   van 7 februari 2008
   betreffende een Gedragscode voor verantwoord nanowetenschappelijk en nanotechnologisch onderzoek
   (Kennisgeving geschied onder nummer C(2008) 424)
   (2008/345/EG)
   DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,
   Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, en met name op artikel 211,
   Overwegende hetgeen volgt:

               (1)

               In haar Mededeling aan de Raad, het Europees Parlement, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité van de Regio’s „Naar een Europese onderzoekruimte” heeft de Commissie in januari 2000 de instelling van een Europese Onderzoeksruimte voorgesteld (1) met het oog op het consolideren en structureren van het Europese onderzoeksbeleid. In mei 2007 heeft de Commissie in het Groenboek „De Europese Onderzoeksruimte: Nieuwe perspectieven” een breed institutioneel en publiek debat heropgestart over wat moet worden gedaan om een verenigde en attractieve Europese Onderzoeksruimte te creëren die zou voldoen aan de behoeften en verwachtingen van de wetenschappelijke gemeenschap, zakenwereld en burgers (2).

               (2)

               De Commissie heeft in februari 2000 een Mededeling over het voorzorgsbeginsel aangenomen (3) die beoogt een gemeenschappelijke afspraak te maken over hoe risico’s te beoordelen, te schatten, te beheren en te communiceren die de wetenschap nog niet volledig kan evalueren.

               (3)

               In maart 2000 heeft de Europese Raad van Lissabon voor de Gemeenschap het strategische doel vastgesteld om in het volgende decennium de meest concurrerende en dynamische kenniseconomie in de wereld te worden die in staat is tot duurzame economische groei met meer en betere banen en een hechtere sociale samenhang.

               (4)

               In 2004 heeft de Commissie met haar Mededeling „Naar een Europese strategie voor nanotechnologie” (4) acties aangewezen die beogen de communautaire toegevoegde waarde te creëren die nodig is om in deze sector concurrerend te blijven terwijl de verantwoorde ontwikkeling ervan wordt verzekerd. In zijn conclusies van 24 september 2004 (5) heeft de Raad (Concurrentievermogen) de voorgestelde geïntegreerde, veilige en verantwoorde benadering en het voornemen van de Commissie om een Actieplan voor nanotechnologie op te stellen, toegejuicht.

               (5)

               Rekening houdend met de resultaten van een publieke raadpleging heeft de Commissie in 2005 een Actieplan Nanotechnologieën (6) opgesteld waarin coherente en gecorreleerde acties zijn opgenomen voor de onmiddellijke uitvoering van een geïntegreerde, veilige en verantwoorde strategie voor nanowetenschappen en nanotechnologieën op basis van de in de Mededeling „Naar een Europese strategie voor nanotechnologie” aangewezen prioriteitsgebieden. In beide mededelingen werd expliciet erkend dat aspecten in verband met milieu, menselijke gezondheid en veiligheid in alle nanowetenschappelijk en nanotechnologisch onderzoek dienen te worden geïntegreerd.

               (6)

               Ingevolge het Actieplan Nanowetenschappen en Nanotechnologieën heeft de Europese Groep ethiek van de exacte wetenschappen en de nieuwe technologieën in januari 2007 een advies gepubliceerd over de ethische aspecten van nanogeneeskunde (7).

               (7)

               Na opmerkingen tijdens een publieke raadpleging over een vorig advies heeft het Wetenschappelijk Comité voor nieuwe gezondheidsrisico’s in maart 2006 een gewijzigd advies aangenomen over de adequaatheid van bestaande methodologieën om de potentiële risico’s in verband met geconstrueerde en adventieve producten van nanotechnologieën te beoordelen (8).

               (8)

               In juni 2006 heeft de Europese Raad een herziene strategie voor duurzame ontwikkeling aangenomen waarbij de tijdens de Top van Gotenburg in juni 2001 gelanceerde communautaire strategie voor duurzame ontwikkeling die gericht was op doelstellingen in verband met milieu en gezondheidsbescherming en het uitroeien van armoede precies werd afgestemd.

               (9)

               In zijn conclusies (9) van 23 november 2007 heeft de Raad (Concurrentievermogen) erkend dat synergieën en samenwerking tussen alle stakeholders op het gebied van nanowetenschappen en nanotechnologieën, inclusief de lidstaten, de Commissie, de academische wereld, onderzoekscentra, de industrie, financiële organen, ngo’s en de samenleving in ruimere zin moeten worden bevorderd.

               (10)

               Een eerste uitvoeringsverslag van het Actieplan voor Europa inzake nanotechnologieën is door de Commissie in 2007 gepresenteerd (10). In dat verslag kondigde de Commissie haar voornemen aan om een vrijwillige gedragscode voor verantwoord nanowetenschappelijk en nanotechnologisch onderzoek in te voeren.

               (11)

               Deze aanbeveling omvat de gedragscode en beoogt het bevorderen van geïntegreerd, veilig en verantwoord nanowetenschappelijk en nanotechnologisch onderzoek in Europa ten voordele van de maatschappij als geheel.

               (12)

               Over de in deze aanbeveling geschetste algemene beginselen en richtsnoeren betreffende te nemen maatregelen is een publieke raadpleging gehouden.

               (13)

               Deze aanbeveling voorziet de lidstaten van een instrument om verdere initiatieven te nemen teneinde veilig, ethisch en duurzaam nanowetenschappelijk en nanotechnologisch onderzoek in de Europese Unie te verzekeren.

               (14)

               Deze aanbeveling beoogt eveneens bij te dragen tot goede coördinatie tussen de lidstaten met het oog op het optimaliseren van synergieën tussen alle stakeholders op het gebied van nanowetenschappelijk en nanotechnologisch onderzoek op Europees en internationaal niveau,

         BEVEELT AAN:

               1.

               Dat de lidstaten zich door de algemene beginselen en richtsnoeren betreffende te nemen maatregelen, opgenomen in de bijgevoegde gedragscode voor verantwoord nanowetenschappelijk en nanotechnologisch onderzoek, laten leiden bij het formuleren, aannemen en uitvoeren van hun strategieën voor de ontwikkeling van duurzaam nanowetenschappelijk en nanotechnologisch (hierna N&N) onderzoek, in overeenstemming met de Strategie en het Actieplan Nanotechnologieën van de Commissie.

               2.

               Dat de lidstaten pogen deze algemene beginselen en richtsnoeren te volgen bij de uitvoering van hun nationale regulerende strategieën voor onderzoek en ontwikkeling of de uitwerking van sectorale en institutionele normen voor onderzoek en ontwikkeling, rekening houdend met reeds bestaande geldende richtsnoeren, goede praktijken of voorschriften inzake N&N.

               3.

               Dat de lidstaten dergelijke algemene beginselen en richtsnoeren inzake onderzoek beschouwen als een integrerend onderdeel van institutionele kwaliteitsborgingsmechanismen door deze te zien als een middel voor instelling van financieringscriteria voor nationale/regionale financieringssystemen en deze aan te nemen voor de auditing-; monitoring- en evaluatieprocessen voor overheidsinstanties.

               4.

               Dat de lidstaten de vrijwillige aanneming van de gedragscode door relevante nationale en regionale overheden, werkgevers en onderzoek financierende instellingen, onderzoekers en elke individuele organisatie of organisatie uit het maatschappelijk middenveld die betrokken is bij of belang heeft bij N&N-onderzoek stimuleren en pogen de nodige stappen te ondernemen om te waarborgen dat zij bijdragen tot de ontwikkeling en het behoud van een ondersteunende onderzoeksomgeving die bevorderlijk is voor de veilige, ethische en effectieve ontwikkeling van het N&N-potentieel.

               5.

               Dat de lidstaten met de Commissie samenwerken om deze aanbeveling om de twee jaar te evalueren en na te gaan in welke mate relevante stakeholders de gedragscode hebben aangenomen en toegepast.

               6.

               Dat de criteria voor het beoordelen van de aansluiting bij en toepassing van de gedragscode samen met de lidstaten worden ingesteld en overeengekomen in het kader van soortgelijke werkzaamheden die op communautair niveau worden ondernomen.

               7.

               Dat de lidstaten, in het kader van hun bilaterale betrekkingen inzake onderzoeksstrategieën en -activiteiten met derde landen en hun rol als lid van internationale organisaties, op passende wijze rekening houden met deze aanbeveling bij het voorstellen van onderzoeksstrategieën en het nemen van beslissingen, en naar behoren hun activiteiten in dit verband coördineren met andere lidstaten en de Commissie.

               8.

               Dat deze aanbeveling ook wordt gebruikt als een instrument voor het stimuleren van een dialoog op alle beheersniveaus onder beleidsmakers, onderzoekers, industrie, ethische comités, organisaties uit het maatschappelijk middenveld en de maatschappij in het algemeen met het oog op het vergroten van begrip en betrokkenheid onder het grote publiek bij de ontwikkeling van nieuwe technologieën.

               9.

               Dat de lidstaten de Commissie tegen 30 juni 2008 en daarna jaarlijks op de hoogte brengen van alle maatregelen die zij hebben genomen ingevolge deze aanbeveling, haar op de hoogte brengen van de eerste resultaten van de toepassing ervan en mededeling doen van goede praktijken.

      Gedaan te Brussel, 7 februari 2008.

            Voor de Commissie

         Janez POTOČNIK

            Lid van de Commissie

      (1)  COM(2000) 6 van 18.1.2000.

      (2)  COM(2007) 161 van 4.4.2007.

      (3)  COM(2000) 1 van 2.2.2000.

      (4)  COM(2004) 338 van 12.5.2004.

      (5)  Doc. 12487/04.

      (6)  COM(2005) 243 van 7.6.2005.

      (7)  EGE Opinion No 21, 17 januari 2007.

      (8)  SCENIHR/002/05, 10 maart 2006.

      (9)  Doc. 14865/07.

      (10)  COM(2007) 505 van 6.9.2007.

      BIJLAGE
      Gedragscode voor verantwoord nanowetenschappelijk en nanotechnologisch onderzoek
      Deze gedragscode biedt lidstaten, werkgevers, onderzoeksfinanciers, onderzoekers en meer algemeen alle particulieren en organisaties uit het maatschappelijke middenveld die betrokken zijn of belang hebben bij nanowetenschappelijk en nanotechnologisch (N&N) onderzoek („alle stakeholders”) richtsnoeren voor het bevorderen van een verantwoorde en open aanpak van N&N-onderzoek in de Gemeenschap.
      De gedragscode vult bestaande voorschriften aan. Zij houdt geen beperking of beïnvloeding in andere opzichten in van de mogelijkheden van de lidstaten om met betrekking tot N&N-onderzoek in hogere mate bescherming te verlenen dan in deze gedragscode is vastgelegd.
      Stakeholders die zich bij deze gedragscode aansluiten, moeten voor zich voor zover van toepassing ook laten inspireren door de beginselen die zijn opgenomen in het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie.
      De gedragscode wordt gemonitord en door de Commissie om de twee jaar geëvalueerd om rekening te houden met de N&N-ontwikkelingen wereldwijd en de integratie ervan in de Europese maatschappij.
      1.   Werkingssfeer en doelstelling
      De gedragscode nodigt alle stakeholders uit tot verantwoord handelen en samenwerken in overeenstemming met de Strategie en het Actieplan van de Commissie inzake N&N om ervoor te zorgen dat N&N-onderzoek in de Gemeenschap binnen een veilig, ethisch en effectief kader wordt ondernomen en duurzame economische, sociale en ecologische ontwikkeling wordt ondersteund.
      De gedragscode heeft betrekking op alle in de Europese Onderzoeksruimte ondernomen N&N-onderzoeksactiviteiten.
      Aansluiting bij de gedragscode gebeurt op vrijwillige basis. De code omvat een geheel van algemene beginselen en richtsnoeren voor maatregelen die door N&N-stakeholders zullen worden genomen. De gedragscode moet de in het N&N-Actieplan voor Europa 2005-2009 geschetste regulerende en niet-regulerende benaderingen vergemakkelijken en onderbouwen, de uitvoering van de huidige regelgeving verbeteren en wetenschappelijke onzekerheden ondervangen.
      De gedragscode moet eveneens een Europese grondslag vormen voor dialoog met derde landen en internationale organisaties.
      2.   Definities
      In het kader van deze gedragscode zijn de volgende definities van toepassing:

                  a)

                  Nano-objecten: wegens het ontbreken van een algemeen gangbare internationale terminologie wordt overal in de gedragscode de algemene term nano-object gebruikt om uit N&N-onderzoek resulterende producten aan te duiden. Nano-objecten omvatten nanodeeltjes en de samenvoeging ervan op nanoschaal, nanosystemen, nanomaterialen, nanogestructureerde materialen en nanoproducten.

                  b)

                  N&N-onderzoek: in ruime zin omvat N&N-onderzoek alle onderzoeksactiviteiten die betrekking hebben op materie op nanometerschaal (1 tot 100 nm). Het behelst alle door de mens gemaakte, geconstrueerde zowel als onwillekeurig gegenereerde, nano-objecten. Natuurlijk voorkomende nano-objecten vallen niet onder de gedragscode. N&N-onderzoek omvat onderzoeksactiviteiten betreffende fundamenteel en toegepast onderzoek, technologische ontwikkeling en normvoorbereidend en -begeleidend onderzoek voor het onderbouwen van wetenschappelijk advies, normen en voorschriften.

                  c)

                  N&N stakeholders: lidstaten, werkgevers, onderzoeksfinanciers, onderzoekers en meer algemeen alle particulieren en organisaties uit het maatschappelijk middenveld die zich bezighouden met, betrokken zijn of belang hebben bij N&N-onderzoek.

                  d)

                  Organisaties uit het maatschappelijk middenveld: in de context van de gedragscode wordt hieronder verstaan elke niet-gouvernementele nonprofit juridische entiteit die geen commerciële belangen vertegenwoordigt en een gemeenschappelijk doel in het publieke belang nastreeft.

            3.   Algemene beginselen
      Deze gedragscode is gebaseerd op een geheel van algemene beginselen die maatregelen vereisen die gericht zijn op het garanderen van naleving ervan door alle stakeholders.
      3.1.   Betekenis
      N&N-onderzoeksactiviteiten moeten begrijpelijk zijn voor het publiek. Zij moeten grondrechten respecteren en qua opzet, uitvoering, verspreiding en gebruik gericht zijn op het welzijn van particulieren en de maatschappij.
      3.2.   Duurzaamheid
      N&N-onderzoeksactiviteiten moeten veilig en ethisch zijn en bijdragen tot duurzame ontwikkeling door de duurzaamheidsdoelstellingen van de Gemeenschap te beogen en bij te dragen tot de realisatie van de millenniumdoelstellingen voor ontwikkeling van de Verenigde Naties (1). Zij mogen nu of in de toekomst geen schade berokkenen of een biologische, fysieke of morele dreiging creëren voor mensen, dieren, planten of het milieu.
      3.3.   Voorzorg
      N&N-onderzoeksactiviteiten moeten worden uitgevoerd overeenkomstig het voorzorgsbeginsel, er dient te worden geanticipeerd op potentiële milieu-, gezondheids- en veiligheidseffecten van N&N-resultaten, er dienen passende voorzorgsmaatregelen te worden genomen die evenredig zijn met het beschermingsniveau en de vooruitgang moet worden gestimuleerd ten voordele van de maatschappij en het milieu.
      3.4.   Inclusiviteit
      N&N-onderzoeksactiviteiten moeten worden beheerd met inachtneming van de beginselen van openheid tegenover alle stakeholders, transparantie en naleving van het legitieme recht van toegang tot informatie. Alle stakeholders van N&N-onderzoeksactiviteiten moeten in staat gesteld worden deel te nemen aan het besluitvormingsproces.
      3.5.   Excellentie
      N&N-onderzoeksactiviteiten moeten voldoen aan de beste wetenschappelijke normen, inclusief normen die de integriteit van onderzoek onderbouwen en normen betreffende goede laboratoriumpraktijken (2).
      3.6.   Innovatie
      In het kader van het beheer van N&N-onderzoeksactiviteiten moeten maximale creativiteit, flexibiliteit en planvermogen voor innovatie en groei worden bevorderd.
      3.7.   Aanspreekbaarheid
      Onderzoekers en onderzoeksorganisaties moeten aanspreekbaar blijven op de sociale, milieu- en menselijkegezondheidseffecten die hun N&N-onderzoek op huidige en toekomstige generaties kunnen hebben.
      4.   Richtsnoeren betreffende te nemen maatregelen
      De in dit punt opgenomen richtsnoeren steunen op het geheel van in punt 3 beschreven algemene beginselen Zij beogen een leidraad te zijn voor het voeren van goed beheer, passende inachtneming van voorzorg alsook brede verspreiding en goede monitoring van de gedragscode. De hoofdverantwoordelijkheden betreffende maatregelen worden hieronder aangegeven, maar alle N&N-stakeholders moeten binnen het kader van hun opdracht zoveel mogelijk bijdragen tot de uitvoering ervan.
      4.1.   Goed beheer van N&N-onderzoek
      Voor goed beheer van N&N-onderzoek moet rekening worden gehouden met de behoefte en het verlangen van alle stakeholders om op de hoogte te zijn van de specifieke uitdagingen en kansen van N&N. Er moet een algemene verantwoordelijkheidscultuur worden gecreëerd met het oog op mogelijke toekomstige uitdagingen en kansen die wij nu niet kunnen voorzien.
      4.1.1.   De lidstaten moeten met de Commissie samenwerken om een open en pluralistisch discussieforum voor N&N-onderzoek op communautair niveau in stand te houden als een middel om het maatschappelijk debat over N&N-onderzoek te stimuleren, de aanwijzing en bespreking van punten van zorg en hoop aan te moedigen en het ontstaan van mogelijke initiatieven en oplossingen te vergemakkelijken. Dienovereenkomstig moeten de lidstaten de communicatie over voordelen, risico’s en onzekerheden in verband met N&N-onderzoek versterken. Er moet specifiek aandacht worden besteed aan de jongere en oudere leden van de bevolking.
      4.1.2.   Met passende naleving van de intellectuele-eigendomsrechten worden de lidstaten, N&N-onderzoek financierende instanties, onderzoeksorganisaties en onderzoekers aangemoedigd om alle wetenschappelijke N&N-kennis alsook gerelateerde informatie zoals relevante normen, referenties, etiketten, effectenonderzoek, regel- en wetgeving voor leken en de wetenschappelijke gemeenschap gemakkelijk toegankelijk en begrijpelijk te maken.
      4.1.3.   De lidstaten moeten laboratoria uit de private en publieke sector aanmoedigen beste praktijken op het gebied van N&N-onderzoek te delen, met passend respect voor de bescherming van de intellectuele eigendom.
      4.1.4.   N&N-onderzoeksorganisaties en -onderzoekers moeten ervoor zorgen dat wetenschappelijke gegevens en resultaten op passende wijze worden gepeerreviewd alvorens buiten de wetenschappelijke gemeenschap op grote schaal te worden verspreid teneinde de duidelijkheid en evenwichtige presentatie ervan te verzekeren.
      4.1.5.   Gegeven het potentieel ervan moeten lidstaten en N&N-onderzoeksorganisaties ervoor zorgen dat N&N-onderzoek op het hoogste niveau van wetenschappelijke integriteit wordt verricht. Twijfelachtige N&N-onderzoekspraktijken (niet beperkt tot plagiaat, vervalsing en verzinning van gegevens) moeten worden bestreden aangezien zij risico’s voor gezondheid, veiligheid en milieu met zich mee kunnen brengen, publiek wantrouwen kunnen wekken en de verspreiding van onderzoeksvoordelen kunnen vertragen. Particulieren die ongepaste onderzoekspraktijken signaleren, moeten door hun werkgever en nationale of regionale wetten worden beschermd.
      4.1.6.   De lidstaten moeten ervoor zorgen dat passende menselijke en financiële middelen worden besteed aan de toepassing van bestaande wet- en regelgeving die op N&N-onderzoek van toepassing is. Organisaties die N&N-onderzoeksactiviteiten verrichten, moeten op transparante wijze aantonen dat zij aan de relevante regelgeving voldoen.
      4.1.7.   Nationale en lokale ethische comités en bevoegde autoriteiten moeten de wijze evalueren waarop eisen inzake ethische toetsing worden toegepast op onderzoek inzake nanotechnologie voor tweeërlei gebruik. Zij moeten met name de implicaties voor de grondrechten behandelen van alle mogelijke beperkingen van geïnformeerde toestemming en publicatie van onderzoeksresultaten in verband met menselijke gezondheid.
      Bevordering van een inclusieve aanpak

                  4.1.8.

                  Over de grote lijnen van N&N-onderzoek moet op inclusieve wijze worden beslist en alle stakeholders dienen inspraak te krijgen bij de voorbesprekingen van deze grote lijnen.

                  4.1.9.

                  De lidstaten, N&N-onderzoek financierende instellingen, onderzoeksorganisaties en onderzoekers worden aangemoedigd om in de vroegste stadia en via participerende toekomstplanningsexercities na te denken over de toekomstige implicaties van technologieën of objecten die wetenschappelijk worden onderzocht. Dit zou de ontwikkeling mogelijk kunnen maken van oplossingen voor potentiële negatieve effecten van het gebruik van een nieuw object of nieuwe technologie in een later stadium. Overleg met relevante ethische comités moet naarmate dit nodig is een onderdeel zijn van dergelijke toekomstplanningsexercities.

                  4.1.10.

                  N&N-onderzoek zelf moet open staan voor bijdragen van alle stakeholders, die dienen te worden geïnformeerd en ondersteund zodat zij binnen het bestek van hun opdracht en mandaat actief aan onderzoeksactiviteiten kunnen deelnemen.

            Kernprioriteiten

                  4.1.11.

                  Onderzoeksautoriteiten en normalisatie-instanties moeten pogen gestandaardiseerde N&N-terminologie te gebruiken om de communicatie van wetenschappelijk bewijs te vergemakkelijken. Zij moeten standaardmeetprocedures alsook het gebruik van passende referentiematerialen stimuleren om de vergelijkbaarheid van wetenschappelijke gegevens te verbeteren.

                  4.1.12.

                  N&N-onderzoek financierende instellingen moeten een passend deel van N&N-onderzoek wijden aan de ontwikkeling van methoden en instrumenten voor risicobeoordeling, de verfijning van metrologie op nanoschaal en normalisatieactiviteiten. In deze context moet bijzondere aandacht worden besteed aan de ontwikkeling van methoden om het risico van actieve nanostructuren van de tweede generatie te beoordelen.

                  4.1.13.

                  Lidstaten, N&N-onderzoek financierende instellingen en organisaties moeten N&N-onderzoeksgebieden met de breedst mogelijke positieve impact stimuleren. Prioriteit moet worden gegeven aan onderzoek dat gericht is op de bescherming van het publiek en het milieu, de consumenten of werknemers en op de vermindering, verfijning of vervanging van dierexperimenten.

                  4.1.14.

                  N&N-onderzoek financierende instellingen moeten op basis van de beste beschikbare wetenschappelijke gegevens evenwichtige beoordelingen uitvoeren en publiceren van de potentiële kosten, risico’s en voordelen van onderzoeksgebieden die voor financiering in aanmerking komen.

            Verbod, restricties of beperkingen

                  4.1.15.

                  N&N-onderzoek financierende instellingen mogen in de onderzoeks- noch de ontwikkelingsfase onderzoek financieren op gebieden die de schending van grondrechten of ethische grondbeginselen zouden kunnen inhouden (bv. onderzoek naar kunstvirussen met pathogeen potentieel).

                  4.1.16.

                  N&N-onderzoeksorganisaties mogen zich niet inlaten met onderzoek dat gericht is op niet-therapeutische verbetering van menselijke wezens en tot afhankelijkheid leidt noch met onderzoek dat enkel gericht is op de onwettige verbetering van de prestatie van het menselijk lichaam.

                  4.1.17.

                  Zolang geen risicobeoordelingsstudies over de veiligheid op lange termijn beschikbaar zijn, moet onderzoek worden vermeden dat doelbewuste indringing van nano-objecten in het menselijk lichaam en opneming ervan in voeding (met name babyvoeding), voer, speelgoed, cosmetica en andere producten inhoudt die tot blootstelling van mensen en het milieu kunnen leiden.

            4.2.   Passende inachtneming van voorzorg
      Gezien het ontbreken van kennis over de milieu- en gezondheidseffecten van nano-objecten moeten de lidstaten het voorzorgsbeginsel toepassen om tijdens N&N-onderzoeksactiviteiten niet alleen onderzoekers, die het eerst met nano-objecten in contact zullen komen, maar ook vakmensen, consumenten, burgers en het milieu te beschermen.
      4.2.1.   Studenten, onderzoekers en onderzoeksorganisaties die betrokken zijn bij N&N-onderzoek moeten specifieke gezondheids-, veiligheids- en milieumaatregelen nemen die aangepast zijn aan de eigenaardigheden van de gemanipuleerde nano-objecten. Er dienen specifieke richtsnoeren betreffende de preventie van door nano-objecten geïnduceerde pathologieën te worden ontwikkeld in overeenstemming met de Communautaire Strategie 2007-2014 voor de gezondheid en veiligheid op het werk (3).
      4.2.2.   N&N-onderzoeksorganisaties moeten de bestaande goede praktijken betreffende indeling en etikettering toepassen. Bovendien moet, aangezien nano-objecten door hun grootte specifieke eigenschappen kunnen bezitten, onderzoek verricht worden naar systemen (en moeten ook bv. specifieke pictogrammen ontwikkeld worden) die erop gericht zijn onderzoekers en meer in het algemeen mensen die in onderzoeksruimtes in contact kunnen komen met nano-objecten (bv. veiligheids- en hulpverleningspersoneel) te informeren zodat zij in verband met hun opdrachten de nodige en passende beschermingsmaatregelen kunnen nemen.
      4.2.3.   Publieke en private N&N-onderzoek financierende instellingen moeten vragen dat samen met elk ingediend voorstel tot financiering van N&N-onderzoek een risicobeoordeling wordt ingediend.
      4.2.4.   De programma’s van N&N-onderzoek financierende instellingen moeten monitoring van de potentiële sociale, milieu- en menselijkegezondheidseffecten van N&N gedurende een relevante periode behelzen.
      Toepassing van het voorzorgsbeginsel moet het verkleinen van de verschillen inzake wetenschappelijke kennis, en derhalve het ondernemen van nieuwe acties voor onderzoek en ontwikkeling zoals de volgende omvatten:
      4.2.5.   Onderzoek financierende instellingen moeten een passend deel van het N&N-onderzoek wijden aan het begrijpen van de potentiële risico’s, met name voor het milieu en de menselijke gezondheid, van nano-objecten tijdens hun hele levenscyclus gaande van hun ontstaan tot hun levenseinde, inclusief recycling.
      4.2.6.   N&N-onderzoeksorganisaties en -onderzoekers moeten specifieke N&N-onderzoeksactiviteiten opstarten en coördineren om meer inzicht te krijgen in fundamentele biologische processen in verband met de toxicologie en ecotoxicologie van kunstmatige of natuurlijke nano-objecten. Zij moeten positieve, negatieve of neutrale gegevens en bevindingen over de biologische effecten ervan publiceren na passende validering op brede schaal.
      4.2.7.   N&N-onderzoek financierende instellingen moeten specifieke onderzoeksactiviteiten opstarten en coördineren om meer inzicht te krijgen in ethische, juridische en maatschappelijke effecten van de nieuwe door N&N ontsloten gebieden. Informatie- en communicatietechnologieën en biotechnologie alsook de convergentie tussen deze gebieden, de cognitieve wetenschappen en N&N moeten speciale aandacht krijgen.
      4.3.   Brede verspreiding en monitoring van de gedragscode
      4.3.1.   De lidstaten moeten de brede verspreiding van deze gedragscode, met name via nationale en regionale publieke onderzoek financierende instellingen, ondersteunen.
      4.3.2.   Behalve het bestaan van deze gedragscode moeten N&N-onderzoek financierende instellingen ervoor zorgen dat N&N-onderzoekers van alle relevante wetgeving alsook van ethische en sociale kaders op de hoogte zijn.
      4.3.3.   Aangezien de toepassing van de gedragscode overal in de Gemeenschap moet worden gemonitord, moeten de lidstaten met de Commissie samenwerken om adequate maatregelen uit te werken om die monitoring op nationaal niveau uit te voeren en synergieën met andere lidstaten te garanderen.

         (1)  De Millenniumverklaring van de Verenigde Naties, resolutie 55/2 van 8.9.2000 van de Algemene Vergadering.

         (2)  Richtlijnen 2004/9/EG en 2004/10/EG.

         (3)  COM(2007) 62 van 21.2.2007.


title: Aanbeveling van de Commissie van  8 december 2005  betreffende de behandeling, in het kader van Verordening (EG) nr. 2494/95 van de Raad en specifieke uitvoeringsmaatregelen in verband hiermee, van bepaalde onderwerpen betreffende de hervorming van de gezondheidszorg in de geharmoniseerde indexcijfers van de consumptieprijzen   (Voor de EER relevante tekst)

text:
               10.12.2005

               NL

               Publicatieblad van de Europese Unie

               L 324/94

      AANBEVELING VAN DE COMMISSIE

   van 8 december 2005
   betreffende de behandeling, in het kader van Verordening (EG) nr. 2494/95 van de Raad en specifieke uitvoeringsmaatregelen in verband hiermee, van bepaalde onderwerpen betreffende de hervorming van de gezondheidszorg in de geharmoniseerde indexcijfers van de consumptieprijzen
   (Voor de EER relevante tekst)
   (2005/881/EG)
   DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,
   Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, en met name op artikel 211,
   Overwegende hetgeen volgt:

               (1)

               In januari 2006 vindt in Nederland een hervorming van de ziektekostenverzekering plaats, waarbij de zorgverzekering wordt ingevoerd. Deze nieuwe verplichte sociale basisverzekering zal een groot gedeelte van de gezondheidszorg voor de gehele bevolking bestrijken; naar verwachting zal ongeveer 37,5 % van de totale bevolking van een particuliere verzekeringsregeling naar de nieuwe socialeverzekeringsregeling overgaan (hierna de „hervorming” genoemd).

               (2)

               De hervorming betekent een fundamentele verandering van de organisatorische en institutionele structuur van de gezondheidszorg. In de geharmoniseerde indexcijfers van de consumptieprijzen (GICP's) moet dit zorgstelsel op de juiste wijze, in overeenstemming met het wettelijke GICP-kader en in het bijzonder met onderstaande verordeningen, worden behandeld:

                           —

                           Verordening (EG) nr. 2494/95 van de Raad van 23 oktober 1995 inzake geharmoniseerde indexcijfers van de consumptieprijzen (1), en met name artikel 4, artikel 5, lid 3, artikel 8, lid 3, en de artikelen 9 en 12;

                           —

                           Verordening (EG) nr. 1749/96 van de Commissie van 9 september 1996 inzake initiële maatregelen tot uitvoering van Verordening (EG) nr. 2494/95 van de Raad inzake geharmoniseerde indexcijfers van de consumptieprijzen (2), artikelen 2 en 4 en bijlage Ia, en met name de voetnoten 16 en 17;

                           —

                           Verordening (EG) nr. 2454/97 van de Commissie van 10 december 1997 houdende vaststelling van nadere bepalingen voor de toepassing van Verordening (EG) nr. 2494/95 van de Raad met betrekking tot minimumnormen voor de kwaliteit van GICP-wegingen (3);

                           —

                           Verordening (EG) nr. 1617/1999 van de Commissie van 23 juli 1999 houdende gedetailleerde regels voor de uitvoering van Verordening (EG) nr. 2494/95 van de Raad wat de minimumnormen voor de behandeling van verzekeringen in het geharmoniseerde indexcijfer van de consumptieprijzen betreft, en tot wijziging van Verordening (EG) nr. 2214/96 (4), artikelen 2 en 3;

                           —

                           Verordening (EG) nr. 2166/1999 van de Raad van 8 oktober 1999 houdende gedetailleerde regels voor de uitvoering van Verordening (EG) nr. 2494/95 voor wat betreft de minimumnormen voor de behandeling van tot de sectoren gezondheid, onderwijs en sociale bescherming behorende producten in het geharmoniseerde indexcijfer van de consumptieprijzen (5), artikel 4,

                     en resulteren in GICP's die vergelijkbaar, betrouwbaar en relevant zijn.

               (3)

               In de GICP-verordeningen wordt het geval van deze hervorming, waarbij de regels voor het in aanmerking komen voor en de toegang tot de sociale verzekering fundamenteel worden gewijzigd, niet expliciet en specifiek behandeld. Gezien de potentiële gevolgen voor het GICP en de onzekerheid voor de gebruikers in verband daarmee, acht de Commissie het noodzakelijk een aanbeveling te geven voor de behandeling van de hervorming in het GICP, teneinde de bestaande GICP-verordeningen te verduidelijken.

               (4)

               Voor het meten van veranderingen in de consumptieprijzen moeten volgens de wettelijke regeling veranderingen van nulprijzen naar positieve prijzen en vice versa in het GICP worden opgenomen. Wanneer dit vereiste buiten zijn context wordt geplaatst, kan dit ertoe leiden dat het GICP als gevolg van deze hervorming een zeer grote daling van de inflatie te zien geeft. Ten aanzien van deze hervorming is de Commissie (Eurostat) evenwel van mening dat een dergelijke behandeling een ongegronde prijswijziging te zien zou geven, omdat het hier gaat om prijstransacties waarbij verschillende waarderingsconcepten worden gebruikt.

               (5)

               De waardering van de uitgaven voor gezondheidszorg in het GICP (COICOP/GICP 06) (6) is afhankelijk van de behandeling van de ziektekostenverzekering (COICOP/GICP 12.5.3).

               (6)

               Sociale verzekeringen vallen niet onder de monetaire consumptieve bestedingen van de huishoudens, noch vóór noch na de hervorming. De hervorming leidt tot een aanzienlijke daling van de populatie die onder particuliere verzekeringsregelingen valt.

               (7)

               De omvang van de consumptie per hoofd van de bevolking voor gezondheidszorg wijkt in beginsel niet af van die in de basis- of referentieperiode, maar de samenstelling van de consumentenpopulatie en het waarderingsconcept veranderen in de vergeleken periodes allebei als gevolg van de nieuwe regels voor het in aanmerking komen voor en de toegang tot de verzekeringsregelingen.

               (8)

               De gevolgen voor het GICP, vanaf de maand januari waarin een dergelijke hervorming plaatsvindt, van consumenten die naar de nieuwe sociale ziektekostenverzekering gaan, zouden daardoor min of meer neutraal moeten zijn.

               (9)

               De Commissie is van oordeel dat een dergelijke behandeling niet van invloed is op de behandeling van eerdere voorbeelden van veranderingen van nulprijzen naar positieve prijzen en vice versa (bv. de afschaffing van de kijkgelden in 2000 en de hervorming van de ziektekostenverzekering in Nederland in 2004 of de hervorming van de gezondheidszorg in Duitsland in 2004).

               (10)

               De Commissie (Eurostat) heeft voor bovenstaande uiteenzetting rekening gehouden met het standpunt van belangrijke GICP-gebruikers en de nationale GICP-deskundigen,

         BEVEELT AAN:

               1)

               Veranderingen in de consumptieprijzen mogen ten behoeve van het GICP niet eenvoudig worden gemeten als een gevolg van veranderingen in de voorschriften voor het in aanmerking komen voor en de toegang tot de sociale ziektekostenverzekering. Daarentegen moet voor het GICP worden gekeken naar prijswijzigingen binnen één en hetzelfde stelsel en naar prijswijzigingen die het gevolg zijn van veranderingen in de prijsbepalende regels binnen één en hetzelfde stelsel.

               2)

               Zowel de prijzen als de gewichten voor de ziektekostenverzekering en de uitgaven voor gezondheidszorg moeten met elkaar verenigbaar zijn, ook in de loop der tijd.

               3)

               Om ervoor te zorgen dat het GICP accuraat en relevant is, moet met hervormingen met de hierboven beschreven kenmerken rekening worden gehouden door de gewichten bij te stellen en de prijsindexcijfers te koppelen voor:

                           a)

                           de ziektekostenverzekering, of binnen de ziektekostenverzekering tussen de maand januari waarin de hervorming plaatsvindt, en de daaraan voorafgaande maand december;

                           b)

                           de uitgaven voor gezondheidszorg, of binnen deze uitgaven tussen de maand januari waarin de hervorming plaatsvindt, en de daaraan voorafgaande maand december. Deze behandeling is daardoor in overeenstemming met de behandeling van de ziektekostenverzekering.

               4)

               Bij de berekening van GICP's moeten de autoriteiten deze aanbeveling in acht nemen; daarbij moet wel rekening worden gehouden met de specifieke omstandigheden van elke hervorming.

               5)

               Deze aanbeveling is gericht tot de lidstaten.

      Gedaan te Brussel, 8 december 2005.

            Voor de Commissie

         Joaquín ALMUNIA

            Lid van de Commissie

      (1)  PB L 257 van 27.10.1995, blz. 1. Verordening gewijzigd bij Verordening (EG) nr. 1882/2003 van het Europees Parlement en de Raad (PB L 284 van 31.10.2003, blz. 1).

      (2)  PB L 229 van 10.9.1996, blz. 3. Verordening laatstelijk gewijzigd bij Verordening (EG) nr. 1708/2005 (PB L 274 van 20.10.2005, blz. 9).

      (3)  PB L 340 van 11.12.1997, blz. 24.

      (4)  PB L 192 van 24.7.1999, blz. 9.

      (5)  PB L 266 van 14.10.1999, blz. 1.

      (6)  Classificatie van individuele verbruiksfuncties, zoals aangepast aan de behoeften van de GICP's (COICOP/GICP).


title: Aanbeveling van de Raad van 11 juli 2017 over het nationale hervormingsprogramma 2017 van Zweden en met een advies van de Raad over het convergentieprogramma 2017 van Zweden

text:
               9.8.2017

               NL

               Publicatieblad van de Europese Unie

               C 261/119

         AANBEVELING VAN DE RAAD
   van 11 juli 2017
   over het nationale hervormingsprogramma 2017 van Zweden en met een advies van de Raad over het convergentieprogramma 2017 van Zweden
   (2017/C 261/26)
   DE RAAD VAN DE EUROPESE UNIE,
   Gezien het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie, en met name artikel 121, lid 2, en artikel 148, lid 4,
   Gezien Verordening (EG) nr. 1466/97 van de Raad van 7 juli 1997 over versterking van het toezicht op begrotingssituaties en het toezicht op en de coördinatie van het economisch beleid (1), en met name artikel 9, lid 2,
   Gezien Verordening (EU) nr. 1176/2011 van het Europees Parlement en de Raad van 16 november 2011 betreffende de preventie en correctie van macro-economische onevenwichtigheden (2), en met name artikel 6, lid 1,
   Gezien de aanbeveling van de Europese Commissie,
   Gezien de resoluties van het Europees Parlement,
   Gezien de conclusies van de Europese Raad,
   Gezien het advies van het Comité voor de werkgelegenheid,
   Gezien het advies van het Economisch en Financieel Comité,
   Gezien het advies van het Comité voor sociale bescherming,
   Gezien het advies van het Comité voor de economische politiek,
   Overwegende hetgeen volgt:

               (1)

               Op 16 november 2016 heeft de Commissie haar goedkeuring gehecht aan de jaarlijkse groeianalyse en daarmee de aanzet gegeven tot het Europees Semester 2017 voor coördinatie van het economisch beleid. De prioriteiten van de jaarlijkse groeianalyse zijn op 9-10 maart 2017 door de Europese Raad bekrachtigd. Op 16 november 2016 heeft de Commissie op grond van Verordening (EU) nr. 1176/2011 ook het waarschuwingsmechanismeverslag aangenomen, waarin zij Zweden heeft genoemd als een van de lidstaten die aan een diepgaande evaluatie zouden worden onderworpen.

               (2)

               Op 22 februari 2017 is het landverslag 2017 voor Zweden gepubliceerd. Daarin werd de vooruitgang beoordeeld die Zweden bij de tenuitvoerlegging van de op 12 juli 2016 door de Raad vastgestelde landspecifieke aanbeveling heeft gemaakt, alsmede het gevolg dat is gegeven aan de landspecifieke aanbevelingen die in de jaren voordien werden goedgekeurd, en de vooruitgang die Zweden in de richting van zijn nationale Europa 2020-doelstellingen heeft geboekt. Het landverslag bevatte ook een op grond van artikel 5 van Verordening (EU) nr. 1176/2011 uitgevoerde diepgaande evaluatie, waarvan de resultaten ook op 22 februari 2017 werden gepubliceerd. Op basis van haar analyse concludeerde de Commissie dat Zweden met macro-economische onevenwichtigheden wordt geconfronteerd. Met name de aanhoudende stijging van de — reeds overgewaardeerde — woningprijzen in combinatie met een verdere aangroei van de schuldenlast van de huishoudens draagt een risico van een wanordelijke correctie in zich. De banken lijken adequaat gekapitaliseerd, maar een wanordelijke correctie zou ook gevolgen kunnen hebben voor de financiële sector gezien de toenemende blootstelling van de banken aan hypotheekschulden van huishoudens. In dat geval zouden er overloopeffecten naar buurlanden kunnen zijn, omdat Zweedse bankgroepen systeemrelevant zijn in de Scandinavisch-Baltische regio. De Zweedse autoriteiten zijn zich goed bewust van de groter wordende risico’s en de voorbije jaren zijn maatregelen genomen om de groei van de hypotheekschulden aan banden te leggen en meer woningen te laten bouwen. De beleidsstappen tot dusver zijn echter onvoldoende om oververhitting in de woningsector tegen te gaan. Al met al blijven er beleidslacunes bestaan op het gebied van woninggerelateerde belastingen, het macroprudentiële kader en het aanpakken van knelpunten voor het aanbod van nieuwe woningen. Ook zijn er nog belemmeringen voor een efficiënt gebruik van het bestaande woningenbestand.

               (3)

               Op 28 april 2017 heeft Zweden zijn nationale hervormingsprogramma 2017 en zijn convergentieprogramma 2017 ingediend. Teneinde met de onderlinge verbanden tussen beide programma’s rekening te houden, zijn deze tegelijkertijd geëvalueerd.

               (4)

               De betrokken landspecifieke aanbevelingen zijn meegenomen in de programmering van de lidstaten voor de Europese structuur- en investeringsfondsen (ESI-fondsen) voor de periode 2014-2020. Op grond van artikel 23 van Verordening (EU) nr. 1303/2013 van het Europees Parlement en de Raad (3) kan de Commissie een lidstaat verzoeken zijn partnerschapsovereenkomst en de betrokken programma’s te evalueren en wijzigingen voor te stellen, wanneer dit nodig is om de uitvoering van betrokken aanbevelingen van de Raad te ondersteunen. De Commissie heeft nadere gegevens verstrekt over de wijze waarop zij gebruik zal maken van die bepaling in richtsnoeren over de toepassing van de maatregelen die de doeltreffendheid van de ESI-fondsen koppelen aan gezond economisch bestuur.

               (5)

               Zweden valt momenteel onder het preventieve deel van het stabiliteits- en groeipact. In haar convergentieprogramma 2017 gaat de regering ervan uit dat in 2017 een overschot van 0,3 % van het bbp zal worden gerealiseerd en dat zij gedurende de hele programmaperiode aan de begrotingsdoelstelling op middellange termijn — een structureel tekort van 1 % van het bbp — zal blijven voldoen. Volgens het convergentieprogramma 2017 zal de overheidsschuldquote naar verwachting dalen tot 39,5 % in 2017 en daarna blijven afnemen tot 31,4 % in 2020. Robuuste economische groei en gezonde overheidsfinanciën moeten de belangrijkste factoren zijn die overheidsschuldquote doen dalen. Het macro-economische scenario dat aan die begrotingsprognoses ten grondslag ligt, is plausibel. Volgens de voorjaarsprognoses 2017 van de Commissie zal het structurele saldo een overschot vertonen van 0,4 % van het bbp in 2017 en een overschot van 0,8 % van het bbp in 2018, wat boven de begrotingsdoelstelling op middellange termijn ligt. Op basis van zijn beoordeling van het convergentieprogramma 2017 en rekening houdend met de voorjaarsprognoses 2017 van de Commissie, is de Raad van oordeel dat Zweden in 2017 en 2018 naar verwachting aan de bepalingen van het stabiliteits- en groeipact zal voldoen.

               (6)

               De schuldenlast van de huishoudens, die reeds hoog was, is blijven aangroeien. De schuldenlast van de huishoudens groeide met 7,1 % in 2016 en kwam in de buurt van 86 % van het bbp en ongeveer 180 % van het beschikbare inkomen, voornamelijk ten gevolge van hogere hypotheekschulden door de aanhoudende stijgingen van de woningprijzen. De verdeling van schuldniveaus is steeds meer ongelijk geworden, met een zeer hoog aandeel huishoudens met nieuwe hypotheekschulden (16,4 % in 2016) die tot zelfs 600 % van hun beschikbaar inkomen lenen. De regering heeft enkele relevante macroprudentiële maatregelen genomen — waaronder de invoering van een nieuw vereiste inzake hypotheekaflossing in 2016 — maar het blijft onduidelijk of die voldoende effect zullen hebben op de middellange termijn. In februari 2017 heeft de regering een wetgevingsproces in gang gezet om het wettelijke mandaat van de macroprudentiële autoriteit te versterken, om ervoor te zorgen dat de autoriteit in de toekomst mogelijke macroprudentiële maatregelen tijdig kan nemen en een ruimer instrumentarium kan benutten. De wetswijzigingen zullen naar verwachting tegen februari 2018 van kracht zijn. Een aanpassing van de fiscale prikkels, bijvoorbeeld geleidelijke beperking van de fiscale aftrekbaarheid van hypotheekrentebetalingen of een verhoging van terugkerende eigendomsbelastingen, zou de toename van de schuldenlast van de huishoudens helpen tegengaan, maar de regering heeft op dit punt nog geen vooruitgang geboekt.

               (7)

               Zweden kent sinds het midden van de jaren negentig een snelle en aanhoudende stijging van de woningprijzen. De woningprijzen zijn snel en aanhoudend blijven stijgen, voornamelijk in de belangrijkste stedelijke gebieden. De belangrijkste factoren zijn een genereuze fiscale behandeling van woningbezit en hypotheekschuld, zeer soepele kredietvoorwaarden in combinatie met betrekkelijk lage hypotheekaflossingspercentages, en een aanhoudend woningtekort. Dit woningtekort is het gevolg van structurele inefficiënties op de woningmarkt. De woningbouw is blijven toenemen, maar blijft duidelijk achter bij de behoefte aan nieuwe woningen. In het 22-puntenplan voor de woningmarkt van de regering komen sommige onderliggende factoren van het tekort aan woningen aan bod, onder meer met maatregelen om de hoeveelheid beschikbare bouwgrond uit te breiden, de bouwkosten te verlagen en het planningsproces te verkorten. Aan sommige andere structurele inefficiënties, onder meer de zwakke concurrentie in de bouwsector, wordt echter niet voldoende aandacht besteed. Het tekort aan woningen wordt nog verergerd door belemmeringen voor een efficiënt gebruik van het huidige woningenbestand. De streng gereguleerde huurmarkt in Zweden brengt gebondenheid en „insider/outsider”-effecten teweeg, maar er zijn geen significante beleidsmaatregelen genomen om meer flexibiliteit tot stand te brengen bij het vaststellen van de huurprijzen. In de markt voor eigenwoningbezit maken de betrekkelijk hoge vermogenswinstbelastingen woningeigenaars minder mobiel. Er werd een tijdelijke hervorming ingevoerd van de regels voor uitstel voor vermogenswinstbelastingen bij eigendomsoverdracht, maar het effect daarvan zal waarschijnlijk beperkt zijn. Het gebrek aan beschikbare en betaalbare woningen kan ook een belemmering zijn voor de mobiliteit op de arbeidsmarkt en de daadwerkelijke integratie van migranten op de arbeidsmarkt en bijdragen tot intergenerationele ongelijkheid.

               (8)

               In 2016 was de arbeidsparticipatie in Zweden bij de hoogste in de Unie (81,2 %) terwijl het percentage langdurige werkloosheid een van de laagste was. Toch zijn er nog uitdagingen, zoals de integratie van laaggeschoolden en niet-EU-migranten in de arbeidsmarkt en het verkleinen van de substantiële verschillen in arbeidsparticipatie voor buiten de EU geboren vrouwen. Zweden heeft aanzienlijke inspanningen geleverd voor de opvang van asielzoekers en voor de integratie van vluchtelingen en andere immigranten. Verdere verbeteringen lijken mogelijk aangezien in 2016 slechts een derde van de deelnemers aan het introductieprogramma 90 dagen na afloop van het programma aan het werk was of onderwijs volgde, en er nog geen alomvattende aanpak en governance is voor de erkenning van kwalificaties.

               (9)

               Volgens de enquête 2015 in het kader van het OESO-programma voor internationale studentenbeoordeling (Programme for International Student Assessment — PISA) zijn de basisvaardigheden van 15-jarigen verbeterd na jaren van achteruitgang. Het aandeel lage presteerders ligt echter nog altijd rond het EU-gemiddelde en de prestatiekloof ten gevolge van de sociaaleconomische achtergrond van de leerlingen is groter geworden. De maatregelen die de regering heeft genomen om de schoolresultaten en de gelijkheid te verbeteren, worden nauwlettend gemonitord, net als de initiatieven om nieuw aangekomen migrantenleerlingen in het schoolsysteem te integreren.

               (10)

               In de context van het Europees Semester 2017 heeft de Commissie een brede analyse van het economisch beleid van Zweden verricht. Die analyse is gepubliceerd in het landverslag 2017. Voorts heeft de Commissie zowel het convergentieprogramma 2017 als het nationale hervormingsprogramma 2017 doorgelicht en onderzocht welk gevolg is gegeven aan de aanbevelingen die in de voorgaande jaren tot Zweden zijn gericht. Daarbij heeft zij niet alleen gekeken naar de relevantie ervan voor een houdbaar budgettair en sociaaleconomisch beleid in Zweden, maar is zij ook nagegaan of de Unieregels en -richtsnoeren in acht zijn genomen, gezien de noodzaak de algehele economische governance van de Unie te versterken door middel van een inbreng op Unieniveau in toekomstige nationale besluiten.

               (11)

               In het licht van deze beoordeling heeft de Raad het convergentieprogramma 2017 onderzocht en is hij van oordeel (4) dat Zweden naar verwachting aan het stabiliteits- en groeipact zal voldoen,

               (12)

               In het licht van de diepgaande evaluatie door de Commissie en van deze beoordeling heeft de Raad het nationale hervormingsprogramma 2017 en het convergentieprogramma 2017 onderzocht. Zijn aanbevelingen op grond van artikel 6 van Verordening (EU) nr. 1176/2011 zijn in de onderstaande aanbeveling 1 weergegeven,

         BEVEELT AAN dat Zweden in 2017 en 2018 de volgende actie onderneemt:

               1.

               De risico’s in verband met de schuldenlast van de huishoudens aanpakken, met name door de fiscale aftrekbaarheid van de hypotheekrente geleidelijk te beperken of door de terugkerende eigendomsbelastingen te verhogen, en door leningen met een buitensporige schuld-tot-inkomen ratio in te perken. Investeringen in woningen bevorderen en de efficiëntie van de woningmarkt verbeteren, onder meer door meer flexibiliteit bij het vaststellen van huurprijzen en door de structuur van de vermogenswinstbelasting te herzien.

      Gedaan te Brussel, 11 juli 2017.

            Voor de Raad

            De voorzitter

         T. TÕNISTE

      (1)  PB L 209 van 2.8.1997, blz. 1.

      (2)  PB L 306 van 23.11.2011, blz. 25.

      (3)  Verordening (EU) nr. 1303/2013 van het Europees Parlement en de Raad van 17 december 2013 houdende gemeenschappelijke bepalingen inzake het Europees Fonds voor regionale ontwikkeling, het Europees Sociaal Fonds, het Cohesiefonds, het Europees Landbouwfonds voor plattelandsontwikkeling en het Europees Fonds voor maritieme zaken en visserij en algemene bepalingen inzake het Europees Fonds voor regionale ontwikkeling, het Europees Sociaal Fonds, het Cohesiefonds en het Europees Fonds voor maritieme zaken en visserij, en tot intrekking van Verordening (EG) nr. 1083/2006 van de Raad (PB L 347 van 20.12.2013, blz. 320).

      (4)  Op grond van artikel 9, lid 2, van Verordening (EG) nr. 1466/97.


title: Aanbeveling van de Commissie van 27 november 2013 inzake het recht op rechtsbijstand voor verdachten of beklaagden in strafprocedures

text:
               24.12.2013

               NL

               Publicatieblad van de Europese Unie

               C 378/11

         AANBEVELING VAN DE COMMISSIE
   van 27 november 2013
   inzake het recht op rechtsbijstand voor verdachten of beklaagden in strafprocedures
   2013/C 378/03
   DE EUROPESE COMMISSIE
   Gezien het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie, en met name artikel 292,
   Overwegende hetgeen volgt:

               (1)

               Deze aanbeveling heeft als doel het recht op rechtsbijstand te versterken voor verdachten of beklaagden in strafprocedures en voor personen die worden gezocht in het kader van een procedure ter uitvoering van een Europees aanhoudingsbevel krachtens Kaderbesluit 2002/584/JHA van de Raad (1) teneinde het recht op toegang tot een advocaat als neergelegd in Richtlijn 2013/48/EU van het Europees Parlement en de Raad (2) te vervolledigen en afdwingbaar te maken.

               (2)

               Het recht op rechtsbijstand tijdens strafprocedures is neergelegd in artikel 47, lid 3, van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie („het Handvest”) en in artikel 6, lid 3, onder c), van het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens („EVRM”). Dit recht is ook erkend in artikel 14, lid 3, onder d), van het Internationaal Verdrag inzake burgerrechten en politieke rechten (ICCPR). De grondbeginselen waarop een stelsel voor rechtsbijstand moet worden gebaseerd, zijn neergelegd in de Principles and Guidelines on Access to Legal Aid in Criminal Justice Systems (Beginselen en richtsnoeren inzake de toegang tot rechtsbijstand in strafrechtstelsels) van de Verenigde Naties, die op 20 december 2012 door de Algemene Vergadering werden goedgekeurd.

               (3)

               Het toepassingsgebied en de inhoud van het recht op toegang tot een advocaat zijn vastgesteld in Richtlijn 2013/48/EU en geen enkele bepaling in deze aanbeveling mag worden uitgelegd als een beperking van de rechten als bedoeld in die richtlijn.

               (4)

               Een verdachte of beklaagde in een strafprocedure heeft recht op toegang tot een advocaat vanaf het tijdstip waarop hij, door middel van een officiële kennisgeving of op andere wijze, door de bevoegde autoriteiten ervan op de hoogte is gebracht dat hij wordt verdacht of beschuldigd van een strafbaar feit, ongeacht of hij van zijn vrijheid is beroofd. Dit recht is van toepassing totdat de procedure is beëindigd, dat wil zeggen totdat definitief is vastgesteld of de verdachte of beklaagde het strafbare feit al dan niet heeft begaan, indien van toepassing met inbegrip van de veroordeling en de uitspraak in een eventuele beroepsprocedure. Dezelfde temporele werkingssfeer zou van toepassing moeten zijn op het recht op rechtsbijstand.

               (5)

               In deze aanbeveling wordt onder „advocaat” eenieder verstaan die overeenkomstig het nationale recht, daaronder begrepen op grond van een door een bevoegde instantie verleende machtiging, gekwalificeerd en bevoegd is om verdachten of beklaagden juridisch advies en juridische bijstand te verlenen.

               (6)

               Onder „rechtsbijstand” wordt de financiering en bijstand van de lidstaat verstaan waardoor de daadwerkelijke uitoefening van het recht op toegang tot een advocaat wordt gewaarborgd. De financiering zou de kosten moeten dekken van de verdediging en de procedure voor verdachten of beklaagden in strafprocedures en gezochte personen in procedures ter uitvoering van een Europees aanhoudingsbevel.

               (7)

               Verdachten of beklaagden en gezochte personen die over onvoldoende financiële middelen beschikken om alle of een deel van de kosten van de verdediging en de procedure te voldoen, zouden toegang moeten hebben tot rechtsbijstand, voor zover deze bijstand in het belang van de rechtspleging noodzakelijk is

               (8)

               Een verdachte of beklaagde zou niet buiten iedere redelijke twijfel hoeven aan te tonen dat hij over onvoldoende financiële middelen beschikt, zoals is vastgesteld in de jurisprudentie van het Europees Hof voor de rechten van de mens. Om te bepalen of het „belang van de rechtspleging” vereist dat kosteloze rechtsbijstand wordt verleend, heeft het Europees Hof voor de rechten van de mens geoordeeld dat met de niet-cumulatieve criteria van de ernst van het strafbaar feit, de zwaarte van het mogelijke vonnis, de ingewikkeldheid van de zaak of de persoonlijke situatie van de verdachte of beklaagde, rekening moet worden gehouden.

               (9)

               Bovendien heeft het Europees Hof voor de rechten van de mens geoordeeld dat wanneer er sprake van vrijheidsberoving is, in beginsel moet worden aangenomen dat aan het criterium inzake het belang van de rechtspleging is voldaan.

               (10)

               De beslissing over het al dan niet verlenen van kosteloze rechtsbijstand in een strafprocedure, zou zo tijdig moeten worden genomen dat de verdachte of de beklaagde de gelegenheid krijgt zijn zaak op concrete en doeltreffende wijze te bepleiten.

               (11)

               Omdat de advocatuur onafhankelijk is, is het voeren van de verdediging in wezen een zaak tussen de verdachte, beklaagde of gezochte persoon en diens vertegenwoordiger. Om ervoor te zorgen dat het professionele niveau van de rechtsbijstand zo hoog is dat een eerlijk proces gewaarborgd is, zouden de lidstaten doeltreffende systemen moeten invoeren die de algemene kwaliteit van pro-deo-advocaten waarborgen. Daartoe zouden de lidstaten erkenningsregelingen voor pro-deo-advocaten moeten invoeren. In ieder geval zouden de lidstaten ervoor moeten zorgen dat maatregelen worden genomen wanneer een gebrek in de rechtsbijstand manifest is of voldoende onder de aandacht van de lidstaat wordt gebracht.

               (12)

               Advocaten en functionarissen die betrokken zijn bij de besluitvorming inzake het recht op rechtsbijstand, zoals openbare aanklagers, rechters en personeel van raden voor rechtsbijstand, zouden een passende opleiding moeten krijgen om het recht op een daadwerkelijke toegang tot rechtsbijstand te bevorderen.

               (13)

               Gezien het belang van het vertrouwen tussen advocaat en cliënt zouden de bevoegde autoriteiten bij de keuze van de pro-deo-advocaat zoveel mogelijk rekening moeten houden met de voorkeur en wensen van de verdachte of de beklaagde. Zoals in de rechtspraak van het Europees Hof voor de rechten van de mens is erkend, kunnen zij echter aan deze wensen voorbijgaan wanneer er relevante en toereikende gronden zijn om te oordelen dat dit in het belang van de rechtspleging noodzakelijk is.

               (14)

               Deze aanbeveling eerbiedigt de grondrechten en de beginselen die zijn neergelegd in het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie en het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden. Met name wordt met deze aanbeveling beoogd het recht op vrijheid, het recht op een eerlijk proces en de rechten van de verdediging te bevorderen. Zij zou dienovereenkomstig moeten worden uitgelegd en toegepast.

               (15)

               In zoverre het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie rechten bevat die overeenkomen met rechten die worden gewaarborgd door het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden, zouden de inhoud en reikwijdte van deze rechten dezelfde moeten zijn als die van de rechten die in dit Verdrag zijn neergelegd. De overeenkomstige bepalingen van deze aanbeveling zouden dus moeten worden uitgelegd en toegepast in overeenstemming met deze rechten, zoals deze zijn uitgelegd in de jurisprudentie van het Europees Hof voor de rechten van de mens.

               (16)

               De lidstaten zouden de Commissie in kennis moeten stellen van de maatregelen die zijn genomen om aan deze aanbeveling gevolg te geven.

               (17)

               Binnen 48 maanden na de kennisgeving van deze aanbeveling zou de Commissie moeten nagaan of verdere maatregelen, met inbegrip van wetgevende maatregelen, nodig zijn om ervoor te zorgen dat de doelstellingen van deze aanbeveling ten volle worden verwezenlijkt,

         BEVEELT AAN:
   AFDELING 1

      ONDERWERP EN WERKINGSSFEER

               1.

               Deze aanbeveling betreft het recht op rechtsbijstand voor verdachten en beklaagden in strafprocedures en personen die in het kader van een procedure ter uitvoering van een Europees aanhoudingsbevel worden gezocht, teneinde de daadwerkelijke toegang tot een advocaat overeenkomstig Richtlijn 2013/48/EU te waarborgen.

               2.

               Verdachten of beklaagden in strafprocedures dienen recht op rechtsbijstand te hebben vanaf het tijdstip waarop zij ervan worden verdacht een strafbaar feit te hebben gepleegd. Dit recht dient van toepassing te zijn totdat de procedure is beëindigd.

         AFDELING 2

      TOEGANG TOT RECHTSBIJSTAND

      Recht op rechtsbijstand

               3.

               De lidstaten dienen passende maatregelen te nemen om te waarborgen dat verdachte, beklaagde of gezochte personen recht op daadwerkelijke rechtsbijstand hebben, teneinde het recht op een eerlijk proces in overeenstemming met deze aanbeveling te waarborgen.

               4.

               Verdachte, beklaagde of gezochte personen dienen op zijn minst juridische bijstand te krijgen wanneer zij als gevolg van hun economische situatie over onvoldoende financiële middelen beschikken om alle of een deel van de kosten van de verdediging en de procedure te kunnen voldoen („draagkrachttoets”), en/of wanneer dergelijke bijstand in het belang van de rechtspleging is vereist („onderzoek van de juridische merites van de zaak”).

               5.

               Alle maatregelen dienen te worden genomen die nodig zijn om alle relevante informatie inzake rechtsbijstand in strafzaken gemakkelijk toegankelijk en begrijpelijk te maken voor verdachte, beklaagde of gezochte personen, met inbegrip van informatie over hoe en waar deze bijstand moet worden aangevraagd, transparante criteria voor het in aanmerking komen voor rechtsbijstand, alsmede informatie over de mogelijkheden om een klacht in te dienen in gevallen waarin toegang tot rechtsbijstand wordt geweigerd of een pro-deo-advocaat onvoldoende juridische bijstand biedt.

      Draagkrachttoets

               6.

               Wanneer bij de beoordeling of er recht op rechtsbijstand is het ontbreken van voldoende financiële middelen een vereiste is (draagkrachttoets), dient de beoordeling van de economische situatie van de aanvrager plaats te vinden aan de hand van objectieve criteria, zoals inkomen, vermogen, gezinssituatie, levensstandaard en de kosten van een advocaat. Wanneer het om rechtsbijstand voor een kind gaat, dient rekening te worden gehouden met het eigen vermogen van het kind en niet met dat van de ouders of degene die het ouderlijk gezag uitoefent.

               7.

               Wanneer bij de draagkrachttoets rekening wordt gehouden met het gezinsinkomen, maar de individuele gezinsleden met elkaar in conflict zijn of niet in gelijke mate over het gezinsinkomen kunnen beschikken, dient alleen met het inkomen van de persoon die rechtsbijstand aanvraagt, rekening te worden gehouden.

               8.

               Bij het vaststellen of verdachte, beklaagde of gezochte personen over onvoldoende financiële middelen beschikken, dient met alle relevante omstandigheden rekening te worden gehouden.

               9.

               Wanneer een lidstaat een drempel vaststelt waarboven een persoon wordt geacht de kosten van de verdediging en de procedure geheel of ten dele te kunnen dragen, dient bij die vaststelling rekening te worden gehouden met de in lid 6 genoemde factoren. Voorts mag het bestaan van een dergelijke drempel niet verhinderen dat personen met financiële middelen boven de drempel, alle of sommige kosten van rechtsbijstand vergoed krijgen wanneer zij in de betrokken zaak over onvoldoende financiële middelen beschikken.

               10.

               Verdachte, beklaagde of gezochte personen dienen niet buiten iedere redelijke twijfel te hoeven aantonen dat zij over onvoldoende financiële middelen beschikken om de kosten van de verdediging en de procedure te dekken.

      Onderzoek van de juridische merites

               11.

               Wanneer het criterium wordt toegepast of het belang van de rechtspleging rechtsbijstand vereist (onderzoek van de juridische merites), dan dient dat ook een beoordeling te omvatten van de complexiteit van de zaak, de sociale en persoonlijke situatie van de verdachte, beklaagde of de aangezochte persoon, de ernst van het misdrijf en de zwaarte van de eventuele sanctie. Er dient rekening te worden gehouden met alle relevante omstandigheden.

               12.

               In situaties waarin een persoon wordt verdacht of beschuldigd van een strafbaar feit waarvoor een vrijheidsstraf kan worden opgelegd, en in situaties waarin rechtsbijstand verplicht is, dient het verlenen van rechtsbijstand in het belang van de rechtspleging te worden geacht.

               13.

               Indien aan een verdachte, een beklaagde of een gezochte personen rechtsbijstand wordt verleend op basis van een onderzoek naar de juridische merites, kunnen de kosten van de rechtsbijstand worden teruggevorderd in het geval van een definitieve veroordeling, op voorwaarde dat de persoon op het tijdstip van de terugvordering over voldoende middelen beschikt, zoals vastgesteld overeenkomstig de punten 6 tot en met 10.

      Besluiten over verzoeken om rechtsbijstand

               14.

               Besluiten over het al dan niet verlenen van de rechtsbijstand dienen onverwijld door een onafhankelijke bevoegde instantie te worden genomen, binnen een tijdsbestek dat verdachte, beklaagde of gezochte personen de gelegenheid biedt hun verdediging doeltreffend en concreet voor te bereiden.

               15.

               Verdachte, beklaagde of gezochte personen dienen het recht te hebben beroep in stellen tegen besluiten waarbij hun verzoek om rechtsbijstand geheel of gedeeltelijk wordt afgewezen.

               16.

               Wanneer aanvragen volledig of gedeeltelijk worden afgewezen, dient deze afwijzing schriftelijk te worden gemotiveerd.

         AFDELING 3

      DOELTREFFENDHEID EN KWALITEIT VAN DE RECHTSBIJSTAND

      De kwaliteit van in het kader van een rechtsbijstandsregeling verstrekte rechtsbijstand

               17.

               Rechtsbijstand die op grond van een rechtsbijstandsregeling wordt verleend dient van hoge kwaliteit te zijn teneinde het eerlijke verloop van de procedure te waarborgen. Te dien einde dienen in alle lidstaten regelingen te bestaan ter waarborging van de kwaliteit van pro-deo-advocaten.

               18.

               Er dienen mechanismen aanwezig te zijn die het mogelijk maken dat de bevoegde autoriteiten pro-deo-advocaten vervangen of aan de vervulling van hun verplichtingen houden, wanneer deze advocaten nalaten passende rechtsbijstand te verlenen.

      Erkenning

               19.

               In elke lidstaat dient een systeem voor de erkenning van pro-deo-advocaten te worden ingevoerd en gehandhaafd.

               20.

               De lidstaten wordt verzocht om criteria vast te stellen voor de erkenning van pro-deo-advocaten, met inachtneming van de beste praktijken.

      Opleiding

               21.

               Functionarissen die betrokken zijn bij de besluitvorming over rechtsbijstand in strafzaken, dienen passende opleiding te krijgen.

               22.

               Om rechtsbijstand van hoge kwaliteit te verzekeren, dient de opleiding en de ontwikkeling van opleidingsprogramma’s voor advocaten die rechtsbijstand verlenen, te worden aangemoedigd.

               23.

               De erkenning van pro-deo-advocaten dient zoveel mogelijk te worden gekoppeld aan een verplichting tot permanente beroepsopleiding.

      Benoeming van pro-deo-advocaten

               24.

               Door de nationale rechtsbijstandsregelingen dient bij de keuze van de pro-deo-advocaat zo veel mogelijk rekening te worden gehouden met de voorkeur en wensen van de verdachte, beklaagde of gezochte persoon.

               25.

               De rechtsbijstandsregeling dient erop gericht te zijn de vertegenwoordiging in rechte door een en dezelfde advocaat te waarborgen indien de verdachte, beschuldigde of gezochte persoon deze wenst.

               26.

               Er dienen transparante en op verantwoording gerichte mechanismen te worden ingevoerd om ervoor te zorgen dat verdachte, beklaagde en gezochte personen een geïnformeerde keuze kunnen maken over rechtsbijstand uit hoofde van de rechtsbijstandsregeling, zonder ongepaste beïnvloeding.

         AFDELING 4

      VERZAMELING VAN GEGEVENS EN TOEZICHT

      Verzameling van gegevens

               27.

               De lidstaten dienen gegevens te verzamelen over kwesties die voor de follow-up van deze aanbeveling relevant zijn.

      Toezicht

               28.

               De lidstaten dienen de Commissie uiterlijk (36 maanden na de kennisgeving) te informeren over de maatregelen die zijn genomen ter uitvoering van deze aanbeveling.

         AFDELING 5

      SLOTBEPALINGEN

               29.

               Deze aanbeveling is gericht tot de lidstaten.

      Gedaan te Brussel, 27 november 2013.

            Voor de Commissie

         Viviane REDING

            Vicevoorzitter

      (1)  Kaderbesluit 2002/584/JBZ van de Raad van 13 juni 2002 betreffende het Europees aanhoudingsbevel en de procedures van overlevering tussen de lidstaten (PB L 190 van 18.7.2002, blz. 1).

      (2)  Richtlijn 2013/48/EU van het Europees Parlement en de Raad van 22 oktober 2013 betreffende het recht op toegang tot een advocaat in strafprocedures en in procedures ter uitvoering van een Europees aanhoudingsbevel en het recht om een derde op de hoogte te laten brengen vanaf de vrijheidsbeneming en om met derden en consulaire autoriteiten te communiceren tijdens de vrijheidsbeneming (PB L 294 van 6.11.2013, blz. 1).