title: Richtlijn 2009/120/EG van de Commissie van 14 september 2009 tot wijziging van Richtlijn 2001/83/EG van het Europees Parlement en de Raad tot vaststelling van een communautair wetboek betreffende geneesmiddelen voor menselijk gebruik, wat geneesmiddelen voor geavanceerde therapie betreft (Voor de EER relevante tekst)

text:
               15.9.2009

               NL

               Publicatieblad van de Europese Unie

               L 242/3

      RICHTLIJN 2009/120/EG VAN DE COMMISSIE

   van 14 september 2009
   tot wijziging van Richtlijn 2001/83/EG van het Europees Parlement en de Raad tot vaststelling van een communautair wetboek betreffende geneesmiddelen voor menselijk gebruik, wat geneesmiddelen voor geavanceerde therapie betreft
   (Voor de EER relevante tekst)
   DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,
   Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap,
   Gelet op Richtlijn 2001/83/EG van het Europees Parlement en de Raad van 6 november 2001 tot vaststelling van een communautair wetboek betreffende geneesmiddelen voor menselijk gebruik (1), en met name op artikel 120,
   Overwegende hetgeen volgt:

               (1)

               Geneesmiddelen voor menselijk gebruik mogen alleen in de handel worden gebracht als een bevoegde autoriteit hiervoor een vergunning heeft verleend op basis van een aanvraagdossier waarin de resultaten van de met het geneesmiddel uitgevoerde tests en proeven zijn opgenomen.

               (2)

               Bijlage I bij Richtlijn 2001/83/EG bevat uitvoerige wetenschappelijke en technische voorschriften voor tests met geneesmiddelen voor menselijk gebruik aan de hand waarvan de kwaliteit, veiligheid en werkzaamheid van het geneesmiddel moeten worden beoordeeld. Deze uitvoerige wetenschappelijke en technische voorschriften moeten regelmatig aan de wetenschappelijke en technische vooruitgang worden aangepast.

               (3)

               Vanwege de wetenschappelijke en technische vooruitgang op het gebied van de geavanceerde therapieën, die in Verordening (EG) nr. 1394/2007 van het Europees Parlement en de Raad van 13 november 2007 betreffende geneesmiddelen voor geavanceerde therapie en tot wijziging van Richtlijn 2001/83/EG en Verordening (EG) nr. 726/2004 (2) tot uitdrukking is gekomen, moet bijlage I worden aangepast. De definities en uitvoerige wetenschappelijke en technische voorschriften voor geneesmiddelen voor gentherapie en somatische celtherapie moeten worden geactualiseerd. Bovendien moeten er uitvoerige wetenschappelijke en technische voorschriften worden vastgesteld voor weefselmanipulatieproducten, geneesmiddelen voor geavanceerde therapie die hulpmiddelen bevatten en gecombineerde geneesmiddelen voor geavanceerde therapie.

               (4)

               De in deze richtlijn vervatte maatregelen zijn in overeenstemming met het advies van het Permanent Comité voor geneesmiddelen voor menselijk gebruik,

         HEEFT DE VOLGENDE RICHTLIJN VASTGESTELD:
   Artikel 1
   Deel IV van bijlage I bij Richtlijn 2001/83/EG wordt vervangen door de bijlage bij deze richtlijn.
   Artikel 2
   1.   De lidstaten doen de nodige wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen in werking treden om uiterlijk op 5 april 2010 aan deze richtlijn te voldoen. Zij delen de Commissie de tekst van die bepalingen onverwijld mee, alsmede een tabel ter weergave van het verband tussen die bepalingen en deze richtlijn.
   Wanneer de lidstaten die bepalingen aannemen, wordt in die bepalingen zelf of bij de officiële bekendmaking daarvan naar deze richtlijn verwezen. De regels voor die verwijzing worden vastgesteld door de lidstaten.
   2.   De lidstaten delen de Commissie de tekst van de belangrijkste bepalingen van intern recht mee die zij op het onder deze richtlijn vallende gebied vaststellen.
   Artikel 3
   Deze richtlijn treedt in werking op de twintigste dag volgende op die van haar bekendmaking in het Publicatieblad van de Europese Unie.
   Artikel 4
   Deze richtlijn is gericht tot de lidstaten.

      Gedaan te Brussel, 14 september 2009.

            Voor de Commissie

         Günter VERHEUGEN

            Vicevoorzitter

      (1)  PB L 311 van 28.11.2001, blz. 67.

      (2)  PB L 324 van 10.12.2007, blz. 121.

      BIJLAGE

         „DEEL IV

            GENEESMIDDELEN VOOR GEAVANCEERDE THERAPIE

         1.   INLEIDING
         Aanvragen van vergunningen voor het in de handel brengen van geneesmiddelen voor geavanceerde therapie, zoals gedefinieerd in artikel 2, lid 1, onder a), van Verordening (EG) nr. 1394/2007, moeten ten aanzien van de vorm voldoen aan de eisen in deel I van deze bijlage (modules 1 tot en met 5).
         De technische eisen voor biologische geneesmiddelen in deel I, modules 3, 4 en 5, van deze bijlage zijn van toepassing. In de specifieke eisen voor geneesmiddelen voor geavanceerde therapie in de punten 3, 4 en 5 van dit deel wordt uitgelegd op welke wijze de eisen in deel I op geneesmiddelen voor geavanceerde therapie moeten worden toegepast. Daarnaast zijn, waar nodig, aanvullende eisen vastgesteld met het oog op de specifieke eigenschappen van geneesmiddelen voor geavanceerde therapie.
         Vanwege de specifieke aard van geneesmiddelen voor geavanceerde therapie kan, overeenkomstig de wetenschappelijke richtsnoeren ten aanzien van de kwaliteit, de veiligheid en de werkzaamheid van geneesmiddelen waarnaar in punt 4 van de „Inleiding en algemene beginselen” wordt verwezen, aan de hand van een risicoanalyse worden bepaald in hoeverre kwalitatieve, niet-klinische en klinische gegevens in de vergunningaanvraag moeten worden opgenomen.
         De risicoanalyse kan de volledige ontwikkeling omvatten. Risicofactoren die in aanmerking kunnen worden genomen zijn: de oorsprong van de cellen (autoloog, allogeen, xenogeen), de proliferatie- en/of differentiatiecapaciteit, de mate waarin een immuunrespons kan worden opgewekt, het celmanipulatieniveau, de combinatie van cellen met bioactieve moleculen of structurele materialen, de aard van de geneesmiddelen voor gentherapie, de replicatiecapaciteit van in vivo gebruikte virussen of micro-organismen, de mate van integratie van nucleïnezuursequenties of genen in het genoom, de functionaliteit op lange termijn, het risico van oncogenese en de wijze van toediening of gebruik.
         In de risicoanalyse kan ook aandacht worden besteed aan relevante niet-klinische en klinische gegevens die beschikbaar zijn of aan ervaring met gerelateerde andere geneesmiddelen voor geavanceerde therapie.
         Iedere afwijking van de eisen in deze bijlage moet wetenschappelijk gemotiveerd worden in module 2 van het aanvraagdossier. Wanneer de hierboven beschreven risicoanalyse wordt uitgevoerd, moet deze ook in module 2 worden opgenomen en beschreven. Daarbij moet worden ingegaan op de toegepaste methoden, de aard van de vastgestelde risico’s en de implicaties van de risicoanalyse voor het ontwikkelings- en beoordelingsprogramma, alsook op de eventuele afwijkingen van de eisen van deze bijlage op basis van de risicoanalyse.
         2.   DEFINITIES
         Naast de definities in Verordening (EG) nr. 1394/2007 gelden voor de toepassing van deze bijlage ook de definities in de punten 2.1 en 2.2.
         2.1.   Geneesmiddel voor gentherapie

         Onder „geneesmiddelen voor gentherapie” worden biologische geneesmiddelen met de volgende eigenschappen verstaan:

                     a)

                     het geneesmiddel bevat een werkzame stof die geheel of gedeeltelijk bestaat uit recombinant nucleïnezuur dat bij de mens wordt gebruikt of aan de mens wordt toegediend om een genetische sequentie te reguleren, te repareren, te vervangen, toe te voegen of te verwijderen;

                     b)

                     de therapeutische, profylactische of diagnostische werking van het geneesmiddel houdt rechtstreeks verband met de erin opgenomen recombinante nucleïnezuursequentie of met het genetische expressieproduct van die sequentie.

               Vaccins tegen infectieziekten worden niet als geneesmiddelen voor gentherapie beschouwd.
         2.2.   Geneesmiddel voor somatische celtherapie

         Onder „geneesmiddelen voor somatische celtherapie” worden biologische geneesmiddelen met de volgende eigenschappen verstaan:

                     a)

                     het geneesmiddel bestaat geheel of gedeeltelijk uit cellen of weefsels die wezenlijk gemanipuleerd zijn, waarbij hun voor het beoogde klinische gebruik relevante biologische eigenschappen, fysiologische functies of structurele eigenschappen zijn gewijzigd, dan wel uit cellen of weefsels die niet bestemd zijn om bij de ontvanger voor dezelfde essentiële functie(s) te worden gebruikt als die waarvoor zij bij de donor dienden;

                     b)

                     het geneesmiddel wordt aangediend als hebbende eigenschappen om een ziekte te behandelen, te voorkomen of te diagnosticeren door het farmacologische, immunologische of metabolische effect van deze cellen of weefsels, of wordt daarvoor bij de mens gebruikt dan wel aan de mens toegediend.

               Voor de toepassing van punt a) worden in het bijzonder de in bijlage I bij Verordening (EG) nr. 1394/2007 genoemde manipulaties niet als wezenlijke manipulaties beschouwd.
         3.   SPECIFIEKE EISEN TEN AANZIEN VAN MODULE 3
         3.1.   Specifieke eisen voor alle geneesmiddelen voor geavanceerde therapie

         Er moet een beschrijving worden gegeven van het traceringssysteem dat de houder van een vergunning voor het in de handel brengen van plan is op te zetten en bij te houden om te waarborgen dat elk individueel geneesmiddel en de grondstoffen en basismaterialen ervan, met inbegrip van alle stoffen die met de weefsels of cellen die het eventueel bevat in contact komen, kunnen worden getraceerd gedurende het hele proces van de keuze van de bron, de vervaardiging, het verpakken, de opslag, het vervoer en de aflevering bij het ziekenhuis, de instelling of de particuliere praktijk waar het wordt gebruikt.
         Het traceringssysteem moet complementair en verenigbaar zijn met de voorschriften in Richtlijn 2004/23/EG van het Europees Parlement en de Raad (1) ten aanzien van menselijke cellen en weefsels met uitzondering van bloedcellen, en in Richtlijn 2002/98/EG ten aanzien van menselijke bloedcellen.
         3.2.   Specifieke eisen voor geneesmiddelen voor gentherapie

         3.2.1.   Inleiding: eindproduct, werkzame stof en grondstoffen

         3.2.1.1.   Geneesmiddelen voor gentherapie die een of meer recombinante nucleïnezuursequenties of genetisch gemodificeerde micro-organismen of virussen bevatten
         Het eindproduct bestaat uit een of meer nucleïnezuursequenties of genetisch gemodificeerde micro-organismen of virussen, geformuleerd in hun definitieve primaire verpakking voor het beoogde medische gebruik. Het eindproduct mag gecombineerd zijn met een medisch hulpmiddel of een actief implanteerbaar medisch hulpmiddel.
         De werkzame stof bestaat uit een of meer nucleïnezuursequenties of genetisch gemodificeerde micro-organismen of virussen.
         3.2.1.2.   Geneesmiddelen voor gentherapie die genetisch gemodificeerde cellen bevatten
         Het eindproduct bestaat uit genetisch gemodificeerde cellen, geformuleerd in de definitieve primaire verpakking voor het beoogde medische gebruik. Het eindproduct mag gecombineerd zijn met een medisch hulpmiddel of een actief implanteerbaar medisch hulpmiddel.
         De werkzame stof bestaat uit cellen die genetisch gemodificeerd zijn met een van de hierboven in punt 3.2.1.1 beschreven producten.
         3.2.1.3.   Bij geneesmiddelen die uit virussen of virale vectoren bestaan zijn de grondstoffen de bestanddelen waaruit de virale vector is verkregen, d.w.z. het uitgangsvirus of de uitgangsvector dan wel de plasmiden die worden gebruikt om de inpakcellen te transfecteren en de moedercelbank van de inpakcellijn.
         3.2.1.4.   Bij geneesmiddelen die bestaan uit plasmiden, niet-virale vectoren en genetisch gemodificeerde micro-organismen die geen virussen of virale vectoren zijn, zijn de grondstoffen de bestanddelen die worden gebruikt om de producerende cel te genereren, d.w.z. het plasmide, de gastheerbacterie en de moedercelbank van recombinante microbiële cellen.
         3.2.1.5.   Bij genetisch gemodificeerde cellen moeten de grondstoffen de bestanddelen zijn die worden gebruikt om de genetisch gemodificeerde cellen te verkrijgen, d.w.z. de grondstoffen voor de productie van de vector, de vector en de menselijke of dierlijke cellen. De beginselen inzake goede praktijken bij het vervaardigen zijn van toepassing op het banksysteem dat voor de verdere productie van de vector wordt gebruikt.
         3.2.2.   Specifieke eisen

         Naast de eisen in deel I, punten 3.2.1 en 3.2.2, van deze bijlage, gelden ook de volgende eisen:

                     a)

                     er moet informatie worden verstrekt over alle grondstoffen die voor de vervaardiging van de werkzame stof worden gebruikt, met inbegrip van producten die nodig zijn om menselijke of dierlijke cellen genetisch te modificeren en om de genetisch gemodificeerde cellen vervolgens eventueel te kweken en te preserveren, waarbij rekening moet worden gehouden met het mogelijk ontbreken van zuiveringsstappen;

                     b)

                     voor geneesmiddelen die een micro-organisme of een virus bevatten, moeten gegevens worden verstrekt over de genetische modificatie, de sequentieanalyse, de afzwakking van de virulentie, tropisme voor bepaalde weefsels en celtypen, de celcyclusafhankelijkheid van het micro-organisme of het virus, de pathogenese en de eigenschappen van de ouderstam;

                     c)

                     procesgerelateerde en productgerelateerde verontreinigingen moeten in de desbetreffende delen van het dossier worden beschreven; dit geldt in het bijzonder voor replicatiecompetente viruscontaminanten, wanneer het de bedoeling is dat de vector niet-replicatiecompetent is;

                     d)

                     voor plasmiden moeten de verschillende vormen gedurende de hele houdbaarheidsduur van het geneesmiddel worden gekwantificeerd;

                     e)

                     voor genetisch gemodificeerde cellen moeten de celeigenschappen voor en na de genetische modificatie, alsook voor en na de eventuele invries- en opslagprocedures, worden getest.

               Voor genetisch gemodificeerde cellen moeten, naast de specifieke eisen voor geneesmiddelen voor gentherapie, ook de kwaliteitseisen voor geneesmiddelen voor somatische celtherapie en voor weefselmanipulatieproducten (zie punt 3.3) worden toegepast.
         3.3.   Specifieke eisen voor geneesmiddelen voor somatische celtherapie en voor weefselmanipulatieproducten

         3.3.1.   Inleiding: eindproduct, werkzame stof en grondstoffen

         Het eindproduct bestaat uit de werkzame stof, geformuleerd in haar primaire verpakking voor het beoogde medische gebruik en, in het geval van gecombineerde geneesmiddelen voor geavanceerde therapie, in haar definitieve combinatie.
         De werkzame stof is uit de gemanipuleerde cellen en/of weefsels samengesteld.
         Aanvullende stoffen (bv. scaffolds, matrices, hulpmiddelen, biomaterialen, biomoleculen en/of andere bestanddelen) die gecombineerd zijn met gemanipuleerde cellen waarvan zij een integrerend deel uitmaken, worden als grondstoffen beschouwd, ongeacht of zij al dan niet van biologische oorsprong zijn.
         Materialen die bij de vervaardiging van de werkzame stof worden gebruikt (bv. kweekmedia, groeifactoren) en niet bedoeld zijn om deel uit te maken van de werkzame stof, worden als basismaterialen beschouwd.
         3.3.2.   Specifieke eisen

         Naast de eisen in deel I, punten 3.2.1 en 3.2.2, van deze bijlage, gelden ook de volgende eisen:
         3.3.2.1.   Grondstoffen:

                     a)

                     er moet beknopte informatie worden gegeven over het doneren, verkrijgen en testen van de als grondstof gebruikte menselijke weefsels en cellen overeenkomstig Richtlijn 2004/23/EG. Als niet-gezonde cellen of weefsels (bv. kankerweefsel) als grondstof zijn gebruikt, moet dit gebruik gemotiveerd worden;

                     b)

                     als allogene celpopulaties zijn samengevoegd, moeten de poolingstrategieën worden beschreven, alsook de maatregelen waarmee de traceerbaarheid wordt verzekerd;

                     c)

                     aan de potentiële variabiliteit die door de menselijke of dierlijke weefsels en cellen ontstaat moet aandacht worden besteed in het kader van de validering van het vervaardigingsproces, de typering van de werkzame stof en het eindproduct, de ontwikkeling van analyses, de vaststelling van specificaties en de stabiliteit;

                     d)

                     voor geneesmiddelen op basis van xenogene cellen moet informatie worden verstrekt over de bron van de dieren (geografische oorsprong, veehouderij, leeftijd), specifieke aanvaardingscriteria, preventie- en controlemaatregelen voor infecties bij de bron- of donordieren, het testen van de dieren op infectieus materiaal, met inbegrip van verticaal overgedragen micro-organismen en virussen en bewijzen voor de geschiktheid van de dierfaciliteiten;

                     e)

                     voor geneesmiddelen op basis van cellen van genetisch gemodificeerde dieren moeten de specifieke eigenschappen van de cellen in verband met de genetische modificatie worden beschreven. De methode waarmee het transgene dier is ontstaan moet uitvoerig worden beschreven en het dier moet worden getypeerd;

                     f)

                     de technische eisen in punt 3.2 zijn van toepassing op de genetische modificatie van de cellen;

                     g)

                     de testregeling voor eventuele aanvullende stoffen (scaffolds, matrices, hulpmiddelen, biomaterialen, biomoleculen of andere bestanddelen) die met gemanipuleerde cellen worden gecombineerd of daarvan een integrerend deel uitmaken, moet worden beschreven en gemotiveerd;

                     h)

                     voor scaffolds, matrices en hulpmiddelen die onder de definitie van een medisch hulpmiddel of een actief implanteerbaar medisch hulpmiddel vallen, moet de in punt 3.4 bedoelde informatie worden verstrekt met het oog op de beoordeling van het gecombineerde geneesmiddel voor geavanceerde therapie.

               3.3.2.2.   Vervaardigingsproces:

                     a)

                     het vervaardigingsproces moet worden gevalideerd om te zorgen voor charge- en procesconsistentie, functionele integriteit van de cellen tijdens de vervaardiging en het vervoer en tot het moment van toepassing of toediening en een goede differentiatietoestand;

                     b)

                     als cellen rechtstreeks in of op een matrix, scaffold of hulpmiddel worden gekweekt, moet informatie worden gegeven over de validering van het celkweekproces ten aanzien van de cellengroei, de functie en de integriteit van de combinatie.

               3.3.2.3.   Typering en controlestrategie:

                     a)

                     er moet relevante informatie worden gegeven over de typering van de celpopulatie of het celmengsel wat betreft identiteit, zuiverheid (bv. vreemd microbieel materiaal en cellulaire contaminanten), levensvatbaarheid, werkzaamheid, karyologie, tumorigeniteit en geschiktheid voor het beoogde medische gebruik. De genetische stabiliteit van de cellen moet worden aangetoond;

                     b)

                     er moet kwalitatieve en zo mogelijk ook kwantitatieve informatie worden gegeven over proces- en productgerelateerde verontreinigingen en over eventueel materiaal dat tijdens de vervaardiging afbraakproducten zou kunnen introduceren. Het determinatieniveau voor verontreinigingen moet worden gemotiveerd;

                     c)

                     als bepaalde vrijgavetests niet op de werkzame stof of het eindproduct, maar alleen op belangrijke tussenproducten kunnen worden uitgevoerd en/of als alleen tests tijdens het proces kunnen worden uitgevoerd, moet dit worden gemotiveerd;

                     d)

                     wanneer een geneesmiddel op basis van cellen biologisch actieve moleculen (zoals groeifactoren en cytokinen) bevat, moeten hun effect en de interactie met de andere bestanddelen van de werkzame stof worden getypeerd;

                     e)

                     wanneer een driedimensionale structuur deel uitmaakt van de beoogde functie, moet bij de typering van deze geneesmiddelen op basis van cellen ook aandacht worden besteed aan de differentiatietoestand, de structurele en functionele organisatie van de cellen en de eventueel gegenereerde extracellulaire matrix. Zo nodig moet de fysisch-chemische typering worden aangevuld met niet-klinisch onderzoek.

               3.3.2.4.   Hulpstoffen
         Op hulpstoffen die in geneesmiddelen op basis van cellen of weefsels worden gebruikt (bv. de bestanddelen van het transportmedium) zijn de eisen voor nieuwe hulpstoffen in deel I van deze bijlage van toepassing, tenzij er gegevens over de interacties tussen de cellen of weefsels en de hulpstoffen zijn.
         3.3.2.5.   Ontwikkelingsstudies
         In de beschrijving van het ontwikkelingsprogramma moet de keuze van de materialen en processen aan de orde komen. Met name moet de integriteit van de celpopulatie in de definitieve formulering worden besproken.
         3.3.2.6.   Referentiemateriaal
         Er moet een referentiestandaard worden gedocumenteerd en getypeerd die relevant en specifiek is voor de werkzame stof en/of het eindproduct.
         3.4.   Specifieke eisen voor geneesmiddelen voor geavanceerde therapie die hulpmiddelen bevatten

         3.4.1.   Geneesmiddelen voor geavanceerde therapie die hulpmiddelen bevatten, als bedoeld in artikel 7 van Verordening (EG) nr. 1394/2007

         Er moet een beschrijving worden gegeven van de fysieke eigenschappen en prestaties van het geneesmiddel en van de methoden voor het ontwerpen van het geneesmiddel.
         Ook moet de interactie tussen en de verenigbaarheid van de genen, cellen en/of weefsels en de structurele bestanddelen worden beschreven.
         3.4.2.   Gecombineerde geneesmiddelen voor geavanceerde therapie, als gedefinieerd in artikel 2, lid 1, onder d), van Verordening (EG) nr. 1394/2007

         Op het uit cellen of weefsels bestaande gedeelte van gecombineerde geneesmiddelen voor geavanceerde therapie zijn de specifieke eisen voor geneesmiddelen voor somatische celtherapie en voor weefselmanipulatieproducten in punt 3.3 van toepassing en in het geval van genetisch gemodificeerde cellen de specifieke eisen voor geneesmiddelen voor gentherapie in punt 3.2.
         Het medische hulpmiddel of actieve implanteerbare medische hulpmiddel mag een integrerend deel van de werkzame stof vormen. Wanneer het medische hulpmiddel of actieve implanteerbare medische hulpmiddel op het moment van vervaardiging, toepassing of toediening van het eindproduct met de cellen wordt gecombineerd, worden de cellen als integrerend deel van het eindproduct beschouwd.
         Over het medische hulpmiddel of actieve implanteerbare medische hulpmiddel (dat een integrerend deel van de werkzame stof of het eindproduct vormt) moet alle informatie worden verstrekt die relevant is voor de beoordeling van het gecombineerde geneesmiddel voor geavanceerde therapie. Deze informatie omvat:

                     a)

                     informatie over de keuze en de beoogde functie van het medische hulpmiddel of actieve implanteerbare medische hulpmiddel en bewijzen voor de verenigbaarheid van het hulpmiddel met andere bestanddelen van het geneesmiddel;

                     b)

                     bewijzen voor de conformiteit van het medische hulpmiddel met de essentiële eisen in bijlage I bij Richtlijn 93/42/EEG van de Raad (2) of van het actieve implanteerbare medische hulpmiddel met de essentiële eisen in bijlage 1 bij Richtlijn 90/385/EEG van de Raad (3);

                     c)

                     in voorkomend geval bewijzen dat het medische hulpmiddel of actieve implanteerbare medische hulpmiddel aan de BSE/TSE-voorschriften in Richtlijn 2003/32/EG van de Commissie (4) voldoet;

                     d)

                     indien beschikbaar, de resultaten van beoordelingen van het medische hulpmiddel of actieve implanteerbare medische hulpmiddel door een aangemelde instantie overeenkomstig Richtlijn 93/42/EEG of Richtlijn 90/385/EEG.

               Op verzoek van de bevoegde autoriteit die de aanvraag beoordeelt, verstrekt de aangemelde instantie die de onder d) bedoelde beoordeling heeft uitgevoerd gegevens over de resultaten van de beoordeling overeenkomstig Richtlijn 93/42/EEG of 90/385/EEG. Het kan hierbij gaan om gegevens en bescheiden die in de betreffende conformiteitsbeoordelingsaanvraag zijn opgenomen, wanneer die nodig zijn voor de beoordeling van het gecombineerde geneesmiddel voor geavanceerde therapie als geheel.
         4.   SPECIFIEKE EISEN TEN AANZIEN VAN MODULE 4
         4.1.   Specifieke eisen voor alle geneesmiddelen voor geavanceerde therapie

         De eisen in deel I, module 4, van deze bijlage betreffende farmacologische en toxicologische tests van geneesmiddelen zijn niet altijd geschikt doordat geneesmiddelen voor geavanceerde therapie unieke en uiteenlopende structurele en biologische eigenschappen hebben. In de onderstaande technische eisen in de punten 4.1, 4.2 en 4.3 wordt uitgelegd op welke wijze de eisen in deel I van deze bijlage op geneesmiddelen voor geavanceerde therapie moeten worden toegepast. Waar nodig zijn aanvullende eisen vastgesteld met het oog op de specifieke eigenschappen van geneesmiddelen voor geavanceerde therapie.
         De beweegredenen voor de niet-klinische ontwikkeling en de criteria die zijn toegepast om relevante soorten en modellen (in vitro en in vivo) te kiezen, moeten in het niet-klinische overzicht worden besproken en gemotiveerd. De gekozen diermodellen mogen ook dieren met een verminderde immuniteit, knock-outdieren, gehumaniseerde dieren of transgene dieren omvatten. Het gebruik van homologe modellen (bv. analyse van muiscellen in muizen) of ziektenabootsingsmodellen moet worden overwogen, met name bij immunogeniteits- en immunotoxiciteitsonderzoek.
         Naast uit hoofde van deel I vereiste informatie moet ook informatie worden gegeven over de veiligheid, geschiktheid en biocompatibiliteit van alle structurele bestanddelen (zoals matrices, scaffolds en hulpmiddelen) en van de eventuele aanvullende stoffen (zoals cellulaire producten, biomoleculen, biomaterialen en chemische stoffen) die in het eindproduct aanwezig zijn. Er moet rekening worden gehouden met de fysische, mechanische, chemische en biologische eigenschappen daarvan.
         4.2.   Specifieke eisen voor geneesmiddelen voor gentherapie

         Om de reikwijdte en de aard te bepalen van het niet-klinische onderzoek dat nodig is om het passende niveau van niet-klinische veiligheidsgegevens vast te stellen, moet rekening worden gehouden met het ontwerp en de aard van het geneesmiddel voor gentherapie.
         4.2.1.   Farmacologie:

                     a)

                     er moet onderzoek, in vitro en in vivo, naar werkingen in verband met het voorgestelde therapeutische gebruik worden verstrekt (d.w.z. farmacodynamische studies om het concept te bewijzen) waarbij relevante modellen en diersoorten worden gebruikt en dat is opgezet om aan te tonen dat de nucleïnezuursequentie het beoogde target (doelwitorgaan of cellen) bereikt en haar beoogde functie vervult (niveau van expressie en functionele activiteit). De duur van de functie van de nucleïnezuursequentie en het voorgestelde doseringsschema in het klinische onderzoek moeten worden vermeld;

                     b)

                     targetselectiviteit: wanneer het geneesmiddel voor gentherapie bedoeld is voor een selectieve of tot het doelwit beperkte functionaliteit, moet onderzoek worden verstrekt waaruit de specificiteit en de duur van de functionaliteit en de activiteit in de doelwitcellen en weefsels blijken.

               4.2.2.   Farmacokinetica:

                     a)

                     de biodistributiestudies moeten onderzoek naar persistentie, klaring en mobilisatie omvatten. In deze studies moet ook het risico van kiembaantransmissie aan de orde komen;

                     b)

                     bij de milieurisicobeoordeling moet onderzoek worden gevoegd betreffende excretie en het risico van transmissie naar derden, tenzij in de aanvraag op grond van het type geneesmiddel afdoende is gemotiveerd dat dit niet noodzakelijk is.

               4.2.3.   Toxicologie:

                     a)

                     de toxiciteit van het uiteindelijke geneesmiddel voor gentherapie moet worden beoordeeld. Bovendien moet, afhankelijk van het type geneesmiddel, rekening worden gehouden met afzonderlijke tests van de werkzame stof en de hulpstoffen en moet de in-vivo-werking van producten die gerelateerd zijn aan de uitgedrukte nucleïnezuursequentie maar niet voor de fysiologische functie bedoeld zijn, worden geëvalueerd;

                     b)

                     studies naar toxiciteit bij eenmalige toediening mogen worden gecombineerd met veiligheidsfarmacologische en farmacokinetische studies, bv. in verband met persistentie;

                     c)

                     wanneer het geneesmiddel bedoeld is voor herhaald gebruik bij mensen, moeten studies naar toxiciteit bij herhaalde toediening worden verstrekt. De toedieningswijze en het toedieningsschema moeten de geplande klinische dosering dicht benaderen. Wanneer eenmalig gebruik kan leiden tot langdurige functionaliteit van de nucleïnezuursequentie bij mensen, moeten studies naar toxiciteit bij herhaalde toediening worden overwogen. De studies kunnen, afhankelijk van de persistentie van het geneesmiddel voor gentherapie en de verwachte potentiële risico’s, een langere looptijd hebben dan gebruikelijk is bij toxiciteitsstudies. De duur van het onderzoek moet worden gemotiveerd;

                     d)

                     de genotoxiciteit moet worden onderzocht. Standaardstudies naar genotoxiciteit moeten echter alleen worden uitgevoerd wanneer deze nodig zijn om een specifieke verontreiniging of een onderdeel van het toedieningssysteem te onderzoeken;

                     e)

                     de carcinogeniteit moet worden onderzocht. Standaardlevensduurstudies naar carcinogeniteit bij knaagdieren zijn niet vereist. Wel moet, afhankelijk van het type geneesmiddel, in relevante in-vivo- of in-vitromodellen het tumorigene potentieel worden beoordeeld;

                     f)

                     voortplantings- en ontwikkelingstoxiciteit: er moeten studies naar de effecten op de vruchtbaarheid en de algemene voortplantingsfunctie worden verstrekt. Ook moeten er embryofoetale en perinatale toxiciteitsstudies en kiembaantransmissiestudies worden verstrekt, tenzij in de aanvraag op grond van het type geneesmiddel afdoende is gemotiveerd dat dit niet noodzakelijk is;

                     g)

                     aanvullende toxiciteitsstudies:

                                 —

                                 onderzoek naar integratie: voor alle geneesmiddelen voor gentherapie moeten integratiestudies worden verstrekt, tenzij het ontbreken van deze studies wetenschappelijk is gemotiveerd, bv. omdat er geen nucleïnezuursequenties tot de celkern doordringen. Voor geneesmiddelen voor gentherapie waarvan verwacht wordt dat zij niet tot integratie in staat zijn, moeten wel integratiestudies worden uitgevoerd als de biodistributiegegevens erop wijzen dat het risico van kiembaantransmissie bestaat;

                                 —

                                 immunogeniteit en immunotoxiciteit: De potentiële immunogene en immunotoxische werking moet worden onderzocht.

               4.3.   Specifieke eisen voor geneesmiddelen voor somatische celtherapie en voor weefselmanipulatieproducten

         4.3.1.   Farmacologie:

                     a)

                     de primaire farmacologische studies moeten toereikend zijn om het concept te bewijzen. De interactie van geneesmiddelen op basis van cellen met het omliggende weefsel moet worden onderzocht;

                     b)

                     de hoeveelheid van het product die nodig is om het gewenste effect te bereiken/de werkzame dosis moet worden bepaald, alsook, afhankelijk van het type geneesmiddel, de doseringsfrequentie;

                     c)

                     er moet rekening worden gehouden met secundaire farmacologische studies om potentiële andere fysiologische effecten te beoordelen die geen verband houden met de gewenste therapeutische werking van het geneesmiddel voor somatische celtherapie, van het weefselmanipulatieproduct of van aanvullende stoffen, omdat naast de betrokken proteïne(n) ook biologisch actieve moleculen kunnen worden afgescheiden of omdat de betrokken proteïne(n) op ongewenste plaatsen kunnen inwerken.

               4.3.2.   Farmacokinetica:

                     a)

                     er zijn geen conventionele farmacokinetische studies vereist om de absorptie, de distributie, het metabolisme en de excretie te onderzoeken. Parameters als de levensvatbaarheid, levensduur, distributie, groei, differentiatie en migratie moeten echter wel worden onderzocht, tenzij in de aanvraag op grond van het type geneesmiddel afdoende is gemotiveerd dat dit niet noodzakelijk is;

                     b)

                     voor geneesmiddelen voor somatische celtherapie en weefselmanipulatieproducten die systemisch actieve biomoleculen produceren, moeten de distributie, de tijdsduur en het expressieniveau van deze moleculen worden onderzocht.

               4.3.3.   Toxicologie:

                     a)

                     de toxiciteit van het eindproduct moet worden beoordeeld. Er moet rekening worden gehouden met afzonderlijke tests van de werkzame stof(fen), hulpstoffen, aanvullende stoffen en eventuele procesgerelateerde verontreinigingen;

                     b)

                     de waarnemingsduur kan langer zijn dan gebruikelijk is bij toxiciteitsstudies en er moet rekening worden gehouden met de verwachte levensduur van het geneesmiddel, in combinatie met het farmacodynamische en farmacokinetische profiel ervan. De duur van het onderzoek moet worden gemotiveerd;

                     c)

                     conventionele carcinogeniteits- en genotoxiciteitsstudies zijn niet vereist, behalve ten aanzien van het tumorigene potentieel van het geneesmiddel;

                     d)

                     de potentiële immunogene en immunotoxische werking moet worden onderzocht;

                     e)

                     voor geneesmiddelen op basis van cellen die dierlijke cellen bevatten, moet aandacht worden besteed aan de daaraan verbonden specifieke veiligheidsrisico’s, zoals de overdracht van xenogene pathogenen naar mensen.

               5.   SPECIFIEKE EISEN TEN AANZIEN VAN MODULE 5
         5.1.   Specifieke eisen voor alle geneesmiddelen voor geavanceerde therapie

         5.1.1.   De specifieke eisen in dit gedeelte van deel IV vormen een aanvulling op die in deel I, module 5, van deze bijlage.
         5.1.2.   Wanneer de klinische toepassing van geneesmiddelen voor geavanceerde therapie specifieke bijkomende therapie en chirurgische ingrepen vereist, moet de hele therapeutische procedure worden onderzocht en beschreven. Er moet informatie worden gegeven over de standaardisatie en optimalisatie van deze ingrepen tijdens de klinische ontwikkeling.
         Wanneer bij chirurgische ingrepen voor de toepassing, implantatie of toediening van het geneesmiddel voor geavanceerde therapie medische hulpmiddelen worden gebruikt die de werkzaamheid of veiligheid van het geneesmiddel voor geavanceerde therapie kunnen beïnvloeden, moet informatie over die hulpmiddelen worden verstrekt.
         Als de toepassing, implantatie, toediening of vervolghandelingen specifieke deskundigheid vereisen, moet deze worden gespecificeerd. Zo nodig moet een opleidingsplan voor beroepsbeoefenaren in de gezondheidszorg worden verstrekt voor de procedures voor het gebruik, de toepassing, de implantatie of de toediening van deze geneesmiddelen.
         5.1.3.   Omdat door de aard van geneesmiddelen voor geavanceerde therapie het vervaardigingsproces tijdens de klinische ontwikkeling kan veranderen, kunnen aanvullende studies nodig zijn om de vergelijkbaarheid aan te tonen.
         5.1.4.   Tijdens de klinische ontwikkeling moet aandacht worden besteed aan de risico’s als gevolg van potentieel infectieus materiaal of het gebruik van dierlijk materiaal en de maatregelen die zijn genomen om deze risico’s te beperken.
         5.1.5.   De keuze van de dosering en het gebruiksschema moeten worden vastgesteld met dosisbepalingsstudies.
         5.1.6.   De werkzaamheid bij de voorgestelde indicaties moet worden ondersteund door relevante resultaten van klinische studies met klinisch relevante eindpunten voor het beoogde gebruik. In bepaalde klinische omstandigheden kunnen bewijzen voor de werkzaamheid op lange termijn noodzakelijk zijn. De strategie voor de beoordeling van de werkzaamheid op lange termijn moet worden verstrekt.
         5.1.7.   In het risicobeheersingsplan moet een strategie voor de follow-up van de veiligheid en werkzaamheid op lange termijn worden opgenomen.
         5.1.8.   In het geval van gecombineerde geneesmiddelen voor geavanceerde therapie moeten de veiligheids- en werkzaamheidsstudies worden opgezet voor en uitgevoerd met het gecombineerde geneesmiddel als geheel.
         5.2.   Specifieke eisen voor geneesmiddelen voor gentherapie

         5.2.1.   Farmacokinetische studies bij de mens

         Farmacokinetische studies bij de mens moeten de volgende aspecten omvatten:

                     a)

                     studies naar de excretie van geneesmiddelen voor gentherapie;

                     b)

                     biodistributiestudies;

                     c)

                     farmacokinetische studies betreffende het geneesmiddel en de genexpressiegedeelten (bv. proteïnen die tot expressie komen of genomische handtekeningen).

               5.2.2.   Farmacodynamische studies bij de mens

         In farmacodynamische studies bij de mens moet aandacht worden besteed aan de expressie en de functie van de nucleïnezuursequentie na toediening van het geneesmiddel voor gentherapie.
         5.2.3.   Veiligheidsstudies

         In veiligheidsstudies moet worden aandacht besteed aan de volgende aspecten:

                     a)

                     emergentie van replicatiecompetente vector;

                     b)

                     emergentie van nieuwe stammen;

                     c)

                     herschikking van bestaande genoomsequenties;

                     d)

                     neoplastische proliferatie door insertionele mutagenese.

               5.3.   Specifieke eisen voor geneesmiddelen voor somatische celtherapie

         5.3.1.   Geneesmiddelen voor somatische celtherapie waarbij de werking gebaseerd is op de productie van een of meer gedefinieerde actieve biomoleculen

         Voor geneesmiddelen waarbij de werking gebaseerd is op de productie van een of meer gedefinieerde actieve biomoleculen moet zo mogelijk aandacht worden besteed aan het farmacokinetische profiel van die moleculen (met name de distributie, de expressieduur en het expressieniveau).
         5.3.2.   Biodistributie, persistentie en het aanslaan op lange termijn van de bestanddelen van het geneesmiddel voor somatische celtherapie

         Tijdens de klinische ontwikkeling moet aandacht worden besteed aan de biodistributie, de persistentie en het aanslaan op lange termijn van de bestanddelen van het geneesmiddel voor somatische celtherapie.
         5.3.3.   Veiligheidsstudies

         In veiligheidsstudies moet aandacht worden besteed aan de volgende aspecten:

                     a)

                     de distributie en het aanslaan na toediening;

                     b)

                     ectopisch aanslaan;

                     c)

                     oncogene transformatie en getrouwheid van de cyto- of histogenese.

               5.4.   Specifieke eisen voor weefselmanipulatieproducten

         5.4.1.   Farmacokinetische studies

         Wanneer conventionele farmacokinetische studies niet relevant zijn voor weefselmanipulatieproducten, moet tijdens de klinische ontwikkeling aandacht worden besteed aan de biodistributie, de persistentie en de afbraak van de bestanddelen van de weefselmanipulatieproducten.
         5.4.2.   Farmacodynamische studies

         De farmacodynamische studies moeten opgezet zijn voor en toegesneden zijn op de specifieke eigenschappen van weefselmanipulatieproducten. Er moeten gegevens worden verstrekt waaruit blijkt dat het concept is bewezen en dat door de kinetiek van het geneesmiddel de beoogde regeneratie, reparatie of vervanging kan worden bewerkstelligd. Er moet rekening worden gehouden met geschikte farmacodynamische markers, die verband houden met de beoogde functie(s) en structuur.
         5.4.3.   Veiligheidsstudies

         Punt 5.3.3 is van toepassing.

         (1)  PB L 102 van 7.4.2004, blz. 48.

         (2)  PB L 169 van 12.7.1993, blz. 1.

         (3)  PB L 189 van 20.7.1990, blz. 17.

         (4)  PB L 105 van 26.4.2003, blz. 18.”.


Avis juridique important

|

31986L0467

Richtlijn 86/467/EEG van de Raad van 14 juli 1986 betreffende de communautaire lijst van agrarische probleemgebieden in de zin van Richtlijn 75/268/EEG (Portugal)

Publicatieblad Nr. L 273 van 24/09/1986 blz. 0173 - 0180

RICHTLIJN VAN DE RAAD van 14 juli 1986 betreffende de communautaire lijst van agrarische probleemgebieden in de zin van Richtlijn 75/268/EEG (Portugal)(86/467/EEG) DE RAAD VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,  Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Economische Gemeenschap,  Gelet op Richtlijn 75/268/EEG van de Raad van 28 april 1975 betreffende de landbouw in bergstreken en in sommige probleemgebieden (1), laatstelijk gewijzigd bij Verordening (EEG) nr. 797/85 (2), inzonderheid op artikel 2, lid 2,  Gezien het voorstel van de Commissie,  Gezien het advies van het Europese Parlement (3),  Overwegende dat de Regering van de Portugese Republiek de Commissie overeenkomstig artikel 2, lid 1, van Richtlijn 75/268/EEG heeft medegedeeld welke gebieden in aanmerking komen voor opname in de communautaire lijst van agrarische probleemgebieden, en  gegevens heeft verstrekt over de kenmerken van deze gebieden;  Overwegende dat voor het aanwijzen van de bergstreken als bedoeld in artikel 3, lid 3, van Richtlijn 75/268/EEG de volgende criteria zijn gehanteerd: wat betreft het gebied ten noorden van de Taag, ligging op een hoogte van ten minste 700 meter, in het  gebied ten zuiden van de Taag: ligging op een hoogte van ten minste 800 meter, en wat de steilte betreft een hellingspercentage van meer dan 25 %; dat bij combinatie van de factoren hoogte en steilte als bergstreken in de zin van artikel 3, lid 3, van  Richtlijn 75/268/EEG kunnen worden aangemerkt: ten noorden van de Taag de gebieden op een hoogte tussen 400 en 700 meter en een steilte van ten minste 20 %, en ten zuiden van de Taag de gebieden op een hoogte tussen 600 en 800 meter en met een steilte  van ten minste 15 %;  Overwegende dat als typerend voor de aanwezigheid van onproduktieve grond als bedoeld in artikel 3, lid 4, onder a), van Richtlijn 75/268/EEG, het feit werd aangemerkt dat ten minste 50 % van de oppervlakte cultuurgrond van de betrokken Concelho bestaat  uit grond met sterk beperkte gebruiksmogelijkheden;  Overwegende dat als indicatie voor economische resultaten beneden het gemiddelde als bedoeld in artikel 3, lid 4, onder b), van Richtlijn 75/268/EEG het feit werd aangemerkt dat de veedichtheid per hectare voedergewassen in de betrokken Concelho of  regio minder dan 0,2 GVE bedraagt;  Overwegende dat voor gebieden met een sterke afhankelijkheid van de bevolking van de landbouw in de zin van artikel 3, lid 4, onder c), van Richtlijn 75/268/EEG als criteria voor een geringe bevolkingsdichtheid of ontvolking werden gehanteerd: een  bevolkingsdichtheid van minder dan 56 inwoners per km2 (nationaal gemiddelde 111) of een jaarlijkse daling van de bevolking met meer dan 0,5 % en een aandeel van de landbouw in de totale beroepsbevolking van ten minste 30 %;  Overwegende dat voor het aanwijzen van de gebieden met specifieke handicaps die kunnen worden gelijkgesteld met probleemgebieden in de zin van artikel 3, lid 5, van Richtlijn 75/268/EEG als criteria zijn gehanteerd: de geïsoleerde ligging resulterend in  hoge vervoerkosten tussen het continent en de eilanden enerzijds en de eilanden onderling anderzijds en de sterke versnippering van de afzet over kleine lokale markten; wat de Azoren betreft de ligging boven 300 m voor meer dan 50 % van de  eilandgebieden en voorts het sterk geaccidenteerde reliëf, de sterke winden, het vochtige klimaat en de snelle uitdroging van de bodem; voorts op Porto Santo de ziltheid van de bodem, een neerslag van minder dan 380 mm per jaar en het gebrek aan  waterreserves, dat mede door het geaccidenteerde reliëf resulteert in bodemerosieproblemen; voor het continent de sterk kalkhoudende bodem met grote rotsblokken; dat bovendien de totale oppervlakte van deze gebieden niet meer dan 4 % van de oppervlakte  van de betrokken Lid-Staat bedraagt (3,91 %);  Overwegende dat de door de Portugese Regering gehanteerde indicatoren voor het aanwijzen van de drie aan de Commissie medegedeelde gebieden qua aard en intensiteit respectievelijk beantwoorden aan de kenmerken van de bergstreken, probleemgebieden en  gebieden met specifieke handicaps als bedoeld in artikel 3, lid 3, lid 4 en lid 5, van Richtlijn 75/268/EEG;  Overwegende dat de Portugese Regering gegevens heeft verstrekt over de collectieve nutsvoorzieningen in de betrokken gebieden; dat deze voorzieningen over het algemeen ontoereikend zijn; dat de Gemeenschap de meest dringende problemen helpt oplossen in  het kader van Verordening (EEG) nr. 3828/85 van de Raad van 20 december 1985 inzake een specifiek programma voor de ontwikkeling van de landbouw in Portugal (4) en het derhalve dienstig lijkt de betrokken gebieden op te nemen in de communautaire lijst  van agrarische probleemgebieden,  HEEFT DE VOLGENDE RICHTLIJN VASTGESTELD:   Artikel 1  1. De in de bijlage vermelde gebieden van Portugal worden opgenomen in de communautaire lijst van agrarische probleemgebieden in de zin van artikel 3, lid 3, lid 4 en lid 5, van Richtlijn 75/268/EEG.   Artikel 2  Deze richtlijn is gericht tot de Portugese Republiek.  Gedaan te Brussel, 14 juli 1986.  Voor de Raad De Voorzitter M. JOPLING  (1) PB nr. L 128 van 19. 5. 1975, blz. 1.(2) PB nr. L 93 van 30. 3. 1985, blz. 1.(3) PB nr. C 176 van 14. 7. 1986.(4) PB nr. L 372 van 31. 12. 1985, blz. 5.  PARARTIMA  ANEXO - BILAG - ANHANG -  - ANNEX - ANNEXE - ALLEGATO - BIJLAGE - ANEXO    I. ZONAS DESFAVORECIDAS, NA ACEPÇAO DO No 3 DO ARTIGO 3o DA DIRECTIVA 75/268/CEE  "" ID="1" ASSV="10">Viana do Castelo> ID="2">Melgaço> ID="3">-"> ID="2">Monçao> ID="3">-"> ID="2">Valença> ID="3">-"> ID="2">Vila Nova de Cerveira> ID="3">-">  ID="2">Paredes de Coura> ID="3">-"> ID="2">Ponte de Lima> ID="3">-"> ID="2">Ponte da Barca> ID="3">-"> ID="2">Arcos de Valdevez> ID="3">-"> ID="2">Caminha> ID="3">-"> ID="2">Viana do Castelo> ID="3">-"> ID="1" ASSV="8">Braga> ID="2">Amares>  ID="3">-"> ID="2">Cabeceiras de Basto> ID="3">-"> ID="2">Celorico de Basto> ID="3">-"> ID="2">Fafe> ID="3">-"> ID="2">Póvoa de Lanhoso> ID="3">-"> ID="2">Terras do Bouro> ID="3">-"> ID="2">Vieira do Minho> ID="3">-"> ID="2">Vila Verde>  ID="3">-"> ID="1" ASSV="12">Bragança> ID="2">Alfândega da Fé> ID="3">-"> ID="2">Bragança> ID="3">-"> ID="2">Carrazeda de Ansiaes> ID="3">-"> ID="2">Freixo de Espada à Cinta> ID="3">-"> ID="2">Macedo de Cavaleiros> ID="3">-"> ID="2">Miranda do  Douro> ID="3">-"> ID="2">Mirandela> ID="3">-"> ID="2">Mogadouro> ID="3">-"> ID="2">Torre de Moncorvo> ID="3">-"> ID="2">Vila Flor> ID="3">-"> ID="2">Vimioso> ID="3">-"> ID="2">Vinhais> ID="3">-"> ID="1" ASSV="14">Vila Real> ID="2">Alijó>  ID="3">-"> ID="2">Boticas> ID="3">-"> ID="2">Chaves> ID="3">-"> ID="2">Mesao Frio> ID="3">-"> ID="2">Mondim de Basto> ID="3">-"> ID="2">Montalegre> ID="3">-"> ID="2">Murça> ID="3">-"> ID="2">Peso da Régua> ID="3">-"> ID="2">Ribeira de Pena>  ID="3">-"> ID="2">Sabrosa> ID="3">-"> ID="2">Santa Marta de Penaguiao> ID="3">-"> ID="2">Valpaços> ID="3">-"> ID="2">Vila Pouca de Aguiar> ID="3">-"> ID="2">Vila Real> ID="3">-"> ID="1" ASSV="25">Porto> ID="2">Amarante> ID="3">-"> ID="2">Baiao>  ID="3">-"> ID="2">Paredes> ID="3">-"> ID="2">Marco de Canaveses> ID="3">-"> ID="2" ASSV="5">Gondomar> ID="3">Covelo"> ID="3">Foz do Sousa"> ID="3">Medas"> ID="3">Melres"> ID="3">Lomba"> ID="2">Valongo> ID="3">-"> ID="2" ASSV="9">Penafiel>  ID="3">Canelas"> ID="3">Capela"> ID="3">Luzim"> ID="3">Abragao"> ID="3">Castelões"> ID="3">Sao Mamede de Recezinhos"> ID="3">Sao Martinho de Recezinhos"> ID="3">Sebolido"> ID="3">Vila Cova"> ID="2" ASSV="6">Felgueiras> ID="3">Friande">  ID="3">Jugueiros"> ID="3">Pinheiro"> ID="3">Santao"> ID="3">Sendim"> ID="3">Vila Verde"> ID="1" ASSV="26">Aveiro> ID="2">Arouca> ID="3">-"> ID="2">Castelo de Paiva> ID="3">-"> ID="2">Vale de Cambra> ID="3">-"> ID="2">Sever do Vouga> ID="3">-">  ID="2" ASSV="6">Águeda> ID="3">Agadao"> ID="3">Belazaima do Chao"> ID="3">Castanheira do Vouga"> ID="3">Macieira de Alcoba"> ID="3">Macinhata do Vouga"> ID="3">Préstimo"> ID="2" ASSV="2">Albergaria-a-Velha> ID="3">Ribeira de Fráguas">  ID="3">Valmaior"> ID="2" ASSV="4">Feira> ID="3">Canedo"> ID="3">Romariz"> ID="3">Louredo"> ID="3">Vale"> ID="2" ASSV="10">Oliveira de Azeméis> ID="3">César"> ID="3">Carregosa"> ID="3">Fajões"> ID="3">Macinhata de Seixa"> ID="3">Nogueira do  Cravo"> ID="3">Ossela"> ID="3">Palmaz"> ID="3">Pindelo"> ID="3">Travanca"> ID="3">Vila Cha de S. Roque"> ID="1" ASSV="10">Coimbra> ID="2">Arganil> ID="3">-"> ID="2">Góis> ID="3">-"> ID="2">Lousa> ID="3">-"> ID="2">Miranda do Corvo> ID="3">-">  ID="2">Pampilhosa da Serra> ID="3">-"> ID="2">Penacova> ID="3">-"> ID="2" ASSV="3">Penela> ID="3">Cumeeira"> ID="3">Espinhal"> ID="3">Santa Eufémia"> ID="2">Vila Nova de Poiares> ID="3">-"> ID="1" ASSV="14">Guarda> ID="2">Aguiar da Beira>  ID="3">-"> ID="2">Almeida> ID="3">-"> ID="2">Celorico da Beira> ID="3">-"> ID="2">Figueira de Castelo Rodrigo> ID="3">-"> ID="2">Fornos de Algodres> ID="3">-"> ID="2">Gouveia> ID="3">-"> ID="2">Guarda> ID="3">-"> ID="2">Manteigas> ID="3">-">  ID="2">Meda> ID="3">-"> ID="2">Pinhel> ID="3">-"> ID="2">Sabugal> ID="3">-"> ID="2">Seia> ID="3">-"> ID="2">Trancoso> ID="3">-"> ID="2">Vila Nova de Foz Côa> ID="3">-"> ID="1" ASSV="20">Viseu> ID="2">Armamar> ID="3">-"> ID="2">Castro Daire>  ID="3">-"> ID="2">Cinfaes> ID="3">-"> ID="2">Lamego> ID="3">-"> ID="2">Mangualde> ID="3">-"> ID="2">Moimenta da Beira> ID="3">-"> ID="2">Mortágua> ID="3">-"> ID="2">Oliveira de Frades> ID="3">-"> ID="2">Penalva do Castelo> ID="3">-">  ID="2">Penedono> ID="3">-"> ID="2">Resende> ID="3">-"> ID="2">Sao Joao da Pesqueira> ID="3">-"> ID="2">Sao Pedro do Sul> ID="3">-"> ID="2">Sátao> ID="3">-"> ID="2">Sernancelhe> ID="3">-"> ID="2">Tabuaço> ID="3">-"> ID="2">Tarouca> ID="3">-">  ID="2">Vila Nova de Paiva> ID="3">-"> ID="2">Viseu> ID="3">-"> ID="2">Vouzela> ID="3">-"> ID="1" ASSV="7">Castelo Branco> ID="2">Covilha> ID="3">-"> ID="2">Fundao> ID="3">-"> ID="2">Proença-a-Nova> ID="3">-"> ID="2">Oleiros> ID="3">-">  ID="2">Serta> ID="3">-"> ID="2">Vila do Rei> ID="3">-"> ID="2">Vila Velha de Ródao> ID="3">-"> ID="1" ASSV="9">Leiria> ID="2" ASSV="5">Alvaiázere> ID="3">Almoster"> ID="3">Maças de Caminho"> ID="3">Maças de D. Maria"> ID="3">Pussos"> ID="3">Rego  da Murta"> ID="2">Ansiao> ID="3">Avelar"> ID="2">Castanheira de Pêra> ID="3">-"> ID="2">Figueiró dos Vinhos> ID="3">-"> ID="2">Pedrógao Grande> ID="3">-"> ID="1" ASSV="7">Santarém> ID="2">Maçao> ID="3">-"> ID="2" ASSV="6">Tomar>  ID="3">Alviobeira"> ID="3">Beselga"> ID="3">Carregueiros"> ID="3">Junceira"> ID="3">Olalhas"> ID="3">Serra"> ID="1" ASSV="9">Beja> ID="2" ASSV="2">Almodóvar> ID="3">Santa Clara-a-Nova"> ID="3">Sao Barnabé"> ID="2" ASSV="5">Odemira> ID="3">Santa  Maria"> ID="3">Relíquias"> ID="3">Sabóia"> ID="3">Santa Clara-a-Velha"> ID="3">Sao Martinho das Amoreiras"> ID="2" ASSV="2">Ourique> ID="3">Santa Luzia"> ID="3">Santana da Serra"> ID="1" ASSV="24">Faro> ID="2">Aleoutim> ID="3">-">  ID="2">Aljezur> ID="3">-"> ID="2">Castro Marim> ID="3">-"> ID="2">Monchique> ID="3">-"> ID="2">Alportel> ID="3">-"> ID="2" ASSV="2">Faro> ID="3">Estói"> ID="3">Santa Bárbara de Nexe"> ID="2" ASSV="2">Lagos> ID="3">Bensafrim"> ID="3">Barao de Sao  Joao"> ID="2" ASSV="7">Loulé> ID="3">Altre"> ID="3">Ameixial"> ID="3">Boliqueime"> ID="3">Sao Sebastiao"> ID="3">Sao Clemente"> ID="3">Querença"> ID="3">Salir"> ID="2">Portimao> ID="3">Mexilhoeira Grande"> ID="2" ASSV="3">Silves> ID="3">Sao  Bartolomeu de Messines"> ID="3">Sao Marcos da Serra"> ID="3">Silves"> ID="2" ASSV="3">Tavira> ID="3">Cachopo"> ID="3">Santa Catarina da Fonte do Bispo"> ID="3">Santa Maria"> ID="2">Vila do Bispo> ID="3">Vila do Bispo"> REGIÕES AUTÓNOMAS Madeira - Ilha da Madeira   II. ZONAS DESFAVORECIDAS, NA ACEPÇAO DO No 4 DO ARTIGO 3o DA DIRECTIVA 75/268/CEE  "" ID="1" ASSV="2">Coimbra> ID="2">Oliveira do Hospital> ID="3">-"> ID="2">Tábua> ID="3">-"> ID="1" ASSV="6">Viseu> ID="2">Tondela> ID="3">-"> ID="2">Carregal do  Sal> ID="3">-"> ID="2">Santa Comba Dao> ID="3">-"> ID="2" ASSV="3">Nelas> ID="3">-"> ID="3">-"> ID="3">-"> ID="1" ASSV="4">Castelo Branco> ID="2">Belmonte> ID="3">-"> ID="2">Castelo Branco> ID="3">-"> ID="2">Idanha-a-Nova> ID="3">-">  ID="2">Penamacor> ID="3">-"> ID="1" ASSV="13">Santarém> ID="2">Abrantes> ID="3">-"> ID="2">Chamusca> ID="3">-"> ID="2">Constância> ID="3">-"> ID="2" ASSV="2">Coruche> ID="3">Couço"> ID="3">Sao José de Lamarosa"> ID="2">Sardoal> ID="3">-"> ID="2"  ASSV="7">Ferreira do Zêzere> ID="3">Águas Belas"> ID="3">Beco"> ID="3">Dormes"> ID="3">Ferreira do Zêzere"> ID="3">Igreja Nova do Sobral"> ID="3">Pias"> ID="3">Paio Mendes"> ID="1" ASSV="15">Portalegre> ID="2">Alter do Chao> ID="3">-">  ID="2">Arronches> ID="3">-"> ID="2">Avis> ID="3">-"> ID="2">Campo Maior> ID="3">-"> ID="2">Castelo de Vide> ID="3">-"> ID="2">Crato> ID="3">-"> ID="2">Elvas> ID="3">-"> ID="2">Fronteira> ID="3">-"> ID="2">Gaviao> ID="3">-"> ID="2">Marvao>  ID="3">-"> ID="2">Monforte> ID="3">-"> ID="2">Nisa> ID="3">-"> ID="2">Ponte de Sor> ID="3">-"> ID="2">Portalegre> ID="3">-"> ID="2">Sousel> ID="3">-"> ID="1" ASSV="14">Évora> ID="2">Alandroal> ID="3">-"> ID="2">Arraiolos> ID="3">-">  ID="2">Borba> ID="3">-"> ID="2">Estremoz> ID="3">-"> ID="2">Évora> ID="3">-"> ID="2">Montemor-o-Novo> ID="3">-"> ID="2">Mora> ID="3">-"> ID="2">Mourao> ID="3">-"> ID="2">Portel> ID="3">-"> ID="2">Redondo> ID="3">-"> ID="2">Reguengos de Monsaraz>  ID="3">-"> ID="2">Vendas Novas> ID="3">-"> ID="2">Viana do Alentejo> ID="3">-"> ID="2">Vila Viçosa> ID="3">-"> ID="1" ASSV="7">Setúbal> ID="2">Alcácer do Sal> ID="3">-"> ID="2">Grândola> ID="3">-"> ID="2" ASSV="2">Montijo> ID="3">Canha">  ID="3">Santo Isidro de Pegões"> ID="2">Palmela> ID="3">Marateca"> ID="2">Santiago de Cacém> ID="3">-"> ID="2">Sines> ID="3">-"> ID="1" ASSV="27">Beja> ID="2">Aljustrel> ID="3">-"> ID="2" ASSV="5">Almodôvar> ID="3">Almodôvar"> ID="3">Almodôvar">  ID="3">Rosário"> ID="3">Santa Cruz"> ID="3">Senhora da Graça de Padrões"> ID="2">Alvito> ID="3">-"> ID="2">Barrancos> ID="3">-"> ID="2">Beja> ID="3">-"> ID="2">Castro Verde> ID="3">-"> ID="2">Cuba> ID="3">-"> ID="2">Ferreira do Alentejo>  ID="3">-"> ID="2">Mértola> ID="3">-"> ID="2">Moura> ID="3">-"> ID="2" ASSV="7">Odemira> ID="3">Colos"> ID="3">Odemira"> ID="3">Sao Salvador"> ID="3">Sao Luís"> ID="3">Sao Teotónio"> ID="3">Vale de Santiago"> ID="3">Vila Nova de Milfontes">  ID="2" ASSV="4">Ourique> ID="3">Conceiçao"> ID="3">Garvao"> ID="3">Ourique"> ID="3">Panóias"> ID="2">Serpa> ID="3">-"> ID="2">Vidigueira> ID="3">-"> ID="1" ASSV="4">Faro> ID="2" ASSV="4">Vila do Bispo> ID="3">Barao de Sao Miguel">  ID="3">Budens"> ID="3">Raposeira"> ID="3">Sagres">   III. ZONAS DESFAVORECIDAS, NA ACEPÇAO DO No 5 DO ARTIGO 3o DA DIRECTIVA 75/268/CEE  "" ID="1" ASSV="11">Coimbra> ID="2" ASSV="5">Condeixa-a-Nova> ID="3">Bem da Fé"> ID="3">Condeixa-a-Velha"> ID="3">Furadouro"> ID="3">Vila Seca"> ID="3">Zambujal">  ID="2" ASSV="3">Penela> ID="3">Sao Miguel"> ID="3">Podentes"> ID="3">Rabaçal"> ID="2" ASSV="3">Soure> ID="3">Degracias"> ID="3">Pombalinho"> ID="3">Tapéus"> ID="1" ASSV="21">Leiria> ID="2" ASSV="2">Alcobaça> ID="3">Prazeres de Aljubarrota">  ID="3">Sao Vicente de Aljubarrota"> ID="2" ASSV="2">Alvaiázere> ID="3">Alvaiázere"> ID="3">Pelma"> ID="2" ASSV="7">Ansiao> ID="3">Alvorge"> ID="3">Ansiao"> ID="3">Chao de Couce"> ID="3">Lagarteira"> ID="3">Pousaflores"> ID="3">Santiago da  Guarda"> ID="3">Torre de Vale de Todos"> ID="2" ASSV="2">Batalha> ID="3">Reguengo do Fetal"> ID="3">Sao Mamede"> ID="2" ASSV="2">Leiria> ID="3">Arrabal"> ID="3">Santa Catarina da Serra"> ID="2" ASSV="5">Pombal> ID="3">Vila Cha"> ID="3">Sao Simao  de Litém"> ID="3">Santiago de Litém"> ID="3">Abiul"> ID="3">Redinha"> ID="2">Porto de Mós> ID="3">-"> ID="1" ASSV="15">Santarém> ID="2">Alcanena> ID="3">Serra de Santo António"> ID="2" ASSV="2">Ferreira do Zêzere> ID="3">Chaos"> ID="3">Areias">  ID="2">Rio Maior> ID="3">Alcobertas"> ID="2" ASSV="3">Tomar> ID="3">Casais"> ID="3">Pedreira"> ID="3">Sabacheira"> ID="2" ASSV="3">Torres Novas> ID="3">Assentiz"> ID="3">Chancelaria"> ID="3">Pedrógao"> ID="2" ASSV="5">Vila Nova de Ourém>  ID="3">Atouguia"> ID="3">Fátima"> ID="3">Vila Nova de Ourém"> ID="3">Alburitel"> ID="3">Gondemaria"> REGIÕES AUTÓNOMAS AÇORES Madeira - Ilha de Porto Santo


title: Richtlijn 2009/90/EG van de Commissie van 31 juli 2009 tot vaststelling van technische specificaties voor de chemische analyse en monitoring van de watertoestand krachtens Richtlijn 2000/60/EG van het Europees Parlement en de Raad (Voor de EER relevante tekst)

text:
               1.8.2009

               NL

               Publicatieblad van de Europese Unie

               L 201/36

      RICHTLIJN 2009/90/EG VAN DE COMMISSIE

   van 31 juli 2009
   tot vaststelling van technische specificaties voor de chemische analyse en monitoring van de watertoestand krachtens Richtlijn 2000/60/EG van het Europees Parlement en de Raad
   (Voor de EER relevante tekst)
   DE COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN,
   Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap,
   Gelet op Richtlijn 2000/60/EG van het Europees Parlement en de Raad van 23 oktober 2000 tot vaststelling van een kader voor communautaire maatregelen betreffende het waterbeleid (1),en met name op artikel 8, lid 3,
   Overwegende hetgeen volgt:

               (1)

               De kwaliteit en vergelijkbaarheid van de analyseresultaten van laboratoria die door de bevoegde instanties van de lidstaten zijn aangewezen voor de uitvoering van de chemische monitoring van water overeenkomstig artikel 8 van Richtlijn 2000/60/EG, dienen te worden gewaarborgd. De norm EN ISO/IEC 17025 inzake algemene eisen voor de bekwaamheid van beproevings- en kalibratielaboratoria bevat geschikte internationale maatstaven voor de validatie van de gebruikte analysemethoden.

               (2)

               Om aan de validatieeisen te voldoen moeten alle analysemethoden die door de lidstaten worden toegepast met het oog op de programma’s voor de chemische monitoring van de watertoestand aan bepaalde minimale prestatiekenmerken voldoen, met inbegrip van voorschriften inzake de meetonzekerheid en de bepalingsgrens van de methoden. Om de vergelijkbaarheid van de resultaten van chemische monitoring te waarborgen, dient de bepalingsgrens volgens een gemeenschappelijk overeengekomen definitie te worden vastgesteld.

               (3)

               Wanneer er geen methoden zijn die aan de minimale prestatiekenmerken voldoen, dient de monitoring te worden gebaseerd op de beste beschikbare technieken die geen buitensporige kosten met zich brengen.

               (4)

               Bij de berekening van gemiddelde waarden dient rekening te worden gehouden met meetresultaten die onder de bepalingsgrens van de analysemethode liggen. Er dienen regels te worden vastgesteld die hierbij moeten worden gebruikt.

               (5)

               Bij de technische werkzaamheden om de kwaliteit en vergelijkbaarheid van analyseresultaten te waarborgen dienen op internationaal niveau erkende methoden voor kwaliteitszorgsystemen te worden gevolgd. De in EN ISO/IEC 17025 opgenomen methoden zijn daarvoor geschikt. Er dient voor te worden gezorgd dat laboratoria die chemische analysen uitvoeren, hun bekwaamheid via de deelname aan internationaal of nationaal erkende programma’s voor geschiktheidsbeproeving en via het gebruik van beschikbare referentiematerialen aantonen. Gelet op de harmonisatiegebruiken op communautair niveau dient de organisatie van programma’s voor geschiktheidsbeproeving op relevante internationale normen te worden gebaseerd. Daarbij zorgt ISO/IEC-leidraad 43-1 inzake geschiktheidsbeproeving door onderlinge vergelijking van laboratoria (Deel 1: Ontwikkeling en uitvoering van regelingen voor geschiktheidsbeproeving) voor een geschikt richtsnoer. De resultaten van deze programma’s dienen op basis van de internationaal erkende scoringsystemen te worden beoordeeld. Daarbij levert ISO 13528 inzake statistische methoden die bij geschiktheidsbeproeving door onderlinge vergelijking van laboratoria kunnen worden gebruikt, geschikte normen.

               (6)

               Het in artikel 21, lid 1, van Richtlijn 2000/60/EG bedoelde comité is op 15 mei 2008 geraadpleegd en heeft een positief advies uitgebracht over de ontwerprichtlijn van de Commissie tot vaststelling van technische specificaties voor de chemische analyse en monitoring van de watertoestand krachtens Richtlijn 2000/60/EG. Op 6 juni 2008 heeft de Commissie genoemd ontwerp ter toetsing voorgelegd aan het Europees Parlement en aan de Raad. Het Europees Parlement heeft binnen de gestelde termijn geen bezwaar gemaakt tegen het ontwerp van maatregelen. De Raad heeft bezwaar gemaakt tegen de aanneming door de Commissie en daarbij als argument naar voren gebracht dat het ontwerp van maatregelen de uitvoeringsbevoegdheden waarin Richtlijn 2000/60/EG voorziet, overschrijdt. De Commissie heeft het ontwerp van maatregelen derhalve niet vastgesteld en een gewijzigd ontwerp van de betrokken richtlijn aan het in artikel 21, lid 1, van Richtlijn 2000/60/EG bedoelde comité voorgelegd. Het comité is via een op 28 januari 2009 ingeleide schriftelijke procedure over genoemd ontwerp geraadpleegd en heeft een positief advies uitgebracht.

               (7)

               De in deze richtlijn vervatte maatregelen zijn in overeenstemming met het advies van het in artikel 21, lid 1, van Richtlijn 2000/60/EG bedoelde comité,

         HEEFT DE VOLGENDE RICHTLIJN VASTGESTELD:
   Artikel 1
   Onderwerp
   In deze richtlijn worden technische specificaties voor de chemische analysen en monitoring van de watertoestand overeenkomstig artikel 8, lid 3, van Richtlijn 2000/60/EG vastgesteld. De richtlijn bevat minimale prestatiekenmerken voor analysemethoden die door de lidstaten bij de monitoring van de watertoestand, sediment en biota worden gebruikt, alsmede voorschriften voor het aantonen van de kwaliteit van analyseresultaten.
   Artikel 2
   Definities
   Met het oog op deze richtlijn zijn de volgende definities van toepassing:

               1.

               onder „aantoonbaarheidsgrens” wordt verstaan het uitgangssignaal of de concentratie waarboven met een vermeld betrouwbaarheidsniveau kan worden gesteld dat een monster verschilt van een blanco monster dat geen relevante te bepalen grootheid bevat;

               2.

               onder „bepalingsgrens” wordt verstaan een vermeld veelvoud van de aantoonbaarheidsgrens bij een concentratie van de te bepalen grootheid die redelijkerwijs met een aanvaardbaar nauwkeurigheids- en precisieniveau kan worden bepaald. De bepalingsgrens kan met behulp van een geschikte standaard of een geschikt monster worden berekend en kan vanaf het laagste kalibratiepunt op de kalibratiecurve, met uitzondering van de blanco, worden verkregen;

               3.

               onder „meetonzekerheid” wordt verstaan een niet-negatieve parameter die de spreiding karakteriseert van de kwantitatieve waarden die aan een te meten grootheid worden toegekend, gebaseerd op de gebruikte informatie.

         Artikel 3
   Analysemethoden
   De lidstaten zorgen ervoor dat alle analysemethoden, met inbegrip van de laboratorium-, veld- en onlinemethoden die worden gebruikt met het oog op de programma’s voor chemische monitoring die uit hoofde van Richtlijn 2000/60/EG worden uitgevoerd, overeenkomstig de norm EN ISO/IEC 17025 of andere gelijkwaardige op internationaal niveau erkende normen worden gevalideerd en gedocumenteerd.
   Artikel 4
   Minimale prestatiekenmerken voor analysemethoden
   1.   De lidstaten zorgen ervoor dat de minimale prestatiekenmerken voor alle gebruikte analysemethoden worden gebaseerd op een meetonzekerheid van ten hoogste 50 % (k = 2), geschat op het niveau van relevante milieukwaliteitsnormen, en een bepalingsgrens van ten hoogste 30 % van de relevante milieukwaliteitsnormen.
   2.   Wanneer er geen relevante milieukwaliteitsnormen voor een bepaalde parameter zijn of wanneer er geen analysemethode is die aan de in lid 1 vermelde minimale prestatiekenmerken voldoet, zorgen de lidstaten ervoor dat de monitoring wordt uitgevoerd met behulp van de beste beschikbare technieken die geen buitensporige kosten met zich brengen.
   Artikel 5
   Berekening van gemiddelde waarden
   1.   Wanneer de waarde van de fysisch-chemische of chemische te meten grootheden in een bepaald monster onder de bepalingsgrens ligt, wordt voor de berekening van de gemiddelde waarde het meetresultaat vastgesteld op de helft van de waarde van de betrokken bepalingsgrens.
   2.   Wanneer een berekende gemiddelde waarde van de in lid 1 bedoelde meetresultaten onder de bepalingsgrens ligt, wordt deze waarde betiteld als „lager dan de bepalingsgrens”.
   3.   Lid 1 is niet van toepassing op te meten grootheden die een totaal zijn van een bepaalde groep fysisch-chemische parameters of chemische te meten grootheden, met inbegrip van hun relevante metabolieten en afbraak- en reactieproducten. In die gevallen worden resultaten onder de bepalingsgrens van de individuele stoffen vastgesteld op nul.
   Artikel 6
   Kwaliteitsborging en -beheersing
   1.   De lidstaten zorgen ervoor dat laboratoria of door laboratoria gecontracteerde partijen methoden voor kwaliteitszorgsystemen hanteren die in overeenstemming zijn met EN ISO/IEC 17025 of andere gelijkwaardige op internationaal niveau erkende normen.
   2.   De lidstaten zorgen ervoor dat laboratoria of door laboratoria gecontracteerde partijen hun bekwaamheid bij de analyse van relevante fysisch-chemische of chemische te meten grootheden aantonen door:

               a)

               deel te nemen aan programma’s voor geschiktheidsbeproeving waarin de in artikel 3 van deze richtlijn bedoelde analysemethoden worden bestreken van te meten grootheden op concentratieniveaus die representatief zijn voor de uit hoofde van Richtlijn 2000/60/EG uitgevoerde programma’s voor chemische monitoring, en

               b)

               beschikbare referentiematerialen te analyseren die representatief zijn voor verzamelde monsters die adequate concentratieniveaus bevatten in vergelijking met de in artikel 4, lid 1, bedoelde relevante milieukwaliteitsnormen.

         3.   De in lid 2, onder a), bedoelde programma’s voor geschiktheidsbeproeving moeten worden georganiseerd door geaccrediteerde organisaties of internationaal of nationaal erkende organisaties die voldoen aan de eisen van ISO/IEC-leidraad 43-1 of van andere gelijkwaardige op internationaal niveau erkende normen.
   De resultaten van de deelname aan deze programma’s moeten worden beoordeeld op basis van de scoringsystemen die worden vermeld in ISO/IEC-leidraad 43-1 of in de norm ISO 13528 of in andere gelijkwaardige op internationaal niveau erkende normen.
   Artikel 7
   Omzetting
   1.   De lidstaten doen de nodige wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen in werking treden om uiterlijk twee jaar na de inwerkingtreding aan deze richtlijn te voldoen. Zij delen de Commissie de tekst van die bepalingen onverwijld mee.
   Wanneer de lidstaten die bepalingen aannemen, wordt in de bepalingen zelf of bij de officiële bekendmaking daarvan naar deze richtlijn verwezen. De regels voor deze verwijzing worden vastgesteld door de lidstaten.
   2.   De lidstaten delen de Commissie de tekst van de belangrijkste bepalingen van intern recht mee die zij op het onder deze richtlijn vallende gebied vaststellen.
   Artikel 8
   Inwerkingtreding
   Deze richtlijn treedt in werking op de twintigste dag volgende op die van haar bekendmaking in het Publicatieblad van de Europese Unie.
   Artikel 9
   Adressaten
   Deze richtlijn is gericht tot de lidstaten.

      Gedaan te Brussel, 31 juli 2009.

            Voor de Commissie

         Stavros DIMAS

            Lid van de Commissie

      (1)  PB L 327 van 22.12.2000, blz. 1.