title: Richtlijn 2004/26/EG van het Europees Parlement en de Raad van 21 april 2004 tot wijziging van Richtlijn 97/68/EG betreffende de onderlinge aanpassing van de wetgevingen van de lidstaten inzake maatregelen tegen de uitstoot van verontreinigende gassen en deeltjes door inwendige-verbrandingsmotoren die worden gemonteerd in niet voor de weg bestemde mobiele machines

text:
30.4.2004                NL                                  Publicatieblad van de Europese Unie                                          L 146/1
                            RICHTLIJN 2004/26/EG VAN HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD
                                                                   van 21 april 2004
                     tot wijziging van Richtlijn 97/68/EG betreffende de onderlinge aanpassing van de wetgevingen
                      van de lidstaten inzake maatregelen tegen de uitstoot van verontreinigende gassen en deeltjes
                                     door inwendige-verbrandingsmotoren die worden gemonteerd in
                                                  niet voor de weg bestemde mobiele machines
                                                           (Voor de EER relevante tekst)
   HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD VAN DE EUROPESE UNIE,
   Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, en met name op artikel 95,
   Gezien het voorstel van de Commissie 1,
   Gezien het advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité 2,
   Volgens de procedure van artikel 251 van het Verdrag 3,
   Overwegende hetgeen volgt:
   (1)       Met Richtlijn 97/68/EG 4 worden twee fasen van emissiegrenswaarden voor motoren met compressieontsteking uitgevoerd
             en wordt de Commissie verzocht een voorstel in te dienen tot verdere verlaging van de emissiegrenswaarden, daarbij
             rekening houdend met de algemene beschikbaarheid van technieken voor de beheersing van luchtverontreinigende emissies
             van motoren met compressieontsteking en de stand van de luchtkwaliteit.
   (2)       Het programma Auto-olie heeft tot de conclusie geleid dat verdere maatregelen noodzakelijk zijn om de luchtkwaliteit van
             de Gemeenschap in de toekomst te verbeteren, met name ten aanzien van de vorming van ozon en de emissies van deeltjes.
   (3)       Geavanceerde technieken voor de vermindering van emissies door motoren met compressieontsteking in wegvoertuigen
             zijn reeds grotendeels beschikbaar en zulke technieken moeten voor een groot deel beschikbaar komen voor niet voor de
             weg bestemde toepassingen.
   (4)       Er bestaan nog onzekerheden ten aanzien van de kosteneffectiviteit van het gebruik van nabehandelingsuitrusting ter
             beperking van de uitstoot van deeltjes en van de uitstoot van stikstofoxiden (NOx). Vóór 31 december 2007 dient er een
             technische evaluatie te worden uitgevoerd en, indien van toepassing, dienen er vrijstellingen of uitstel van de data van
             inwerkingtreding te worden overwogen.
   (5)       Er is behoefte aan een transiënte testprocedure die voorziet in de bedrijfsomstandigheden waaronder deze machines in de
             praktijk werken. Daartoe behoort ook dat bij de test rekening wordt gehouden met een passend gedeelte emissies van een
             niet warmgedraaide motor.
   (6)       In toevallig gekozen belastingstoestanden en binnen een welomschreven bedrijfstraject mogen de grenswaarden niet met
             meer dan met een passend percentage worden overschreden.
   (7)       Verder dient te worden voorkomen dat gebruik wordt gemaakt van manipulatievoorzieningen en abnormale
             emissiebeheersingsstrategieën.
   (8)       Het voorgestelde pakket grenswaarden moet zoveel mogelijk worden afgestemd op de corresponderende grenswaarden die
             momenteel in de Verenigde Staten in ontwikkeling zijn, teneinde fabrikanten een wereldwijde markt te bieden voor de door
             hen ontworpen motoren.
   1      PB C
   2      PB C 220 van 16.9.2003, blz. 16.
   3      Advies van het Europees Parlement van 21 oktober 2003 (nog niet bekendgemaakt in het Publicatieblad) en besluit van de Raad van
          30 maart 2004 (nog niet bekendgemaakt in het Publicatieblad).
   4      PB L 59 van 27.2.1998, blz. 1. Richtlijn laatstelijk gewijzigd bij Richtlijn 2002/88/EG (PB L 35 van 11.2.2003, blz. 28).
 ---pagebreak--- L 146/2                    NL                              Publicatieblad van de Europese Unie                                      30.4.2004
    (9)       Er moeten ook emissienormen voor bepaalde spoorweg- en binnenscheepvaarttoepassingen worden ingevoerd teneinde
              ertoe bij te dragen dat deze wijzen van vervoer als milieuvriendelijk worden bevorderd.
    (10)      Indien mobiele machines die niet voor gebruik op de weg zijn bestemd vroegtijdig aan toekomstige grenswaarden voldoen,
              dient toegestaan te worden dat dit wordt vermeld.
    (11)      Vanwege de technologie die nodig is om te voldoen aan de grenswaarden van fase III B en IV voor deeltjesemissies en
              NOx-emissies, moet het zwavelniveau van de brandstof in veel lidstaten ten opzichte van het huidige niveau worden
              verlaagd. Er moet een referentiebrandstof worden gedefinieerd die in overeenstemming is met de situatie op de brandstof-
              markt.
    (12)      Het emissieniveau gedurende de volledige nuttige levensduur van de motoren is belangrijk. Er dienen eisen inzake de
              duurzaamheid te worden ingevoerd om te voorkomen dat de emissieresultaten teruglopen.
    (13)      Het is noodzakelijk speciale regelingen voor fabrikanten van uitrusting in te voeren om hen tijd te geven om hun producten
              te ontwerpen en producten in kleine series te verwerken.
    (14)      Aangezien de doelstelling van deze richtlijn, namelijk de verbetering van de luchtkwaliteit in de toekomst, niet in
              voldoende mate door de lidstaten kan worden verwezenlijkt, omdat de benodigde emissievoorschriften voor producten op
              communautair niveau moeten worden vastgesteld, kan de Gemeenschap overeenkomstig het in artikel 5 van het Verdrag
              neergelegde subsidiariteitsbeginsel maatregelen vaststellen. Overeenkomstig het in hetzelfde artikel neergelegde
              evenredigheidsbeginsel gaat deze richtlijn niet verder dan wat nodig is om deze doelstelling te verwezenlijken.
    (15)      Richtlijn 97/68/EG dient derhalve dienovereenkomstig te worden gewijzigd,
    HEBBEN DE VOLGENDE RICHTLIJN VASTGESTELD:
                                                                      Artikel 1
    Richtlijn 97/68/EG wordt als volgt gewijzigd:
    1)      In artikel 2 worden de volgende streepjes toegevoegd:
            -        "binnenschip": een schip bestemd om te worden gebruikt op de binnenwateren met een lengte van 20 meter of meer
                     en een volume, zoals gedefinieerd onder punt 2.8 bis van hoofdstuk 2 van bijlage I, van 100 m3 of meer, of
                     sleepboten of duwboten die zijn gebouwd om schepen met een lengte van 20 meter of meer te slepen of te duwen of
                     langszij deze schepen te varen;
            Onder deze definitie vallen niet:
            -        schepen bedoeld voor personenvervoer die naast de bemanning niet meer dan 12 passagiers vervoeren,
            -        pleziervaartuigen met een lengte van minder dan 24 meter (zoals gedefinieerd in artikel 1, lid 2, van
                     Richtlijn 94/25/EG van het Europees Parlement en de Raad van 16 juni 1994 inzake de onderlinge aanpassing van de
                     wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen van de lidstaten met betrekking tot pleziervaartuigen *),
    -       dienstschepen die het eigendom zijn van toezichthoudende instanties,
    -       blusboten,
    -       marineschepen,
    -       visserijvaartuigen die in het register van visserijvaartuigen van de Gemeenschap zijn opgenomen,
    -       zeeschepen, inclusief zeesleepboten en -duwboten die in getijdewateren of tijdelijk in binnenwateren in bedrijf zijn of hun
            basis hebben, mits deze zijn voorzien van een geldig navigatie- of veiligheidscertificaat zoals gedefinieerd onder punt 2.8 ter
            van hoofdstuk 2 van bijlage I.
    -       "fabrikant van originele uitrusting": fabrikant van een bepaald type mobiele machine dat niet voor gebruik op de weg is
            bestemd.
    -       "Flexibele regeling": de procedure waarbij een motorenfabrikant in de periode tussen twee opeenvolgende stadia van
            grenswaarden een beperkt aantal in niet voor weggebruik bestemde mobiele machines in te bouwen motoren in de handel
            mag brengen die uitsluitend voldoen aan de emissiegrenswaarden uit het vorige stadium.
            _______________
            *        PB L 164 van 30.6.1994, blz. 15. Richtlijn laatstelijk gewijzigd bij Verordening (EG) nr. 1882/2003 (PB L 284 van
                     31.10.2003, blz. 1).".
 ---pagebreak--- 30.4.2004                NL                              Publicatieblad van de Europese Unie                                        L 146/3
   2)     Artikel 4 wordt als volgt gewijzigd:
          a)       Aan het einde van lid 2 wordt de volgende tekst toegevoegd:
                   "Bijlage VIII wordt gewijzigd overeenkomstig de comitéprocedure zoals omschreven in artikel 15".
          b)       Het volgende lid wordt toegevoegd:
                   "6.      Motoren met compressie-ontsteking voor een andere toepassing dan voor de voortstuwing van locomotieven,
                   railvoertuigen en binnenschepen kunnen in de handel worden gebracht overeenkomstig de procedure van de leden 1
                   tot en met 5 van bijlage XIII."
   3)     In artikel 6 wordt het volgende lid toegevoegd:
          "5.      Motoren met compressie-ontsteking die volgens een "flexibele regeling" in de handel zijn gebracht, worden
          overeenkomstig bijlage XIII gemerkt."
   4)     Na artikel 7 wordt het volgende artikel opgenomen:
          "Artikel 7 bis
          Binnenschepen
          1.       De volgende bepalingen zijn van toepassing op motoren die bestemd zijn voor montage in binnenschepen. De leden 2
          en 3 zijn niet van toepassing totdat de gelijkwaardigheid van de met deze richtlijn vastgestelde eisen en die welke zijn
          vastgesteld in het kader van de Conventie van Mannheim voor de Rijnvaart is erkend door de Centrale Commissie voor de
          Rijnvaart (hierna te noemen: CCR), en de Commissie hiervan op de hoogte is gebracht.
          2.       Tot en met 30 juni 2007 mogen de lidstaten niet het in de handel brengen verbieden van motoren die voldoen aan de
          eisen die zijn vastgesteld door de CCR, fase I, en waarvoor de emissiegrenswaarden zijn omschreven in bijlage XIV.
          3.       Vanaf 1 juli 2007 en tot de inwerkingtreding van een verder pakket grenswaarden als gevolg van verdere wijzigingen
          van deze richtlijn mogen de lidstaten niet het in de handel brengen verbieden van motoren die voldoen aan de eisen die zijn
          vastgesteld door de CCR, fase II, en waarvoor de emissiegrenswaarden zijn omschreven in bijlage XV.
          4.       Overeenkomstig de procedure van artikel 15, wordt bijlage VII aangepast ter opneming van de aanvullende,
          specifieke informatie die vereist kan zijn in verband met het typegoedkeuringscertificaat voor motoren die bestemd zijn voor
          montage in binnenschepen.
          5.       Voor de toepassing van deze richtlijn dient een hulpmotor van binnenschepen met een vermogen van meer dan 560
          kW aan dezelfde eisen als voortstuwingsmotoren te voldoen."
   5)     Artikel 8 wordt als volgt gewijzigd:
          a)       het opschrift wordt vervangen door: "In de handel brengen";
          b)       lid 1 wordt als volgt vervangen:
                   "1.      De lidstaten mogen het in de handel brengen van al dan niet reeds in machines ingebouwde motoren niet
                   verbieden, indien de motoren voldoen aan de voorschriften van deze richtlijn."
          c)       Na lid 2 wordt het volgende lid ingevoegd:
                   "2 bis. De lidstaten geven het communautaire navigatiecertificaat voor de binnenvaart zoals bedoeld in Richtlijn
                   82/714/EEG van de Raad van 4 oktober 1982 tot vaststelling van de technische voorschriften voor binnenschepen *
                   niet af aan vaartuigen met motoren die niet aan de eisen van deze richtlijn voldoen.
                   ___________
                   *        PB L 301 van 28.10.1982, blz. 1. Richtlijn gewijzigd bij de Toetredingsakte van 2003.".
 ---pagebreak--- L 146/4                     NL                             Publicatieblad van de Europese Unie                                        30.4.2004
    6)      Artikel 9 wordt als volgt gewijzigd:
            a)       de inleidende zin van lid 3 wordt als volgt gelezen:
                     "De lidstaten weigeren voor een motortype of een motorfamilie de typegoedkeuring en de afgifte van het in
                     bijlage VII bedoelde document, alsook enige andere typegoedkeuring voor niet voor de weg bestemde mobiele
                     machines waarin een nog niet in de handel gebrachte motor is gemonteerd.";
    b)      na lid 3 worden de volgende leden ingevoegd:
            "3 bis.           TYPEGOEDKEURING VAN MOTOREN VAN FASE III A (MOTORCATEGORIEËN H, I, J en K)
                              De lidstaten weigeren voor de volgende motortypes of motorfamilies de typegoedkeuring en de afgifte van
                              het in bijlage VII bedoelde document, alsook enige andere typegoedkeuring voor niet voor de weg bestemde
                              mobiele machines waarin een nog niet in de handel gebrachte motor is gemonteerd:
                              –       H: vanaf 30 juni 2005 voor motoren – anders dan motoren met constant toerental – met een geleverd
                                      vermogen van 130 kW ≤ P ≤ 560 kW,
                              –       I: vanaf 31 december 2005 voor motoren – anders dan motoren met constant toerental - met een
                                      geleverd vermogen van 75 kW ≤ P < 130 kW,
                              –       J: vanaf 31 december 2006 voor motoren - anders dan motoren met constant toerental - met een
                                      geleverd vermogen van 37 kW ≤ P < 75 kW,
                              –       K: vanaf 31 december 2005 voor motoren – anders dan motoren met constant toerental - met een
                                      geleverd vermogen van 19 kW ≤ P <37 kW,
                          indien de motor niet voldoet aan de voorschriften van deze richtlijn en indien de uitstoot van verontreinigende
                          gassen en deeltjes uit de motor niet voldoet aan de grenswaarden in de tabel in punt 4.1.2.4 van bijlage I.
    3 ter.  TYPEGOEDKEURING VAN MOTOREN MET CONSTANT TOERENTAL VAN FASE III A (MOTORCATEGORIEËN
            H, I, J en K)
            De lidstaten weigeren voor motortypes of motorfamilies de typegoedkeuring en de afgifte van het in bijlage VII bedoelde
            document, alsook enige andere typegoedkeuring voor niet voor de weg bestemde mobiele machines waarin een nog niet in de
            handel gebrachte motor is gemonteerd:
            -        H-motoren met constant toerental: vanaf 31 december 2009 voor motoren met een geleverd vermogen van 130 kW ≤
                     P < 560 kW,
            -        I-motoren met constant toerental: vanaf 31 december 2009 voor motoren met een geleverd vermogen van 75 kW ≤ P
                     < 130 kW,
            -        N-motoren en J-motoren met constant toerental: vanaf 31 december 2010 voor motoren met een geleverd vermogen
                     van: 37 kW ≤ P < 75 kW,
            -        K-motoren met constant toerental: vanaf 31 december 2009 voor motoren met een geleverd vermogen van 19 kW ≤ P
                     < 37 kW
            indien de motor niet voldoet aan de voorschriften van deze richtlijn en indien de uitstoot van verontreinigende gassen en
            deeltjes uit de motor niet voldoet aan de grenswaarden in de tabel in punt 4.1.2.4 van bijlage I.
    3 quater.        TYPEGOEDKEURING VAN MOTOREN VAN FASE III B (MOTORCATEGORIEËN L, M, N en P)
                     De lidstaten weigeren voor de volgende motortypes of motorfamilies de typegoedkeuring en de afgifte van het in
                     bijlage VII bedoelde document, alsook enige andere typegoedkeuring voor niet voor de weg bestemde mobiele
                     machines waarin een nog niet in de handel gebrachte motor is gemonteerd:
                     -        L vanaf 31 december 2009 voor andere motoren dan motoren met een constant toerental met een geleverd
                              vermogen van 130 kW ≤ P ≤ 560 kW
                     -        M vanaf 31 december 2010 voor andere motoren dan motoren met een constant toerental met een geleverd
                              vermogen van 75 kW ≤ P < 130 kW,
                     -        N vanaf 31 december 2010 voor andere motoren dan motoren met een constant toerental met een geleverd
                              vermogen van 56 kW ≤ P < 75kW,
 ---pagebreak--- 30.4.2004             NL                              Publicatieblad van de Europese Unie                                           L 146/5
                -       P vanaf 31 december 2011 voor andere motoren dan motoren met een constant toerental met een geleverd
                        vermogen van 37 kW ≤ P< 56 kW,
                indien de motor niet voldoet aan de voorschriften van deze richtlijn en indien de uitstoot van verontreinigende gassen
                uit de motor niet voldoet aan de grenswaarden in de tabel in punt 4.1.2.5 van bijlage I.
   3 quinquies.         TYPEGOEDKEURING VAN MOTOREN VAN FASE IV (MOTORCATEGORIEËN Q en R)
                        De lidstaten weigeren voor de volgende motortypes of motorfamilies de typegoedkeuring en de afgifte van
                        het in bijlage VII bedoelde document, alsook enige andere typegoedkeuring voor niet voor de weg bestemde
                        mobiele machines waarin een nog niet in de handel gebrachte motor is gemonteerd:
                        -        Q vanaf 31 december 2012 voor andere motoren dan motoren met een constant toerental met een
                                 geleverd vermogen van 130 kW ≤ P ≤ 560 kW,
                        -        R vanaf 31 december 2013 voor andere motoren dan motoren met een constant toerental met een
                                 geleverd vermogen van 56 kW ≤ P < 130 kW,
                        indien de motor niet voldoet aan de voorschriften van deze richtlijn en indien de uitstoot van verontreinigende
                        gassen en deeltjes uit de motor niet voldoet aan de grenswaarden in de tabel in punt 4.1.2.6 van bijlage I.
   3 sexies.    TYPEGOEDKEURING VAN VOORTSTUWINGSMOTOREN VAN FASE III A DIE IN BINNENSCHEPEN
                WORDEN GEBRUIKT (MOTORCATEGORIE V)
                De lidstaten weigeren voor de volgende motortypes of motorfamilies de typegoedkeuring en de afgifte van het in
                bijlage VII bedoelde document:
                V1:1: vanaf 31 december 2005 voor motoren met een geleverd vermogen van 37 kW of meer en een slagvolume van
                minder dan 0,9 liter per cilinder,
                V1:2: vanaf 30 juni 2005 voor motoren met een slagvolume van 0,9 liter of meer, maar minder dan 1,2 liter per
                cilinder,
                V1:3: vanaf 30 juni 2005 voor motoren met een slagvolume van 1,2 liter of meer, maar minder dan 2,5 liter per
                cilinder en een geleverd vermogen van 37 kW ≤ P < 75 kW,
                V1:4: vanaf 31 december 2006 voor motoren met een slagvolume van 2,5 liter of meer, maar minder dan 5 liter per
                cilinder,
                V2: vanaf 31 december 2007 voor motoren met een slagvolume van 5 liter per cilinder of meer,
                indien de motor niet voldoet aan de voorschriften van deze richtlijn en indien de uitstoot van verontreinigende gassen
                en deeltjes uit de motor niet voldoet aan de grenswaarden in de tabel in punt 4.1.2.4 van bijlage I.
   3 septies.   TYPEGOEDKEURING VAN VOORTSTUWINGSMOTOREN VAN FASE III A DIE IN MOTORTREIN-
                STELLEN WORDEN GEBRUIKT (MOTORCATEGORIE V)
                De lidstaten weigeren voor de volgende motortypes of motorfamilies de typegoedkeuring en de afgifte van het in
                bijlage VII bedoelde document:
                -       RCA: vanaf 30 juni 2005 voor motoren met een geleverd vermogen van meer dan 130 kW,
                indien de motor niet voldoet aan de voorschriften van deze richtlijn en indien de uitstoot van verontreinigende gassen
                en deeltjes uit de motor niet voldoet aan de grenswaarden in de tabel in punt 4.1.2.4 van bijlage I."
   3 octies.    TYPEGOEDKEURING VAN VOORTSTUWINGSMOTOREN VAN FASE III B DIE IN MOTORTREIN-
                STELLEN WORDEN GEBRUIKT
                De lidstaten weigeren voor de volgende motortypes of motorfamilies de typegoedkeuring en de afgifte van het in
                bijlage VII bedoelde document:
                -       RC B: na 31 december 2010 voor motoren met een geleverd vermogen van meer dan 130 kW
                indien de motor niet voldoet aan de voorschriften van deze richtlijn en indien de uitstoot van verontreinigende gassen
                en deeltjes uit de motor niet voldoet aan de grenswaarden in de tabel in punt 4.1.2.5 van bijlage I.
 ---pagebreak--- L 146/6                     NL                              Publicatieblad van de Europese Unie                                               30.4.2004
    3 nonies.        TYPEGOEDKEURING VAN VOOTSTUWINGSMOTOREN VAN FASE III A DIE IN LOCOMOTIEVEN
                     WORDEN GEBRUIKT
                     De lidstaten weigeren voor de volgende motortypes of motorfamilies de typegoedkeuring en de afgifte van het in
                     bijlage VII bedoelde document:
                     -        RL A: na 31 december 2005 voor motoren met een geleverd vermogen van 130 kW ≤ P ≤ 560 kW,
                     -        RH A: na 31 december 2007 voor motoren met een geleverd vermogen van 560 kW < P
                     indien de motor niet voldoet aan de voorschriften van deze richtlijn en indien de uitstoot van verontreinigende gassen
                     en deeltjes uit de motor niet voldoet aan de grenswaarden in de tabel in punt 4.1.2.4 van bijlage I. De bepalingen van
                     dit lid zijn niet van toepassing op de motortypes of motorfamilies in kwestie met betrekking waartoe een
                     koopcontract is afgesloten vóór ............... *, vooropgesteld dat de motor niet later op de markt wordt gebracht dan
                     twee jaar na de datum die voor die categorie locomotieven van toepassing is.
                 ____________
                 *        Datum van inwerkingtreding van de richtlijn
    3 decies.        TYPEGOEDKEURING VAN VOORTSTUWINGSMOTOREN VAN FASE III B DIE IN LOCOMOTIEVEN
                     WORDEN GEBRUIKT
                     De lidstaten weigeren voor de volgende motortypes of motorfamilies de typegoedkeuring en de afgifte van het in
                     bijlage VII bedoelde document:
                     -        R B: na 31 december 2010 voor motoren met een geleverd vermogen van meer dan 130 kW
                              indien de motor niet voldoet aan de voorschriften van deze richtlijn en indien de uitstoot van verontreinigende
                              gassen en deeltjes uit de motor niet voldoet aan de grenswaarden in de tabel in punt 4.1.2.5 van bijlage I. De
                              bepalingen van dit lid zijn niet van toepassing op de motortypes of motorfamilies in kwestie met betrekking
                              waartoe een koopcontract is afgesloten vóór ................... *, vooropgesteld dat de motor niet later in de handel
                              wordt gebracht dan twee jaar na de datum die voor die categorie locomotieven van toepassing is.
                 ____________________
                 *        Datum van inwerkingtreding van de richtlijn"
    c)      in lid 4 wordt het opschrift vervangen door:
            "IN DE HANDEL BRENGEN: PRODUCTIEDATA VAN DE MOTOREN"
    d)      het volgende lid wordt ingevoegd:
            "4 bis.           Ongeacht het bepaalde in artikel 7 bis en artikel 9, leden 3 octies en 3 nonies, staan de lidstaten na de hierna
                              genoemde data, met uitzondering van machines en motoren die bestemd zijn voor uitvoer naar derde landen,
                              het in de handel brengen van al dan niet reeds in een machine ingebouwde motoren, alleen toe indien die
                              motoren voldoen aan de voorschriften van deze richtlijn en zijn goedgekeurd in overeenstemming met één
                              van de categorieën, als omschreven in lid 2 en lid 3.
                     Fase III A andere dan motoren met constant toerental
                     –        categorie H: 31 december 2005
                     –        categorie I: 31 december 2006
                     –        categorie J: 31 december 2007
                     –        categorie K: 31 december 2006
                     Fase III A binnenschepen
                     –        categorie V1:1: 31 december 2006
                     –        categorie V1:2: 31 december 2006
                     –        categorie V1:3: 31 december 2006
 ---pagebreak--- 30.4.2004          NL                               Publicatieblad van de Europese Unie                                            L 146/7
             –        categorie V1:4: 31 december 2008
             –        categorieën V2: 31 december 2008.
             Fase III A motoren met constant toerental
             -        categorie H: 31 december 2010
             -        categorie I: 31 december 2010
             -        categorie J: 31 december 2011
             -        categorie K: 31 december 2010
             Fase III A motortreinstellen
             -        categorie RC A: 31 december 2005
             Fase III A locomotieven
             -        categorie RL A: 31 december 2006
             -        categorie RH A: 31 december 2008
             Fase III B andere dan motoren met constant toerental
             –        categorie L: 31 december 2010
             –        categorie M: 31 december 2011
             –        categorie N: 31 december 2011
             -        categorie P: 31 december 2012
             Fase III B motortreinstellen
             -        categorie RC B: 31 december 2011
             Fase III B locomotieven
             -        categorie R B: 31 december 2011
             Fase IV andere dan motoren met constant toerental
             -        categorie Q: 31 december 2013
             -        categorie R: 30 september 2014
             Voor elke categorie worden bovenstaande eisen ten aanzien van motoren die vóór genoemde datum zijn
             geproduceerd, met twee jaar opgeschort.
             De toestemming die telkens voor één fase van emissiegrenswaarden wordt verleend, loopt af met ingang van de
             verplichte tenuitvoerlegging van de grenswaarden van de volgende fase."
          e) het volgende lid wordt toegevoegd:
             "4 ter. Etikettering bij vroegtijdig voldoen aan de eisen die gelden voor de fases III A, III B en IV
             Met betrekking tot motortypen of motorfamilies die vóór de onder lid 4 van dit artikel vermelde data voldoen aan de
             grenswaarden in de tabel in punt 4.1.2.4, 4.1.2.5 en 4.1.2.6 van bijlage I, staan de lidstaten een bijzondere etikettering
             toe om aan te geven dat de motoren in kwestie vóór de vastgestelde data aan de grenswaarden voldoen."
 ---pagebreak--- L 146/8                      NL                                Publicatieblad van de Europese Unie                                           30.4.2004
    7)       Artikel 10 wordt als volgt gewijzigd:
             (a)      Lid 1 en lid 1 bis worden vervangen door de volgende tekst:
                      "1. De voorschriften van artikel 8, leden 1 en 2, artikel 9, lid 4, en artikel 9 bis, lid 5, zijn niet van toepassing op:
                      -        motoren voor gebruik door het leger,
                      -        overeenkomstig de leden 1bis en 2 vrijgestelde motoren,
                      -        motoren voor het gebruik in machines die voornamelijk zijn bestemd voor het te water laten en binnenhalen
                               van reddingsboten,
                      -        motoren voor het gebruik in machines die voornamelijk zijn bestemd voor het te water laten en binnenhalen
                               van vanaf het strand te water gelaten boten.
                      1 bis. Onverminderd het bepaalde in artikel 7 bis en artikel 9, leden 3 octies en 3 nonies moeten vervangende
                               motoren, met uitzondering van motortreinstellen, locomotieven en motoren die in binnenschepen worden
                               gebruikt, voldoen aan de grenswaarden waaraan de te vervangen motor moest voldoen toen deze in de handel
                               werd gebracht.
                               De tekst "VERVANGENDE MOTOR" wordt op een etiket op de motor aangebracht of in de handleiding
                               opgenomen."
             (b)      De volgende leden worden toegevoegd:
                      "5.      Motoren kunnen overeenkomstig de bepalingen van bijlage XIII volgens een "flexibele regeling" in de handel
                      worden gebracht.
                      6. Lid 2 is niet van toepassing op motoren die in binnenschepen worden gebruikt.
                      7. De lidstaten staan het in de handel brengen van motoren zoals gedefinieerd in bijlage I, punt A, sub i), en punt A,
                      sub ii), toe volgens de "flexibele regeling" overeenkomstig de bepalingen van bijlage XIII."
    8)       De bijlagen worden als volgt gewijzigd en de lijst van de huidige bijlagen wordt dienovereenkomstig gewijzigd:
             a)       de bijlagen I, III, V, VII en XII worden gewijzigd overeenkomstig bijlage I van de onderhavige richtlijn;
             b)       bijlage VI wordt vervangen door bijlage II van de onderhavige richtlijn;
             c)       een nieuwe bijlage XIII wordt toegevoegd overeenkomstig het bepaalde in bijlage III van de onderhavige richtlijn;
             d)       een nieuwe bijlage XIV wordt toegevoegd overeenkomstig het bepaalde in bijlage IV van de onderhavige richtlijn;
             e)       een nieuwe bijlage XV wordt toegevoegd overeenkomstig het bepaalde in bijlage IV van de onderhavige richtlijn.
                                                                         Artikel 2
    Uiterlijk per 31 december 2007 zal de Commissie
    a)       haar schattingen van de emissies van niet voor de weg bestemde machines opnieuw beoordelen en met name potentiële
             controleproeven en correctiefactoren onder de loep nemen,
    b)       met het oog op de bekrachtiging van de grenswaarden van fase IIIB en IV bezien welke technieken er beschikbaar zijn,
             waarbij ook naar kosten en baten worden gekeken, en nagaan of er voor bepaalde typen uitrusting of motoren extra
             flexibiliteit, een vrijstelling of een latere datum van inwerkingtreding nodig is, waarbij zij rekening houdt met motoren in niet
             voor de weg bestemde machines die alleen in bepaalde seizoenen worden gebruikt,
    c)       de toepassing van testcycli voor motoren in motortreinstellen en locomotieven beoordelen en in het geval van motoren voor
             locomotieven nagaan wat de kosten en baten zijn van verdere verlaging van de emissiegrenswaarden, met het oog op de
             toepassing van NOx-nabehandelingstechnologie,
    d)       nagaan of een volgend pakket grenswaarden moet worden ingevoerd voor motoren die in binnenschepen worden gebruikt,
             waarbij met name rekening wordt gehouden met de technische en economische haalbaarheid van mogelijkheden voor een
             tweede reductie bij deze toepassing,
    e)       nagaan of de invoering van emissiegrenswaarden voor motoren van minder dan 19 kW of meer dan 560 kW nodig is
 ---pagebreak--- 30.4.2004                           NL                              Publicatieblad van de Europese Unie                                        L 146/9
   f)          nagaan hoe het gesteld is met de beschikbaarheid van brandstoffen die nodig zijn voor de technologieën waarmee aan de
               normen van de fasen III B en IV kan worden voldaan,
   g)          zich buigen over de omstandigheden waaronder de maximaal toegestane percentages waarmee de emissiegrenswaarden in
               bijlage I, punt 4.1.2.5 en 4.1.2.6 mogen worden overschreden, kunnen worden overschreden en zo nodig voorstellen indienen
               om de richtlijn in technische zin aan te passen overeenkomstig de in artikel 15 van Richtlijn 97/68/EG genoemde procedure,
   h)          nagaan of er een systeem nodig is om te controleren of motoren ook tijdens het gebruik aan de voorschriften voldoen en
               mogelijkheden voor de uitvoering hiervan beoordelen,
   i)          zich buigen over gedetailleerde regelingen om te voorkomen dat cycli worden overgeslagen of omzeild,
   en indien nodig voorstellen indienen bij het Europees Parlement en de Raad.
                                                                                Artikel 3
   1.          De lidstaten doen de nodige wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen in werking treden om uiterlijk op
   .............................. " aan deze richtlijn te voldoen. Zij stellen de Commissie daarvan onverwijld in kennis.
   Wanneer de lidstaten deze bepalingen aannemen, wordt in die bepalingen naar deze richtlijn verwezen of wordt hiernaar verwezen
   bij de officiële bekendmaking van die bepalingen. De regels voor deze verwijzing worden vastgesteld door de lidstaten.
   2.          De lidstaten delen de Commissie de tekst van de belangrijkste bepalingen van intern recht mede die zij op het onder deze
   richtlijn vallende gebied vaststellen.
                                                                                Artikel 4
   De lidstaten bepalen welke sancties van toepassing zijn op overtreding van de nationale voorschriften die naar aanleiding van
   onderhavige richtlijn zijn vastgesteld en nemen alle maatregelen die nodig zijn om deze voorschriften uit te voeren. De vastgestelde
   sancties moeten doeltreffend, evenredig en afschrikkend zijn. De lidstaten stellen de Commissie uiterlijk op ......................... " in
   kennis van deze voorschriften en geven eventuele latere wijzigingen zo spoedig mogelijk door.
                                                                                Artikel 5
   Deze richtlijn treedt in werking op de twintigste dag volgende op die van haar bekendmaking in het Publicatieblad van de Europese
   Unie.
                                                                                Artikel 6
   Deze richtlijn is gericht tot de lidstaten.
   Gedaan te Straatsburg, 21 april 2004
   Voor het Europees Parlement                                                                       Voor de Raad
               De voorzitter                                                                         De voorzitter
                   P. COX                                                                             D. ROCHE
   "
               twaalf maanden na de inwerkingtreding van deze richtlijn.
   "
               12 maanden na de inwerkingtreding van deze richtlijn.
 ---pagebreak--- L 146/10              NL                               Publicatieblad van de Europese Unie                                        30.4.2004
                                                                BIJLAGE I
    1.   BIJLAGE I WORDT ALS VOLGT GEWIJZIGD:
         1)     AFDELING 1 WORDT ALS VOLGT GEWIJZIGD:
                a)       Punt A komt als volgt te luiden:
                         "A.     bestemd en geschikt om zich over de grond (al dan niet over de weg) te verplaatsen of te worden
                                 verplaatst,
                                 i)      voorzien van een motor met een compressieontsteking met een nettovermogen
                                         overeenkomstig punt 2.4 van meer dan of gelijk aan 19 kW maar niet meer dan 560 kW en
                                         veeleer werkend met een veranderlijk dan een constant toerental.
                                 of
                                 ii)     voorzien van een motor met een compressieontsteking met een nettovermogen
                                         overeenkomstig punt 2.4 van meer dan of gelijk aan 19 kW maar niet meer dan 560 kW en
                                         werkend met een constant toerental. De grenswaarden gelden pas vanaf 31 december 2006. "
                                 of
                         (iii)   een injectiemotor met benzine als brandstof met een nettovermogen overeenkomstig deel 2.4 van niet
                                 meer dan 19 kW,
                         of
                         (iv)    motoren die zijn ontworpen voor de aandrijving van railvoertuigen in de zin van voertuigen op rails
                                 met eigen aandrijving die specifiek zijn ontworpen voor het vervoer van goederen en/of passagiers,
                         of
                         (v)     motoren die zijn ontworpen voor de aandrijving van locomotieven in de zin van voertuigen op rails
                                 met eigen aandrijving die zijn ontworpen voor het verplaatsen of voortstuwen van voertuigen die zijn
                                 ontworpen voor het vervoer van vracht, passagiers en andere apparatuur, maar zelf niet zijn
                                 ontworpen of bedoeld voor het vervoer van vracht, passagiers (buiten de personen die de locomotief
                                 bedienen) of andere apparatuur. Hulpmotoren of motoren die bedoeld zijn ter aandrijving van
                                 apparatuur welke bedoeld is om onderhouds- of aanlegwerkzaamheden aan de rails uit te voeren
                                 wordt niet onder dit lid geclassificeerd, maar onder A(i)."
         b)     Punt B wordt vervangen door:
                "Schepen, behalve vaartuigen bestemd om te worden gebruikt op de binnenwateren";
         c)     Punt C wordt geschrapt.
    2)   hoofdstuk 2 wordt als volgt gewijzigd:
         a)     de volgende punten worden ingevoegd:
                "2.8 bis:        "volume van 100 m3 of meer" ten aanzien van een binnenschip: het volume dat wordt berekend met
                                 de formule LxBxT, waarbij "L" de grootste lengte van de scheepsromp is, het roer en de boegspriet
                                 niet inbegrepen, "B" de grootste breedte van de scheepsromp, gemeten op de buitenkant van de
                                 huidbeplating (schoepraderen, schuurlijsten en dergelijke niet inbegrepen) en "T" de verticale afstand
                                 van het laagste punt van de scheepsromp aan de onderkant van de bodembeplating of van de kiel tot
                                 het vlak van de grootste inzinking van de scheepsromp;
                2.8 ter: "geldig navigatie- of veiligheidscertificaat":
                                 (a)     een certificaat dat aantoont dat wordt voldaan aan het Internationale verdrag voor de
                                         bevordering van de veiligheid op zee van 1974 (SOLAS), zoals gewijzigd, of een
                                         gelijkwaardig document, of
                                 (b)     een certificaat dat aantoont dat wordt voldaan aan het Internationale verdrag inzake lastlijnen
                                         van 1966, zoals gewijzigd, of een gelijkwaardig document, en een IOPP-certificaat dat
                                         aantoont dat wordt voldaan aan het Internationale verdrag ter voorkoming van
                                         verontreinigingen door schepen van 1973 (MARPOL), zoals gewijzigd;"
 ---pagebreak--- 30.4.2004               NL                              Publicatieblad van de Europese Unie                                          L 146/11
           2.8 quater:             "manipulatievoorziening": een voorziening die werkingsvariabelen meet of met een sensor bepaalt of
                                   daarop reageert om de werking van een onderdeel of functie van het emissiebeheersingssysteem op
                                   zodanige wijze te activeren, te moduleren, te vertragen of uit te schakelen dat de doelmatigheid van
                                   het emissiebeheersingssysteem wordt verminderd onder omstandigheden die bij een normaal gebruik
                                   van niet voor de weg bestemde mobiele machines optreden, tenzij het gebruik van een dergelijke
                                   voorziening in wezen is begrepen in de voor de certificering van emissietests toegepaste procedure;
           2.8 quinquies:          "abnormale beheersingsstrategie": een strategie of maatregel die, wanneer de niet voor de weg
                                   bestemde mobiele machine onder normale bedrijfsomstandigheden wordt gebruikt, de doelmatigheid
                                   van het emissiebeheersingssysteem vermindert tot een niveau dat lager is dan het niveau dat bij de toe
                                   te passen emissietestprocedures wordt verwacht.";
   b)      het volgende punt wordt ingevoegd:
           "2.17:         "testcyclus": een reeks testmomenten, elk bij een bepaald toerental en koppel, gevolgd door de stabiele
                          toestand (NRSC-test) of de transiënte bedrijfstoestand (NRTC-test) van de motor;"
   c)      het huidige punt 2.17 krijgt nummer 2.18 en wordt vervangen door:
   "2.18.          Symbolen en afkortingen
   2.18.1.         Symbolen voor de testparameters
     Symbool      Eenheid         Term
     A/Fst        -               Stoichiometrische lucht/brandstofverhouding
     Ap           m²              Oppervlakte van de dwarsdoorsnede van de isokinetische bemonsteringssonde
     AT           m²              Oppervlakte van de dwarsdoorsnede van de uitlaatpijp
     gem                          Gewogen gemiddelde waarde van de:
                  m3/h            - volumestroom
                  kg/h            - massastroom
     C1           -               Koolstof 1 koolwaterstofequivalent
     Cd           -               Afvoercoëfficiënt van de subsonische venturi (SSV)
     Conc         ppm vol%        Concentratie (met een achtervoegsel van de componentaanduiding)
     Concc        ppm vol%        Voor de achtergrond gecorrigeerde concentratie
     Concd        ppm vol%        Concentratie van de verontreiniging in verdunningslucht
     Conce        ppm vol%        Concentratie van de verontreiniging in verdund uitlaatgas
     d            m               Diameter
     DF           -               Verdunningsfactor
     fa           -               Atmosferische factor voor een laboratorium
     GAIRD        kg/h            Luchtmassastroom bij de inlaat op droge basis
     GAIRW        kg/h            Luchtmassastroom bij de inlaat op natte basis
     GDILW        kg/h            Verdunningsluchtmassastroom op natte basis
     GEDFW        kg/h            Equivalente verdunde-uitlaatgasmassastroom op droge basis
     GEXHW        kg/h            Uitlaatgasmassastroom op natte basis
     GFUEL        kg/h            Brandstofmassastroom
     GSE          kg/h            Bemonsterde uitlaatgasmassastroom
     GT           cm3/min         Indicatorgasmassastroom
     GTOTW        kg/h            Verdunde-uitlaatgasmassastroom op natte basis
     Ha           g/kg            Absolute vochtigheid van de inlaatlucht
     Hd           g/kg            Absolute vochtigheid van de verdunningslucht
     HREF         g/kg            Referentiewaarde van de absolute vochtigheid (10,71 g/kg)
     i            -               Index die een afzonderlijke toestand aangeeft (voor NRSC-test) of een momentele waarde (voor
                                  NRTC-test)
     KH           -               Vochtigheidscorrectiefactor voor NOx
     Kp           -               Vochtigheidscorrectiefactor voor deeltjes
     KV           -               Kalibreringsfunctie voor de kritische stroomventuri (CFV)
     Kw,a         -               Droog/natcorrectiefactor voor de inlaatlucht
     Kw,d         -               Droog/natcorrectiefactor voor de verdunningslucht
     Kw,e         -               Droog/natcorrectiefactor voor het verdunde uitlaatgas
     Kw,r         -               Droog/natcorrectiefactor voor het ruwe uitlaatgas
     L            %               Percentage van het koppel ten opzichte van het maximumkoppel bij het geteste toerental
     Md           mg              Massa van het deeltjesmonster in verdunningslucht
     MDIL         kg              Massa van het monster verdunningslucht dat door het deeltjesbemonsteringsfilter wordt gevoerd
     MEDFW        kg              Massa van equivalent verdund uitlaatgas gedurende de cyclus
     MEXHW        kg              Totale uitlaatgasmassastroom gedurende de cyclus
     Mf           mg              Massa van het verzamelde deeltjesmonster
     Mf,p         mg              Massa van het verzamelde deeltjesmonster op primair filter
     Mf,b         mg              Massa van het verzamelde deeltjesmonster op secundair filter
     Mgas         g               Totale massa van verontreinigende gassen gedurende de cyclus
 ---pagebreak--- L 146/12           NL                        Publicatieblad van de Europese Unie                                     30.4.2004
     Symbool Eenheid  Term
     MPT     g        Totale massa van deeltjes gedurende de cyclus
     MSAM    kg       Massa van het verdunde uitlaatgasmonster dat door het deeltjesbemonsteringsfilter wordt gevoerd
     MSE     kg       Bemonsterde uitlaatgasmassa gedurende de cyclus
     MSEC    kg       Massa van de secundaire verdunningslucht
     MTOT    kg       Totale massa van het dubbel verdunde uitlaatgas gedurende de cyclus
     MTOTW   kg       Totale massa van het verdunde uitlaatgas dat gedurende de cyclus door de verdunningstunnel wordt
                      gevoerd, op natte basis
     MTOTW,I kg       Momentele massa van het verdunde uitlaatgas dat door de verdunningstunnel wordt gevoerd op natte
                      basis
     mass    g/h      Index die de emissiemassastroom aangeeft
     NP      -        Totaal aantal omwentelingen van verdringerpomp (PDP) gedurende de cyclus
     nref    min-1    Referentiemotortoerental voor NRTC-test
      n" sp  s-2      Afgeleide van het motortoerental
     P       kW       Niet naar de rem gecorrigeerd vermogen
     p1      kPa      Drukvermindering aan pompinlaat van de verdringerpomp (PDP)
     PA      kPa      Absolute druk
     Pa      kPa      Verzadigde dampdruk van de inlaatlucht (ISO 3046: psy = PSY testomgeving)
     PAE     kW       Aangegeven totale vermogen dat wordt opgenomen door speciaal voor de test aangebrachte
                      inrichtingen die niet volgens punt 2.4 van deze bijlage zijn voorgeschreven
     PB      kPa      Totale luchtdruk (ISO 3046:
                      Px = PX totale omgevingsdruk op de locatie
                      Py = PY totale proefomgevingsdruk)
     pd      kPa      Verzadigde dampdruk van de verdunningslucht
     PM      kW       Maximaal gemeten vermogen bij het proeftoerental onder proefomstandigheden (zie bijlage VII,
                      aanhangsel 1)
     Pm      kW       Op proefstand gemeten vermogen
     Ps      kPa      Droge luchtdruk
     q       -        Verdunningsverhouding
     Qs      m³/s     Volumestroom bij constante-volumebemonstering (CVS)
     r       -        Verhouding van de ssv-hals tot de absolute statische druk van de inlaat
     r       -        Verhouding tussen de dwarsdoorsnede van de isokinetische sonde en de uitlaatpijp
     Ra      %        Relatieve vochtigheid van de inlaatlucht
     Rd      %        Relatieve vochtigheid van de verdunningslucht
     Re      -        Getal van Reynolds
     Rf      -        Responsiefactor van de vlamionisatiedetector (FID)
     T       K        Absolute temperatuur
     t       s        Duur van de meettijd
     Ta      K        Absolute temperatuur van de inlaatlucht
     TD      K        Absolute dauwpunttemperatuur
     Tref    K        Referentietemperatuur (van de verbrandingslucht: 298 K).
     Tsp     N·m      Gevraagd koppel van de transiënte cyclus
     t10     s        Vertragingstijd tot 10% responsie in de eindaflezing
     t50     s        Vertragingstijd tot 50% responsie in de eindaflezing
     t90     s        Vertragingstijd tot 90% responsie in de eindaflezing
     ∆ti     s        Tijdsinterval voor momentele stroom in de kritische stroomventuri (CFV)
     V0      m³/omw   PDP-volumestroom onder werkelijke omstandigheden
     Wact    kWh      Werkelijke cyclusarbeid bij NRTC
     WF      -        Wegingsfactor
     WFE     -        Effectieve wegingsfactor.
     X0      m³/omw   Kalibreringsfunctie van de PDP-volumestroom
     ΘD      kg·m2    Rotatietraagheid van de wervelstroomdynamometer
     ß       -        verhouding van de SSV-halsdiameter (d) tot de inlaatbuisbinnendiameter
     "       -        Relatieve lucht/brandstofverhouding (feitelijke gedeeld door stoichiometrische l/b-verhouding)
     "EXH    kg/m3    Dichtheid van het uitlaatgas
 ---pagebreak--- 30.4.2004               NL                             Publicatieblad van de Europese Unie                                         L 146/13
   2.18.2.        Symbolen en formules voor chemische bestanddelen
                                            CH4           Methaan
                                            C3H8          Propaan
                                            C2H6          Ethaan
                                            CO            Koolmonoxide
                                            CO2           Kooldioxide
                                            DOP           Dioctylftalaat
                                            H2O           Water
                                            HC            Koolwaterstoffen
                                            NOx           Stikstofoxiden
                                            NO            Stikstofmonoxide
                                            NO2           Stikstofdioxide
                                            O2            Zuurstof
                                            PT            Deeltjes
                                            PTFE          Polytetrafluorethyleen
   2.18.3.        Afkortingen
       CFV          Critical Flow Venturi                                  Kritische stroomventuri
       CLD          Chemoluminescent Detector                              Chemoluminescentiedetector
       CI           Compression Ignition                                   Compressieontsteking
       FID          Flame Ionisation Detector                              Vlamionisatiedetector
       FS           Full Scale                                             Volledige schaaluitslag
       HCLD         Heated Chemoluminescent Detector                       Verwarmde chemoluminescentiedetector
       HFID         Heated Flame Ionisation Detector                       Verwarmde vlamionisatiedetector
       NDIR         Non-Dispersive Infrared Analyser                       Niet-dispersieve analysator met absorptie in het
                                                                           infrarood
       NG           Natural Gas                                            Aardgas
       NRSC         Non-Road Steady Cycle                                  Stabiele toestand, niet voor wegverkeer
       NRTC         Non-Road Transient Cycle                               Transiënte toestand, niet voor wegverkeer
       PDP          Positive Displacement Pump                             Verdringerpomp
       SI           Spark Ignition                                         Vonkontsteking
       SSV          Sub-Sonic Venturi                                      Subsonische venturi"
   3)      hoofdstuk 3 wordt als volgt gewijzigd:
           a)     het volgende punt wordt ingevoegd:
                  "3.1.4.         "merktekens in overeenstemming met bijlage XIII, indien de motor onder een flexibele regeling in de
                                  handel is gebracht."
   4)      hoofdstuk 4 wordt als volgt gewijzigd:
           a)     aan het einde van punt 4.1.1. wordt de volgende tekst toegevoegd:
                  "Alle motoren die met water vermengde uitlaatgassen uitstoten worden uitgerust met een aansluiting in het
                  motoruitlaatsysteem die achter de motor is geplaatst en zich bevindt vóór een punt waar het uitlaatgas in aanraking
                  komt met water (of enig ander koel- of uitwasmedium) met het oog op de tijdelijke aansluiting van materieel voor de
                  bemonstering van emissies van gassen of deeltjes. Het is van belang dat de plaats waar deze aansluiting zich bevindt
                  zodanig is gekozen dat een goed gemengd representatief monster van het uitlaatgas kan worden verkregen. Deze
                  aansluiting wordt van binnen voorzien van standaardgasschroefdraad met een diameter van niet meer dan een halve
                  inch en wordt met een plug afgesloten wanneer zij niet wordt gebruikt (gelijkwaardige aansluitingen zijn
                  toegestaan).";
 ---pagebreak--- L 146/14                     NL                           Publicatieblad van de Europese Unie                                      30.4.2004
             b)       het volgende punt wordt toegevoegd:
                      "4.1.2.4.      De emissies van koolmonoxide, de emissies van de som van koolwaterstoffen en stikstofoxiden en de
                                     emissies van deeltjes mogen voor fase III A niet meer bedragen dan de in de onderstaande tabel
                                     vermelde waarden:
    Aandrijfmotoren voor andere toepassingen dan voor binnenschepen, locomotieven en treinstellen:
           Categorie: nettovermogen                Koolmonoxide                  Som van koolwaterstoffen en               Deeltjes
                        (P)                             (CO)                             stikstofoxiden                      (PT)
                       (kW)                           (g/kWh)                              (HC+NOx)                        (g/kWh)
                                                                                (g/kWh)
    H: 130 kW ≤ P ≤ 560 kW                               3,5                                   4,0                            0,2
    I: 75 kW ≤ P < 130 kW                                5,0                                   4,0                            0,3
    J: 37 kW ≤ P < 75 kW                                 5,0                                   4,7                            0,4
    K: 19 kW ≤ P <37 kW                                  5,5                                   7,5                            0,6
                                               Aandrijfmotoren voor toepassing in binnenschepen
               Categorie: cilinder-                Koolmonoxide                  Som van koolwaterstoffen en               Deeltjes
            inhoud/nettovermogen                        (CO)                             stikstofoxiden                      (PT)
                      (SV/P)                          (g/kWh)                              (HC+NOx)                        (g/kWh)
             (liter per cilinder/kW)                                                        (g/kWh)
    V1:1 SV< 0,9 en P≥37 kW                              5,0                                   7,5                           0,40
    V1:2 0,9≤SV < 1,2                                    5,0                                   7,2                           0,30
    V1:3 1,2≤SV < 2,5                                    5,0                                   7,2                           0,20
    V1:4 2,5≤SV < 5                                      5,0                                   7,2                           0,20
    V2:1 5≤SV < 15                                       5,0                                   7,8                           0,27
    V2:2 15≤SV ≤ 20 en                                   5,0                                   8,7                           0,50
    P < 3300 kW
    V2:3 15≤SV < 20                                      5,0                                   9,8                           0,50
    en P≥3300 kW
    V2:4 20≤SV < 25                                      5,0                                   9,8                           0,50
    V2:5 25≤SV < 30                                      5,0                                  11,0                           0,50
    Motoren voor het aandrijven van locomotieven
    Categorie: nettovermogen                    Koolmonoxide              Som van koolwaterstoffen en             Deeltjes
    (P)                                         (CO)                      stikstofoxides                          (PT)
    (kW)                                        (g/kWh)                   (HC+NOx)                                (g/kWh)
                                                                          (g/kWh)
    RLA: 130 kW ≤ P ≤ 560 kW                    3,5                       4,0                                     0,2
                                                Koolmonoxide              Koolwater-stoffen Stikstof-oxides       Deeltjes
                                                (CO)                      (HC)                   (NOx)            (PT)
                                                (g/kWh)                   (g/kWh)                (g/kWh)          (g/kWh)
    RHA: P ) 560kW                              3,5                       0,5                    6,0              0,2
    RHA Motoren P >2000kW en SV >               3,5                       0,4                    7,4              0,2
    5l/cilinder
    Motoren voor het aandrijven van treinstellen
    Categorie: nettovermogen                    Koolmonoxide              Som van koolwaterstoffen en             Deeltjes
    (P)                                         (CO)                      stikstofoxides                          (PT)
    (kW)                                        (g/kWh)                   (HC+NOx)                                (g/kWh)
                                                                          (g/kWh)
    RCA: 130 kW ( P                             3,5                       4,0                                     0,2
 ---pagebreak--- 30.4.2004                NL                               Publicatieblad van de Europese Unie                                      L 146/15
   c)     het volgende punt wordt toegevoegd:
          "4.1.2.5.        De emissies van koolmonoxide, de emissies van koolwaterstoffen en stikstofoxiden (of voorzover relevant
                           hun som) en de emissies van deeltjes mogen voor fase IIIB niet meer bedragen dan de in de onderstaande
                           tabel vermelde waarden:
                                  Motoren voor andere toepassingen dan het aandrijven van locomotieven,
                                                         treinstellen en binnenschepen
   Categorie: nettovermogen                  Koolmonoxide                  Koolwater-          Stikstof-oxides    Deeltjes
   (P)                                       (CO)                          stoffen             (NOx)              (PT)
   (kW)                                      (g/kWh)                       (HC)                (g/kWh             (g/kWh)
                                                                           (g/kWh
   L: 130 kW ( P ( 560 kW                    3,5                           0,19                2,0                0,025
   M: 75 kW ( P < 130 kW                     5,0                           0,19                3.3                0,025
   N: 56 kW ( P < 75 kW                      5,0                           0,19                3,3                0,025
                                                                           Som van koolwaterstoffen en
                                                                           stikstofoxides (HC + NOx)
                                                                           (g/kWh)
   P: 37 kW ( P < 56 kW                      5,0                           4,7                                    0,025
   Voortstuwingsmotoren voor treinstellen
   Categorie: nettovermogen                  Koolmonoxide                  Koolwater-          Stikstof-oxides    Deeltjes
   (P)                                       (CO)                          stoffen             (NOx)              (PT)
   (kW)                                      (g/kWh)                       (HC)                (g/kWh)            (g/kWh)
                                                                           (g/kWh)
   RC B:130 kW < P                           3,5                           0,19                2,0                0,025
   Motoren voor het aandrijven van locomotieven
   Categorie: nettovermogen                  Koolmonoxide                  Som van koolwaterstoffen en            Deeltjes
   (P)                                       (CO)                          stikstofoxides                         (PT)
   (kW)                                      (g/kWh)                       (HC+NOx)                               (g/kWh)
                                                                           (g/kWh)
   R B:130 kW < P                            3,5                           4,0                                    0,025
                                                                                "
          d)       Na punt 4.1.2.5 wordt het volgende punt ingevoegd:
                   "4.1.2.6        De uitstoot van koolmonoxide, de uitstoot van koolwaterstoffen en stikstofoxides (of de som daarvan
                                   voorzover van toepassing) en de uitstoot van deeltjes mag voor fase IV de hoeveelheden in de
                                   onderstaande tabel niet overschrijden:
                                 Motoren voor andere toepassingen dan het voortstuwen van locomotieven,
                                                       treinstellen en binnenvaartuigen
   Categorie: nettovermogen                  Koolmonoxide                  Koolwater-          Stikstof-oxides    Deeltjes
   (P)                                       (CO)                          stoffen             (NOx)              (PT)
   (kW)                                      (g/kWh)                       (HC)                (g/kWh)            (g/kWh)
                                                                           (g/kWh)
   Q: 130 kW ( P ( 560 kW                    3,5                           0,19                0,4                0,025
   R: 56 kW ( P < 130 kW                     5,0                           0,19                0,4                0,025
               e)          het volgende punt wordt toegevoegd:
                           "4.1.2.7.       In de grenswaarden van de punten 4.1.2.4, 4.1.2.5 en 4.1.2.6 moet rekening worden gehouden
                                           met verslechtering zoals berekend volgens bijlage III, aanhangsel 5.
                                           Voor grenswaarden vervat in de punten 4.1.2.5 en 4.1.2.6 onder alle willekeurig gekozen
                                           belastingsvoorwaarden die tot een bepaald controlegebied behoren met uitzondering van
                                           specifieke bedrijfomstandigheden die niet aan een dergelijke bepaling zijn onderworpen,
                                           mogen bemonsterde emissies voor een korte periode tot 30 s de grenswaarden in de
                                           bovenstaande tabellen met niet meer dan 100% overschrijden. Het controlegebied waarop het
                                           niet te overschrijden percentage van toepassing is en de uitgesloten bedrijfsomstandigheden
                                           worden vastgesteld volgens de procedure van artikel 15.".
 ---pagebreak--- L 146/16                NL                               Publicatieblad van de Europese Unie                                       30.4.2004
               f)          punt 4.1.2.4 krijgt nummer 4.1.2.8.
    2.     BIJLAGE III WORDT ALS VOLGT GEWIJZIGD:
    1)     Hoofdstuk 1 wordt als volgt gewijzigd:
           a)     Aan punt 1.1 wordt het volgende toegevoegd:
                  "Er worden twee testcycli beschreven die moeten worden toegepast volgens de bepalingen van bijlage I, punt 1:
                  -        NRSC (non-road steady cycle – stabiele toestand, niet voor wegverkeer) toe te passen in de fasen I, II en IIIA
                           en voor motoren met constant toerental ook in fase IIIB en IV in geval van gasvormige verontreinigingen.
                  -        NRTC (non-road transient cycle - transiënte toestand, niet voor wegverkeer) toe te passen voor de meting van
                           deeltjesemissies in fases IIIB en IV voor alle motoren behalve voor motoren met constant toerental. Naar
                           keuze van de fabrikant kan deze test ook worden toegepast in fase IIIA en voor de gasvormige verontreini-
                           gingen in fases IIIB en IV.
                  -        Voor motoren in binnenschepen moet de ISO-testprocedure zoals beschreven in ISO 8178 en
                           IMO MARPOL 73/78, bijlage VI (NOx-code), worden toegepast.
                  -        Motoren bestemd voor de voortstuwing van treinstellen wordt een NRTC toegepast voor de meting van
                           gasvormige verontreinigen en verontreinigingen van deeltjes in fases IIIA en IIIB.
                  -        Motoren bestemd voor de voortstuwing van locomotieven wordt een NRTC toegepast voor de meting van
                           gasvormige verontreinigen en verontreinigingen van deeltjes in fases IIIA en IIIB."
    b)     Het volgende punt wordt ingevoegd:
           "1.3.           Meetprincipe:
                           De meting van motoruitlaatgassen betreft de gasvormige bestanddelen (koolmonoxide, de som van
                           koolwaterstoffen en stikstofoxiden) en de deeltjes. Bovendien wordt kooldioxide vaak toegepast als
                           indicatorgas om de verdunningsverhouding bij partiële- en volledige-stroomverdunningssystemen te kunnen
                           bepalen. Om vakkundig te werken is de algemene meting van kooldioxide een uitstekend hulpmiddel om
                           meetproblemen tijdens de eigenlijke test op te sporen.
    1.3.1.        Test in stabiele toestand (NRSC):
                  Tijdens een voorgeschreven volgorde van bedrijfsomstandigheden worden de hoeveelheden van bovengenoemde
                  uitlaatgasemissies bij een warme motor continu gemeten door bemonstering van het ruwe uitlaatgas. De testcyclus
                  bestaat uit een aantal toestanden qua toerental en koppel (belasting), die het typische werkingsbereik van
                  dieselmotoren bestrijken. Tijdens elke modus moeten de concentratie van elke gasvormige verontreiniging, de
                  uitlaatgasstroom en het geleverde vermogen worden bepaald, en moeten de gemeten waarden worden gewogen. Het
                  deeltjesmonster wordt met geconditioneerde omgevingslucht verdund. Gedurende de gehele testprocedure wordt op
                  geschikte filters een monster verzameld.
                  Als alternatief kunnen op aparte filters monsters worden genomen, één per toestand, en worden de per cyclus
                  gewogen resultaten berekend.
                  Het gewicht (in g) van elke per kWh uitgestoten verontreiniging moet worden berekend volgens aanhangsel 3 van
                  deze bijlage.
    1.3.2.        Test in transiënte toestand (NRTC):
                  De voorgeschreven testcyclus, die nauw aansluiten bij de bedrijfsomstandigheden van dieselmotoren die zijn
                  gemonteerd in niet voor de weg bestemde machines, wordt tweemaal uitgevoerd:
                  -        de eerste maal (koude start) nadat de motor volledig op kamer temperatuur is en motorkoelvloeistof en olie,
                           nabehandelingssystemen en alle hulpvoorzieningen voor de controle van de motor zijn gestabiliseerd op een
                           temperatuur tussen de 20 en 30°C;
                  -        de tweede maal (warme start) nadat de motor twintig minuten op bedrijfstemperatuur is gekomen
                           onmiddellijk na voltooiing van de koude start cyclus.
 ---pagebreak--- 30.4.2004                 NL                              Publicatieblad van de Europese Unie                                       L 146/17
                   Tijdens deze testsequentie worden bovenstaande verontreinigingen onderzocht. Met behulp van door de
                   motordynamometer teruggekoppelde signalen over het motorkoppel en -toerental wordt het vermogen over de tijd
                   van de cyclus geïntegreerd, resulterend in de door de motor gedurende de cyclus geproduceerde arbeid. De
                   concentratie van gasvormige bestanddelen gedurende de cyclus moet worden bepaald, hetzij in het ruwe uitlaatgas
                   door integratie van het signaal van de analysator overeenkomstig aanhangsel 3 van deze bijlage, hetzij in het
                   verdunde uitlaatgas bij volledige-stroomverdunning met constante-volumebemonstering (CVS) door integratie of
                   zakbemonstering overeenkomstig aanhangsel 3 van deze bijlage. Ten aanzien van deeltjes moet op een gespecificeerd
                   filter een proportioneel monster van het verdunde uitlaatgas worden verzameld, hetzij door partiële-
                   stroomverdunning, hetzij door volledige-stroomverdunning. Afhankelijk van de gebruikte methode moet de verdunde
                   of onverdunde uitlaatgassnelheid gedurende de cyclus worden bepaald om de massawaarden van de uitstoot van
                   verontreinigingen te berekenen. De massawaarden van de emissies moeten worden gerelateerd aan de door de motor
                   verrichte arbeid om het gewicht (in g) van elke verontreiniging per kWh te bepalen.
                   Emissies (g/kWh) worden gemeten tijdens zowel de koude als de warme startcycli. Gewogen samengestelde emissies
                   worden berekend door weging van de resultaten van de koude start voor 10% en de resultaten van de warme start
                   voor 90%. gewogen samengestelde resultaten moeten aan de normen voldoen.
                   Voor de invoering van de samengestelde koude/warme-startsequentie worden de symbolen (Bijlage I, sectie 2.18), de
                   testsequentie (Bijlage III) en berekeningsvergelijkingen (Bijlage III, Appendix III) gewijzigd overeenkomstig de
                   procedure als genoemd in Artikel 15."
   2)     Hoofdstuk 2 wordt als volgt gewijzigd:
          a)       Punt 2.2.3 wordt vervangen door:
                   "2.2.3.          Motoren met inlaatluchtkoeling
                                    De temperatuur van de inlaatlucht moet worden geregistreerd en moet, bij het aangegeven toerental
                                    en vollast, liggen binnen & 5 K van de door de fabrikant opgegeven maximumtemperatuur van de
                                    inlaatlucht. De koelmiddeltemperatuur moet ten minste 293 K (20°C) bedragen.
                                    Bij gebruik van een testwerkplaatssysteem of externe aanjager moet de inlaatluchttemperatuur zijn
                                    afgesteld binnen & 5 K van de door de fabrikant opgegeven maximale temperatuur van de inlaatlucht
                                    bij het aangegeven maximaal vermogen en vollast. De koelmiddeltemperatuur en de
                                    koelmiddelstroom van de inlaatluchtkoeler mogen gedurende de gehele testcyclus niet van
                                    bovengenoemde ingestelde waarde afwijken. Het volume van de inlaatluchtkoeler moet zijn
                                    gebaseerd op vakkundigheid en op typische toepassingen van het voertuig resp. de machine.
                                    Naar keuze mag de inlaatluchtkoeler worden afgesteld overeenkomstig SAE J 1937 zoals
                                    gepubliceerd in januari 1995."
   b)     De tekst van punt 2.3: "Luchtinlaatsysteem van de motor" wordt vervangen door:
          "De te beproeven motor wordt uitgerust met een luchtinlaatsysteem met een restrictie binnen & 300 kPa van de door de
          fabrikant aangegeven waarde voor een schoon luchtfilter onder de door de fabrikant opgegeven bedrijfsomstandigheden van
          de motor, wat het grootste luchtdebiet tot gevolg heeft. Restricties moeten worden ingesteld bij nominaal toerental en vollast.
          Er mag gebruik worden gemaakt van een testwerkplaatssysteem, mits de werkelijke bedrijfsomstandigheden van de motor
          goed worden weergegeven."
   c)     De tekst van punt 2.4: "Uitlaatsysteem van de motor" wordt vervangen door:
          "De te beproeven motor dient te worden uitgerust met een uitlaatsysteem met een uitlaatgastegendruk binnen & 650 kPa van
          de door de fabrikant aangegeven waarde als zijnde de bedrijfsomstandigheden van de motor die het maximaal aangegeven
          vermogen tot gevolg hebben.
          Indien de motor is uitgerust met een uitlaatgasnabehandelingsinrichting, moet de diameter van de uitlaatpijp gelijk zijn als
          tijdens bedrijf op een afstand van ten minste vier maal de diameter in de richting van de inlaat aan het begin van het
          expansiegedeelte dat de nabehandelingsinrichting bevat. De afstand vanaf de flens van het uitlaatspruitstuk of de
          turbocompressoruitlaat naar de uitlaatgasnabehandelingsinrichting moet gelijk zijn aan die in de configuratie in het voertuig
          of vallen binnen de specificaties van de fabrikant voor de afstand. De uitlaatgastegendruk of -restrictie moet aan
          bovenstaande criteria voldoen en kan worden ingesteld met een klep. De houder van de nabehandelingsinrichting kan tijdens
          fictieve tests en tijdens de analyse van de motorprestaties worden weggenomen en worden vervangen door een
          gelijkwaardige houder met een inactieve katalysatorsteun."
          d)       Punt 2.8 wordt geschrapt.
 ---pagebreak--- L 146/18              NL                                Publicatieblad van de Europese Unie                                   30.4.2004
    3)   Hoofdstuk 3 wordt als volgt gewijzigd:
         a)     De titel van hoofdstuk 3 wordt vervangen door:
                "3.      EIGENLIJKE TEST (NRSC-TEST)"
         b)     Het volgende punt wordt ingevoegd:
                "3.1.    Bepaling van de dynamometerafstelling
                         De meting van specifieke emissies is gebaseerd op niet naar de rem gecorrigeerd vermogen overeenkomstig
                         ISO 14396: 2002.
                         Bepaalde hulpvoorzieningen die uitsluitend voor de werking van de machine noodzakelijk zijn en die op de
                         motor kunnen zijn gemonteerd, moeten met het oog op de test worden verwijderd. De volgende onvolledige
                         lijst dienst als voorbeeld:
                         -        luchtcompressoren voor remmen
                         -        compressoren voor stuurbekrachtiging
                         -        compressoren voor klimaatregeling
                         -        pompen voor hydraulische bedieningsorganen.
                         Wanneer de hulpvoorzieningen niet zijn verwijderd, moet worden bepaald hoeveel vermogen zij opnemen om
                         de afstelling van de dynamometer te kunnen berekenen, tenzij het motoren betreft waarbij dergelijke
                         hulpvoorzieningen deel uitmaken van de motor zelf (bijv. koelventilatoren voor luchtgekoelde motoren).
                         De inlaatrestrictie en de uitlaatgastegendruk moeten overeenkomstig de punten 2.3 en 2.4 op de
                         maximumwaarde van de fabrikant worden afgesteld.
                         De waarde van het maximumkoppel bij de aangegeven toerentallen tijdens de proef moet proefondervindelijk
                         worden vastgesteld teneinde de waarde van het koppel in de voorgeschreven testtoestanden te berekenen.
                         Voor motoren die niet zijn ontworpen om te werken bij vollast over de gehele koppelcurve wordt het
                         maximumkoppel bij de toerentallen tijdens de proef door de fabrikant opgegeven.
                         De instelling van de motor wordt voor alle testtoestanden berekend met behulp van de volgende formule:
                                         "                  L %
                                   S * # "PM ( PAE #x           & ) PAE
                                         $                100 '
                         Indien de verhouding
                                   PAE
                                          " 0,03
                                   PM
                         kan de waarde PAE worden geverifieerd door de technische instantie die de typegoedkeuring verleent."
    c)   De huidige punten 3.1 – 3.3 worden hernummerd tot 3.2 - 3.4.
    d)   Het huidige punt 3.4 wordt punt 3.5 en de tekst wordt vervangen door:
         "3.5.  Afstelling van de verdunningsverhouding
                Het deeltjesbemonsteringssysteem moet worden opgestart en via een omloopleiding worden aangesloten voor de
                methode met één filter (eventueel ook voor de methode met verscheidene filters). Het achtergrondniveau van de
                deeltjes in de verdunningslucht kan worden vastgesteld door verdunningslucht door de deeltjesfilters te voeren.
                Indien gefilterde verdunningslucht wordt gebruikt, kan één meting worden verricht op elk tijdstip voor, gedurende of
                na de test. Indien de verdunningslucht niet is gefilterd, moet de meting worden uitgevoerd op één monster dat
                gedurende de test is genomen.
 ---pagebreak--- 30.4.2004                NL                               Publicatieblad van de Europese Unie                                      L 146/19
                   De verdunningslucht moet zodanig worden afgesteld dat in elke toestand de maximumfilteroppervlaktemperatuur
                   tussen 315 K (42 °C) en 325 K (52 °C) bedraagt. De totale verdunningsverhouding mag niet minder bedragen dan 4.
                   OPMERKING: Bij procedures in de stabiele toestand kan de filtertemperatuur worden gehandhaafd op of beneden de
                   maximumtemperatuur van 325 K (52 °C), in plaats te voldoen aan het temperatuurbereik van 42 °C – 52 °C.
                   Bij de methode met één filter en met verscheidene filters moet de bemonsteringsmassastroom door het filter in alle
                   toestanden een constant deel uitmaken van de verdunde uitlaatgasmassastroom. Deze massaverhouding moet in elke
                   toestand ± 5% ten opzichte van de gemiddelde waarde van de toestand bedragen, behalve gedurende de eerste tien
                   seconden bij systemen zonder omloopleidingsmogelijkheid. Voor partiële-stroomverdunningssystemen met één filter
                   moet de massastroom door het filter in elke toestand constant zijn met een tolerantie van 5%, behalve gedurende de
                   eerste tien seconden bij systemen zonder omloopleidingsmogelijkheid.
                   Bij systemen waarbij de CO2- of NOx-concentratie wordt beheerst, moet het CO2- of NOx-gehalte van de
                   verdunningslucht aan het begin en aan het einde van elke test worden gemeten. De metingen van de CO2- of NOx-
                   achtergrondconcentratie vóór en na de test moeten binnen 100 ppm resp. 5 ppm van elkaar liggen.
                   Wanneer gebruik wordt gemaakt van een systeem met verdund uitlaatgas, moeten de relevante
                   achtergrondconcentraties worden bepaald door bemonstering van de verdunningslucht in een bemonsteringszak
                   gedurende de gehele testcyclus.
                   De permanente achtergrondconcentratie mag (zonder zak) worden bepaald aan de hand van metingen op minimaal
                   drie punten, namelijk aan het begin, aan het eind en ongeveer halverwege de cyclus, waarbij de gemiddelde waarde
                   wordt berekend. Op verzoek van de fabrikant kunnen de achtergrondmetingen achterwege worden gelaten."
   e)     De huidige punten 3.5-3.6 worden hernummerd tot 3.6-3.7
   f)     Het huidige punt 3.6.1 wordt vervangen door:
          "3.7.1.           Specificatie van de uitrusting volgens punt 1A van bijlage I:
          3.7.1.1.          Specificatie A
                            Voor motoren die vallen onder 1A(i) en A(iv) van bijlage I moet bij de regeling van de dynamometer op de te
                            beproeven motor de volgende cyclus van acht toestanden 1 worden aangehouden:
                  Toestandnummer           Toerental                     Belasting %                   Wegingsfactor
                  1                        Nominaal                      100                           0,15
                  2                        Nominaal                      75                            0,15
                  3                        Nominaal                      50                            0,15
                  4                        Nominaal                      10                            0,10
                  5                        Intermediair toerental        100                           0,10
                  6                        Intermediair toerental        75                            0,10
                  7                        Intermediair toerental        50                            0,10
                  8                        Stationair                    ---                           0,15
          3.7.1.2.          Specificatie B
                            Voor motoren die vallen onder 1A(ii) van bijlage I moet bij de regeling van de dynamometer op de te
                            beproeven motor de volgende cyclus van vijf toestanden 1 worden aangehouden:
                  Toestandnummer           Toerental                     Belasting %                   Wegingsfactor
                  1                        Nominaal                      100                           0,05
                  2                        Nominaal                      75                            0,25
                  3                        Nominaal                      50                            0,30
                  4                        Nominaal                      25                            0,30
                  5                        Nominaal                      10                            0,10
   1
          Voetnoot 1 wordt vervangen door: Dezelfde als cyclus C1 zoals beschreven onder 8.3.1.1 van norm ISO 8178-4: 2002(E).
   1
          Voetnoot 2 wordt vervangen door: Dezelfde als cyclus D2 zoals beschreven onder 8.4.1 van norm ISO 8178-4: 2002(E).
 ---pagebreak--- L 146/20                   NL                                  Publicatieblad van de Europese Unie                                  30.4.2004
                              De waarde van de belasting is een percentage van het koppel dat correspondeert met het primaire nominale
                              vermogen dat wordt omschreven als het maximale beschikbare vermogen in de loop van een variabele
                              vermogenscyclus die gedurende een onbeperkt aantal uren per jaar kan worden gehandhaafd tussen
                              vastgestelde onderhoudsbeurten en onder de vastgestelde omgevingscondities. Het onderhoud wordt volgens
                              de richtlijnen van de fabrikant uitgevoerd.
             3.7.1.3.         Specificatie C
                              Voor voortstuwingsmotoren 1 die zijn bedoeld voor gebruik op binnenschepen moet gebruik worden gemaakt
                              van de ISO-testprocedure zoals gespecificeerd in ISO 8178-4: 2002(E) en IMO MARPOL 73/78, bijlage VI
                              (NOx-code).
                              Voortstuwingsmotoren die werken met een vaste schroef worden test op een dynamometer met gebruik van
                              de volgende de stabiele toestand cyclus 2 met 4 fasen die is ontwikkeld voor motorgebruik van commerciële
                              dieselmotoren voor mariene gebruik.
                                 Fase nr.                toerental            belasting         wegingsfactor
                                 1                       100% (nominaal)      100               0,20
                                 2                       91%                  75                0,50
                                 3                       80%                  50                0,15
                                 4                       63%                  25                0,15
                              Voorstuwingsmotoren met een vast toerental voor binnenvaartuigen met een schroef met variabele bladhoek
                              of elektrisch gekoppelde schroeven worden getest op een dynamometer met stabiele toestand cyclus 3 met 4
                              fasen gekenmerkt door dezelfde belastings- en wegingsfactoren als bovengenoemde cyclus, maar met het
                              nominale toerental in iedere fase
                                 Fase nr.               toerental            belasting         wegingsfactor
                                 1                      nominaal             100               0,20
                                 2                      nominaal             75                0,50
                                 3                      nominaal             50                0,15
                                 4                      nominaal             25                0,15
                                 ___________________
                                 1
                                        Hulpmotoren met een constant toerental moeten worden gekeurd volgens
                                        ISO-norm D2 cyclus, d.w.z. de stabiele toestand met 5 fasen als
                                        omschreven in bovenstaande paragraaf 3.7.1.2 terwijl hulpmotoren met een
                                        variabel toerental moeten worden gekeurd volgens ISO-norm C1 cyclus
                                        d.w.z. de stabiele toestand met 8 fasen als omschreven in bovenstaande
                                        paragraaf 3.7.1.1.
                                 2
                                        Identiek met de E3 cyclus als omschreven in paragrafen 8.5.1, 8.5.2 en
                                        8.5.3 van ISO-norm 8178-4: 2002(E). De vier fasen liggen op een
                                        gemiddelde schroefcurve op basis van gebruiksmetingen.
                                 3
                                        Identiek met de E2 cyclus als omschreven in paragrafen 8.5.1, 8.5.2 en
                                        8.5.3 van ISO-norm 8178-4: 2002(E).
    3.7.1.4.          Specificatie D
                      Voor motoren die onder afdeling 1A(v) van Bijlage I vallen, wordt de volgende cyclus in 3 fasen 1 gevolgd in een
                      dynamometer op de testmotor.
                                   fase nr.               toerental            belasting         wegingsfactor
                                   1                      nominaal             100               0,25
                                   2                      Intermediair         50                0,15
                                   3                      stationair           -0                0,60
                              ___________________
                                            1 Identiek met cyclus F van ISO-norm 8178-4; norm 2002(E)."
 ---pagebreak--- 30.4.2004               NL                             Publicatieblad van de Europese Unie                                              L 146/21
   g)     Het huidige punt 3.7.3 wordt als volgt gelezen:
          "3.7.3. Testcyclus
          De testcyclus wordt aangevangen. De test wordt uitgevoerd in opklimmende volgorde van de hierboven voor de testcycli
          gegeven toestandnummers.
          Na de eerste overgangsperiode moet in elke toestand van de desbetreffende testcyclus het aangegeven toerental binnen ± 1%
          van het nominale toerental of ± 3 min-1 blijven (de grootste waarde is van toepassing behalve bij een laag stationair toerental
          dat binnen de door de fabrikant aangegeven tolerantie moet liggen). Het aangegeven koppel moet zodanig zijn dat de
          gemiddelde waarde gedurende de meetperioden maximaal ± 2% afwijkt van het maximumkoppel bij het toerental tijdens de
          proef.
          Voor elke meting is een minimumtijd van tien minuten noodzakelijk. Indien voor het beproeven van de motor langere
          bemonsteringsperioden nodig zijn om voldoende deeltjesmassa op het meetfilter op te vangen, mag de duur van de test in die
          bepaalde toestand zo nodig worden verlengd.
          De duur van de meettijd moet worden geregistreerd en in het verslag worden opgenomen.
          De waarde van de concentratie van de gasvormige emissies moet in elke toestand gedurende de laatste drie minuten worden
          gemeten en worden vastgelegd.
          Het einde van de deeltjesbemonstering moet samenvallen met het beëindigen van de meting van de gasvormige emissies en
          mag niet beginnen voordat de motor zich overeenkomstig de aanwijzingen van de fabrikant heeft gestabiliseerd.
          De brandstoftemperatuur moet worden gemeten bij de inlaat van de brandstofpomp of overeenkomstig de instructies van de
          fabrikant en de plaats van de meting moet worden vermeld."
   h)     Het huidige punt 3.7 wordt punt 3.8.
   4)     Het volgende hoofdstuk 4 wordt ingevoegd:
          4.      EIGENLIJKE TEST (NRTC-TEST)
          4.1.    Inleiding
                  De transiënte cyclus (NRTC) wordt beschreven in aanhangsel 4 van bijlage III als een stap voor stap gegeven
                  opeenvolging van genormaliseerde waarden voor toerental en koppel die van toepassing is op alle dieselmotoren die
                  vallen onder deze richtlijn. Om de test te kunnen uitvoeren in een beproevingsruimte voor motoren, moeten de
                  genormaliseerde waarden op basis van de curve voor de motorprestaties worden geconverteerd naar de werkelijke
                  waarden voor de te beproeven motor. Deze conversie wordt denormalisatie genoemd, en de ontwikkelde testcyclus
                  noemt men de referentiecyclus van de te beproeven motor. Met deze referentiewaarden voor toerental en koppel moet
                  de cyclus in de beproevingsruimte worden uitgevoerd en moeten de teruggekoppelde waarden van toerental en koppel
                  worden geregistreerd. Ter bevestiging van de eigenlijke test moet na voltooiing ervan een regressieanalyse tussen
                  referentiewaarden en teruggekoppelde waarden van toerental en koppel worden uitgevoerd.
          4.1.1. Het gebruik van manipulatievoorzieningen en abnormale emissiebeheersingsstrategieën is verboden.
          4.2.    Analyse van motorprestaties
                  Wanneer de NRTC-test in de beproevingsruimte wordt uitgevoerd, moeten de motorprestaties worden geanalyseerd
                  voordat de testcyclus wordt uitgevoerd teneinde de curve van toerental en koppel te bepalen.
   4.2.1.         Bepaling van het bereik bij de prestatieanalyse
                  De minimum- en maximumtoerentallen bij de analyse van de motorprestaties worden als volgt gedefinieerd:
                  Minimumtoerental bij de analyse          = stationair toerental
                  Maximumtoerental bij de analyse          = nhi x 1,02 of toerental waarbij het koppel bij vollast geleidelijk terugloopt tot
                  nul, afhankelijk van welke waarde het laagste is (waarbij nhi het hoge toerental voorstelt, gedefinieerd als het hoogste
                  motortoerental bij een opbrengst van 70% van het nominale vermogen).
   4.2.2.         Curve van de motorprestaties
                  De motor moet bij maximaal vermogen op temperatuur komen om de motorparameters volgens de aanbevelingen van
                  de fabrikant en op vakkundige wijze te stabiliseren. Wanneer de motor is gestabiliseerd, moeten de motorprestaties
                  aan de hand van de volgende procedures worden geanalyseerd.
 ---pagebreak--- L 146/22           NL                                Publicatieblad van de Europese Unie                                       30.4.2004
    4.2.2.1. Analyse in transiënte toestand
             a)      De motor moet worden ontlast en draaien bij stationair toerental.
             b)      De motor moet draaien bij vollastinstelling van de injectiepomp bij een minimumtoerental.
             c)      Het motortoerental moet met een gemiddelde van 8 ± 1 min-1 /s worden opgevoerd van minimum- naar
                     maximumtoerental. De punten van motortoerental en koppel moeten worden geregistreerd met een frequentie
                     van ten minste één punt per seconde.
    4.2.2.2. Analyse bij stapsgewijze verhoging
             a)      De motor moet worden ontlast en draaien bij stationair toerental.
             b)      De motor moet draaien bij vollastinstelling van de injectiepomp bij een minimumtoerental.
             c)      Terwijl vollast wordt aangehouden, moet het minimumtoerental bij de analyse gedurende ten minste 15 s
                     worden aangehouden, terwijl het gemiddelde koppel gedurende de laatste 5 s wordt geregistreerd. De curve
                     van het maximumkoppel van het minimum- naar het maximumtoerental moet worden bepaald in ophogingen
                     van het toerental van maximaal 100 ± 20/min. Elk testpunt moet ten minste 15 s worden aangehouden, terwijl
                     het gemiddelde koppel gedurende de laatste 5 s moet worden geregistreerd.
    4.2.3.   Opstellen van de curve van motorprestaties
             Alle gegevens die op grond van gegevens volgens 4.2.2 zijn geregistreerd, moeten via lineaire interpolatie onderling
             worden verbonden. De hierdoor ontstane koppelcurve is de curve van motorprestaties die wordt gebruikt om de
             genormaliseerde koppelwaarden uit het schema voor de motordynamometer in bijlage IV te converteren naar
             werkelijke koppelwaarden voor de testcyclus, zoals beschreven in 4.3.3.
    4.2.4.   Andere methoden voor de analyse van motorprestaties
             Indien een fabrikant van mening is dat voor een bepaalde motor de hiervoor genoemde analysemethoden voor de
             motorprestaties onveilig of niet representatief zijn, mogen andere analysemethoden worden toegepast. Deze andere
             methoden moeten recht doen aan de bedoeling van de aangegeven analyseprocedures om bij alle tijdens de testcycli
             gehaalde motortoerentallen het maximaal haalbare koppel te verwezenlijken. Wanneer om redenen van veiligheid of
             representativiteit wordt afgeweken van de hier beschreven analysemethoden moet dit door de betrokken partijen zijn
             goedgekeurd, evenals de motivering hiervan. In geen enkel geval mag bij afgeregelde motoren of motoren met
             uitlaatgasturbo de koppelcurve worden verkregen bij aflopende motortoerentallen.
    4.2.5.   Herhalingsproeven
             Op een motor behoeven niet de motorprestaties voor elke testcyclus te worden geanalyseerd. Voorafgaand aan een
             testcyclus moet deze analyse wel opnieuw worden uitgevoerd, wanneer:
             -       er sinds de laatste analyse te veel tijd is verstreken, te bepalen op grond van vakkundig technisch inzicht,
             of
             -       er veranderingen aan de motor hebben plaatsgevonden of deze zodanig opnieuw is gekalibreerd, dat de
                     resultaten van de motor zouden kunnen zijn beïnvloed.
    4.3.     Opstellen van de referentietestcyclus
    4.3.1.   Referentietoerental
             Het referentietoerental (nref) is gelijk aan de voor 100% genormaliseerde toerentalwaarden zoals gegeven in het
             schema voor de motordynamometer van bijlage III, aanhangsel 4. Het is duidelijk dat de werkelijke motorcyclus na
             denormalisatie naar het referentietoerental grotendeels afhankelijk is van de vraag of het juiste referentietoerental is
             gekozen. Het referentietoerental moet aan de hand van de volgende formule worden bepaald:
             nref         = laag toerental + 0,95 * (hoog toerental – laag toerental)
             (Het hoge toerental is het hoogste motortoerental bij een opbrengst van 70% van het nominale vermogen, terwijl het
             lage toerental het laagste motortoerental is bij een opbrengst van 50% van het nominale vermogen).
 ---pagebreak--- 30.4.2004            NL                             Publicatieblad van de Europese Unie                                        L 146/23
   4.3.2.      Denormalisatie van motortoerental
               Het toerental moet met behulp van de volgende formule worden gedenormaliseerd:
                                        %toerental " "referentietoerental % stationair toerental#              stationair
               Werkelijk toerental =                                                                         $ toerental
                                                                     100
   4.3.3.      Denormalisatie van motorkoppel
               De koppelwaarden in het schema van de motordynamometer van bijlage III, aanhangsel 4, zijn genormaliseerd om
               het maximumkoppel bij het bijbehorende toerental te verkrijgen. De koppelwaarden van de referentiecyclus moeten
               als volgt worden gedenormaliseerd met behulp van de curve voor motorprestaties die aan de hand van punt 4.2.2 is
               bepaald:
               Werkelijk koppel        =
                                                % koppel   " max. koppel     (5)
                                                            100
               voor het bijbehorende werkelijke toerental zoals dat is bepaald in punt 4.3.2
   4.3.4.      Voorbeeld van de denormalisatieprocedure
               Bij wijze van voorbeeld moet het volgende testgegeven worden gedenormaliseerd:
               % toerental = 43%
               % koppel = 82%
          Bij de volgende waarden:
          referentietoerental = 2200 /min
          stationair toerental = 600 /min
          resulteert dat in:
                                    43 " "2200 - 600#
          werkelijk toerental =
                                              100                 $ 600       = 1288 /min
          Bij een maximumkoppel van 700 Nm ontleend aan de curve voor motorprestaties bij 1288 /min
                                  82 " 700
          werkelijk koppel     =                  = 574 Nm
                                    100
   4.4.        Dynamometer
   4.4.1.      Bij gebruik van een lastmeetdoos moet het signaal van het koppel worden overgebracht op de motoras en moet er
               rekening worden gehouden met de traagheid van de dynamometer. Het werkelijke motorkoppel is het koppel dat
               wordt afgelezen op de lastmeetdoos plus het traagheidsmoment van de rem vermenigvuldigd met de hoekversnelling.
               Het besturingssysteem moet deze berekening momentaan uitvoeren.
   4.4.2.      Indien de motor met een wervelstroomdynamometer wordt getest, wordt aanbevolen dat het aantal punten met een
                        Tsp # 2 " " " n" sp " $ D
               verschil                            dat kleiner is dan -5% van het maximumkoppel, niet groter wordt dan 30 (waarbij
                                            n"sp
               Tsp het gevraagde koppel is,      de afgeleide van het motortoerental en ΘD de rotatietraagheid van de wervelstroom-
               dynamometer).
 ---pagebreak--- L 146/24                   NL                             Publicatieblad van de Europese Unie                                       30.4.2004
    4.5.    Emissietest
            Het volgende stroomschema geeft een overzicht van de testprocedure.
                Gereedmaken van de motor; metingen, prestatiecontrole en kalibrering vooraf
                                                                     "
                                       Uitvoeren van analyse van de motorprestaties
                                       (maximumkoppelcurve)
                                                                     "
         Uitvoeren van één of meer praktijkcycli, indien noodzakelijk ter controle van motor/beproevingsruimte/emissiesystemen
                                                                     "
                                                               START
                                                                     "
     Voorgeschreven conditioneringsfase gedurende ten minste 20 minuten om de motor en het deeltjessysteem inclusief het
     tunnelsysteem (partiële stroom of volledige stroom) te conditioneren
     Deeltjes worden verzameld op een loos filter
                                                                     "
     Zet, bij draaiende motor, deeltjessysteem in omlooptoestand en schakel deeltjesfilter om naar gestabiliseerd en gewogen
     bemonsteringsfilter. Alle andere systemen voor bemonstering en gegevensverzameling gereed
                                                                     "
     Voer binnen 5 minuten na uitschakeling van de motor of na terugbrengen van de draaiende motor naar stationair draaien de
     cyclus van de uitlaatgasemissietest met warme motor uit
            Voorafgaand aan de meetcyclus kunnen één of meer praktijkcycli worden gedraaid, indien noodzakelijk ter controle van de
            motor, de beproevingsruimte en emissiesystemen.
    4.5.1.          Gereedmaken van de bemonsteringsfilters
                    Ten minste één uur voor de test moet elk filter worden gelegd in een petrischaaltje dat is beschermd tegen vervuiling
                    door stof en de uitwisseling van lucht mogelijk maakt, en dat is geplaatst in een weegkamer om te stabiliseren. Aan
                    het eind van de stabiliseringsperiode wordt elk filter gewogen en het gewicht geregistreerd. Het filter moet
                    vervolgens in een gesloten petrischaaltje of afgesloten filterhouder worden bewaard totdat het nodig is voor de proef.
                    Het filter moet worden gebruikt binnen acht uur nadat het uit de weegkamer is verwijderd. Het tarragewicht wordt
                    geregistreerd.
    4.5.2.          Installatie van de meetapparatuur
                    De instrumenten en de bemonsteringssondes moeten volgens de voorschriften worden aangebracht. De uitlaatpijp
                    moet worden aangesloten op het volledige-stroomverdunningssysteem, als dat wordt gebruikt.
    4.5.3.          Starten en conditioneren van verdunningssysteem en motor
                    Het verdunningssysteem en de motor moeten worden gestart en moeten warmdraaien. Het bemonsteringssysteem
                    moet worden geconditioneerd door de motor te laten warmdraaien bij nominaal toerental en 100% koppel gedurende
                    ten minste 20 minuten terwijl tegelijk ook het partiële-stroombemonsteringssysteem of de CVS met volledige-
                    stroomverdunning met secondair verdunningssysteem draaien. Dan worden de loze deeltjesemissiemonsters
                    verzameld. Deeltjesbemonsteringsfilters behoeven niet te worden gestabiliseerd of gewogen en kunnen worden
                    weggegooid. Filtermedia mogen tijdens het conditioneren worden verwisseld mits de totale bemonsteringstijd met de
                    filters en het bemonsteringssysteem langer is dan 20 min. De stroom moet worden afgestemd op de geschatte stroom
                    die voor transiënte testcycli is gekozen. Het koppel moet worden teruggebracht van 100% koppel, terwijl het
                    nominale toerental zo nodig blijft gehandhaafd om de in de specificaties voor de bemonsteringszone aangegeven
                    maximumtemperatuur van 191 oC niet te overschrijden.
    4.5.4.          Starten van het deeltjesbemonsteringssysteem
                    Het deeltjesbemonsteringssysteem moet worden gestart en draait dan via de omloopleiding. Het
                    achtergronddeeltjesniveau van de verdunningslucht kan worden bepaald door de verdunningslucht te bemonsteren
                    voordat het uitlaatgas in de verdunningstunnel komt. Bij voorkeur wordt het achtergronddeeltjesmonster tijdens de
                    transiënte cyclus verzameld wanneer er een ander deeltjesbemonsteringssysteem beschikbaar is. In het andere geval
                    kan het deeltjesbemonsteringssysteem worden gebruikt dat wordt gebruikt voor het opvangen van deeltjes tijdens de
                    transiënte cyclus. Indien gefilterde verdunningslucht wordt gebruikt, kan één meting worden verricht vóór of na de
                    test. Indien de verdunningslucht niet wordt gefilterd, worden de metingen voor aanvang en na voltooiing van de
                    cyclus verricht en worden de gemiddelde waarden bepaald.
 ---pagebreak--- 30.4.2004                 NL                               Publicatieblad van de Europese Unie                                       L 146/25
   4.5.5.           Afstellen van het verdunningssysteem
                    De totale verdunde uitlaatgasstroom van een volledige-stroomverdunningssysteem of de verdunde uitlaatgasstroom
                    door een partiële-stroomverdunningssysteem moet zo zijn afgesteld dat er in het systeem geen condensatie van water
                    optreedt en dat de filteroppervlaktemperatuur tussen 315 K (42 °C) en 325 K (52 °C) ligt.
   4.5.6.           Controle op de analyseapparatuur
                    De analyseapparatuur voor de emissiemetingen wordt op de nulstand gekalibreerd en ingesteld op het juiste
                    meetbereik. Bij gebruik van bemonsteringszakken moeten deze worden geleegd.
   4.5.7.           Motorstartprocedure
                    De gestabiliseerde motor moet worden gestart binnen 5 minuten na voltooiing van het warmdraaien volgens de door
                    fabrikant in de gebruikershandleiding aanbevolen startprocedure, waarvoor een productiestartmotor of de
                    dynamometer wordt toegepast. Naar keuze mag de test ook beginnen binnen 5 minuten van de conditioneringsfase
                    van de motor zonder dat deze is afgezet, wanneer de motor is teruggebracht naar stationair draaien.
   4.5.8.           Uitvoering van de testcyclus
   4.5.8.1.         Testcyclus
                    De testreeks begint wanneer de motor wordt gestart vanuit de uitgeschakelde toestand na de conditioneringsfase of
                    vanuit stationair draaien wanneer rechtstreeks vanuit de conditioneringsfase met draaiende motor wordt gestart. De
                    test moet worden uitgevoerd in overeenstemming met de referentiecyclus zoals weergegeven in bijlage III,
                    aanhangsel 4. De instelwaarde voor motortoerental en koppel moet worden doorgegeven met een frequentie van 5 Hz
                    of meer (10 Hz is aanbevolen). De instelwaarden moeten worden berekend door lineaire interpolatie tussen de
                    instelwaarden met een frequentie van 1 Hz van de referentiecyclus. Tijdens de testcyclus moeten de teruggekoppelde
                    waarden van motortoerental en koppel ten minste eenmaal per seconde worden geregistreerd, waarbij de signalen
                    elektronisch mogen worden gefilterd.
   4.5.8.2.         Responsie van de analyseapparatuur
                    Bij het starten van de motor of van de testreeks, wanneer de cyclus rechtstreeks vanuit de conditionering wordt
                    gestart, moet gelijktijdig de meetuitrusting worden gestart:
                    -        start van het verzamelen of analyseren van verdunningslucht, bij toepassing van een volledige-
                             stroomverdunningssysteem;
                    -        start van het verzamelen of analyseren van ruw of verdund uitlaatgas, afhankelijk van de toegepaste methode;
                    -        start van de meting van de hoeveelheid verdund uitlaatgas en de vereiste temperaturen en drukken;
            -       start van de registratie van de uitlaatgasmassastroom, bij toepassing van uitlaatgasanalyse;
            -       start van de registratie van teruggekoppelde gegevens van het toerental en koppel van de dynamometer.
            Wanneer ruw uitlaatgas wordt gemeten, moeten de emissieconcentraties (HC, CO en NOx) en de uitlaatgasmassastroom
            continu met een frequentie van 2 Hz worden gemeten en op een computersysteem worden opgeslagen. Alle overige gegevens
            kunnen met een bemonsteringsfrequentie van ten minste 1 Hz worden geregistreerd. Voor analoge analyseapparatuur moet de
            responsie worden geregistreerd, en de kalibreringsgegevens mogen online of offline tijdens de gegevensevaluatie worden
            gebruikt.
            Wanneer een volledige-stroomverdunningssysteem wordt toegepast moeten HC en NOx continu in de verdunningstunnel met
            een frequentie van ten minste 2 Hz worden gemeten. De gemiddelde concentraties moeten worden bepaald door integratie
            van de signalen van de analyseapparatuur gedurende de testcyclus. De responsietijd van het systeem mag niet meer bedragen
            dan 20 s en moet zijn gecoördineerd met CVS-stroomschommelingen en afwijkingen tussen bemonsteringstijd en testcyclus,
            indien noodzakelijk. CO en CO2 moeten worden bepaald door integratie of door analyse van de concentraties in de tijdens de
            cyclus verzamelde inhoud van de bemonsteringszak. Concentraties van gasvormige verontreinigingen in de verdunningslucht
            moeten worden bepaald door integratie of door deze in de achtergrondzak te verzamelen. Alle overige te meten parameters
            moeten worden geregistreerd met een frequentie van ten minste één meting per seconde (1 Hz).
   4.5.8.3.         Deeltjesbemonstering
                    Bij het starten van de motor of van de testreeks (wanneer de cyclus rechtstreeks vanuit de conditionering wordt
                    gestart) moet het deeltjesbemonsteringssysteem worden omgeschakeld van omloopbedrijf naar het verzamelen van
                    deeltjes.
 ---pagebreak--- L 146/26           NL                              Publicatieblad van de Europese Unie                                       30.4.2004
             Wanneer een partiële-stroomverdunningssysteem wordt toegepast, moet(en) de bemonsteringspomp(en) zo zijn
             afgesteld dat de stroom door de deeltjesbemonsteringssonde of de verbindingsleiding proportioneel blijft aan de
             uitlaatgasmassastroom.
             Wanneer een volledige-stroomverdunningssysteem wordt toegepast, moet(en) de bemonsteringspomp(en) zo zijn
             afgesteld dat de stroom door de deeltjesbemonsteringssonde of de verbindingsleiding een waarde behoudt die ligt
             binnen ± 5% van de ingestelde stroom. Bij toepassing van stroomcompensatie (d.w.z. proportionele beheersing van
             de bemonsteringsstroom) moet zijn aangetoond dat de verhouding van de belangrijkste tunnelstroom tot de
             deeltjesbemonsteringsstroom niet meer veranderd dan ± 5% van de instelwaarde (behalve gedurende de eerste 10
             seconden van de bemonstering).
             OPMERKING:              Bij een dubbele verdunning is de bemonsteringsstroom het nettoverschil tussen de stroom
                                     door de bemonsteringsfilters en de secundaire verdunningsluchtstroom.
             De gemiddelde temperatuur en druk aan de inlaat van de gasmeter(s) of stroommeettoestellen moeten worden
             geregistreerd. Wanneer de ingestelde stroom niet de volledige cyclus kan worden gehandhaafd (binnen ± 5%) ten
             gevolge van een hoge deeltjesbelasting op het filter, moet de test ongeldig worden verklaard. De test moet dan bij een
             lagere stroom en/of met een filter met een grotere diameter worden herhaald.
    4.5.8.4. Afslaan van de motor
             Indien de motor op enig punt in de testcyclus afslaat, moet de motor worden geconditioneerd en opnieuw worden
             gestart en moet vervolgens de test worden herhaald. Indien in één van de benodigde uitrustingsdelen tijdens de
             testcyclus een defect optreedt, moet de test ongeldig worden verklaard.
    4.5.8.5. Handelingen na de test
             Na voltooiing van de test moeten de meting van de uitlaatgasmassastroom, de verdunde uitlaatgasvolumestroom, de
             gasstroom naar de verzamelzakken en de deeltjesbemonsteringspomp worden stopgezet. Bij een integrerend
             analysesysteem moet de bemonstering worden voortgezet tot de responsietijd van het systeem is verstreken.
             De concentraties van de verzamelzakken, indien toegepast, moeten zo spoedig mogelijk worden geanalyseerd, en in
             geen geval later dan 20 minuten na voltooiing van de testcyclus.
             Na de emissietest worden ter controle achteraf van de analyseapparatuur een ijkgas voor de nulinstelling en hetzelfde
             ijkgas voor het meetbereik toegepast. De test is acceptabel wanneer het verschil tussen de resultaten vooraf en
             achteraf minder dan 2% van de waarde van het ijkgas voor het meetbereik bedraagt.
             De deeltjesfilters moeten uiterlijk één uur na voltooiing van de test naar de weegkamer worden teruggebracht. Zij
             moeten gedurende ten minste één uur worden gelegd in een petrischaaltje dat is beschermd tegen vervuiling door stof
             en de uitwisseling van lucht mogelijk maakt, en dan worden gewogen. Het brutogewicht van de filters moet worden
             geregistreerd.
    4.6.     Controle op de test
    4.6.1.   Tijdsverschuiving
             Om het effect van het tijdsverloop tussen de terugkoppeling en de waarden van de referentiecyclus zo klein mogelijk
             te houden, mag de gehele teruggekoppelde signalenreeks van motortoerental en koppel worden vervroegd of
             vertraagd ten opzichte van de reeks van het referentietoerental en -koppel. Bij verschuiving van de teruggekoppelde
             signalen moeten zowel toerental als koppel evenveel in dezelfde richting worden verschoven.
    4.6.2.   Berekening van de cyclusarbeid
             De werkelijke cyclusarbeid Wact (kWh) moet worden berekend met behulp van elk paar geregistreerde
             teruggekoppelde toerental- en koppelwaarden. De werkelijke cyclusarbeid Wact wordt gebruikt voor vergelijking met
             de referentiecyclusarbeid Wref en voor berekening van de voor de rem specifieke emissies. Deze methodiek moet ook
             worden toegepast voor de integratie van zowel het referentiemotorvermogen als het werkelijke motorvermogen.
             Wanneer waarden moeten worden bepaald tussen nabijgelegen referentiewaarden of aangrenzende gemeten waarden,
             moet lineaire interpolatie worden toegepast.
             Bij de integratie van de referentiecyclusarbeid en de werkelijke cyclusarbeid moeten alle negatieve koppelwaarden op
             nul worden gesteld en meegenomen. Wanneer de integratie plaatsvindt bij een frequentie van minder dan 5 Hz, en
             wanneer de koppelwaarde gedurende een gegeven tijdsegment wisselt van positief naar negatief of van negatief naar
             positief, moet het negatieve deel worden berekend en op nul worden gesteld. Het positieve deel moet in de
             geïntegreerde waarde worden meegenomen.
             De waarde van Wact moet zich bevinden tussen -15% en + 5% van Wref.
 ---pagebreak--- 30.4.2004                 NL                             Publicatieblad van de Europese Unie                                      L 146/27
   4.6.3.           Geldigheid van de testcyclus
                    Voor het toerental, koppel en vermogen moeten lineaire regressies van de teruggekoppelde waarden naar de
                    referentiewaarden worden uitgevoerd. Dit mag pas worden uitgevoerd nadat eventuele verschuivingen van
                    teruggekoppelde gegevens hebben plaatsgevonden, indien voor die optie is gekozen. De methode van de kleinste
                    kwadraten moet worden gebruikt, waarbij de best passende vergelijking de volgende vorm heeft:
                    y = mx + b
                    waarin:
                    y       =       teruggekoppelde (werkelijke) waarde van toerental (min-1), koppel (N·m) of vermogen (kW)
                    m       =       helling van de regressielijn
                    x       =       referentiewaarde van toerental (min-1), koppel (N·m) of vermogen (kW)
                    b       =       y-intercep van de regressielijn
            Voor elke regressielijn worden de standaardfout van de schattingswaarde van y op x en de determinatiecoëfficiënt (r²)
            berekend.
            Aanbevolen wordt, deze analyse met een frekwentie van 1 Hz uit te voeren. Een test wordt beschouwd als geldig wanneer
            wordt voldaan aan de criteria van tabel 1.
                                        Tabel 1: Toleranties van de regressielijn
                                                           Toerental                   Koppel                     Vermogen
      Standaardfout van de schattingswaarde van max. 100 min-1               maximaal 13% van het       maximaal 8% van het
      y op x                                                                 maximale motorkoppel van   maximale motorkoppel van
                                                                             de vermogenskartering      de vermogenskartering
      Helling van de regressielijn, m                0,95 tot 1,03           0,83 – 1,03                0,89 – 1,03
      Determinatiecoëfficiënt, r²                    min. 0,9700             min. 0,8800                min. 0,9100
      Y-intercept van de regressielijn, b            ± 50 min-1              ± 20 N·m of & 2% van       ± 4 kW of & 2% van
                                                                             maximumkoppel, indien      maximumvermogen, indien
                                                                             groter                     groter
            Uitsluitend ten behoeve van de regressieanalyse mogen waarden die in tabel 2 zijn aangegeven, worden weggelaten voordat
            de regressie wordt berekend. Bij de berekening van de cyclusarbeid en de emissies mogen deze waarden echter niet worden
            weggelaten. Een punt bij stationair draaien wordt gedefinieerd als een waarde met een genormaliseerd referentiekoppel van
            0% en een genormaliseerd referentietoerental van 0%. Waarden mogen worden weggelaten uit het geheel of uit een
            willekeurig deel van de cyclus.
                                    Tabel 2. Waarden die uit de regressieanalyse mogen worden weggelaten
                                         (er moet worden aangegeven welke waarden zijn weggelaten)
                              TOESTAND                                     WAARDEN VOOR TOERENTAL, KOPPEL EN/OF
                                                                     VERMOGEN DIE MOGEN WORDEN WEGGELATEN ONDER
                                                                      VERWIJZING NAAR DE VOORWAARDEN IN DE LINKER
                                                                                KOLOM
      Eerste 24 (±1) s en laatste 25 s                              Toerental, koppel en vermogen
      Wijd geopende gasklep, en koppelterugkoppeling < 95%          Koppel en/of vermogen
      koppelreferentie
      Wijd geopende gasklep, en toerentalterugkoppeling             Toerental en/of vermogen
      < 95% toerentalreferentie
      Gesloten gasklep, toerentalterugkoppeling > stationair        Koppel en/of vermogen
      toerental + 50 min-1, en koppelterugkoppeling > 105%
      koppelreferentie
      Gesloten gasklep, toerentalterugkoppeling $ stationair        Toerental en/of vermogen
      toerental + 50 min-1, en koppelterugkoppeling = door de
      fabrikant gedefinieerd of gemeten koppel bij stationair
      draaien ± 2% van maximumkoppel
      Gesloten gasklep en toerentalterugkoppeling > 105%            Toerental en/of vermogen"
      toerentalreferentie
   5)       Aanhangsel 1 wordt vervangen door:
 ---pagebreak--- L 146/28                  NL                             Publicatieblad van de Europese Unie                                       30.4.2004
                                                             "AANHANGSEL 1
                                                       METING EN BEMONSTERING
    1.     PROCEDURES VOOR METING EN BEMONSTERING (NRSC-TEST)
           Gasvormige bestanddelen en deeltjes die door de voor beproeving ter beschikking gestelde motor worden uitgestoten, moeten
           worden gemeten volgens de methoden van bijlage VI. In bijlage VI worden de aanbevolen analysesystemen voor de
           gasvormige emissies (punt 1.1) en de aanbevolen deeltjesverdunnings- en bemonsteringssystemen (punt 1.2) beschreven.
    1.1.   Specificatie van de dynamometer
           Er dient gebruik gemaakt te worden van een motordynamometer met toereikende eigenschappen voor de uitvoering van de in
           punt 3.7.1 van bijlage III beschreven testcyclus. De instrumenten voor de meting van het koppel en het toerental moeten het
           vermogen binnen de gegeven grenzen kunnen meten. Er kunnen aanvullende berekeningen nodig zijn. De nauwkeurigheid
           van de meetapparatuur moet zodanig zijn dat de maximumtoleranties van de in punt 1.3 gegeven cijfers niet worden
           overschreden.
    1.2.   Uitlaatgasstroom
           De uitlaatgasstroom moet worden gemeten volgens één van de in de punten 1.2.1 tot en met 1.2.4 genoemde methoden.
    1.2.1.         Rechtstreekse meting
                   Rechtstreekse meting van de uitlaatgasstroom met behulp van een meetflens of een gelijkwaardig meetsysteem (voor
                   bijzonderheden: zie ISO 5167:2000).
                   OPMERKING:               De rechtstreekse meting van de gasstroom is moeilijk. Er moeten maatregelen worden
                                            genomen om meetfouten die van invloed zijn op de emissiewaarden, te voorkomen.
    1.2.2.         Methode voor het meten van de lucht- en brandstofstroom
                   Meting van de lucht- en brandstofstroom
                   Er dient gebruik te worden gemaakt van luchtstroommeters en brandstofstroommeters met een nauwkeurigheid
                   overeenkomstig punt 1.3.
                   De uitlaatgasstroom wordt als volgt berekend:
                            GEXHW = GAIRW + GFUEL (voor de natte uitlaatgasmassa)
    1.2.3.         De koolstofbalansmethode
                   De massa van het uitlaatgas kan worden berekend uit het brandstofverbruik en de uitlaatgasconcentraties door
                   gebruikmaking van de koolstofbalansmethode (zie bijlage III, aanhangsel 3).
    1.2.4.         Meetmethode met behulp van indicatorgas
                   De methode betreft de meting van de concentratie van een indicatorgas in de uitlaatgassen. Een bekende hoeveelheid
                   van een inert gas (bv. zuivere helium) wordt als indicatorgas in de uitlaatgasstroom ingespoten. Dit gas wordt met de
                   uitlaatgassen gemengd en verdund, maar mag niet reageren in de uitlaatpijp. Vervolgens wordt de concentratie van
                   het gas in het uitlaatgasmonster gemeten.
                   Om een volledige vermenging van het indicatorgas te verkrijgen, moet de uitlaatgasbemonsteringssonde zijn
                   aangebracht op ten minste 1 m of 30 maal de diameter van de uitlaatpijp, waarbij de grootste waarde van toepassing
                   is, stroomafwaarts gezien vanaf het injectiepunt van het indicatorgas. De bemonsteringssonde mag dichter bij het
                   injectiepunt worden geplaatst als door vergelijking van de indicatorgasconcentratie met de referentieconcentratie
                   wanneer het indicatorgas vóór de motor wordt ingespoten, een volledige menging wordt vastgesteld.
                   De indicatorgasstroom moet zo zijn afgesteld dat de indicatorgasconcentratie bij stationair toerental van de motor na
                   de menging lager is dan de volledige schaal van de indicatorgasanalyseapparatuur.
                   De uitlaatgasstroom wordt als volgt berekend:
                                                             G T " " EXH
                                         G EXHW $
                                                     60 " "conc mix # conc a #
                   waarin:
                   GEXHW       = momentane uitlaatgasmassastroom (kg/s);
 ---pagebreak--- 30.4.2004               NL                              Publicatieblad van de Europese Unie                                      L 146/29
                  GT          = indicatorgasstroom (cm³/min);
                  concmix     = momentane concentratie van het indicatorgas na menging (ppm);
                  #EXH        = dichtheid van het uitlaatgas (kg/m³);
                  Conca       = achtergrondconcentratie van het indicatorgas in de verdunningslucht (ppm).
                  De achtergrondconcentratie van het indicatorgas (conca) kan worden bepaald door het gemiddelde te berekenen van
                  de achtergrondconcentratie zoals die direct voor de eigenlijke test en erna is gemeten.
                  Wanneer de achtergrondconcentratie bij de maximumuitlaatgasstroom minder bedraagt dan 1% van de concentratie
                  van het indicatorgas na vermenging (concmix.), mag de achtergrondconcentratie worden verwaarloosd.
                  Het systeem als geheel moet voldoen aan de nauwkeurigheidsspecificaties voor de uitlaatgasstroom, en moet worden
                  gekalibreerd volgens aanhangsel 2, punt 1.11.2
   1.2.5.         Meetmethode ter bepaling van het luchtdebiet en de lucht/brandstofverhouding
                  Het betreft hier de berekening van de uitlaatgasmassa vanuit het luchtdebiet en de lucht/brandstofverhouding. De
                  momentane uitlaatgasmassastroom wordt als volgt berekend:
                                                            #           1        &
                                   G EXHW * G AIRW " $$1 )                       '
                                                                                '
                                                            %       A/F st "  "  (
                                   met
                                       A / Fst " 14,5
                                                            $           2 " conc CO " 10 "4  '
                                                            %        1+                      (
          $      conc CO " 10  "4
                                                        ' %                3,5 " conc CO2    (
          %100 -
          %
                                    + conc HC " 10 " 4  ( * % 0,45 #
                                                        ( %
                                                                                "
                                                                                ( " conc CO2 * conc CO " 10 " 4 #
          &              2                              ) %               conc CO " 10 " 4   (
                                                                      1*                     (
                                                            %              3,5 " conc CO2    (
                                                            &                                )
    " ,
                                                "
                                      6,9078 " conc CO2 * conc CO " 10 " 4 * conc HC " 10 " 4       #
                      waarin:      A/Fst = stoichiometrische lucht/brandstofverhouding (kg/kg);
                                   "      = relatieve lucht/brandstofverhouding;
                                   concCO2 = droge CO2-concentratie (%);
                                   concCO = droge CO-concentratie (ppm);
                                   concHC = HC-concentratie (ppm).
            OPMERKING:             De berekening heeft betrekking op een dieselbrandstof met een H/C-verhouding van 1,8.
                  De luchtdebietmeter moet voldoen aan de nauwkeurigheidsspecificaties van tabel 3. De gebruikte CO2-
                  analyseapparatuur moet voldoen aan de specificaties van punt 1.4.1, en het systeem als geheel moet voldoen aan de
                  nauwkeurigheidsspecificaties voor de uitlaatgasstroom.
                  Facultatief mag voor de meting van de relatieve lucht/brandstofverhouding overeenkomstig de specificaties van punt
                  1.4.4 meetuitrusting voor de lucht/brandstofverhouding worden gebruikt, zoals een sensor op basis van
                  zirconiumdioxide.
   1.2.6.         Totale verdunde uitlaatgasstroom
                  Wanneer gebruik wordt gemaakt van een volledige-stroomverdunningssysteem moet de volledige stroom van het
                  verdunde uitlaatgas (GTOTW) worden gemeten met een PDP, een CFV of een SSV - zie punt 1.2.1.2 van bijlage VI.
                  De nauwkeurigheid moet voldoen aan de bepalingen van bijlage III, aanhangsel 2, punt 2.2.
   1.3.           Nauwkeurigheid
                  De kalibrering van alle meetinstrumenten moet kunnen worden herleid tot nationale of internationale normen en
                  voldoen aan de eisen in tabel 3.
 ---pagebreak---   L 146/30                   NL                             Publicatieblad van de Europese Unie                                        30.4.2004
                                           Tabel 3. Nauwkeurigheid van meetinstrumenten
 Num-                   Meetinstrument                                                       Nauwkeurigheid
  mer
1          Toerental                                  & 2% van de aflezing of & 1% van de maximumwaarde voor de motor, waarbij de grootste
                                                      waarde van toepassing is
2          Koppel                                     & 2% van de aflezing of & 1% van de maximumwaarde voor de motor, waarbij de grootste
                                                      waarde van toepassing is
3          Brandstofverbruik                          & 2% van de maximumwaarde voor de motor
4          Luchtverbruik                              & 2% van de aflezing of & 1% van de maximumwaarde voor de motor, waarbij de grootste
                                                      waarde van toepassing is
5          Uitlaatgasstroom                           & 2,5% van de aflezing of & 1,5% van de maximumwaarde voor de motor, waarbij de
                                                      grootste waarde van toepassing is
6          Temperaturen $ 600 K                       & 2 K absoluut
7          Temperaturen > 600 K                       & 1% van de aflezing
8          Uitlaatgasdruk                             & 0,2 kPa absoluut
9          Onderdruk van de inlaatlucht               & 0,05 kPa absoluut
10         Luchtdruk                                  & 0,1 kPa absoluut
11         Overige drukken                            & 0,1 kPa absoluut
12         Absolute vochtigheid                       & 5% van de aflezing
13         Verdunningsluchtstroom                     & 2% van de aflezing
14         Verdunde uitlaatgasstroom                  & 2% van de aflezing
      1.4.             Meting van de gasvormige bestanddelen
      1.4.1.           Algemene specificaties van de analyseapparatuur
                       De analyseapparatuur moet een meetbereik hebben met de vereiste nauwkeurigheid om de concentraties van de
                       uitlaatgascomponenten te kunnen meten (punt 1.4.1.1). Aanbevolen wordt, de analyseapparatuur op zodanige wijze te
                       gebruiken dat de gemeten concentratie tussen 15% en 100% van de volledige schaal valt.
                       Indien de uiterste waarde van het schaalbereik 155 ppm (of ppm C) of minder bedraagt of indien gebruik wordt
                       gemaakt van afleessystemen (computers, gegevensloggers) met een voldoend grote nauwkeurigheid en resolutie voor
                       meetwaarden kleiner dan 15% van de volledige schaal, zijn concentraties beneden 15% van de volledige schaal even-
                       eens aanvaardbaar. In dit geval moeten aanvullende kalibreringen worden verricht om te zorgen voor de nauw-
                       keurigheid van de kalibreringskrommen (zie bijlage III, aanhangsel 2, punt 1.5.5.2).
                       De elektromagnetische compatibiliteit (EMC) van de apparatuur moet zodanig zijn dat bijkomende fouten tot een
                       minimum worden beperkt.
      1.4.1.1.         Meetfout
                       De afwijking van de analyseapparatuur van het nominale kalibreringspunt mag niet meer bedragen dan ± 2% van de
                       aflezing of ± 0,3% van het volledige schaalbereik, waarbij de grootste waarde van toepassing is.
                       OPMERKING:              Ten behoeve van deze norm wordt nauwkeurigheid gedefinieerd als de afwijking van de
                                               aflezing van de analyseapparatuur van de nominale kalibreringswaarden met behulp van een
                                               kalibreringsgas (= werkelijke waarde).
      1.4.1.2.         Herhaalbaarheid
                       De herhaalbaarheid, die is gedefinieerd als 2,5 maal de standaarddeviatie van tien herhaalde responsies op een
                       bepaald kalibrerings- of ijkgas, mag niet meer bedragen dan ± 1% van de uiterste concentratiewaarde op de schaal
                       voor elk gebied boven 155 ppm (of ppm C) of ± 2% van elk gebied beneden 155 ppm (of ppm C).
      1.4.1.3.         Ruis
                       Over elke willekeurige periode van tien seconden mag voor elk meetbereik de top-topresponsie van analyseappa-
                       ratuur op een ijkgas voor de nulinstelling en een ijkgas voor het meetbereik niet groter zijn dan 2% van de volle
                       schaal.
 ---pagebreak--- 30.4.2004         NL                              Publicatieblad van de Europese Unie                                        L 146/31
   1.4.1.4. Nulpuntsverloop
            Het nulpuntsverloop gedurende een periode van één uur mag niet meer dan 2% van de volle schaal in het laagste
            meetbereik bedragen. De nulresponsie is gedefinieerd als de gemiddelde responsie, inclusief ruis, op een ijkgas voor
            de nulinstelling gedurende een periode van 30 seconden.
   1.4.1.5. Meetbereikverloop
            Het meetbereikverloop gedurende een periode van één uur mag niet meer dan 2% van het laagste meetbereik
            bedragen. Het meetbereik is gedefinieerd als het verschil tussen de meetbereikresponsie en de nulresponsie. De
            meetbereikresponsie wordt gedefinieerd als de gemiddelde responsie, inclusief ruis, op een ijkgas voor het
            meetbereik gedurende een periode van 30 seconden.
   1.4.2.   Gasdroging
            Het effect van het facultatieve gasdroogapparaat op de concentratie van de gemeten gassen moet minimaal zijn.
            Chemische drogers zijn niet aanvaardbaar voor het verwijderen van water uit het monster.
   1.4.3.   Analyseapparatuur
            In de punten 1.4.3.1 tot en met 1.4.3.5 van dit aanhangsel worden de toe te passen meetbeginselen beschreven. Een
            uitvoerige beschrijving van de meetsystemen is opgenomen in bijlage VI.
            De te meten gassen moeten worden geanalyseerd met de volgende instrumenten. Bij niet-lineaire analyseapparatuur
            mogen lineariseringsschakelingen worden toegepast.
   1.4.3.1. Koolmonoxide (CO)
            Voor de analyse van koolmonoxide moet een niet-dispergerende analysator met absorptie in het infrarood (NDIR)
            worden gebruikt.
   1.4.3.2. Kooldioxide (CO2)
            Voor de analyse van kooldioxide moet een niet-dispergerende analysator met absorptie in het infrarood (NDIR)
            worden gebruikt.
   1.4.3.3. Analyse van koolwaterstoffen (HC)
            Voor de analyse van koolwaterstoffen moet een verwarmde-vlamionisatiedetector (HFID) worden gebruikt met
            verwarmde detector, kleppen, leidingen enz. om de temperatuur van het gas op 463 K (190 °C) ± 10 K te houden.
   1.4.3.4. Analyse van stikstofoxiden (NOx)
            Voor de analyse van stikstofoxiden wordt gebruik gemaakt van een chemoluminescentiedetector (CLD) of
            verwarmde chemoluminescentiedetector (HCLD) met een NO2/NO-omzetter, indien op droge basis wordt gemeten.
            Indien op natte basis wordt gemeten, moet een HCLD worden gebruikt met een omzetter die op een temperatuur van
            328 K (55 °C) of meer wordt gehouden, mits aan de controle van de waterdampverzadigingsdruk is voldaan (zie
            bijlage III, aanhangsel 2, punt 1.9.2.2).
            Bij zowel de CLD als de HCLD moet het bemonsteringstraject worden gehouden op een wandtemperatuur van 328 K
            tot 473 K (55 °C tot 200 °C) tot aan de omzetter bij meting op droge basis en tot aan de analyseapparatuur bij meting
            op natte basis.
   1.4.4.   Meting van de lucht/brandstofverhouding
            De brandstof/luchtmeetuitrusting ter bepaling van de uitlaatgasstroom volgens punt 1.2.5 moet een
            lucht/brandstofverhoudingssensor met groot bereik zijn of een lambda-sensor op basis van zirconiumdioxide.
            De sensor moet rechtstreeks zijn aangebracht op de uitlaatpijp op een plaats waar de uitlaatgastemperatuur zo hoog is
            dat er geen condensatie van water optreedt.
            De nauwkeurigheid van de sensor met ingebouwde elektronica moet liggen tussen:
                             & 3% van de aflezing " < 2
                             & 5% van de aflezing 2 $ " < 5
                             & 10% van de aflezing 5 $ "
 ---pagebreak--- L 146/32         NL                               Publicatieblad van de Europese Unie                                        30.4.2004
           Om de hierboven gespecificeerde nauwkeurigheid te kunnen bereiken, moet de sensor worden gekalibreerd volgens
           de aanwijzingen van de fabrikant van het instrument.
    1.4.5. Bemonstering van gasvormige emissies
           De sondes voor de bemonstering van gasvormige emissies moeten voorzover mogelijk ten minste 0,5 meter of
           driemaal de diameter van de uitlaatpijp (de grootste waarde is van toepassing) stroomopwaarts vanaf het einde van
           het uitlaatsysteem worden geplaatst en voldoende dicht bij de motor zodat de uitlaatgastemperatuur bij de sonde ten
           minste 343 K (70 °C) bedraagt.
           Bij een motor met verscheidene cilinders en een vertakt uitlaatspruitstuk moet de inlaat van de sonde ver genoeg in de
           uitlaat worden geplaatst zodat het monster representatief is voor de gemiddelde uitlaatgasemissie uit alle cilinders. Bij
           motoren met verscheidene cilinders met afzonderlijke spruitstukken, zoals bij een V-motor, is het toegestaan voor
           elke groep afzonderlijk een monster te nemen en de gemiddelde uitlaatgasemissie te berekenen. Andere methoden
           waarvan de correlatie met de bovengenoemde methode is aangetoond, mogen worden toegepast. Bij de berekening
           van de uitlaatgasemissies moet worden uitgegaan van de totale uitlaatgasmassastroom van de motor.
           Als de samenstelling van het uitlaatgas wordt beïnvloed door een nabehandelingsinstallatie, moet het
           uitlaatgasmonster vóór die inrichting worden genomen bij de tests van fase I en voorbij die inrichting bij de tests van
           fase II. Wanneer een volledige-stroomverdunning wordt toegepast voor de bepaling van de deeltjes, mogen de gas-
           vormige emissies ook worden bepaald in het verdunde uitlaatgas. De bemonsteringssondes moeten zich vlak bij de
           deeltjesbemonsteringssonde in de verdunningstunnel bevinden (bijlage VI, punt 1.2.1.2, verdunningstunnel (DT), en
           punt 1.2.2, deeltjesbemonsteringssonde (PSP)). Het gehalte aan CO en CO2 mag eventueel worden bepaald met
           behulp van een bemonsteringszak gevolgd door meting van de concentratie in de bemonsteringszak.
    1.5.   Bepaling van de deeltjes
           Voor de bepaling van de deeltjes is een verdunningssysteem nodig. Verdunning kan worden bewerkstelligd door een
           partiële-stroomverdunningssysteem of een volledige-stroomverdunningssysteem. De doorstromingscapaciteit van het
           verdunningssysteem moet groot genoeg zijn om condensatie van water in de verdunnings- en de
           bemonsteringssystemen volledig uit te sluiten en de temperatuur van het verdunde gas vlak voor de filterhouders
           tussen 315 K (42 %C) en 325 K (42°C) te houden. Het is toegestaan, de verdunningslucht vóór instroming in het
           verdunningssysteem te drogen, indien de luchtvochtigheid hoog is. Aanbevolen wordt, de verdunningslucht van
           tevoren te verhitten tot een temperatuur boven 303 K (30 °C) indien de omgevingstemperatuur minder dan 293 K
           (20 °C) bedraagt. Voordat de uitlaatgassen in de verdunningstunnel worden gevoerd, mag de temperatuur van de
           verdunningslucht echter niet meer dan 325 K (52 °C) bedragen.
           OPMERKING:                Voor de procedure in de stabiele toestand mag de filtertemperatuur worden gehouden op de
                                     maximumtemperatuur van 325 K (52 °C) of minder, in plaats dat het temperatuurbereik van
                                     42 °C tot 52 °C wordt aangehouden.
           Bij een partiële-stroomverdunningssysteem moet de deeltjesbemonsteringssonde vlak bij en vóór de gassonde worden
           geplaatst, zoals gedefinieerd in punt 4.4 en overeenkomstig bijlage VI, punt 1.2.1.1, de figuren 4 tot en met 12,
           uitlaatpijp (EP) en bemonsteringssonde (SP).
           Het partiële-stroomverdunningssysteem moet zo zijn ontworpen dat de uitlaatgasstroom in twee delen wordt gesplitst,
           waarbij de kleinste stroom met lucht wordt verdund en vervolgens wordt gebruikt voor de meting van de deeltjes. Het
           is essentieel dat de verdunningsverhouding zeer nauwkeurig wordt bepaald. Er kan gebruik worden gemaakt van
           verschillende splitsingsmethoden, waarbij het type splitsing in belangrijke mate bepaalt welke
           bemonsteringsapparatuur moet worden gebruikt en welke procedures moeten worden gevolgd (bijlage VI, punt
           1.2.1.1).
           Om de massa van de deeltjes vast te stellen zijn een deeltjesbemonsteringssysteem, deeltjesbemonsteringsfilters, een
           microgrambalans en een weegkamer met constante temperatuur en vochtigheid nodig.
           Er kan bij de deeltjesbemonstering gebruik worden gemaakt van twee methoden:
           -        de methode met één filter waarbij gebruik wordt gemaakt van één paar filters (zie punt 1.5.1.3 van dit
                    aanhangsel) voor alle toestanden in de testcyclus. Hierbij moet veel aandacht worden besteed aan de
                    bemonsteringsduur en -stromen gedurende de bemonsteringsfase van de test. Er is echter slechts één paar
                    filters voor de testcyclus nodig;
           -        de methode met verscheidene filters waarbij één paar filters (zie punt 1.5.1.3 van dit aanhangsel) wordt
                    gebruikt voor elke toestand in de testcyclus. Bij deze methode is de bemonsteringsprocedure wat minder
                    kritisch, maar worden meer filters gebruikt.
 ---pagebreak--- 30.4.2004                  NL                              Publicatieblad van de Europese Unie                                        L 146/33
   1.5.1.           Deeltjesbemonsteringssysteem
   1.5.1.1.         Filterspecificaties
                    Bij de certificeringstest moet gebruik worden gemaakt van met fluorkoolstof gecoate glasvezelfilters of
                    membraanfilters op fluorkoolstofbasis. Voor speciale toepassingen kunnen andere filtermaterialen worden gebruikt.
                    Alle filtertypen moeten een 0,3 µm-DOP-(dioctylftalaat)-opvangrendement hebben van ten minste 99% bij een gas-
                    aanstroomsnelheid tussen 35 en 100 cm/s. Wanneer correlatietests tussen laboratoria of tussen fabrikanten en een
                    keuringsinstantie worden uitgevoerd, moeten filters van dezelfde kwaliteit worden gebruikt.
   1.5.1.2.         Filtergrootte
                    De deeltjesfilters moeten een minimale diameter hebben van 47 mm (37 mm werkzame diameter). Grotere
                    filterdiameters zijn toegestaan (punt 1.5.1.5).
   1.5.1.3.         Primaire en secundaire filters
                    Het verdunde uitlaatgas moet worden bemonsterd met een stel filters die tijdens de testcyclus in serie zijn geplaatst
                    (een primair en een secundair filter). Het secundaire filter mag zich niet meer dan 100 mm na het primaire filter
                    bevinden en mag daarmee niet in contact zijn. De filters mogen afzonderlijk of als stel worden gewogen waarbij de
                    beroete zijden tegen elkaar worden geplaatst.
   1.5.1.4.         Aanstroomsnelheid door het filter
                    De aanstroomsnelheid door het filter moet 35 tot 100 cm/s bedragen. De drukvermindering mag tussen begin en eind
                    van de test niet meer dan 25 kPa bedragen.
   1.5.1.5.         Filterbelasting
                    De aanbevolen minimumfilterbelasting voor de meest gebruikelijke filtergrootten staat in de volgende tabel
                    aangegeven. Voor de grotere maten bedraagt de minimumfilterbelasting 0,065 mg/1 000 mm² filteroppervlak.
           Filterdiameter (mm)            Aanbevolen werkzame diameter                Aanbevolen minimumbelasting
                                          (mm)                                        (mg)
           47                             37                                          0,11
           70                             60                                          0,25
           90                             80                                          0,41
           110                            100                                         0,62
                    Bij de methode met meerdere filters is de aanbevolen minimumfilterbelasting voor de som van alle filters het product
                    van de desbetreffende, in bovenstaande tabel aangegeven waarde en de wortel uit het totale aantal toestanden.
   1.5.2.           Specificaties voor de weegkamer en de analytische balans
   1.5.2.1.         Weegkameromstandigheden
                    De kamer (of ruimte) waarin de deeltjesfilters worden geconditioneerd en gewogen, moet gedurende het
                    conditioneren en wegen van de filters op een temperatuur van 295 K (22 °C) ± 3 K worden gehouden. De
                    vochtigheidsgraad moet worden gehouden op een dauwpunt van 282,5 K (9,5 °C) ± 3 K en een relatieve vochtigheid
                    van 45 ± 8%.
   1.5.2.2.         Wegen van het referentiefilter
                    De atmosfeer in de kamer (of ruimte) moet vrij zijn van vuildeeltjes (zoals stof) die zich gedurende de
                    stabiliseringsperiode op de deeltjesfilters kunnen afzetten. Afwijking van de weegkamerspecificaties van punt 1.5.2.1
                    zijn toegestaan mits de duur van de afwijking niet meer bedraagt dan 30 minuten. De weegkamer moet aan de voor-
                    geschreven specificaties voldoen alvorens het personeel zich in de weegkamer begeeft. Er moeten minstens twee
                    ongebruikte referentiefilters of referentiefilterparen worden gewogen binnen vier uur vóór, maar bij voorkeur op
                    hetzelfde tijdstip als de weging van het bemonsteringsfilter(paar). De referentiefilters moeten van dezelfde grootte en
                    hetzelfde materiaal zijn als de bemonsteringsfilters.
                    Indien het gemiddelde gewicht van de referentiefilters (het referentiefilterpaar) tussen het wegen van de bemonste-
                    ringsfilters meer dan 10 µg is veranderd, moeten alle bemonsteringsfilters worden weggegooid en moet de emissietest
                    worden herhaald.
 ---pagebreak---   L 146/34                   NL                               Publicatieblad van de Europese Unie                                       30.4.2004
                       Indien niet aan de in punt 1.5.2.1 genoemde stabiliteitscriteria voor de weegkamer wordt voldaan, maar de weging
                       van het referentiefilter(paar) aan de bovenstaande criteria voldoet, kan de motorfabrikant naar keuze het resultaat
                       voor de bemonsteringsfilters aanvaarden of de test ongeldig verklaren, waarna het conditioneringssysteem van de
                       weegkamer wordt bijgesteld en de test wordt overgedaan.
      1.5.2.3.         Analytische balans
                       De voor het wegen van alle filters gebruikte analytische balans moet een nauwkeurigheid hebben (standaarddeviatie)
                       van 2 µg en een resolutie van 1 µg (1 cijfer = 1 µg), die moet zijn aangegeven door de fabrikant.
      1.5.2.4.         Uitschakeling van de effecten van statische elektriciteit
                       Om de gevolgen van statische elektriciteit uit te schakelen, moeten de filters voor het wegen worden geneutraliseerd
                       met bijvoorbeeld een polonium-neutralisator of een ander even effectief middel.
      1.5.3.           Overige specificaties voor de deeltjesmeting
                       Alle delen van het verdunningssysteem en het bemonsteringssysteem vanaf de uitlaatpijp tot en met de filterhouder
                       die in contact zijn met het ruwe en het verdunde uitlaatgas, moeten zodanig zijn ontworpen dat afzetting of
                       verandering van de deeltjes tot een minimum wordt beperkt. Alle delen moeten zijn gemaakt van elektrisch
                       geleidende materialen die niet met de uitlaatgascomponenten reageren en moeten elektrisch zijn geaard om
                       elektrostatische effecten te voorkomen.
      2.               PROCEDURES VOOR METING EN BEMONSTERING (NRTC-TEST)
      2.1.             Inleiding
                       Gasvormige bestanddelen en deeltjes die door de voor de beproeving ter beschikking gestelde motor worden
                       uitgestoten, moeten worden gemeten volgens de methoden van bijlage VI. In bijlage VI worden de aanbevolen
                       analysesystemen voor de gasvormige emissies (punt 1.1) en de aanbevolen deeltjesverdunnings- en
                       bemonsteringssystemen (punt 1.2) beschreven.
      2.2.             Dynamometer en uitrusting van de beproevingsruimte
                       De volgende uitrusting moet voor emissietests van motoren op motordynamometers worden gebruikt.
      2.2.1.           Motordynamometer
                       Er dient gebruik gemaakt te worden van een motordynamometer met toereikende eigenschappen voor de uitvoering
                       van de in aanhangsel 4 bij deze bijlage beschreven testcyclus. De instrumenten voor de meting van het koppel en het
                       toerental moeten het vermogen binnen de gegeven grenzen kunnen meten. Er kunnen aanvullende berekeningen
                       nodig zijn. De nauwkeurigheid van de meetapparatuur moet zodanig zijn dat de maximumtoleranties van de in tabel 3
                       gegeven waarden niet worden overschreden.
      2.2.2.           Overige instrumenten
                       Er moeten instrumenten voor het meten van brandstofverbruik, luchtverbruik, koelmiddel- en
                       smeermiddeltemperatuur, uitlaatgasdruk, onderdruk in het inlaatspruitstuk, uitlaatgastemperatuur, luchtinlaat-
                       temperatuur, luchtdruk, vochtigheid en brandstoftemperatuur worden gebruikt, indien deze zijn vereist. Deze
                       instrumenten moeten voldoen aan de eisen volgens tabel 3:
                                            Tabel 3. Nauwkeurigheid van meetinstrumenten
 Num-                   Meetinstrument                                                        Nauwkeurigheid
  mer
1          Toerental                                    & 2% van de aflezing of & 1% van de maximumwaarde voor de motor, waarbij de grootste
                                                        waarde van toepassing is
2          Koppel                                       & 2% van de aflezing of & 1% van de maximumwaarde voor de motor, waarbij de grootste
                                                        waarde van toepassing is
3          Brandstofverbruik                            & 2% van de maximumwaarde voor de motor
4          Luchtverbruik                                & 2% van de aflezing of & 1% van de maximumwaarde voor de motor, waarbij de grootste
                                                        waarde van toepassing is
5          Uitlaatgasstroom                             & 2,5% van de aflezing of & 1,5% van de maximumwaarde voor de motor, waarbij de
                                                        grootste waarde van toepassing is
6          Temperaturen $ 600 K                         & 2 K absoluut
7          Temperaturen > 600 K                         & 1% van de aflezing
 ---pagebreak---   30.4.2004                 NL                              Publicatieblad van de Europese Unie                                      L 146/35
 Num-                  Meetinstrument                                                       Nauwkeurigheid
  mer
8        Uitlaatgasdruk                              & 0,2 kPa absoluut
9        Onderdruk van de inlaatlucht                & 0,05 kPa absoluut
10       Luchtdruk                                   & 0,1 kPa absoluut
11       Overige drukken                             & 0,1 kPa absoluut
12       Absolute vochtigheid                        & 5% van de aflezing
13       Verdunningsluchtstroom                      & 2% van de aflezing
14       Verdunde uitlaatgasstroom                   & 2% van de aflezing
     2.2.3.           Ruwe-uitlaatgasstroom
                      Voor de berekening van emissies in het ruwe uitlaatgas en de regeling van een partiële-stroomverdunningssysteem
                      moet de uitlaatgasmassastroom bekend zijn. Om de uitlaatgasmassastroom te bepalen, kan één van de in de volgende
                      alinea’s beschreven methoden worden toegepast.
                      Om emissies te berekenen moet de responsietijd van beide hierna beschreven methoden gelijk zijn aan of minder dan
                      de voor de analyseapparatuur vereiste responsietijd, zoals voorgeschreven in aanhangsel 2, punt 1.11.1.
                      Om een partiële-stroomverdunningssysteem te regelen is een snellere responsie vereist. Voor partiële-
                      stroomverdunningssystemen met online-regeling is een responsietijd van $ 0,3 s vereist. Voor partiële-
                      stroomverdunningssystemen met een anticiperende regeling op basis van een vooraf geregistreerde test is een
                      responsietijd van het meetsysteem voor de uitlaatgasstroom van $ 5 s met een stijgtijd van $ 1 s vereist. De
                      responsietijd van het systeem moet door de fabrikant van het instrument worden aangegeven. De gecombineerde
                      eisen betreffende de responsietijd voor uitlaatgasstroom en partiële-stroomverdunningssysteem staan vermeld in punt
                      2.4.
                      Rechtstreekse meting
                      Rechtstreeks meting van de momentane uitlaatgasstroom kan worden uitgevoerd met systemen zoals:
                      -       drukverschiltoestellen, zoals een meetflens (voor bijzonderheden, zie ISO 5167: 2000)
                      -       ultrasone stroommeter
                      -       wervelstroommeter
                      Er moeten maatregelen worden genomen ter voorkoming van meetfouten die van invloed zijn op de emissiewaarden.
                      Tot deze voorzorgsmaatregelen behoort dat het toestel zorgvuldig in het motoruitlaatsysteem wordt geïnstalleerd,
                      vakkundig en overeenkomstig de aanbevelingen van de fabrikant van het instrument. Met name de werking van de
                      motor en de emissies mogen niet worden beïnvloed door de installatie van het toestel.
                      De stroommeters moeten voldoen aan de nauwkeurigheidsspecificaties van tabel 3.
                      Meting van de lucht- en brandstofstroom
                      Het betreft hier de meting van het luchtdebiet en de brandstofstroom met passende stroommeters. De momentane
                      uitlaatgasstroom wordt als volgt berekend:
                      GEXHW = GAIRW + GFUEL (voor de natte uitlaatgasmassa)
                      De stroommeters moeten voldoen aan de nauwkeurigheidsspecificaties van tabel 3, maar moeten tevens voldoende
                      nauwkeurig zijn om te voldoen aan de nauwkeurigheidsspecificaties voor de uitlaatgasstroom.
     Meetmethode met behulp van indicatorgas
     De methode betreft de meting van de concentratie van een indicatorgas in de uitlaatgassen.
     Een bekende hoeveelheid van een inert gas (bv. zuivere helium) wordt als indicatorgas in de uitlaatgasstroom ingespoten. Dit gas
     wordt met de uitlaatgassen gemengd en verdund, maar mag niet reageren in de uitlaatpijp. Vervolgens wordt de concentratie van het
     gas in het uitlaatgasmonster gemeten.
     Om een volledige vermenging van het indicatorgas te verkrijgen, moet de uitlaatgasbemonsteringssonde zijn aangebracht op ten
     minste 1 m of 30 maal de diameter van de uitlaatpijp, waarbij de grootste waarde van toepassing is, stroomafwaarts gezien vanaf het
     injectiepunt van het indicatorgas. De bemonsteringssonde mag dichter bij het injectiepunt worden geplaatst als door vergelijking van
     de indicatorgasconcentratie met de referentieconcentratie wanneer het indicatorgas vóór de motor wordt ingespoten, een volledige
 ---pagebreak--- L 146/36                  NL                               Publicatieblad van de Europese Unie                                    30.4.2004
    menging wordt vastgesteld.
    De indicatorgasstroom moet zo zijn afgesteld dat de indicatorgasconcentratie bij stationair toerental van de motor na de menging
    lager is dan de volledige schaal van de indicatorgasanalyseapparatuur.
    De uitlaatgasstroom wordt als volgt berekend:
                                                              GT " " EXH
                                          GEXHW $
                                                       60 " "concmix # conca #
    waarin:
    GEXHW       = momentane uitlaatgasmassastroom (kg/s);
    GT          = indicatorgasstroom (cm³/min);
    concmix     = momentane concentratie van het indicatorgas na menging (ppm);
    "EXH        = dichtheid van het uitlaatgas (kg/m³);
    Conca       = achtergrondconcentratie van het indicatorgas in de verdunningslucht (ppm).
    De achtergrondconcentratie van het indicatorgas (conca) kan worden bepaald door het gemiddelde te berekenen van de
    achtergrondconcentratie zoals die direct voor de eigenlijke test en erna is gemeten.
    Wanneer de achtergrondconcentratie bij de maximumuitlaatgasstroom minder bedraagt dan 1% van de concentratie van het
    indicatorgas na menging (concmix.), mag de achtergrondconcentratie worden verwaarloosd.
    Het systeem als geheel moet voldoen aan de nauwkeurigheidsspecificaties voor de uitlaatgasstroom, en moet worden gekalibreerd
    volgens aanhangsel 2, punt 1.11.2
    Meetmethode ter bepaling van het luchtdebiet en de lucht/brandstofverhouding
    Het betreft hier de berekening van de uitlaatgasmassa vanuit het luchtdebiet en de lucht/brandstofverhouding. De momentane
    uitlaatgasmassastroom wordt als volgt berekend:
                                                                   #            1     &
                                          G EXHW * G AIRW " $$1 )                     '
                                                                                '
                                                                   %       A/F st " " (
                                              A / Fst " 14,5
                                         met
                                                               $           2 " conc CO " 10 "4 '
                                                               %        1+                     (
           $       conc CO " 10   "4
                                                           ' %               3,5 " conc CO2    (
           %100 -
           %
                                      + conc HC " 10 " 4   ( * % 0,45 #
                                                           ( %
                                                                                "
                                                                                ( " conc CO2 * conc CO " 10 " 4  #
           &               2                               ) %              conc CO " 10 " 4   (
                                                                         1*                    (
                                                               %             3,5 " conc CO2    (
                                                               &                               )
     " ,
                                                   "
                                        6,9078 " conc CO2 * conc CO " 10 " 4 * conc HC " 10 " 4      #
             waarin: A/Fst = stoichiometrische lucht/brandstofverhouding (kg/kg);
                             "       = relatieve lucht/brandstofverhouding;
                             concCO2 = droge CO2-concentratie (%);
                             concCO = droge CO-concentratie (ppm);
                             concHC = HC-concentratie (ppm).
    OPMERKING:               De berekening heeft betrekking op een dieselbrandstof met een H/C-verhouding van 1,8.
                     De luchtdebietmeter moet voldoen aan de nauwkeurigheidsspecificaties van tabel 3. De gebruikte CO2-
                     analyseapparatuur moet voldoen aan de specificaties van punt 2.3.1, en het systeem als geheel moet voldoen aan de
                     nauwkeurigheidsspecificaties voor de uitlaatgasstroom.
                     Facultatief mag voor de meting van de luchtovermaat overeenkomstig de specificaties van punt 2.3.4 meetuitrusting
                     voor de lucht/brandstofverhouding worden gebruikt, zoals een sensor op basis van zirconiumdioxide.
 ---pagebreak--- 30.4.2004         NL                             Publicatieblad van de Europese Unie                                          L 146/37
   2.2.4.   Verdunde uitlaatgasstroom
            Voor de berekening van emissies in het verdunde uitlaatgas moet de verdunde uitlaatgasmassastroom bekend zijn. De
            totale verdunde uitlaatgasstroom tijdens de cyclus (kg/test) moet worden berekend vanuit de meetwaarden tijdens de
            cyclus en de bijbehorende kalibreringsgegevens van het stroommeettoestel (V0 voor PDV, KV voor CFV, Cd voor
            SSV) overeenkomstig de desbetreffende in aanhangsel 3, punt 2.2.1 beschreven methoden dienen te worden
            toegepast. Indien de bemonsteringsmassa van deeltjes en gasvormige verontreinigingen tezamen meer bedraagt dan
            0,5% van de totale CVS-stroom, moet de CVS-stroom worden gecorrigeerd of moet de deeltjesbemonsteringsstroom
            worden teruggeleid naar de CVS vóór het stroommeettoestel.
   2.3.     Meting van de gasvormige bestanddelen
   2.3.1.   Algemene specificaties voor de analyse
            De analyseapparatuur moet een meetbereik hebben met de vereiste nauwkeurigheid om de concentraties van de
            uitlaatgascomponenten te kunnen meten (punt 1.4.1.1). Aanbevolen wordt, de analyseapparatuur op zodanige wijze te
            gebruiken dat de gemeten concentratie tussen 15% en 100% van de volledige schaal valt.
            Indien de uiterste waarde van het schaalbereik 155 ppm (of ppm C) of minder bedraagt of indien gebruik wordt
            gemaakt van afleessystemen (computers, gegevensloggers) met een voldoend grote nauwkeurigheid en resolutie voor
            meetwaarden kleiner dan 15% van de volledige schaal, zijn concentraties beneden 15% van de volledige schaal
            eveneens aanvaardbaar. In dit geval moeten aanvullende kalibreringen worden verricht om te zorgen voor de
            nauwkeurigheid van de kalibreringskrommen (zie bijlage III, aanhangsel 2, punt 1.5.5.2).
            De elektromagnetische compatibiliteit (EMC) van de apparatuur moet zodanig zijn dat bijkomende fouten tot een
            minimum worden beperkt.
   2.3.1.1. Meetfout
            De afwijking van de analyseapparatuur van het nominale kalibreringspunt mag niet meer bedragen dan ± 2% van de
            aflezing of ± 0,3% van het volledige schaalbereik, waarbij de grootste waarde van toepassing is.
            OPMERKING:              Ten behoeve van deze norm wordt nauwkeurigheid gedefinieerd als de afwijking van de
                                    aflezing van de analyseapparatuur van de nominale kalibreringswaarden met behulp van een
                                    kalibreringsgas (= werkelijke waarde).
   2.3.1.2. Herhaalbaarheid
            De herhaalbaarheid, die is gedefinieerd als 2,5 maal de standaarddeviatie van tien herhaalde responsies op een
            bepaald kalibrerings- of ijkgas, mag niet meer bedragen dan ± 1% van de uiterste concentratiewaarde op de schaal
            voor elk gebied boven 155 ppm (of ppm C) of ± 2% van elk gebied beneden 155 ppm (of ppm C).
   2.3.1.3. Ruis
            Over elke willekeurige periode van tien seconden mag voor elk meetbereik de top-topresponsie van analyseappa-
            ratuur op een ijkgas voor de nulinstelling en een ijkgas voor het meetbereik niet groter zijn dan 2% van de volle
            schaal.
   2.3.1.4. Nulpuntsverloop
            Het nulpuntsverloop gedurende een periode van een uur mag niet meer dan 2% van de volle schaal in het laagste
            meetbereik bedragen. De nulresponsie is gedefinieerd als de gemiddelde responsie, inclusief ruis, op een ijkgas voor
            de nulinstelling gedurende een periode van 30 seconden.
   2.3.1.5. Meetbereikverloop
            Het meetbereikverloop gedurende een periode van een uur mag niet meer dan 2% van het laagste meetbereik
            bedragen. Het meetbereik is gedefinieerd als het verschil tussen de meetbereikresponsie en de nulresponsie. De
            meetbereikresponsie wordt gedefinieerd als de gemiddelde responsie, inclusief ruis, op een ijkgas voor het
            meetbereik gedurende een periode van 30 seconden.
 ---pagebreak--- L 146/38           NL                              Publicatieblad van de Europese Unie                                       30.4.2004
    2.3.1.6. Stijgtijd
             Bij de analyse van ruw uitlaatgas mag de stijgtijd van de in het meetsysteem geïnstalleerde analyseapparatuur niet
             meer bedragen dan 2,5 seconden.
             OPMERKING:               Evaluatie van alleen de responsietijd van de analyseapparatuur is niet voldoende om duidelijk
                                      te bepalen of het systeem als geheel geschikt is voor transiënte beproeving. Het volume, en
                                      met name het dode volume, in het gehele systeem beïnvloedt niet alleen de transporttijd vanaf
                                      de sonde tot aan de analyseapparatuur, maar ook de stijgtijd. Transporttijden binnen
                                      analyseapparatuur zouden ook als responsietijd van de analyseapparatuur moeten worden
                                      gedefinieerd, evenals de omzetter of waterafscheider in NOx-analyseapparatuur. De bepaling
                                      van de responsietijd van het systeem als geheel is beschreven in aanhangsel 2, punt 1.11.1.
    2.3.2.   Gasdroging
             Van toepassing zijn dezelfde specificaties als voor de NRSC-testcyclus (zie punt 1.4.2), zoals deze hieronder zijn
             beschreven.
             Het effect van het facultatieve gasdroogapparaat op de concentratie van de gemeten gassen moet minimaal zijn.
             Chemische drogers zijn niet aanvaardbaar voor het verwijderen van water uit het monster.
    2.3.3.   Analyseapparatuur
             Van toepassing zijn dezelfde specificaties als voor de NRSC-testcyclus (zie punt 1.4.3), zoals deze hieronder zijn
             beschreven.
             De te meten gassen moeten worden geanalyseerd met de volgende instrumenten. Bij niet-lineaire analyseapparatuur
             mogen lineariseringsschakelingen worden toegepast.
    2.3.3.1. Koolmonoxide (CO)
             Voor de analyse van koolmonoxide moet een niet-dispergerende analysator met absorptie in het infrarood (NDIR)
             worden gebruikt.
    2.3.3.2. Kooldioxide (CO2)
             Voor de analyse van kooldioxide moet een niet-dispergerende analysator met absorptie in het infrarood (NDIR)
             worden gebruikt.
    2.3.3.3. Analyse van koolwaterstoffen (HC)
             Voor de analyse van koolwaterstoffen moet een verwarmde-vlamionisatiedetector (HFID) worden gebruikt met
             verwarmde detector, kleppen, leidingen enz. om de temperatuur van het gas op 463 K (190 °C) ± 10 K te houden.
    2.3.3.4. Analyse van stikstofoxiden (NOx)
             Voor de analyse van stikstofoxiden wordt gebruik gemaakt van een chemoluminescentiedetector (CLD) of
             verwarmde chemoluminescentiedetector (HCLD) met een NO2/NO-omzetter, indien op droge basis wordt gemeten.
             Indien op natte basis wordt gemeten, moet een HCLD worden gebruikt met een omzetter die op een temperatuur van
             328 K (55 °C) of meer wordt gehouden, mits aan de controle van de waterdampverzadigingsdruk is voldaan (zie
             bijlage III, aanhangsel 2, punt 1.9.2.2).
             Bij zowel de CLD als de HCLD moet het bemonsteringstraject worden gehouden op een wandtemperatuur van 328 K
             tot 473 K (55 °C tot 200 °C) tot aan de omzetter bij meting op droge basis en tot aan de analyseapparatuur bij meting
             op natte basis.
    2.3.4.   Meting van de lucht/brandstofverhouding
             De brandstof/luchtmeetuitrusting ter bepaling van de uitlaatgasstroom volgens punt 2.2.3 moet een
             lucht/brandstofverhoudingssensor met groot bereik of een lambda-sensor op basis van zirconiumdioxide zijn.
             De sensor moet rechtstreeks zijn aangebracht op de uitlaatpijp op een plaats waar de uitlaatgastemperatuur hoog
             genoeg is dat er geen condensatie van water optreedt.
             De nauwkeurigheid van de sensor met ingebouwde elektronica moet liggen tussen:
                      & 3% van de aflezing "           <2
                      & 5% van de aflezing 2 $         "      <5
                      & 10% van de aflezing 5 $        "
 ---pagebreak--- 30.4.2004              NL                             Publicatieblad van de Europese Unie                                          L 146/39
                Om de hierboven gespecificeerde nauwkeurigheid te kunnen bereiken, moet de sensor worden gekalibreerd volgens
                de aanwijzingen van de fabrikant van het instrument.
   2.3.5.       Bemonstering van gasvormige emissies
   2.3.5.1.     Ruwe-uitlaatgasstroom
                Voor de berekening van de emissies in het ruwe uitlaatgas zijn dezelfde specificaties als voor de NRSC-testcyclus
                van toepassing (zie punt 1.4.4), zoals deze hieronder zijn beschreven.
                De sondes voor de bemonstering van gasvormige emissies moeten voorzover mogelijk ten minste 0,5 meter of
                driemaal de diameter van de uitlaatpijp (de grootste waarde is van toepassing) stroomopwaarts vanaf het einde van
                het uitlaatsysteem worden geplaatst en voldoende dicht bij de motor zodat de uitlaatgastemperatuur bij de sonde ten
                minste 343 K (70 °C) bedraagt.
                Bij een motor met verscheidene cilinders en een vertakt uitlaatspruitstuk moet de inlaat van de sonde ver genoeg in de
                uitlaat worden geplaatst zodat het monster representatief is voor de gemiddelde uitlaatgasemissie uit alle cilinders. Bij
                motoren met verscheidene cilinders met afzonderlijke spruitstukken, zoals bij een V-motor, is het toegestaan voor
                elke groep afzonderlijk een monster te nemen en de gemiddelde uitlaatgasemissie te berekenen. Andere methoden
                waarvan de correlatie met de bovengenoemde methode is aangetoond, mogen worden toegepast. Bij de berekening
                van de uitlaatgasemissies moet worden uitgegaan van de totale uitlaatgasmassastroom van de motor.
                Indien de samenstelling van het uitlaatgas wordt beïnvloed door een nabehandelingsinstallatie, moet het
                uitlaatgasmonster vóór die inrichting worden genomen bij de tests van fase I en voorbij die inrichting bij de tests van
                fase II.
   2.3.5.2.     Verdunde uitlaatgasstroom
                Wanneer een volledige-stroomverdunning wordt toegepast, zijn de volgende specificaties van toepassing.
                De uitlaatpijp tussen de motor en het volledige-stroomverdunningssysteem moet voldoen aan de voorschriften van
                bijlage VI.
                De sonde(s) voor de bemonstering van gasvormige emissies moet(en) in de verdunningstunnel vlak bij de deeltjes-
                bemonsteringssonde en op een plaats waar de verdunningslucht en het uitlaatgas goed worden vermengd, zijn
                aangebracht
                Bemonstering kan in het algemeen op twee manieren plaatsvinden:
                -        De verontreinigingen worden gedurende de cyclus in een bemonsteringszak verzameld en na voltooiing van
                         de test gemeten;
                -        De verontreinigingen worden gedurende de cyclus continu verzameld en geïntegreerd; voor HC en NOx is
                         deze methode verplicht.
                De achtergrondconcentraties moeten vóór de verdunningstunnel in een bemonsteringszak worden bemonsterd en in
                mindering worden gebracht op de emissieconcentraties overeenkomstig aanhangsel 3, punt 2.2.3.
   2.4.         Bepaling van de deeltjes
                Voor de bepaling van de deeltjes is een verdunningssysteem nodig. Verdunning kan worden bewerkstelligd door een
                partiële-stroomverdunningssysteem of een volledige-stroomverdunningssysteem. De doorstromingscapaciteit van het
                verdunningssysteem moet groot genoeg zijn om condensatie van water in de verdunnings- en de
                bemonsteringssystemen volledig uit te sluiten en de temperatuur van het verdunde gas vlak voor de filterhouders te
                houden tussen 315 K (42 °C) en 325 K (52 °C). Het is toegestaan, de verdunningslucht vóór instroming in het
                verdunningssysteem te drogen, indien de luchtvochtigheid hoog is. Aanbevolen wordt de verdunningslucht van
                tevoren te verhitten tot een temperatuur boven 303 K (30 °C) indien de temperatuur van de omgevingslucht minder
                dan 293 K (20 °C) bedraagt. Voordat de uitlaatgassen in de verdunningstunnel worden gevoerd, mag de temperatuur
                van de verdunningslucht echter niet meer dan 325 K (52 °C) bedragen.
            De deeltjesbemonsteringssonde moet vlak bij de bemonsteringssonde voor gasvormige emissies worden geplaatst, en de
            installatie moet voldoen aan de bepalingen van punt 2.3.5.
            Om de massa van de deeltjes vast te stellen, zijn een deeltjesbemonsteringssysteem, deeltjesbemonsteringsfilters, een
            microgrambalans en een weegkamer met constante temperatuur en vochtigheid nodig.
            Specificaties voor partiële-stroomverdunningssystemen
 ---pagebreak--- L 146/40            NL                               Publicatieblad van de Europese Unie                                     30.4.2004
         Het partiële-stroomverdunningssysteem moet zo zijn ontworpen dat de uitlaatgasstroom in twee delen wordt gesplitst,
         waarbij de kleinste stroom met lucht wordt verdund en vervolgens wordt gebruikt voor de meting van de deeltjes. Het is
         essentieel dat de verdunningsverhouding zeer nauwkeurig wordt bepaald. Er kan gebruik worden gemaakt van
         verschillende splitsingsmethoden, waarbij het type splitsing in belangrijke mate bepaalt welke bemonsteringsapparatuur
         moet worden gebruikt en welke procedures moeten worden gevolgd (bijlage VI, punt 1.2.1.1).
         Het werken met een partiële-stroomverdunningssysteem vereist een snelle systeemresponsie. De overgangstijd voor het
         systeem moet volgens de in aanhangsel 2, punt 1.11.1 beschreven procedure worden bepaald.
         Indien de gecombineerde overgangstijd van de meting van de uitlaatgasstroom (zie voorgaande paragraaf) en het partiële-
         stroomsysteem minder bedraagt dan 0,3 seconden, mag onlinebesturing worden toegepast. Indien de overgangstijd meer
         is dan 0,3 seconden, moet gebruik worden gemaakt van anticiperende besturing op basis van een vooraf geregistreerde
         test. In dit geval moet de stijgtijd $ 1 seconde zijn en de vertragingstijd van de combinatie $ 10 seconden.
         De responsie van het systeem als geheel moet zo zijn dat een representatief deeltjesmonster, GSE, wordt verkregen dat
         proportioneel is aan de uitlaatgasmassastroom. Om de proportionaliteit te bepalen, moet een regressieanalyse van GSE ten
         opzichte van GEXHW worden uitgevoerd bij een gegevensvergaringsfrequentie van ten minste 5 Hz, waarbij moet zijn vol-
         daan aan de volgende criteria:
         -        De correlatiecoëfficiënt r2 van de lineaire regressie tussen GSE en GEXHW mag niet minder bedragen dan 0,95.
         -        De standaardafwijking van de schattingswaarde van GSE en GEXHW mag niet groter zijn dan 5% van GSE
                  maximaal.
         -        Het intercept GSE van de regressielijn mag niet groter zijn dan & 2% van GSE maximaal.
         Naar keuze kan een test vooraf worden uitgevoerd en kan het signaal van de uitlaatgasmassastroom van de voortest
         worden gebruikt voor de besturing van de bemonsteringsstroom in het deeltjessysteem ("anticiperende besturing"). Een
         dergelijke procedure is vereist wanneer de overgangstijd van het deeltjessysteem, t50,P en/of de overgangstijd van het
         signaal van de uitlaatgasmassastroom, t50,F, > 0,3 seconde zijn. Een correcte besturing van het partiële-
         stroomverdunningssysteem wordt verkregen wanneer het tijdpad van GEXHW,pre van de vooraf uitgevoerde test, waarvan
         GSE afhankelijk is, wordt verschoven naar een "anticiperende" tijd van t50,P + t50,F .
         Om de correlatie tussen GSE en GEXHW te bepalen moeten de tijdens de eigenlijke test verzamelde gegevens worden
         gebruikt, waarbij voor GEXHW de tijd met t50,F is aangepast ten opzichte van GSE (t50,P draagt niet bij aan de
         tijdsaanpassing). Dit betekent dat de tijdsverschuiving tussen GEXHW en GSE het verschil is in hun overgangstijd zoals is
         bepaald in aanhangsel 2, punt 2.6.
         Bij partiële-stroomverdunningssystemen is de nauwkeurigheid van de bemonsteringsstroom, GSE, een bijzonder punt van
         zorg, wanneer deze niet rechtstreeks wordt gemeten, maar in een stroomverschilmeting wordt bepaald:
                                  GSE = GTOTW – GDILW
         In dit geval is een nauwkeurigheid van & 2% voor GTOTW en GDILW onvoldoende om een aanvaardbare nauwkeurigheid
         van GSE te kunnen waarborgen. Wanneer de gasstroom wordt bepaald via stroomverschilmeting, moet de grootste fout
         van het verschil zodanig zijn dat de nauwkeurigheid van GSE ligt binnen & 5%, wanneer de verdunningsverhouding
         kleiner is dan 15. Deze kan worden berekend door de wortel van het gemiddelde van de kwadraten van de fouten van elk
         instrument te bepalen.
         Een aanvaardbare nauwkeurigheid van GSE kan worden verkregen met elk van de volgende methoden:
         a)       De absolute nauwkeurigheid van GTOTW en GDILW is & 0,2%; bij een verdunningsverhouding van 15 waarborgt
                  deze een nauwkeurigheid van GSE van $ 5%. Maar naarmate de verdunningsverhouding hoger is, wordt de
                  afwijking groter.
         b)       Kalibrering van GDILW ten opzichte van GTOTW wordt zodanig uitgevoerd dat voor GSE dezelfde nauwkeurigheid
                  wordt bereikt als met de methode volgens a). Zie aanhangsel 2, punt 2.6 voor nadere informatie over deze
                  kalibrering.
         c)       De nauwkeurigheid van GSE wordt indirect bepaald vanuit de nauwkeurigheid van de verdunningsverhouding
                  zoals bepaald met behulp van een indicatorgas, bv. CO2. Ook hier is voor GSE een nauwkeurigheid vereist die
                  gelijk is aan de methode volgens a).
         d)       De absolute nauwkeurigheid van GTOTW en GDILW ligt binnen & 2% van de volledige schaal, de maximumfout van
                  het verschil tussen GTOTW en GDILW is minder dan 0,2%, en de lineariteitsfout ligt binnen & 0,2% van de hoogste
                  GTOTW die tijdens de test is waargenomen.
 ---pagebreak--- 30.4.2004                NL                              Publicatieblad van de Europese Unie                                        L 146/41
   2.4.1.         Deeltjesbemonsteringsfilters
   2.4.1.1.       Filterspecificaties
                  Bij de certificeringstest moet gebruik worden gemaakt van met fluorkoolstof gecoate glasvezelfilters of
                  membraanfilters op fluorkoolstofbasis. Voor speciale toepassingen kunnen andere filtermaterialen worden gebruikt.
                  Alle filtertypen moeten een 0,3 µm-DOP-(dioctylftalaat)-opvangrendement hebben van ten minste 99% bij een gas-
                  aanstroomsnelheid tussen 35 en 100 cm/s. Wanneer correlatietests tussen laboratoria of tussen fabrikanten en een
                  keuringsinstantie worden uitgevoerd, moeten filters van dezelfde kwaliteit worden gebruikt.
   2.4.1.2.       Filtergrootte
                  De deeltjesfilters moeten een minimale diameter hebben van 47 mm (37 mm werkzame diameter). Grotere
                  filterdiameters zijn toegestaan (punt 2.4.1.5).
   2.4.1.3.       Primaire en secundaire filters
                  Het verdunde uitlaatgas moet worden bemonsterd met een stel filters die tijdens de testcyclus in serie zijn geplaatst
                  (een primair en een secundair filter). Het secundaire filter mag zich niet meer dan 100 mm na het primaire filter
                  bevinden en mag daarmee niet in contact zijn. De filters mogen afzonderlijk of als stel worden gewogen waarbij de
                  beroete zijden tegen elkaar worden geplaatst.
   2.4.1.4.       Aanstroomsnelheid door het filter
                  De aanstroomsnelheid door het filter moet 35 tot 100 cm/s bedragen. De drukvermindering mag tussen begin en eind
                  van de test met niet meer dan 25 kPa bedragen.
   2.4.1.5.       Filterbelasting
                  De aanbevolen minimumfilterbelasting voor de meest gebruikelijke filtergrootten staat in de volgende tabel
                  aangegeven. Voor de grotere maten bedraagt de minimumfilterbelasting 0,065 mg/1 000 mm² filteroppervlak.
        Filterdiameter                   Aanbevolen werkzame diameter               Aanbevolen minimumbelasting
        (mm)                             (mm)                                       (mg)
        47                               37                                         0,11
        70                               60                                         0,25
        90                               80                                         0,41
        110                              100                                        0,62
   2.4.2.         Specificaties voor de weegkamer en de analytische balans
   2.4.2.1.       Weegkameromstandigheden
                  De kamer (of ruimte) waarin de deeltjesfilters worden geconditioneerd en gewogen, moet gedurende het
                  conditioneren en wegen van de filters op een temperatuur van 295 K (22 °C) ± 3 K worden gehouden. De
                  vochtigheidsgraad moet worden gehouden op een dauwpunt van 282,5 K (9,5 °C) ± 3 K en een relatieve vochtigheid
                  van 45 ± 8%.
   2.4.2.2.       Wegen van het referentiefilter
                  De atmosfeer in de kamer (of ruimte) moet vrij zijn van vuildeeltjes (zoals stof) die zich gedurende de
                  stabiliseringsperiode op de deeltjesfilters kunnen afzetten. Afwijking van de weegkamerspecificaties van punt 2.4.2.1
                  zijn toegestaan mits de duur van de afwijking niet meer bedraagt dan 30 minuten. De weegkamer moet aan de voor-
                  geschreven specificaties voldoen alvorens het personeel zich in de weegkamer begeeft. Er moeten ten minste twee
                  ongebruikte referentiefilters of referentiefilterparen worden gewogen binnen vier uur vóór, maar bij voorkeur op
                  hetzelfde tijdstip als de weging van het bemonsteringsfilter(paar). De referentiefilters moeten van dezelfde grootte en
                  hetzelfde materiaal zijn als de bemonsteringsfilters.
                  Indien het gemiddelde gewicht van de referentiefilters (het referentiefilterpaar) tussen het wegen van de
                  bemonsteringsfilters meer dan 10 µg is veranderd, moeten alle bemonsteringsfilters worden weggegooid en moet de
                  emissietest worden herhaald.
                  Indien niet aan de in punt 2.4.2.1 genoemde stabiliteitscriteria voor de weegkamer wordt voldaan, maar de weging
                  van het referentiefilter(paar) aan de bovenstaande criteria voldoet, kan de motorfabrikant naar keuze het resultaat
                  voor de bemonsteringsfilters aanvaarden of de test ongeldig verklaren, waarna het conditioneringssysteem van de
                  weegkamer wordt bijgesteld en de test wordt overgedaan.
 ---pagebreak--- L 146/42                   NL                                Publicatieblad van de Europese Unie                                     30.4.2004
    2.4.2.3.         Analytische balans
                     De voor het wegen van alle filters gebruikte analytische balans moet een nauwkeurigheid hebben (standaarddeviatie)
                     van 2 µg en een resolutie van 1 µg (1 cijfer = 1 µg), die moet zijn aangegeven door de fabrikant.
    2.4.2.4.         Uitschakeling van de effecten van statische elektriciteit
                     Om de gevolgen van statische elektriciteit uit te schakelen, moeten de filters voor het wegen worden geneutraliseerd
                     met bijvoorbeeld een polonium-neutralisator of een ander even effectief middel.
    2.4.3.           Overige specificaties voor de deeltjesmeting
                     Alle delen van het verdunningssysteem en het bemonsteringssysteem vanaf de uitlaatpijp tot en met de filterhouder
                     die in contact zijn met het ruwe en het verdunde uitlaatgas, moeten zodanig zijn ontworpen dat afzetting of
                     verandering van de deeltjes tot een minimum wordt beperkt. Alle delen moeten zijn gemaakt van elektrisch
                     geleidende materialen die niet met de uitlaatgascomponenten reageren en moeten elektrisch zijn geaard om
                     elektrostatische effecten te voorkomen."
    6)       Aanhangsel 2 wordt als volgt gewijzigd:
             a)      De volgende titel wordt ingevoegd:
                                                                 "AANHANGSEL 2
                                                         KALIBRERING (NRSC, NRTC 1)"
             b)      Punt 1.2.2 wordt als volgt gewijzigd:
                     Na de huidige tekst wordt ingevoegd: "Dit impliceert dat de samenstelling van de primaire gassen die voor het
                     mengen worden gebruikt, op ten minste ± 1% nauwkeurig bekend moet zijn overeenkomstig nationale of
                     internationale normen voor gassen. De controle wordt verricht door meting tussen 15 en 50% van de volledige schaal
                     voor iedere ijking waarbij een menginrichting wordt gebruikt. Wanneer de eerste controle is mislukt, mag een
                     aanvullende controle met een andere kalibreringsgas worden uitgevoerd.
                     Eventueel kan de menginrichting worden gecontroleerd met behulp van een instrument dat van nature lineair is, bv.
                     door middel van NO-gas met een CLD. Het meetbereik van het instrument wordt afgesteld waarbij het ijkgas
                     rechtstreeks op het instrument wordt aangesloten. De menginrichting moet bij de gebruikte instellingen worden
                     gecontroleerd, en de nominale waarde dient te worden vergeleken met de door het instrument gemeten concentratie.
                     Het verschil moet op elk punt binnen ± 1% van de nominale waarde liggen.
                     Andere methoden mogen worden toegepast, mits die vakkundig worden uitgevoerd en berusten op voorafgaande
                     goedkeuring van de betrokken partijen.
                     OPMERKING:                 Om een exacte kalibreringskromme voor de analyseapparatuur te verkrijgen wordt het gebruik
                                                aanbevolen van een precisiemeng- en doseertoestel voor gassen met een nauwkeurigheid
                                                binnen & 1%. Het meng- en doseertoestel moet zijn gekalibreerd door de fabrikant van het
                                                instrument."
    c)       punt 1.5.5.1 wordt als volgt gewijzigd:
             i)      in de eerste alinea wordt de eerste zin als volgt gelezen:
                     "De kalibreringskromme voor de analysator wordt uitgezet met minstens zes kalibreringspunten (afgezien van nul)
                     die zo gelijkmatig mogelijk zijn verdeeld."
             ii)     de derde alinea wordt als volgt gelezen:
                     "De kalibreringscurve mag niet meer dan ± 2% afwijken van de nominale waarde van elk kalibreringspunt en niet
                     meer dan ± 0,3% van het volledige schaalbereik bij nul."
    d)       in punt 1.5.5.2 wordt de laatste alinea als volgt gelezen:
             "De kalibreringscurve mag niet meer dan ± 4% afwijken van de nominale waarde van elk kalibreringspunt en niet meer dan
             ± 0,3% van het volledige schaalbereik bij nul."
    e)       de tekst van punt 1.8.3 wordt vervangen door:
             "De storing door zuurstof moet worden gecontroleerd wanneer een analysator in gebruik wordt genomen en na groot
    1
             De kalibreringsprocedure is identiek voor NRSC- en NRTC-tests, met uitzondering van de eisen volgens punt 1.11 en 2.6.
 ---pagebreak--- 30.4.2004                 NL                              Publicatieblad van de Europese Unie                                        L 146/43
            onderhoud.
            Er wordt een bereik gekozen waarbij de gassen ter controle op storing door zuurstof in de bovenste 50% vallen. De test wordt
            bij de vereiste oventemperatuur uitgevoerd.
            1.8.3.1.         Gassen voor de controle op storing door zuurstof
                             Gassen voor de controle op storing door zuurstof moeten propaan bevatten met 350 ppmC ' 75 ppmC
                             koolwaterstoffen. De concentratiewaarde wordt met kalibreringsgastoleranties bepaald via chromatografische
                             analyse van alle koolwaterstoffen plus onzuiverheden of via dynamische menging. Stikstof is de voornaamste
                             verdunner, zuurstof maakt de rest van het mengsel uit. Mengsels voor het beproeven van dieselmotoren zijn:
                                          O2-concentratie                       Rest
                                          21 (20 tot 22)                        stikstof
                                          10 (9 tot 11)                         stikstof
                                          5 (4 tot 6)                           stikstof
   1.8.3.2.          Procedure
                     a)      De analyseapparatuur wordt op de nulstand ingesteld.
                     b)      De analyseapparatuur wordt ingesteld op het juiste meetbereik voor een mengsel met 21% zuurstof.
                     c)      De nulresponsie wordt opnieuw gecontroleerd. Indien deze meer dan 0,5% van de volledige schaal is
                             veranderd, worden de punten (a) en (b) van deze paragraaf herhaald.
                     d)      De gassen voor de controle op storing door zuurstof (5% en 10%) worden in de analysator gevoerd.
                     e)      De nulresponsie wordt opnieuw gecontroleerd. Indien deze meer dan ± 1% van de volledige schaal is
                             veranderd, wordt de test herhaald.
                     f)      De storing door zuurstof (%O2I) wordt voor elk mengsel in stap (d) als volgt berekend:
                             O2 I $
                                       "B # C # "100
                                           B
                             A       =       koolwaterstofconcentratie (ppmC) van het in (b) gebruikte meetbereikgas;
                             B       =       koolwaterstofconcentratie (ppmC) van de in (d) gebruikte gassen voor de controle op storing
                                             door zuurstof;
                             C       =       analysatorresponsie
                                             A
                              " ppmC # "
                                             D
                             D       =       analysatorresponsie als gevolg van A (% van de volledige schaal).
                     g)      Het percentage storing door zuurstof (%O2I) moet vóór de test lager zijn dan ± 3,0%, hetgeen geldt voor alle
                             benodigde controlegassen.
                     h)      Indien de storing door zuurstof groter is dan ± 3,0%, wordt de luchtstroom onder en boven de specificaties
                             van de fabrikant stapsgewijs bijgesteld, waarbij de procedure van punt 1.8.1 voor elke stroomsnelheid wordt
                             herhaald.
                     i)      Indien de storing door zuurstof na bijstelling van de luchtstroom groter is dan ± 3,0%, worden
                             achtereenvolgens de brandstofstroom en de bemonsteringsstroom gevarieerd, waarbij de procedure van punt
                             1.8.1 voor elke stroomsnelheid wordt herhaald.
                     j)      Indien de storing door zuurstof dan nog steeds groter is dan ± 3,0%, worden er vóór de test verbeteringen
                             aangebracht in de analysator, de brandstof voor de vlamionisatiedetector (FID) of de branderlucht, of worden
                             deze vervangen. Vervolgens wordt dit punt herhaald met de verbeterde of nieuwe apparatuur of gassen."
 ---pagebreak--- L 146/44                   NL                               Publicatieblad van de Europese Unie                                           30.4.2004
    f)      Het huidige punt 1.9.2.2 wordt als volgt gewijzigd:
            (i)     de eerste alinea wordt als volgt gelezen:
                    "Deze controle is uitsluitend van toepassing op de meting van gasconcentraties in het natte gas. Voor de berekening
                    van de demping door waterdamp moet het NO-ijkgas met waterdamp worden verdund en moet de
                    waterdampconcentratie van het mengsel stapsgewijs worden gebracht op de waarde die tijdens de test wordt
                    verwacht. Een NO-ijkgas met een concentratie van 80 tot 100% van het volledige schaalbereik in het normale
                    werkgebied wordt door de (H)CLD gevoerd en de NO-waarde wordt als D genoteerd. Vervolgens laat men het NO-
                    gas bij kamertemperatuur door water borrelen en wordt het door de (H)CLD gevoerd, waarbij de NO-waarde als C
                    wordt genoteerd. De watertemperatuur wordt bepaald en genoteerd als F. De verzadigde dampdruk van het mengsel
                    bij de watertemperatuur van de bubbler (F) wordt bepaald en genoteerd als G. De waterdampconcentratie van het
                    mengsel (in %) wordt op de volgende wijze berekend:"
            (ii)    De derde alinea wordt vervangen door:
                    "en als De worden genoteerd. Voor dieseluitlaatgas wordt de maximumwaterdampconcentratie (in %) welke tijdens
                    de test wordt verwacht, geraamd – hierbij wordt aangenomen dat de atoomverhouding H/C in de brandstof 1,8 tot 1
                    bedraagt - op basis van de maximale CO2-concentratie in het uitlaatgas of op basis van de onverdunde CO2-
                    ijkgasconcentratie (A, zoals gemeten volgens 1.9.2.1), en wel als volgt:"
    g)      het volgende punt wordt ingevoegd:
            "1.11.           Aanvullende kalibreringseisen voor metingen in ruw uitlaatgas tijdens NRTC-tests
            1.11.1.          Controle op de responsietijd van het analysesysteem
                             De systeeminstellingen moeten bij de controle op de responsietijd precies dezelfde zijn als bij de meting
                             tijdens de eigenlijke test (t.w. druk, debieten, filterinstellingen op de analysator en alle overige factoren die de
                             responsietijd beïnvloeden). De responsietijd moet worden bepaald bij rechtstreekse gasomschakeling aan de
                             inlaat van de bemonsteringssonde. De gasomschakeling moet binnen 0,1 seconde plaatsvinden. De voor de
                             test gebruikte gassen moeten een concentratiewijziging van ten minste 60% van de volledige schaaluitslag
                             veroorzaken.
                    Het verloop van de de concentratie van elke gascomponent moet worden geregistreerd. De responsietijd wordt
                    gedefinieerd als het verschil in tijd tussen de gasomschakeling en de corresponderende wijziging van de
                    geregistreerde concentratie. De systeemresponsietijd (t90) bestaat uit de vertragingstijd naar de meetdetector en de
                    stijgtijd van de detector. De vertragingstijd wordt gedefinieerd als de tijd vanaf de wijziging (t0) totdat de responsie
                    10% van de eindaflezing bedraagt (t10). De stijgtijd wordt gedefinieerd als de tijd tussen 10% en 90% responsie van
                    de eindaflezing (t90 - t10).
                    Bij tijdsaanpassing van de analyseapparatuur en de signalen van de uitlaatgasstroom wordt bij het meten van ruwe
                    uitlaatgassen de overgangstijd gedefinieerd als de tijd vanaf de wijziging (t0) totdat de responsie 50% van de
                    eindaflezing bedraagt (t50).
                    De systeemresponsietijd moet $ 10 seconden zijn met een stijgtijd van $ 2,5 seconden voor alle beperkt aanwezige
                    bestanddelen (CO, NOx, HC) en alle toegepaste bereiken.
    1.11.2.         Kalibrering van de indicatorgasanalysator voor de meting van de uitlaatgasstroom
                    Het analyseapparaat voor de meting van de indicatorgasconcentratie moet worden gekalibreerd met behulp van het
                    standaardgas.
                    De kalibreringskromme wordt bepaald met behulp van ten minste tien kalibreringswaarden (afgezien van nul) die
                    zodanig zijn verdeeld dat de helft van de kalibreringswaarden zich in het gebied tussen 4% en 20% van het volledige
                    schaalbereik van de analysator bevindt en de rest tussen 20% en 100% van dat bereik. De kalibreringskromme wordt
                    berekend met behulp van de methode van de kleinste kwadraten.
                    Tussen 20% en 100% van het volledige schaalbereik mag de kalibreringskromme niet meer afwijken van de nominale
                    waarde van elk kalibreringspunt dan ± 1% van de volledige schaal. Tussen 4% en 20% van het volledige schaalbereik
                    mag de kromme niet meer dan ± 2% van de nominale waarde afwijken.
                    De analyseapparatuur wordt vóór de eigenlijke test op de nulstand en het juiste meetbereik ingesteld met behulp van
                    een ijkgas voor de nulinstelling en een ijkgas voor het meetbereik waarvan de nominale waarde meer dan 80% van de
                    volledige schaal van de analysator bedraagt."
 ---pagebreak--- 30.4.2004                NL                               Publicatieblad van de Europese Unie                                      L 146/45
   h)     punt 2.2 wordt vervangen door:
          "2.2. De kalibrering van de gasstroommeters of van de stroommeettoestellen moet zijn gebaseerd op een nationale en/of
          internationale norm.
          De maximumfout in de meetwaarde mag maximaal ± 2% van de aflezing bedragen.
          Bij partiële-stroomverdunningssystemen is de nauwkeurigheid van de bemonsteringsstroom, GSE, een bijzonder punt van
          zorg, wanneer deze niet rechtstreeks wordt gemeten, maar wordt bepaald in een stroomverschilmeting:
            GSE = GTOTW – GDILW
          In dit geval is een nauwkeurigheid van & 2% voor GTOTW en GDILW onvoldoende om een aanvaardbare nauwkeurigheid van
          GSE te kunnen waarborgen. Wanneer de gasstroom wordt bepaald via stroomverschilmeting, moet de grootste fout van het
          verschil zodanig zijn dat de nauwkeurigheid van GSE ligt binnen & 5%, wanneer de verdunningsverhouding kleiner is dan 15.
          Deze kan worden berekend door de wortel van het gemiddelde van de kwadraten van de fouten van elk instrument te
          bepalen."
   i)     Het volgende punt 2.6 wordt ingevoegd:
          "2.6.            Aanvullende kalibreringseisen voor partiële-stroomverdunningssystemen
          2.6.1.           Periodieke kalibrering
                           Wanneer de bemonsteringsgasstroom door middel van stroomverschilmeting wordt bepaald, moet de
                           stroommeter of het stroommeetinstrumentarium volgens één van de volgende procedures worden
                           gekalibreerd, om te zorgen dat de bemonsterde uitlaatgasmassastroom GSE in de tunnel voldoet aan de
                           nauwkeurigheidseisen van punt 2.4 van aanhangsel 1:
                   De stroommeter voor GDILW wordt in serie geplaatst met de stroommeter voor GTOTW; het verschil tussen beide
                   stroommeters wordt voor ten minste vijf instelpunten gekalibreerd, waarbij de stroomwaarden liggen op gelijke
                   afstanden tussen de laagste waarde voor GDILW tijdens de test en de waarde voor GTOTW tijdens de test. Omleiding om
                   de verdunningstunnel is toegestaan.
                   Een gekalibreerd massastroomtoestel wordt in serie geplaatst met de stroommeter voor GTOTW, en de nauwkeurigheid
                   wordt gecontroleerd voor de tijdens de test te gebruiken waarde. Vervolgens wordt het gekalibreerde
                   massastroomtoestel in serie geplaatst met de stroommeter voor GDILW en wordt de nauwkeurigheid gecontroleerd van
                   ten minste vijf instellingen die corresponderen met de verdunningsverhouding tussen 3 en 50, gerelateerd aan GTOTW
                   zoals toegepast tijdens de test.
                   Verbindingsleiding TT wordt van de uitlaat losgekoppeld, en een gekalibreerd stroommeettoestel met een bereik
                   waarmee GSE kan worden gemeten, wordt aan de verbindingsleiding gekoppeld. Vervolgens wordt GTOTW ingesteld
                   op de tijdens de test te gebruiken waarde en wordt GDILW achtereenvolgens ingesteld op ten minste vijf waarden die
                   corresponderen met verdunningsverhoudingen q tussen 3 en 50. Als alternatief mag voor de kalibrering een speciaal -
                   stroomtraject worden aangebracht, dat buiten de tunnel om gaat, waarbij echter wel de totale lucht en de
                   verdunningslucht door de bijbehorende meters worden geleid, zoals in de werkelijke test.
                   Een indicatorgas wordt geleid in verbindingsleiding TT. Dit indicatorgas kan een bestanddeel zijn van het uitlaatgas,
                   zoals CO2 of NOx. Na verdunning in de tunnel wordt de indicatorgascomponent gemeten. Dit moet worden
                   uitgevoerd voor vijf verdunningsverhoudingen tussen 3 en 50. De nauwkeurigheid van de bemonsteringsstroom
                   wordt bepaald op basis van verdunningsverhouding q:
                   GSE = GTOTW /q
                   Met de nauwkeurigheidswaarden voor de gasanalyseapparatuur moet rekening worden gehouden om de
                   nauwkeurigheid van GSE te kunnen waarborgen.
   2.6.2.          Controle op de koolstofstroom
                   Een controle op de koolstofstroom met behulp van echte uitlaatgassen wordt sterk aanbevolen om meet- en
                   bedieningsproblemen op te sporen en de werking van het partiële-stroomverdunningssysteem te controleren. De
                   controle op de koolstofstroom zou ten minste steeds moeten worden uitgevoerd wanneer er een nieuwe motor is
                   geïnstalleerd of wanneer belangrijke aspecten in de opstelling van de beproevingsruimte zijn gewijzigd.
                   De motor moet draaien bij het hoogste koppel en toerental of bij een andere modus in stabiele toestand waarbij 5% of
                   meer CO2 wordt geproduceerd Het partiële-stroombemonsteringssysteem moet draaien met een verdunningsfactor
                   van circa 15 : 1.
 ---pagebreak--- L 146/46                 NL                             Publicatieblad van de Europese Unie                                       30.4.2004
    2.6.3.        Controle voorafgaand aan de test
                  Een controle voorafgaand aan de test moet worden uitgevoerd binnen twee uur vóór de eigenlijke test, en wel als
                  volgt:
                  Met behulp van de methode die ook voor de kalibrering wordt gebruikt, moet de nauwkeurigheid van de
                  stroommeters worden gecontroleerd voor ten minste twee punten, inclusief de stroomwaarden voor GDILW die
                  corresponderen met verdunningsverhoudingen tussen 5 en 15 voor de tijdens de test toegepaste waarde van GTOTW.
                  Indien aan de hand van eerdere gegevens over de hierboven beschreven kalibreringsprocedure kan worden
                  aangetoond dat de kalibrering van de stroommeters vrij lang stabiel blijft, mag de controle voorafgaand aan de test
                  vervallen.
    2.6.4.        Bepaling van de overgangstijd
                  De instellingen van het systeem voor de controle van de overgangstijd moeten precies dezelfde zijn als tijdens de
                  metingen van de eigenlijke test. De overgangstijd moet worden bepaald met behulp van de volgende methode:
                  Een onafhankelijke referentiestroommeter met een meetbereik dat geschikt is voor de stroom van de sonde moet in
                  serie worden geplaatst met de sonde en daarmee nauw worden verbonden. Bij de grootte van de bij de
                  responsietijdmeting toegepaste stap moet de overgangstijd van deze stroommeter minder zijn dan 100 ms, waarbij de
                  stroomrestrictie laag genoeg is om het dynamisch vermogen van het partiële-stroomverdunningssysteem onaangetast
                  te laten, terwijl het geheel vakkundig moet worden uitgevoerd.
                  Op de toevoer van de uitlaatgasstroom (of van het luchtdebiet indien de uitlaatgasstroom wordt berekend) van het
                  partiële-stroomverdunningssysteem wordt een stapsgewijze verandering uitgevoerd, vanaf een lage stroom naar ten
                  minste 90% van de volledige schaal. De stapsgewijze verandering dient op dezelfde wijze te worden geactiveerd als
                  de anticiperende besturing bij de eigenlijke test. De impuls voor de stapsgewijze verandering van de uitlaatgasstroom
                  en de responsie van de stroommeter moeten worden geregistreerd met een frequentie van ten minste 10 Hz.
                  Op grond van deze gegevens moet de overgangstijd voor het partiële-stroomverdunningssysteem worden bepaald; dit
                  is de tijd vanaf het in werking treden van de impuls voor de stapsgewijze verandering tot aan het punt van 50% van
                  de responsie van de stroommeter. Op eenzelfde manier moeten de overgangstijden van het GSE-signaal van het
                  partiële-stroomverdunningssysteem en van het GEXHW-signaal van de uitlaatgasstroommeter worden bepaald. Deze
                  signalen worden gebruikt bij de controle op de regressie die na elke test wordt uitgevoerd (zie aanhangsel 1, punt
                  2.4).
                  De berekening moet ten minse gedurende vijf opwaartse en neerwaartse impulsen worden herhaald, waarna de
                  resultaten worden gemiddeld. De interne overgangstijd (< 100 ms) van de referentiestroommeter moet op deze
                  waarde in mindering worden gebracht. Dit is de "anticiperende" waarde van het partiële-stroomverdunningssysteem,
                  die moet worden toegepast overeenkomstig aanhangsel 1, punt 2.4."
    7)     Het volgende hoofdstuk 3 wordt ingevoegd:
           "3.             KALIBRERING VAN HET CVS-SYSTEEM
           3.1.            Algemeen
                           Het systeem van constante-volumebemonstering (CVS) moet worden gekalibreerd met behulp van een
                           nauwkeurige stroommeter en hulpmiddelen voor het wijzigen van de bedrijfsomstandigheden.
                           De stroming door het systeem moet bij verschillende bedrijfsinstellingen van de stroom worden gemeten, en
                           de parameters voor de besturing van het systeem moeten worden gemeten en gerelateerd aan de stroom.
                           Er mogen een aantal typen stroommeters worden gebruikt, bv. een gekalibreerde venturi, een gekalibreerde
                           laminaire-stromingsmeter, een gekalibreerde turbinemeter.
    3.2.          Kalibrering van de verdringerpomp
                  Alle parameters die betrekking hebben op de pomp, moeten gelijktijdig worden gemeten met de parameters voor een
                  kalibreringsventuri die met de pomp in serie is geplaatst. De berekende stroom (in m3/min aan de pompinlaat,
                  absolute druk en temperatuur) moet worden uitgezet tegen een correlatiefunctie die de waarde weergeeft van een
                  specifieke combinatie van pompparameters. De lineaire vergelijking voor het verband tussen de stroom aan de pomp
                  en de correlatiefunctie moeten worden bepaald. Bij een CVS met een aandrijving met meer snelheden, moet de
                  kalibrering worden uitgevoerd voor elk bereik.
                  De stabiliteit van de temperatuur moet tijdens de kalibrering gehandhaafd blijven.
                  In geen van de aansluitingen en leidingen tussen de kalibreringsventuri en de CVS-pomp mag de lekkage groter
 ---pagebreak--- 30.4.2004       NL                              Publicatieblad van de Europese Unie                                       L 146/47
          worden dan 0,3% van de laagste stroomwaarde (hoogste restrictie en laagste toerental van de verdringerpomp).
   3.2.1. Gegevensanalyse
          De luchtstroom (Qs) bij elke instelling van de restrictie (minimaal zes instellingen) moet worden berekend in
          standaard m3/min op basis van de gegevens voor de stroommeter, en wel volgens de door de fabrikant
          voorgeschreven methode. De luchtstroom moet dan als volgt worden omgerekend naar de volumestroom van de
          pomp (V0) in m3/omw bij een absolute temperatuur en druk aan de pompinlaat:
                                       Qs      T 101.3
                               V0 #         "       "
                                        n     273       pA
          waarin:
          Qs      = luchtvolumestroom bij standaardcondities (101,3 kPa, 273 K) (m3/s);
          T       = temperatuur aan de pompinlaat (K);
          PA      = absolute druk aan de pompinlaat (pB- p1) (kPa);
          n       = toerental van de pomp (omw/s).
          Om rekening te houden met de wisselwerking van drukschommelingen aan de pomp en kleplekkage in de pomp moet
          de correlatiefunctie (X0) tussen het toerental van de pomp, het drukverschil tussen pompinlaat en pompuitlaat, en de
          absolute pompdruk aan de pompuitlaat als volgt worden berekend:
                                       1      $p p
                                X0 #      "
                                       n        pA
          waarin:
           "p p
                  = drukverschil tussen pompinlaat en pompuitlaat (kPa);
          pA      = absolute pompdruk aan de pompuitlaat (kPa).
          Met behulp van de lineaire kleinste-kwadraten-methode wordt de kalibreringsformule als volgt verkregen:
                                               V0 $ D0 # m " ( X 0 )
          D0 en m zijn de constanten voor intercept resp. helling die de regressielijnen beschrijven.
          Bij CVS met een aandrijving met meer snelheden moeten de kalibreringskrommen die voor de verschillende
          stroombereiken van de pomp zijn verkregen, ongeveer parallel liggen en moeten de interceptwaarden (D0) hoger zijn
          naarmate het stroombereik van de pomp lager is.
          De met behulp van de vergelijking berekende waarden moeten liggen binnen ± 0,5% van de gemeten waarde van V0.
          De waarden van m verschillen gewoonlijk tussen de ene pomp en de andere. Instromende deeltjes zullen op den duur
          de pompkleplekkage doen afnemen, wat dan blijkt uit lagere waarden voor m. Daarom moet de pomp worden
          gekalibreerd bij het in bedrijf nemen, na groot onderhoud en indien een controle van het systeem als geheel (punt 3.5)
          wijst op een verandering in de pompkleplekkage.
   3.3.   Kalibrering van de kritische stroomventuri (CFV)
          De kalibrering van de CFV berust op de stroomvergelijking voor een kritische venturi. De gasstroom is een functie
          van de inlaatdruk en -temperatuur, zoals hieronder weergegeven:
                                       Kv " pA
                               Qs #
                                            T
 ---pagebreak--- L 146/48         NL                              Publicatieblad van de Europese Unie                                      30.4.2004
           waarin:
           Kv      = kalibreringscoëfficiënt;
           pA      = absolute druk aan de venturi-inlaat (kPa);
           T       = temperatuur aan de venturi-inlaat ( K).
    3.3.1. Gegevensanalyse
           De luchtstroom (Qs) bij elke instelling van de restrictie (minimaal acht instellingen) moet worden berekend in
           standaard m3/min op basis van de gegevens voor de stroommeter, en wel volgens de door de fabrikant
           voorgeschreven methode. De kalibreringscoëfficiënt moet voor elke instelling als volgt worden berekend uit de
           kalibreringsgegevens:
                                        QS " T
                                 Kv #
                                            pA
           waarin:
           Qs      = luchtvolumestroom bij standaardcondities (101,3 kPa, 273 K) (m3/s);
           T       = temperatuur aan de venturi-inlaat (K);
           PA      = absolute druk aan de venturi-inlaat (kPa).
           Om het bereik van de kritische stroom te bepalen, moet Kv worden uitgezet als functie van de inlaatdruk aan de
           venturi. Bij een kritische (geknepen) stroom is de waarde van Kv verhoudingsgewijs constant. Bij afnemende druk
           (toenemend vacuüm) wordt de geknepen toestand opgeheven en daalt Kv, wat betekent dat de CFV werkt buiten het
           toegestane bereik.
           Voor ten minste acht punten in het gebied van de kritische stroom moeten de gemiddelde waarde van Kv en de
           standaardafwijking worden berekend. De standaardafwijking mag niet meer bedragen dan ± 0,3% van de gemiddelde
           waarde van Kv.
    3.4.   Kalibrering van de subsonische venturi (SSV)
           De kalibrering van de SSV berust op de stroomvergelijking voor een subsonische venturi. De gasstroom is een
           functie van de inlaatdruk en -temperatuur, de drukvermindering tussen de inlaat en de hals van de SSV, zoals
           hieronder weergegeven:
                                                                 %1                          "      1        (+
                                                                      "
                                 Q SSV / A 0 d 2 C d P A & r 1.4286 . r 1.7143             ###               ),
                                                                                ),
                                                                 &' T                        $1. " r
                                                                                4 1.4286
                                                                                *-
           waarin:
           A0      = een verzameling van constanten en omzettingen van eenheden
                                                              " 1 %
                                                    " m %# K 2 &" 1 %
                                                          3
                                                    ##      &&#       &#     2
                                                                                &
                                                     $ min '# kPa &$ mm '
                        = 0,006111 in SI-eenheden:            $       '
           d       = diameter van de SSV-hals (m);
           Cd      = afvoercoëfficiënt van de SSV;
 ---pagebreak--- 30.4.2004       NL                             Publicatieblad van de Europese Unie                                    L 146/49
          PA      = absolute druk aan de venturi-inlaat (kPa);
          T       = temperatuur aan de venturi-inlaat (K);
                                                                                $P
          r       = verhouding van de SSV-hals tot de absolute statische druk aan de inlaat = 1"
                                                                                PA
                                                                                d
          ß       = verhouding van de SSV-halsdiameter (d) tot de inlaatbuisbinnendiameter =
                                                                                D
   3.4.1. Gegevensanalyse
          De luchtstroom (QSSV) bij elke instelling van de stroom (minimaal 16 instellingen) moet worden berekend in
          standaard m3/min op basis van de gegevens voor de stroommeter, en wel volgens de door de fabrikant
          voorgeschreven methode. De afvoercoëfficiënt moet als volgt voor elke instelling worden berekend uit de
          kalibreringsgegevens:
                                                                      Q SSV
                               Cd /
                                                        %1                        "        1        (+
                                                              "
                                        A 0 d 2 P A & r 1.4286 . r 1.7143       ###                 ),
                                                                                ),
                                                        &' T                      $1. " r
                                                                                4 1.4286
                                                                                *-
          waarin:
          QSSV    = luchtvolumestroom bij standaardcondities (101,3 kPa, 273 K) (m3/s);
          T       = temperatuur aan de venturi-inlaat (K);
          d       = diameter van de hals van de SSV (m);
                                                                                $P
          r       = verhouding van de SSV-hals tot de absolute statische druk aan de inlaat = 1"
                                                                                PA
                                                                                d
          ß       = verhouding van de SSV-halsdiameter (d) tot de inlaatbuisbinnendiameter =
                                                                                D
          Om het bereik van de subsonische stroom te berekenen, moet Cd worden uitgezet als functie van het getal van
          Reynolds (Re) aan de SSV-hals. Het getal van Reynolds aan de SSV-hals wordt berekend met de volgende formule:
                                                           QSSV
                                               Re # A1
                                                            d"
          waarin:
          A1      = een verzameling van constanten en conversies van eenheden
                                                             " 1 % " min %" mm %
                                              = 25,55152     # 3 &#         &#      &
                                                             $ m ' $ s '$ m '
          QSSV    = luchtvolumestroom bij standaardcondities (101,3 kPa, 273 K) (m3/s);
          d       = diameter van de SSV-hals (m);
          µ       = Rabsolute of dynamische viscositeit van het gas, berekend met de volgende formule:
                                  3          1
                              bT 2      bT 2
                       "#            #
                             S "T             S
                                        1"
                                             T    kg/m-s
 ---pagebreak--- L 146/50                 NL                             Publicatieblad van de Europese Unie                                      30.4.2004
                   waarin:
                                                                       kg
                                                     1,458 " 10 6          1
                   b        = ervaringsconstante   =                 msK 2
                                                     110 , 4 K
                   S        = ervaringsconstante   =
                   Omdat QSSV in de Re-formule wordt ingevoerd, moeten de berekeningen eerst uitgaan van een aanname voor QSSV of
                   Cd van de kalibreringsventuri, en moeten deze worden herhaald tot QSSV convergeert. De convergentiemethode moet
                   worden uitgevoerd tot op 0,1% nauwkeurig of beter.
                   Van ten minste 16 instellingen in het gebied van de subsonische stroom moeten de uit de resulterende optimaal op de
                   kalibreringskromme passende vergelijking berekende waarden voor Cd voor elk kalibreringspunt liggen binnen
                   ± 0,5% van de gemeten waarde voor Cd.
    3.5.           Controle van het systeem als geheel
                   De totale nauwkeurigheid van het CVS-bemonsteringssysteem en van het analysesysteem moet worden bepaald door
                   een bekende massa van een gasvormige vervuiling in het systeem in te brengen terwijl het op de normale manier in
                   werking is. De verontreiniging wordt geanalyseerd en de massa wordt berekend overeenkomstig bijlage III,
                   aanhangsel 3, punt 2.4.1, behalve in het geval van propaan waarin een factor 0,000472 wordt toegepast, in plaats van
                   0,000479 voor koolwaterstoffen. Één van de twee volgende technieken moet worden toegepast.
    3.5.1.         Bepaling met een uitstroomopening met kritische stroom
                   Een bekende hoeveelheid zuiver gas (propaan) wordt via een gekalibreerde kritische uitstroomopening in het CVS-
                   systeem gebracht. Bij een voldoende hoge inlaatdruk is de door middel van de uitstroomopening geregelde stroom
                   onafhankelijk van de uitlaatdruk aan de uitstroomopening (de kritische stroom). Gedurende 5 à 10 minuten moet het
                   CVS-systeem werken als in een normale uitlaatgasemissietest. Met behulp van de gebruikelijke uitrusting
                   (bemonsteringszak of methode met integratie) wordt een gasmonster geanalyseerd en wordt vervolgens de gasmassa
                   berekend. De op deze wijze berekende massa moet binnen ± 3% van de bekende massa van het geïnjecteerde gas
                   liggen.
           3.5.2.           Bepaling met behulp van een gravimetrische methode
                            Het gewicht van een kleine met propaan gevulde cilinder wordt bepaald met een precisie van ± 0,01 g.
                            Gedurende 5 à 10 minuten moet het CVS-systeem werken als in een normale uitlaatgasemissietest, terwijl er
                            koolmonoxide of propaan in het systeem wordt geïnjecteerd. De hoeveelheid afgegeven zuiver gas wordt
                            door differentiaalweging bepaald. Met behulp van de gebruikelijke uitrusting (bemonsteringszak of methode
                            met integrale berekening) wordt een gasmonster geanalyseerd en wordt vervolgens de gasmassa berekend. De
                            op deze wijze berekende massa moet binnen ± 3% van de bekende massa van het geïnjecteerde gas liggen."
    8)     Aanhangsel 3 wordt als volgt gewijzigd:
           a)      Aanhangsel 3 krijgt de volgende titel: "GEGEVENSEVALUATIE EN BEREKENINGEN";
           b)      De titel van hoofdstuk 1 wordt: "GEGEVENSEVALUATIE EN BEREKENINGEN – NRSC-TEST";
    c)     punt 1.2 wordt vervangen door :
           "1.2.   Uitstoot van deeltjes
                   Voor de evaluatie van de deeltjesemissie moet de totale bemonsteringsmassa (MSAM,i) voor elke toestand worden
                   vastgelegd. De filters moeten worden teruggebracht naar de werkkamer en gedurende minstens een uur worden
                   geconditioneerd - echter niet meer dan 80 uur - en vervolgens worden gewogen. Het brutogewicht van de filters moet
                   worden geregistreerd en het tarragewicht (zie bijlage III, punt 3.1) daarvan worden afgetrokken. De deeltjesmassa
                   (Mf voor de methode met één filter; MF,i voor de methode met verscheidene filters) is de som van de deeltjesmassa's
                   die door de primaire en secundaire filters zijn opgevangen. Indien achtergrondcorrectie wordt toegepast, moet de
                   verdunningsluchtmassa (MDIL) door de filters en de deeltjesmassa (Md) worden vastgesteld. Indien minder dan één
                   meting werd verricht, moet het quotiënt Md/MDIL voor elke meting worden berekend en de waarden worden
                   gemiddeld."
 ---pagebreak--- 30.4.2004               NL                              Publicatieblad van de Europese Unie                                      L 146/51
   d)      de punten 1.3.1. tot en met 1.4.6. worden vervangen door:
           "1.3.1. Bepaling van de uitlaatgasstroom
                           De uitlaatgasstroom (GEXHW) wordt voor elke toestand bepaald overeenkomstig bijlage III, aanhangsel 1,
                           punten 1.2.1 tot en met 1.2.3.
                           Wanneer een volledige-stroomverdunningssysteem wordt gebruikt, moet de totale verdunde gasstroom
                           (GTOW) voor elke toestand worden bepaald overeenkomstig bijlage III, aanhangsel 1, punt 1.2.4."
   e)          de punten 1.3.2.-1.4.6. worden vervangen door:
   "1.3.2.         Droog/natcorrectie
                   Bij de toepassing van GEXHW moet, indien niet reeds op natte basis is gemeten, de gemeten concentratie worden
                   omgezet in die voor nat gas met behulp van de volgende formule:
                   conc (nat) = kw × conc (drg).
                   Voor het ruwe uitlaatgas:
                                                                         #                              1                             &
                                                        K W , r ,1 + $                                                                '
                                                                         $ 1 ) 1,88 " 0,005 " "%CO "drg #) %CO "drg         ##) K w 2 '
                                                                         %                                          2                 (
                   Voor het verdunde uitlaatgas:
                                                                        #      1,88 " CO 2 %( nat  )&
                                                       K W , e ,1 + $$1 *                             ' * K W1
                                                                                200           '
                                                                        %                             (
                   of
                                                                      #                            &
                                                                      $                            '
                                                                                1 * K W1
                                                       K W , e ,1  + $$                            '
                                                                              1,88 " CO 2 %( drg  )'
                                                                      $$ 1 )                       ''
                                                                       %               200          (
                   Voor de verdunningslucht:
                                                       KW , d % 1 $ KW 1
                                                                          1,608 " $H d " "1 $ 1 / DF ## H a " "1 / DF #%
                                                       KW 1 %
                                                                   1000 # 1,608 " $H d " "1 $ 1 / DF ## H a " "1 / DF #%
                                                                           6,22 " R d " p d
                                                        Hd %
                                                                                "
                                                                    p B $ p d " R d " 10 2
                   Voor de inlaatlucht (indien verschillend van de verdunningslucht):
                                                       KW , a % 1 $ KW 2
                                                                         1,608 " H a
                                                       KW 2 %
                                                                  1000 # "1,608 " H a #
                                                                     6,22 " R a " p a
                                                       Ha %
                                                                  p B $ p a " R a " 10 " 2
 ---pagebreak--- L 146/52                 NL                              Publicatieblad van de Europese Unie                                     30.4.2004
                   waarin:
                   Ha      = absolute vochtigheid van de inlaatlucht (g water per kg droge lucht);
                   Hd      = absolute vochtigheid van de verdunningslucht (g water per kg droge lucht);
                   Rd      = relatieve vochtigheid van de verdunningslucht (%);
                   Ra      = relatieve vochtigheid van de inlaatlucht (%);
                   Pd      = verzadigingsdampdruk van de verdunningslucht (kPa);
                   Pa      = verzadigingsdampdruk van de inlaatlucht (kPa);
                   PB      = totale luchtdruk (kPa).
                   OPMERKING:               Ha en Hd mogen worden ontleend aan de meting van de relatieve vochtigheid, zoals hierboven
                                            beschreven, of aan de dauwpuntmeting, dampdrukmeting of droge/natte bolmeting met
                                            behulp van de algemeen aanvaarde formules.
    1.3.3.         Vochtigheidscorrectie voor NOx
                   Aangezien de NOx-emissie afhankelijk is van de toestand van de omgevingslucht, moet de NOx-concentratie worden
                   gecorrigeerd voor de omgevingsluchttemperatuur en -vochtigheid met behulp van de factor KH uit de volgende
                   formule:
                                                                        1
                                    KH    =
                                                          "
                                             1 - 0,0182 " H    a         #            "
                                                                 $ 10,71 # 0,0045 " T a $ 298    #
                   waarin:
                   Ta      = temperatuur van de lucht (K)
                   Ha      = absolute vochtigheidsgraad van de inlaatlucht (g water per kg droge lucht):
                                                                    6,220 " R a " p a
                                                        Ha $
                                                                 p B # p a " R a " 10 " 2
                   waarin:
                   Ra      = relatieve vochtigheid van de inlaatlucht (%);
                   Pa      = verzadigde dampdruk van de inlaatlucht (kPa);
                   PB      = totale luchtdruk (kPa).
                   OPMERKING:               Ha mag worden ontleend aan de meting van de relatieve vochtigheid, zoals hierboven
                                            beschreven, of aan de dauwpuntmeting, dampdrukmeting of droge/natte bolmeting met
                                            behulp van de algemeen aanvaarde formules.
    1.3.4.         Berekening van de emissiemassastroom
                   De emissiemassastroom voor elke toestand wordt als volgt berekend:
                   a)               Voor het ruwe uitlaatgas1:
                                                       Gasmass = u × conc × GEXHW
                   b)          Voor het verdunde uitlaatgas1:
                                                       Gasmass = u × concc × GTOTW
    1
           Bij NOx moet de NOx-concentratie (NOxconc of NOxconcc) als volgt worden vermenigvuldigd met KHNOx (vochtigheids-
           correctiefactor voor NOx volgens voorgaand punt 1.3.3): KHNOx x conc of KHNOx x concc
 ---pagebreak--- 30.4.2004       NL                              Publicatieblad van de Europese Unie                                    L 146/53
                          waarin:
                          concc = de naar de achtergrond gecorrigeerde concentratie
                          conc c % conc $ conc d " "1 $ "1 / DF ##
                                           "
                           DF % 13,4 / conc CO 2 # "conc CO # conc HC # " 10 " 4              #
                          of
                          DF=13,4/concCO2
                          De coëfficiënten u (nat) moeten uit de onderstaande tabel worden gekozen:
                  Tabel 4. Waarden van de coëfficiënten u (nat) voor een aantal uitlaatgascomponenten
                                  Gas                            u              Concentratie
                                  NOx                      0,001587                 ppm
                                   CO                      0,000966                 ppm
                                   HC                      0,000479                 ppm
                                  CO2                        15,19                   %
                          De dichtheid van koolwaterstoffen (HC) is gebaseerd op een gemiddelde koolstof/waterstof-
                          verhouding van 1/1,85.
   1.3.5. Berekening van de specifieke emissies
          De specifieke emissie (g/kWh) moet voor alle afzonderlijke componenten op de volgende wijze worden berekend:
                                                         n
                                                       " Gas
                                                       i "1
                                                                   mass i
                                                                          " WFi
                              Individueel gas #
                                                               n
                                                             "P
                                                             i "1
                                                                   i   " WFi
          waarin Pi       = Pm,i + PAE,i
          De wegingsfactoren en het aantal toestanden (n) die in de bovenstaande berekening moeten worden gebruikt, staan
          vermeld in punt 3.7.1 van bijlage III.
   1.4.   Berekening van de deeltjesemissie
          De deeltjesemissie wordt als volgt berekend:
   1.4.1. Vochtigheidscorrectiefactor voor deeltjes
          Aangezien de deeltjesemissie van dieselmotoren afhankelijk is van de toestand van de omgevingslucht, moet de
          deeltjesmassastroom worden gecorrigeerd voor de luchtvochtigheid met behulp van de factor Kp die uit de volgende
          formule volgt:
                              K P % 1 / "1 # 0,0133 " "H a $ 10,71##
 ---pagebreak--- L 146/54           NL                               Publicatieblad van de Europese Unie                                    30.4.2004
             waarin:
             Ha       = vochtigheid van de inlaatlucht (g water per kg droge lucht);
                                              6,220 " R a " p a
                                   Ha $
                                           p B # p a " R a " 10 " 2
             Ra       = relatieve vochtigheid van de inlaatlucht (%);
             Pa       = verzadigingsdampdruk van de inlaatlucht (kPa);
             PB       = totale luchtdruk (kPa).
             OPMERKING:               Ha mag worden ontleend aan de meting van de relatieve vochtigheid, zoals hierboven
                                      beschreven, of aan de dauwpuntmeting, dampdrukmeting of droge/natte bolmeting met
                                      behulp van de algemeen aanvaarde formules.
    1.4.2.   Partiële-stroomverdunningssysteem
             De in het eindverslag te vermelden testresultaten van de deeltjesemissie worden als volgt stapsgewijs berekend.
             Aangezien de verdunning op verschillende wijzen tot stand kan zijn gebracht, worden verschillende
             berekeningsmethoden voor de equivalente verdunde uitlaatgasmassastroom GEDF toegepast. Alle berekeningen zijn
             gebaseerd op de gemiddelde waarden in de afzonderlijke toestanden (i) gedurende de bemonstering.
    1.4.2.1. Isokinetische systemen
                                  GEDFW,i = GEXHW,i × qi
                                         G DILW , i # "G EXHW , i " r #
                                   qi $
                                                "G  EXHW , i " r#
             waarin r overeenkomt met de verhouding tussen de dwarsdoorsnede van de isokinetische sonde Ap en die van de
             uitlaatpijp AT:
                                        AP
                                   r"
                                        AT
    1.4.2.2. Systemen waarmee CO2- of NOx-concentraties worden gemeten
                                  GEDFW,i = GEXHW,i × qi
                                          Conc E , i " Conc A, i
                                   qi #
                                          Conc D , i " Conc A, i
             waarin:
             ConcE = natte concentratie van het indicatorgas in het ruwe uitlaatgas;
             ConcD = natte concentratie van het indicatorgas in het verdunde uitlaatgas;
             ConcA = natte concentratie van het indicatorgas in de verdunningslucht.
             De op droge basis gemeten concentraties moeten worden omgezet in die op natte basis overeenkomstig punt 1.3.2 van
             dit aanhangsel.
 ---pagebreak--- 30.4.2004         NL                             Publicatieblad van de Europese Unie                                        L 146/55
   1.4.2.3. CO2-meetsystemen en de koolstofbalansmethode
                                                206,6 " G FUEL , i
                                G EDFW , i $
                                               CO2 D , i # CO2 A, i
            waarin:
            CO2D = CO2-concentratie in het verdunde uitlaatgas;
            CO2A = CO2-concentratie in de verdunningslucht
            (concentraties in volume-% op natte basis).
            Deze vergelijking gaat uit van een koolstofbalans als basisveronderstelling (koolstofatomen die in de motor
            terechtkomen, worden als CO2 uitgestoten) en wordt als volgt afgeleid:
                                GEDFW,i = GEXHW,i × qi
            en:
                                                 206,6 " G FUEL , i
                                 qi $
                                        G EXHW , i " "CO 2 D , i # CO 2 A, i #
   1.4.2.4. Systemen met stroommeting
                                GEDFW,i = GEXHW,i × qi
                                                GTOTW , i
                                 qi #
                                        "G TOTW , i " G DILW , i #
   1.4.3.   Volledige-stroomverdunningssysteem
            De in het eindverslag te vermelden testresultaten van de deeltjesemissie worden als volgt stapsgewijs berekend.
            Alle berekeningen zijn gebaseerd op de gemiddelde waarden in de afzonderlijke toestanden (i) gedurende de
            bemonstering.
                                GEDFW,i = GTOTW,i
   1.4.4.   Berekening van de deeltjesmassastroom
            De deeltjesmassastroom wordt als volgt berekend:
            Voor de methode met één filter:
                                               Mf         "G EDFW #gem
                                 PT mass #              "
                                             M SAM           1000
            waarin:
            (GEDFW)gem gedurende de testcyclus moet worden bepaald door de gemiddelde waarden van de afzonderlijke
            toestanden tijdens de bemonsteringsperiode op te tellen:
                                                      n
                                 "G EDFW #gem    # " GEDFW , i " WFi
                                                    i "1
                                              n
                                 M SAM # " M SAM , i
                                            i "1
            waarin i = 1, . . n
 ---pagebreak--- L 146/56                NL                                  Publicatieblad van de Europese Unie                                 30.4.2004
                   Voor de methode met meer dan één filter:
                                                        M    f ,i        #G  EDFW , i $gem
                                       PTmass #                       "
                                                     M SAM , i                1000
                   waarin i = 1, . . n
                   De deeltjesmassastroom kan als volgt voor de achtergrond worden gecorrigeerd:
                   Voor de methode met één filter:
                                                        & M f              # Md          #i " n#  1 )           ) ) , "G      #
                                       PT mass     0    '               /  $          " $ " $1 /       * " WF i * * - " EDFW gem
                                                        ' M SAM $% M DIL $% i " 1 $% DF i *+                    * *-
                                                                                + +.      1000
                                                        (
                   Indien meer dan één meting wordt uitgevoerd, moet (Md/MDIL) worden vervangen door (Md/MDIL)gem
                                                            "
                                       DF $ 13,4 / concCO 2 # "concCO # concHC # " 10 " 4                         #
                   of
                                       DF=13,4/concCO2
                   Voor de methode met meer dan één filter:
                                                          & M f,i             # Md           #   1 ) )*, & G EDFW , i  ,
                                       PT mass , i 0 '                       /$           " $1 /   * -"'               -
                                                          '( M SAM , i $% M DIL $% DF i *+ *+-. '( 1000                -.
                   Indien meer dan één meting wordt uitgevoerd, moet (Md/MDIL) worden vervangen door (Md/MDIL)gem
                                                            "
                                       DF $ 13,4 / concCO 2 # "concCO # concHC # " 10 " 4                         #
                   of
                                       DF=13,4/concCO2
    1.4.5.         Berekening van de specifieke emissies
                   De specifieke deeltjesemissie PT (g/kWh) wordt op de volgende wijze berekend1:
                   Voor de methode met één filter:
                                                    PTmass
                                       PT #      n
                                               " P " WF
                                               i "1
                                                       i            i
                   Voor de methode met meer dan één filter:
                                                  n
                                                " PT
                                                i "1
                                                            mass , i  " WFi
                                       PT #            n
                                                     " P " WF
                                                     i "1
                                                              i          i
    1
           De deeltjesmassastroom PTmass moet met Kp worden vermenigvuldigd (vochtigheidscorrectiefactor voor deeltjes volgens punt
           1.4.1).
 ---pagebreak--- 30.4.2004                 NL                            Publicatieblad van de Europese Unie                                        L 146/57
   1.4.6.          Effectieve wegingsfactor
                   Voor de methode met één filter wordt de effectieve wegingsfactor WFE,i voor elke toestand op de volgende wijze
                   berekend:
                                                   M SAM, i " "G EDFW #gem
                                        WFE, i #
                                                      M SAM " "G EDFW , i #
                   waarin i = 1, . . n
                   De waarde van de effectieve wegingsfactoren mag slechts ± 0,005 (absolute waarde) van de in punt 3.7.1 van bijlage
                   III genoemde wegingsfactoren afwijken."
   f)       Het volgende hoofdstuk 2 wordt ingevoegd:
            "2.    GEGEVENSEVALUATIE EN BEREKENINGEN (NRTC-TEST)
                   Hieronder worden de volgende twee meetprincipes beschreven die in de NRTC-cyclus kunnen worden toegepast voor
                   de evaluatie van de emissie van verontreinigen:
                   -        De gasvormige bestanddelen in het ruwe uitlaatgas worden instantaan gemeten en de deeltjes worden bepaald
                            met behulp van een partiële-stroomverdunningssysteem;
                   -        De gasvormige bestanddelen en de deeltjes worden bepaald met een volledige-stroomverdunningssysteem
                            (CVS-systeem).
   2.1.            Berekening van gasvormige emissies in het ruwe uitlaatgas en van de deeltjesemissies met een partiële-
                   stroomverdunningssysteem
   2.1.1.          Inleiding
                   Om de massa van emissies te berekenen worden de momentane concentratiesignalen van de gasvormige bestanddelen
                   vermenigvuldigd met de momentane uitlaatgasmassastroom. De uitlaatgasmassastroom kan rechtstreeks worden
                   gemeten of worden berekend met behulp van de methoden beschreven in bijlage III, aanhangsel 1, punt 2.2.3
                   (inlaatlucht- en brandstofstroommeting, indicatorgasmethode, inlaatlucht en meting van de
                   lucht/brandstofverhouding). Bijzondere aandacht moet worden gegeven aan de responsietijd van de verschillende
                   instrumenten. Bij de tijdsaanpassing van de signalen moeten deze verschillen worden meegenomen.
                   Bij deeltjes worden de signalen van de uitlaatgasmassastroom gebruikt om het partiële-stroomverdunningssysteem te
                   regelen teneinde een monster te verkrijgen dat proportioneel is aan de uitlaatgasmassastroom. De proportionaliteit
                   wordt gecontroleerd met behulp van regressieanalyse tussen monster en uitlaatgasstroom zoals beschreven in bijlage
                   III, aanhangsel 1, punt 2.4.
   2.1.2.          Bepaling van de gasvormige bestanddelen
   2.1.2.1.        Berekening van de massa van emissies
                   De massa van de verontreinigingen Mgas (g/test) moet worden bepaald door berekening van de momentane massa van
                   de emissies uit de ruwe concentraties van de verontreinigingen, de u- waarden volgens tabel 4 (zie ook punt 1.3.4) en
                   de uitlaatgasmassastroom, die voor de overgangstijd is aangepast, en de momentane waarden over de cyclus te
                   integreren. Deze concentraties worden bij voorkeur op natte basis gemeten. Bij meting op droge basis moet op de
                   momentane waarden voor de concentratie eerst de hieronder beschreven droog/nat-correctie worden toegepast
                   alvorens verdere berekeningen worden uitgevoerd.
                                Tabel 4. Waarden van de coëfficiënten u (nat) voor een aantal uitlaatgascomponenten
                                           Gas                        u                  Concentratie
                                           NOx                    0,001587                    ppm
                                            CO                    0,000966                    ppm
                                            HC                    0,000479                    ppm
                                           CO2                      15,19                      %
                   De dichtheid van koolwaterstoffen (HC) is gebaseerd op een gemiddelde koolstof/waterstofverhouding van 1/1,85.
 ---pagebreak--- L 146/58           NL                                 Publicatieblad van de Europese Unie                                   30.4.2004
             De volgende formule moet worden toegepast:
                      i"n
                                                           1
                      " u " conc
                      i "1
                                         i " G EXHW , i "
                                                           f
             Mgas =                                           (in g/test)
             waarin:
             u             = verhouding tussen de dichtheid van de uitlaatgascomponent en de dichtheid van het uitlaatgas;
             conci         = momentane concentratie van desbetreffende component in het ruwe uitlaatgas (ppm);
             GEXHW,i       = momentele uitlaatgasmassastroom (kg/s);
             f             = frequentie van bemonstering (Hz);
             n             = aantal metingen.
             Om NOx te berekenen moet de hieronder beschreven vochtigheidscorrectiefactor KH worden toegepast.
             Indien niet reeds op natte basis is gemeten, moet de momentaan gemeten concentratie worden omgezet in de waarde
             op natte basis.
    2.1.2.2. Droog/natcorrectie
             Indien de momentaan gemeten concentratie op droge basis is verkregen, moet deze met behulp van de volgende
             formules worden omgezet in waarden op natte basis:
                     Concnat = KW x concdrg
             waarin:
                                               #                              1                            &
                                K W , r ,1 * $                                                             '
                                                                        "
                                               $ 1 ) 1,88 " 0,005 " conc CO ) conc CO ) K W 2
                                               %                                             2
                                                                                #          '
                                                                                (
             met
                               1,608 " H a
             KW2     =
                                  "
                         1000 # 1,608 * H a    #
             waarin:
             concCO2 = droge CO2-concentratie (%);
             concCO = droge CO-concentratie (%);
             Ha      = vochtigheid van de inlaatlucht (g water per kg droge lucht);
                                                                6,220 " R a " p a
                                                     Ha $
                                                             p B # p a " R a " 10 " 2
             Ra      = relatieve vochtigheid van de inlaatlucht (%);
             Pa      = verzadigingsdampdruk van de inlaatlucht (kPa);
             PB      = totale luchtdruk (kPa).
             OPMERKING:                  Ha mag worden ontleend aan de meting van de relatieve vochtigheid, zoals hierboven
                                         beschreven, of aan de dauwpuntmeting, dampdrukmeting of droge/natte bolmeting met
                                         behulp van de algemeen aanvaarde formules.
 ---pagebreak--- 30.4.2004        NL                              Publicatieblad van de Europese Unie                                       L 146/59
   2.1.2.3. NOx-correctie voor vochtigheid en temperatuur
            Aangezien de NOx-emissie afhankelijk is van de toestand van de omgevingslucht, moet de NOx-concentratie worden
            gecorrigeerd voor de omgevingsluchttemperatuur en -vochtigheid met behulp van de factoren uit de volgende
            formule:
                                                1
             KH   =
                     1 - 0,0182 " H"   a         #              "
                                         $ 10,71 # 0,0045 " T a $ 298       #
            met:
            Ta      = temperatuur van de inlaatlucht (K);
            Ha      = vochtigheid van de inlaatlucht (g water per kg droge lucht);
                                                             6,220 " R a " p a
                                                Ha $
                                                         p B # p a " R a " 10 " 2
            Ra      = relatieve vochtigheid van de inlaatlucht (%);
            Pa      = verzadigingsdampdruk van de inlaatlucht (kPa);
            PB      = totale luchtdruk (kPa).
            OPMERKING:              Ha mag worden ontleend aan de meting van de relatieve vochtigheid, zoals hierboven
                                    beschreven, of aan de dauwpuntmeting, dampdrukmeting of droge/natte bolmeting met
                                    behulp van de algemeen aanvaarde formules.
   2.1.2.4. Berekening van de specifieke emissies
            De specifieke emissies (g/kWh) moeten voor alle afzonderlijke componenten op de volgende wijze worden berekend:
            Afzonderlijk gas        = Mgas/Wact
            waarin
            Wact    = cyclusarbeid als bepaald in bijlage III, punt 4.6.2 (kWh).
   2.1.3.   Bepaling van deeltjes
   2.1.3.1. Berekening van de massa van de emissie
            De massa van de deeltjes MPT (g/test) moet worden berekend met behulp van één van de volgende methoden.
                                                             Mf        M EDFW
                                                M       #            "
                                                   PT      M SAM         1000
            waarin:
            Mf      = massa van het tijdens de cyclus verzamelde deeltjesmonster (mg);
            MSAM        =    massa van verdund uitlaatgasmonster dat door de deeltjesbemonsteringsfilter wordt gevoerd (kg);
            MEDFW = massa van equivalent verdund uitlaatgas gedurende de cyclus (kg).
 ---pagebreak--- L 146/60           NL                              Publicatieblad van de Europese Unie                                     30.4.2004
             De totale massa equivalent verdund uitlaatgas gedurende de cyclus wordt als volgt bepaald:
                                                              i"n
                                                                                1
                                                 M EDFW # " G EDFW , i "
                                                              i "1                f
                                                   G EDFW , i # G EXHW , i " qi
                                                                 GTOTW , i
                                                 qi #    "
                                                         #
                                                         $
                                                           GTOTW , i " G DILW , i %&'
             waarin:
             GEDFW,i = momentane equivalente verdunde uitlaatgasmassastroom (kg/s);
             GEXHW,i = momentane uitlaatgasmassastroom (kg/s);
             qi       = momentane verdunningsverhouding;
             GTOTW,I = momentane verdunde uitlaatgasmassastroom door de verdunningstunnel (kg/s);
             GDILW,i = momentane massastroom van de verdunningslucht (kg/s);
             f        = frequentie van bemonstering (Hz);
             n        = aantal metingen;
    b)
                                                                     Mf
                                                      M PT "
                                                                 rs * 1000
             waarin:
             Mf       = massa van het tijdens de cyclus verzamelde deeltjesmonster (mg);
             rs       = gemiddelde bemonsteringsverhouding tijdens de cyclus;
             met
                      M SE        M
              rs #             " SAM
                    M EXHW M TOTW
             waarin:
             MSE      = bemonsterde uitlaatgasmassa gedurende de cyclus (kg);
             MEXHW = totale uitlaatgasmassastroom gedurende de cyclus (kg);
             MSAM         = massa van het verdunde uitlaatgasmonster dat door het deeltjesbemonsteringsfilter wordt gevoerd (kg);
             MTOTW        = massa van het verdunde uitlaatgas dat door de verdunningstunnel wordt gevoerd (kg).
             OPMERKING:Bij het systeem met totale bemonstering zijn MSAM en MTOTW identiek.
    2.1.3.2. Deeltjescorrectiefactor voor de vochtigheid
             Aangezien de deeltjesemissie van dieselmotoren afhankelijk is van de toestand van de omgevingslucht, moet de
             deeltjesstroom worden gecorrigeerd voor de omgevingsluchtvochtigheid met behulp van de factor Kp die uit de
             volgende formule volgt:
                                    1
              Kp  "
                     $1# 0,0133 " "H a    $ 10,71  #%
 ---pagebreak--- 30.4.2004         NL                              Publicatieblad van de Europese Unie                                    L 146/61
            waarin:
            Ha      = vochtigheid van de inlaatlucht (g water per kg droge lucht)
                                                              6,220 " R a " p a
                                                 Ha $
                                                          p B # p a " R a " 10 " 2
            Ra      = relatieve vochtigheid van de inlaatlucht (%);
            Pa      = verzadigingsdampdruk van de inlaatlucht (kPa);
            PB      = totale luchtdruk (kPa).
            OPMERKING:               Ha mag worden ontleend aan de meting van de relatieve vochtigheid, zoals hierboven
                                     beschreven, of aan de dauwpuntmeting, dampdrukmeting of droge/natte bolmeting met
                                     behulp van de algemeen aanvaarde formules.
   2.1.3.3. Berekening van de specifieke emissies
            De deeltjesemissie (g/kWh) wordt als volgt berekend:
                                                          PT # M PT " K p / Wact
            waarin:
            Wact    = cyclusarbeid als bepaald in punt 4.6.2 (kWh).
   2.2.     Bepaling van gasvormige componenten en deeltjesbestanddelen met een volledige-stroomverdunningssysteem
            Voor de berekening van emissies in het verdunde uitlaatgas moet de verdunde uitlaatgasmassastroom bekend zijn. De
            totale verdunde uitlaatgasstroom tijdens de cyclus MTOTW (kg/test) moet worden berekend vanuit de meetwaarden
            tijdens de cyclus, en de bijbehorende kalibreringsgegevens van het stroommeettoestel (V0 voor PDP, KV voor CFV,
            Cd voor SSV) volgens elk van de in aanhangsel 3, punt 2.2.1 beschreven methoden kunnen worden toegepast. Indien
            de bemonsteringsmassa van deeltjes (MSAM) en gasvormige verontreinigingen tezamen meer bedraagt dan 0,5% van
            de totale CVS-stroom (MTOTW), moet de CVS-stroom voor MSAM worden gecorrigeerd of moet de
            deeltjesbemonsteringsstroom worden teruggeleid naar de CVS vóór het stroommeettoestel
   2.2.1.   Bepaling van de verdunde uitlaatgasstroom
            PDP-CVS-systeem
            De massastroom gedurende de cyclus wordt als volgt berekend, indien de temperatuur van het verdunde uitlaatgas
            gedurende de cyclus met behulp van een warmtewisselaar binnen ± 6 K wordt gehouden:
            MTOTW = 1,293 * V0 * NP * (pB - p1) * 273 / (101,3 * T)
            waarin:
            MTOTW = massa van het verdunde uitlaatgas op natte basis gedurende de cyclus;
            V0      =        gasvolume dat onder testomstandigheden per omwenteling wordt gepompt (m³/omw);
            NP      = totaal aantal omwentelingen van de pomp per test;
            PB      = luchtdruk in de beproevingsruimte (kPa);
            p1      = drukvermindering t.o.v. de luchtdruk aan de pompinlaat (kPa);
            T       =        gemiddelde temperatuur van verdund uitlaatgas aan de pompinlaat tijdens de cyclus ( K).
            Wanneer een systeem met stroomcompensatie wordt gebruikt (d.w.z. zonder warmtewisselaar), wordt de momentane
            massa van de emissies berekend en over de cyclus geïntegreerd. De momentane massa van het verdunde uitlaatgas
            wordt dan als volgt berekend:
            MTOTW,i = 1,293 * V0 * NP,i * (pB - p1) * 273 / (101,3 x T)
 ---pagebreak--- L 146/62       NL                                Publicatieblad van de Europese Unie                                30.4.2004
         waarin:
         NP,i    = totaal aantal omwentelingen van de pomp per tijdsinterval.
         CFV-CVS-systeem
         De massastroom gedurende de cyclus wordt als volgt berekend, indien de temperatuur van het verdunde uitlaatgas
         gedurende de cyclus met behulp van een warmtewisselaar binnen ± 11 K wordt gehouden:
         MTOTW = 1,293 * t * Kv * pA / T 0,5
         waarin:
         MTOTW = massa van het verdunde uitlaatgas op natte basis gedurende de cyclus;
         t       = cyclusduur (s);
         KV      = kalibreringscoëfficiënt van de kritische stroomventuri voor standaardomstandigheden;
         PA      = absolute druk aan de venturi-inlaat (kPa);
         T       = absolute temperatuur aan de venturi-inlaat (K).
         Wanneer een systeem met stroomcompensatie wordt gebruikt (d.w.z. zonder warmtewisselaar), wordt de momentane
         massa van de emissies berekend en over de cyclus geïntegreerd. De momentane massa van het verdunde uitlaatgas
         wordt dan als volgt berekend:
         MTOTW,i = 1,293 * "ti * KV * pA / T 0,5
         waarin:
         "ti     = tijdsinterval (s).
         SSV-CVS-systeem
         De massastroom gedurende de cyclus wordt als volgt berekend, indien de temperatuur van het verdunde uitlaatgas
         gedurende de cyclus met behulp van een warmtewisselaar binnen ± 11 K wordt gehouden:
                                                 M TOTW $ 1,293 * QSSV
         waarin:
                                                            &1                        #       1          ),
                                                                 "
                          Q SSV 0 A 0 d 2 C d P A ' r 1.4286 / r 1.7143 " $         # $ 1 / " 4 r 1.4286
                                                                                *-
                                                                                *-
                                                            '( T                      %                  +.
         A0      = een verzameling van constanten en omzettingen van eenheden;
                                                  " 1 %
                                      " m %# K 2 &" 1 %
                                           3
                                      ##       &&#       &#       2
                                                                    &
                                       $ min    '# kPa &$ mm '
         = 0,006111 in SI-eenheden:               $      '
         d       = diameter van de SSV-hals (m);
         Cd      = afvoercoëfficiënt van de SSV;
         PA      = absolute druk aan de venturi-inlaat (kPa);
         T       = temperatuur aan de venturi-inlaat (K);
                                                                                #P
         r = verhouding van de SSV-hals tot de absolute statische druk aan de inlaat =   1"
                                                                                PA
 ---pagebreak--- 30.4.2004            NL                                Publicatieblad van de Europese Unie                                     L 146/63
                                                                                d
               ß= verhouding van de SSV-halsdiameter (d) tot de inlaatbuisbinnendiameter =
                                                                                D
               Wanneer een systeem met stroomcompensatie wordt gebruikt (d.w.z. zonder warmtewisselaar), wordt de momentane
               massa van de emissies berekend en over de cyclus geïntegreerd. De momentane massa van het verdunde uitlaatgas
               wordt dan als volgt berekend:
                M TOTW $ 1,293 * Q SSV * %t i
               waarin:
                                                    %1                          "      1        (+
                                                         "
                Q SSV / A 0 d 2 C d P A * & r 1.4286 . r 1.7143               ###               ),
                                                                                ),
                                                    &' T                        $1. " r
                                                                                4 1.4286
                                                                                *-
               "ti      = tijdsinterval (s).
               De real-time berekening moet worden geïnitialiseerd met een redelijke waarde voor Cd, zoals 0,98, of een redelijke
               waarde voor Qssv. Wanneer de berekening wordt geïnitialiseerd met Qssv, moet de aanvangswaarde voor Qssv worden
               gebruikt voor de evaluatie van het getal van Reynolds (Re).
               Tijdens alle emissieproeven moet het getal van Reynolds aan de SSV-hals vallen binnen het bereik van de getallen
               van Reynolds die worden gebruikt bij de afleiding van de kalibreringskromme, zoals beschreven in aanhangsel 2,
               punt 3.2.
   2.2.2.      NOx-correctie voor de vochtigheid
            Aangezien de NOx-emissie afhankelijk is van de toestand van de omgevingslucht, moet de NOx-concentratie worden
            gecorrigeerd voor de omgevingsluchtvochtigheid met behulp van de factoren uit de volgende formules:
                                                 1
            KH     =
                                    "             #              "
                     1 - 0,0182 " H a $ 10,71 # 0,0045 " T a $ 298          #
            waarin:
            Ta = temperatuur van de lucht (K);
            Ha = vochtigheid van de inlaatlucht (g water per kg droge lucht);
            waarin:
                                                 6,220 " Ra " p a
                                     Ha $
                                              p B # p a " R a " 10 " 2
               Ra       = relatieve vochtigheid van de inlaatlucht (%);
               pa       = verzadigingsdampdruk van de inlaatlucht (kPa);
               PB       = totale luchtdruk (kPa).
               OPMERKING:                Ha mag worden ontleend aan de meting van de relatieve vochtigheid, zoals hierboven
                                         beschreven, of aan de dauwpuntmeting, dampdrukmeting of droge/natte bolmeting met
                                         behulp van de algemeen aanvaarde formules
   2.2.3.      Berekening van de emissiemassastroom
   2.2.3.1.    Systemen met een constante massastroom
               Bij systemen met een warmtewisselaar moet de massa van de verontreinigingen MGAS (g/test) met behulp van de
               volgende formule worden bepaald:
               MGAS = u x conc x MTOTW
 ---pagebreak--- L 146/64             NL                               Publicatieblad van de Europese Unie                                       30.4.2004
               waarin:
               u=          verhouding tussen de dichtheid van de uitlaatgascomponent en de dichtheid van verdund uitlaatgas,
                           volgens tabel 4, punt 2.1.2.1
               conc=            gemiddelde voor de achtergrond gecorrigeerde concentraties gedurende de cyclus, verkregen uit
                                integratie (verplicht voor NOx en HC) of uit zakmeting (ppm);
               MTOTW =          totale massa van het verdunde uitlaatgas over de gehele cyclus, zoals bepaald in punt 2.2.1 (kg).
               Aangezien de NOx-emissie afhankelijk is van de toestand van de omgevingslucht, moet de NOx-concentratie worden
               gecorrigeerd voor de omgevingsluchtvochtigheid met behulp van de factor KH, zoals beschreven in punt 2.2.2.
               De op droge basis gemeten concentraties moeten overeenkomstig punt 1.3.2 van dit aanhangsel worden omgezet in
               waarden op natte basis.
    2.2.3.1.1. Bepaling van de voor de achtergrond gecorrigeerde concentraties
               De gemiddelde achtergrondconcentratie van de gasvormige verontreinigingen in de verdunningslucht moet in
               mindering worden gebracht op gemeten concentraties om de nettoconcentraties van de verontreinigingen te
               verkrijgen. De gemiddelde waarden van de achtergrondconcentraties kunnen worden bepaald met behulp van de
               bemonsteringszak of door continue meting met integratie. De volgende formule moet worden toegepast:
               conc = conce - concd * (1 - (1/DF))
               waarin:
               conc =      concentratie van de verontreiniging in het verdunde uitlaatgas, gecorrigeerd voor de hoeveelheid van
                           dezelfde verontreiniging in de verdunningslucht (ppm);
               conce =     in het verdunde uitlaatgas gemeten concentratie van de verontreiniging (ppm);
               concd =     in de verdunningslucht gemeten concentratie van de verontreiniging (ppm);
               DF =        verdunningsfactor.
               De verdunningsfactor wordt als volgt berekend:
                                                  13,4
                       conc e CO 2 # (conc e HC # conc eCO ) " 10 " 4
               DF =
    2.2.3.2.   Systemen met stroomcompensatie
               Bij systemen zonder warmtewisselaar moet de massa van de verontreinigingen MGAS (g/test) worden bepaald door
               berekening van de momentane massa van de emissies en integratie van de momentane waarden over de cyclus.
               Tevens moet de achtergrondcorrectie rechtstreeks op de momentane concentratiewaarde worden toegepast. De
               volgende formules moeten worden gebruikt:
                               n
                M GAS $      " "M        TOTW , i " conc e, i " u # # "M TOTW " conc d " "1 # 1 / DF # " u #
                             i "1
               waarin:
               conce,i =        momentane concentratie van de verontreiniging, gemeten in het verdunde uitlaatgas (ppm);
               concd =          concentratie van de verontreiniging, gemeten in de verdunningslucht (ppm);
               u=               verhouding tussen de dichtheid van de uitlaatgascomponent en de dichtheid van het verdunde
                                uitlaatgas volgens tabel 4, punt 2.1.2.1;
               MTOTW,i =        momentane massa van het verdunde uitlaatgas (zie punt 2.2.1) (kg);
               MTOTW =          totale massa van verdund uitlaatgas over de gehele cyclus (zie punt 2.2.1) (kg);
               DF =             verdunningsfactor zoals bepaald in punt 2.2.3.1.1.
 ---pagebreak--- 30.4.2004             NL                              Publicatieblad van de Europese Unie                                      L 146/65
                Aangezien de NOx-emissie afhankelijk is van de toestand van de omgevingslucht, moet de NOx-concentratie worden
                gecorrigeerd voor de omgevingsluchtvochtigheid met behulp van de factor KH, zoals beschreven in punt 2.2.2.
   2.2.4.       Berekening van de specifieke emissies
                De specifieke emissie (g/kWh) moet voor alle afzonderlijke componenten op de volgende wijze worden berekend:
                Afzonderlijk gas        = Mgas/Wact
                waarin
                Wact    = cyclusarbeid zoals bepaald in bijlage III, punt 4.6.2 (kWh).
   2.2.5.       Berekening van de deeltjesemissie
   2.2.5.1.     Berekening van de massastroom
                De deeltjesmassastroom MPT (g/test) wordt als volgt berekend:
                          Mf        M TOTW
                MPT =             "
                         M SAM       1000
                Mf =            massa van het tijdens de cyclus verzamelde deeltjesmonster (mg);
                MTOTW =         totale massa van verdund uitlaatgas gedurende de cyclus, zoals bepaald in punt 2.2.1 (kg);
                MSAM =          massa verdund uitlaatgas die voor de verzameling van deeltjes uit de verdunningstunnel wordt
                                genomen (kg);
                en
                Mf =            Mf,p + Mf,b, indien afzonderlijk gewogen (mg);
                Mf,p = op het primaire filter verzamelde deeltjesmassa (mg);
                Mf,b = op het secundaire filter verzamelde deeltjesmassa (mg).
            Bij dubbele verdunning moet de massa van de secundaire verdunningslucht in mindering worden gebracht op de totale
            massa van het dubbel verdunde uitlaatgas dat via de deeltjesfilters is bemonsterd.
            MSAM        = MTOT - MSEC
            waarin:
            MTOT        = massa van dubbel verdund uitlaatgas via deeltjesfilter (kg);
            MSEC        = massa van de secundaire verdunningslucht (kg).
            Indien het achtergronddeeltjesniveau van de verdunningslucht is bepaald overeenkomstig bijlage III, punt 4.4.4, mag de
            deeltjesmassa voor de achtergrond worden gecorrigeerd. In dit geval moet de deeltjesmassa (g/test) als volgt worden
            berekend:
                    % Mf          " Md "              1 ( (+ M TOTW
            MPT =   &          / ##         . ##1 /      )) )), .
                      M
                    &' SAM $ DIL $  M                DF   * *,- 1000
 ---pagebreak--- L 146/66                  NL                             Publicatieblad van de Europese Unie                                   30.4.2004
                    waarin:
                    Mf, MSAM, MTOTW =       zie hierboven
                    MDIL =      massa van door achtergronddeeltjesbemonsteringssysteem bemonsterde primaire verdunningslucht (kg);
                    Md =        massa van verzamelde achtergronddeeltjes in primaire verdunningslucht (mg);
                    DF =        verdunningsfactor zoals bepaald in punt 2.2.3.1.1.
    2.2.5.2.        Deeltjescorrectiefactor voor de vochtigheid
                    Aangezien de deeltjesemissie van dieselmotoren afhankelijk is van de toestand van de omgevingslucht, moet de
                    deeltjesconcentratie worden gecorrigeerd voor de omgevingsluchtvochtigheid met behulp van de factor Kp die uit de
                    volgende formule volgt:
                                                   1
                             Kp  "
                                    $1# 0,0133 " "H a   $ 10,71   #%
                    waarin:
                    Ha      = vochtigheid van de inlaatlucht (g water per kg droge lucht)
                                                                    6,220 " R a " p a
                                                        Ha $
                                                                 p B # p a " R a " 10 " 2
                    Ra      = relatieve vochtigheid van de inlaatlucht (%);
                    Pa      = verzadigingsdampdruk van de inlaatlucht (kPa);
                    PB      = totale luchtdruk (kPa).
                    OPMERKING:              Ha mag worden ontleend aan de meting van de relatieve vochtigheid, zoals hierboven
                                            beschreven, of aan de dauwpuntmeting, dampdrukmeting of droge/natte bolmeting met
                                            behulp van de algemeen aanvaarde formules.
    2.2.5.3.        Berekening van de specifieke emissie
                    De deeltjesemissie (g/kWh) wordt als volgt berekend:
                    PT # M PT " K p / Wact
                    waarin
                    Wact    = cyclusarbeid zoals als bepaald in punt 4.6.2 (kWh)."
    9)       De volgende aanhangsels worden toegevoegd:
 ---pagebreak--- 30.4.2004               NL                   Publicatieblad van de Europese Unie                            L 146/67
                                                  "AANHANGSEL 4
                              SCHEMA VOOR NRTC-TESTS MET MOTORDYNAMOMETER
     Tijd   Norm.      Norm.            Tijd    Norm.      Norm.                   Tijd   Norm.      Norm.
           toerental   koppel                  toerental   koppel                        toerental   koppel
   s      %          %                s       %          %                       s      %          %
   1      0          0                52      102        46                      103    74         24
   2      0          0                53      102        41                      104    77         6
   3      0          0                54      102        31                      105    76         12
   4      0          0                55      89         2                       106    74         39
   5      0          0                56      82         0                       107    72         30
   6      0          0                57      47         1                       108    75         22
   7      0          0                58      23         1                       109    78         64
   8      0          0                59      1          3                       110    102        34
   9      0          0                60      1          8                       111    103        28
   10     0          0                61      1          3                       112    103        28
   11     0          0                62      1          5                       113    103        19
   12     0          0                63      1          6                       114    103        32
   13     0          0                64      1          4                       115    104        25
   14     0          0                65      1          4                       116    103        38
   15     0          0                66      0          6                       117    103        39
   16     0          0                67      1          4                       118    103        34
   17     0          0                68      9          21                      119    102        44
   18     0          0                69      25         56                      120    103        38
   19     0          0                70      64         26                      121    102        43
   20     0          0                71      60         31                      122    103        34
   21     0          0                72      63         20                      123    102        41
   22     0          0                73      62         24                      124    103        44
   23     0          0                74      64         8                       125    103        37
   24     1          3                75      58         44                      126    103        27
   25     1          3                76      65         10                      127    104        13
   26     1          3                77      65         12                      128    104        30
   27     1          3                78      68         23                      129    104        19
   28     1          3                79      69         30                      130    103        28
   29     1          3                80      71         30                      131    104        40
   30     1          6                81      74         15                      132    104        32
   31     1          6                82      71         23                      133    101        63
   32     2          1                83      73         20                      134    102        54
   33     4          13               84      73         21                      135    102        52
   34     7          18               85      73         19                      136    102        51
   35     9          21               86      70         33                      137    103        40
   36     17         20               87      70         34                      138    104        34
   37     33         42               88      65         47                      139    102        36
   38     57         46               89      66         47                      140    104        44
   39     44         33               90      64         53                      141    103        44
   40     31         0                91      65         45                      142    104        33
   41     22         27               92      66         38                      143    102        27
   42     33         43               93      67         49                      144    103        26
   43     80         49               94      69         39                      145    79         53
   44     105        47               95      69         39                      146    51         37
   45     98         70               96      66         42                      147    24         23
   46     104        36               97      71         29                      148    13         33
   47     104        65               98      75         29                      149    19         55
   48     96         71               99      72         23                      150    45         30
   49     101        62               100     74         22                      151    34         7
   50     102        51               101     75         24                      152    14         4
   51     102        50               102     73         30                      153    8          16
 ---pagebreak--- L 146/68             NL        Publicatieblad van de Europese Unie                       30.4.2004
    Tijd Norm.     Norm.  Tijd  Norm.       Norm.                  Tijd Norm.     Norm.
         toerental koppel       toerental   koppel                      toerental koppel
    s    %         %      s     %           %                      s    %         %
    154  15        6      205   20          18                     256  102       84
    155  39        47     206   27          34                     257  58        66
    156  39        4      207   32          33                     258  64        97
    157  35        26     208   41          31                     259  56        80
    158  27        38     209   43          31                     260  51        67
    159  43        40     210   37          33                     261  52        96
    160  14        23     211   26          18                     262  63        62
    161  10        10     212   18          29                     263  71        6
    162  15        33     213   14          51                     264  33        16
    163  35        72     214   13          11                     265  47        45
    164  60        39     215   12          9                      266  43        56
    165  55        31     216   15          33                     267  42        27
    166  47        30     217   20          25                     268  42        64
    167  16        7      218   25          17                     269  75        74
    168  0         6      219   31          29                     270  68        96
    169  0         8      220   36          66                     271  86        61
    170  0         8      221   66          40                     272  66        0
    171  0         2      222   50          13                     273  37        0
    172  2         17     223   16          24                     274  45        37
    173  10        28     224   26          50                     275  68        96
    174  28        31     225   64          23                     276  80        97
    175  33        30     226   81          20                     277  92        96
    176  36        0      227   83          11                     278  90        97
    177  19        10     228   79          23                     279  82        96
    178  1         18     229   76          31                     280  94        81
    179  0         16     230   68          24                     281  90        85
    180  1         3      231   59          33                     282  96        65
    181  1         4      232   59          3                      283  70        96
    182  1         5      233   25          7                      284  55        95
    183  1         6      234   21          10                     285  70        96
    184  1         5      235   20          19                     286  79        96
    185  1         3      236   4           10                     287  81        71
    186  1         4      237   5           7                      288  71        60
    187  1         4      238   4           5                      289  92        65
    188  1         6      239   4           6                      290  82        63
    189  8         18     240   4           6                      291  61        47
    190  20        51     241   4           5                      292  52        37
    191  49        19     242   7           5                      293  24        0
    192  41        13     243   16          28                     294  20        7
    193  31        16     244   28          25                     295  39        48
    194  28        21     245   52          53                     296  39        54
    195  21        17     246   50          8                      297  63        58
    196  31        21     247   26          40                     298  53        31
    197  21        8      248   48          29                     299  51        24
    198  0         14     249   54          39                     300  48        40
    199  0         12     250   60          42                     301  39        0
    200  3         8      251   48          18                     302  35        18
    201  3         22     252   54          51                     303  36        16
    202  12        20     253   88          90                     304  29        17
    203  14        20     254   103         84                     305  28        21
    204  16        17     255   103         85                     306  31        15
 ---pagebreak--- 30.4.2004             NL        Publicatieblad van de Europese Unie                       L 146/69
   Tijd   Norm.     Norm.  Tijd  Norm.       Norm.                  Tijd Norm.     Norm.
          toerental koppel       toerental   koppel                      toerental koppel
   s      %         %      s     %           %                      s    %         %
   307    31        10     358   29          0                      409  34        43
   308    43        19     359   18          13                     410  68        83
   309    49        63     360   25          11                     411  102       48
   310    78        61     361   28          24                     412  62        0
   311    78        46     362   34          53                     413  41        39
   312    66        65     363   65          83                     414  71        86
   313    78        97     364   80          44                     415  91        52
   314    84        63     365   77          46                     416  89        55
   315    57        26     366   76          50                     417  89        56
   316    36        22     367   45          52                     418  88        58
   317    20        34     368   61          98                     419  78        69
   318    19        8      369   61          69                     420  98        39
   319    9         10     370   63          49                     421  64        61
   320    5         5      371   32          0                      422  90        34
   321    7         11     372   10          8                      423  88        38
   322    15        15     373   17          7                      424  97        62
   323    12        9      374   16          13                     425  100       53
   324    13        27     375   11          6                      426  81        58
   325    15        28     376   9           5                      427  74        51
   326    16        28     377   9           12                     428  76        57
   327    16        31     378   12          46                     429  76        72
   328    15        20     379   15          30                     430  85        72
   329    17        0      380   26          28                     431  84        60
   330    20        34     381   13          9                      432  83        72
   331    21        25     382   16          21                     433  83        72
   332    20        0      383   24          4                      434  86        72
   333    23        25     384   36          43                     435  89        72
   334    30        58     385   65          85                     436  86        72
   335    63        96     386   78          66                     437  87        72
   336    83        60     387   63          39                     438  88        72
   337    61        0      388   32          34                     439  88        71
   338    26        0      389   46          55                     440  87        72
   339    29        44     390   47          42                     441  85        71
   340    68        97     391   42          39                     442  88        72
   341    80        97     392   27          0                      443  88        72
   342    88        97     393   14          5                      444  84        72
   343    99        88     394   14          14                     445  83        73
   344    102       86     395   24          54                     446  77        73
   345    100       82     396   60          90                     447  74        73
   346    74        79     397   53          66                     448  76        72
   347    57        79     398   70          48                     449  46        77
   348    76        97     399   77          93                     450  78        62
   349    84        97     400   79          67                     451  79        35
   350    86        97     401   46          65                     452  82        38
   351    81        98     402   69          98                     453  81        41
   352    83        83     403   80          97                     454  79        37
   353    65        96     404   74          97                     455  78        35
   354    93        72     405   75          98                     456  78        38
   355    63        60     406   56          61                     457  78        46
   356    72        49     407   42          0                      458  75        49
   357    56        27     408   36          32                     459  73        50
 ---pagebreak--- L 146/70             NL        Publicatieblad van de Europese Unie                       30.4.2004
    Tijd Norm.     Norm.  Tijd  Norm.       Norm.                  Tijd Norm.     Norm.
         toerental koppel       toerental   koppel                      toerental koppel
    s    %         %      s     %           %                      s    %         %
    460  79        58     511   85          73                     562  43        25
    461  79        71     512   84          73                     563  30        60
    462  83        44     513   85          73                     564  40        45
    463  53        48     514   86          73                     565  37        32
    464  40        48     515   85          73                     566  37        32
    465  51        75     516   85          73                     567  43        70
    466  75        72     517   85          72                     568  70        54
    467  89        67     518   85          73                     569  77        47
    468  93        60     519   83          73                     570  79        66
    469  89        73     520   79          73                     571  85        53
    470  86        73     521   78          73                     572  83        57
    471  81        73     522   81          73                     573  86        52
    472  78        73     523   82          72                     574  85        51
    473  78        73     524   94          56                     575  70        39
    474  76        73     525   66          48                     576  50        5
    475  79        73     526   35          71                     577  38        36
    476  82        73     527   51          44                     578  30        71
    477  86        73     528   60          23                     579  75        53
    478  88        72     529   64          10                     580  84        40
    479  92        71     530   63          14                     581  85        42
    480  97        54     531   70          37                     582  86        49
    481  73        43     532   76          45                     583  86        57
    482  36        64     533   78          18                     584  89        68
    483  63        31     534   76          51                     585  99        61
    484  78        1      535   75          33                     586  77        29
    485  69        27     536   81          17                     587  81        72
    486  67        28     537   76          45                     588  89        69
    487  72        9      538   76          30                     589  49        56
    488  71        9      539   80          14                     590  79        70
    489  78        36     540   71          18                     591  104       59
    490  81        56     541   71          14                     592  103       54
    491  75        53     542   71          11                     593  102       56
    492  60        45     543   65          2                      594  102       56
    493  50        37     544   31          26                     595  103       61
    494  66        41     545   24          72                     596  102       64
    495  51        61     546   64          70                     597  103       60
    496  68        47     547   77          62                     598  93        72
    497  29        42     548   80          68                     599  86        73
    498  24        73     549   83          53                     600  76        73
    499  64        71     550   83          50                     601  59        49
    500  90        71     551   83          50                     602  46        22
    501  100       61     552   85          43                     603  40        65
    502  94        73     553   86          45                     604  72        31
    503  84        73     554   89          35                     605  72        27
    504  79        73     555   82          61                     606  67        44
    505  75        72     556   87          50                     607  68        37
    506  78        73     557   85          55                     608  67        42
    507  80        73     558   89          49                     609  68        50
    508  81        73     559   87          70                     610  77        43
    509  81        73     560   91          39                     611  58        4
    510  83        73     561   72          3                      612  22        37
 ---pagebreak--- 30.4.2004             NL        Publicatieblad van de Europese Unie                       L 146/71
   Tijd   Norm.     Norm.  Tijd  Norm.       Norm.                  Tijd Norm.     Norm.
          toerental koppel       toerental   koppel                      toerental koppel
   s      %         %      s     %           %                      s    %         %
   613    57        69     664   92          72                     715  102       64
   614    68        38     665   91          72                     716  102       69
   615    73        2      666   90          71                     717  102       68
   616    40        14     667   90          71                     718  102       70
   617    42        38     668   91          71                     719  102       69
   618    64        69     669   90          70                     720  102       70
   619    64        74     670   90          72                     721  102       70
   620    67        73     671   91          71                     722  102       62
   621    65        73     672   90          71                     723  104       38
   622    68        73     673   90          71                     724  104       15
   623    65        49     674   92          72                     725  102       24
   624    81        0      675   93          69                     726  102       45
   625    37        25     676   90          70                     727  102       47
   626    24        69     677   93          72                     728  104       40
   627    68        71     678   91          70                     729  101       52
   628    70        71     679   89          71                     730  103       32
   629    76        70     680   91          71                     731  102       50
   630    71        72     681   90          71                     732  103       30
   631    73        69     682   90          71                     733  103       44
   632    76        70     683   92          71                     734  102       40
   633    77        72     684   91          71                     735  103       43
   634    77        72     685   93          71                     736  103       41
   635    77        72     686   93          68                     737  102       46
   636    77        70     687   98          68                     738  103       39
   637    76        71     688   98          67                     739  102       41
   638    76        71     689   100         69                     740  103       41
   639    77        71     690   99          68                     741  102       38
   640    77        71     691   100         71                     742  103       39
   641    78        70     692   99          68                     743  102       46
   642    77        70     693   100         69                     744  104       46
   643    77        71     694   102         72                     745  103       49
   644    79        72     695   101         69                     746  102       45
   645    78        70     696   100         69                     747  103       42
   646    80        70     697   102         71                     748  103       46
   647    82        71     698   102         71                     749  103       38
   648    84        71     699   102         69                     750  102       48
   649    83        71     700   102         71                     751  103       35
   650    83        73     701   102         68                     752  102       48
   651    81        70     702   100         69                     753  103       49
   652    80        71     703   102         70                     754  102       48
   653    78        71     704   102         68                     755  102       46
   654    76        70     705   102         70                     756  103       47
   655    76        70     706   102         72                     757  102       49
   656    76        71     707   102         68                     758  102       42
   657    79        71     708   102         69                     759  102       52
   658    78        71     709   100         68                     760  102       57
   659    81        70     710   102         71                     761  102       55
   660    83        72     711   101         64                     762  102       61
   661    84        71     712   102         69                     763  102       61
   662    86        71     713   102         69                     764  102       58
   663    87        71     714   101         69                     765  103       58
 ---pagebreak--- L 146/72             NL        Publicatieblad van de Europese Unie                       30.4.2004
    Tijd Norm.     Norm.  Tijd  Norm.       Norm.                  Tijd Norm.     Norm.
         toerental koppel       toerental   koppel                      toerental koppel
    s    %         %      s     %           %                      s    %         %
    766  102       59     817   81          46                     868  83        16
    767  102       54     818   80          39                     869  83        12
    768  102       63     819   80          32                     870  83        9
    769  102       61     820   81          28                     871  83        8
    770  103       55     821   80          26                     872  83        7
    771  102       60     822   80          23                     873  83        6
    772  102       72     823   80          23                     874  83        6
    773  103       56     824   80          20                     875  83        6
    774  102       55     825   81          19                     876  83        6
    775  102       67     826   80          18                     877  83        6
    776  103       56     827   81          17                     878  59        4
    777  84        42     828   80          20                     879  50        5
    778  48        7      829   81          24                     880  51        5
    779  48        6      830   81          21                     881  51        5
    780  48        6      831   80          26                     882  51        5
    781  48        7      832   80          24                     883  50        5
    782  48        6      833   80          23                     884  50        5
    783  48        7      834   80          22                     885  50        5
    784  67        21     835   81          21                     886  50        5
    785  105       59     836   81          24                     887  50        5
    786  105       96     837   81          24                     888  51        5
    787  105       74     838   81          22                     889  51        5
    788  105       66     839   81          22                     890  51        5
    789  105       62     840   81          21                     891  63        50
    790  105       66     841   81          31                     892  81        34
    791  89        41     842   81          27                     893  81        25
    792  52        5      843   80          26                     894  81        29
    793  48        5      844   80          26                     895  81        23
    794  48        7      845   81          25                     896  80        24
    795  48        5      846   80          21                     897  81        24
    796  48        6      847   81          20                     898  81        28
    797  48        4      848   83          21                     899  81        27
    798  52        6      849   83          15                     900  81        22
    799  51        5      850   83          12                     901  81        19
    800  51        6      851   83          9                      902  81        17
    801  51        6      852   83          8                      903  81        17
    802  52        5      853   83          7                      904  81        17
    803  52        5      854   83          6                      905  81        15
    804  57        44     855   83          6                      906  80        15
    805  98        90     856   83          6                      907  80        28
    806  105       94     857   83          6                      908  81        22
    807  105       100    858   83          6                      909  81        24
    808  105       98     859   76          5                      910  81        19
    809  105       95     860   49          8                      911  81        21
    810  105       96     861   51          7                      912  81        20
    811  105       92     862   51          20                     913  83        26
    812  104       97     863   78          52                     914  80        63
    813  100       85     864   80          38                     915  80        59
    814  94        74     865   81          33                     916  83        100
    815  87        62     866   83          29                     917  81        73
    816  81        50     867   83          22                     918  83        53
 ---pagebreak--- 30.4.2004             NL        Publicatieblad van de Europese Unie                       L 146/73
   Tijd   Norm.     Norm.  Tijd  Norm.       Norm.                  Tijd Norm.     Norm.
          toerental koppel       toerental   koppel                      toerental koppel
   s      %         %      s     %           %                      s    %         %
   919    80        76     970   81          39                     1021 82        35
   920    81        61     971   81          38                     1022 79        53
   921    80        50     972   80          41                     1023 82        30
   922    81        37     973   81          30                     1024 83        29
   923    82        49     974   81          23                     1025 83        32
   924    83        37     975   81          19                     1026 83        28
   925    83        25     976   81          25                     1027 76        60
   926    83        17     977   81          29                     1028 79        51
   927    83        13     978   83          47                     1029 86        26
   928    83        10     979   81          90                     1030 82        34
   929    83        8      980   81          75                     1031 84        25
   930    83        7      981   80          60                     1032 86        23
   931    83        7      982   81          48                     1033 85        22
   932    83        6      983   81          41                     1034 83        26
   933    83        6      984   81          30                     1035 83        25
   934    83        6      985   80          24                     1036 83        37
   935    71        5      986   81          20                     1037 84        14
   936    49        24     987   81          21                     1038 83        39
   937    69        64     988   81          29                     1039 76        70
   938    81        50     989   81          29                     1040 78        81
   939    81        43     990   81          27                     1041 75        71
   940    81        42     991   81          23                     1042 86        47
   941    81        31     992   81          25                     1043 83        35
   942    81        30     993   81          26                     1044 81        43
   943    81        35     994   81          22                     1045 81        41
   944    81        28     995   81          20                     1046 79        46
   945    81        27     996   81          17                     1047 80        44
   946    80        27     997   81          23                     1048 84        20
   947    81        31     998   83          65                     1049 79        31
   948    81        41     999   81          54                     1050 87        29
   949    81        41     1000  81          50                     1051 82        49
   950    81        37     1001  81          41                     1052 84        21
   951    81        43     1002  81          35                     1053 82        56
   952    81        34     1003  81          37                     1054 81        30
   953    81        31     1004  81          29                     1055 85        21
   954    81        26     1005  81          28                     1056 86        16
   955    81        23     1006  81          24                     1057 79        52
   956    81        27     1007  81          19                     1058 78        60
   957    81        38     1008  81          16                     1059 74        55
   958    81        40     1009  80          16                     1060 78        84
   959    81        39     1010  83          23                     1061 80        54
   960    81        27     1011  83          17                     1062 80        35
   961    81        33     1012  83          13                     1063 82        24
   962    80        28     1013  83          27                     1064 83        43
   963    81        34     1014  81          58                     1065 79        49
   964    83        72     1015  81          60                     1066 83        50
   965    81        49     1016  81          46                     1067 86        12
   966    81        51     1017  80          41                     1068 64        14
   967    80        55     1018  80          36                     1069 24        14
   968    81        48     1019  81          26                     1070 49        21
   969    81        36     1020  86          18                     1071 77        48
 ---pagebreak--- L 146/74             NL        Publicatieblad van de Europese Unie                       30.4.2004
    Tijd Norm.     Norm.  Tijd  Norm.       Norm.                  Tijd Norm.     Norm.
         toerental koppel       toerental   koppel                      toerental koppel
    s    %         %      s     %           %                      s    %         %
    1072 103       11     1123  66          62                     1174 76        8
    1073 98        48     1124  74          29                     1175 76        7
    1074 101       34     1125  64          74                     1176 67        45
    1075 99        39     1126  69          40                     1177 75        13
    1076 103       11     1127  76          2                      1178 75        12
    1077 103       19     1128  72          29                     1179 73        21
    1078 103       7      1129  66          65                     1180 68        46
    1079 103       13     1130  54          69                     1181 74        8
    1080 103       10     1131  69          56                     1182 76        11
    1081 102       13     1132  69          40                     1183 76        14
    1082 101       29     1133  73          54                     1184 74        11
    1083 102       25     1134  63          92                     1185 74        18
    1084 102       20     1135  61          67                     1186 73        22
    1085 96        60     1136  72          42                     1187 74        20
    1086 99        38     1137  78          2                      1188 74        19
    1087 102       24     1138  76          34                     1189 70        22
    1088 100       31     1139  67          80                     1190 71        23
    1089 100       28     1140  70          67                     1191 73        19
    1090 98        3      1141  53          70                     1192 73        19
    1091 102       26     1142  72          65                     1193 72        20
    1092 95        64     1143  60          57                     1194 64        60
    1093 102       23     1144  74          29                     1195 70        39
    1094 102       25     1145  69          31                     1196 66        56
    1095 98        42     1146  76          1                      1197 68        64
    1096 93        68     1147  74          22                     1198 30        68
    1097 101       25     1148  72          52                     1199 70        38
    1098 95        64     1149  62          96                     1200 66        47
    1099 101       35     1150  54          72                     1201 76        14
    1100 94        59     1151  72          28                     1202 74        18
    1101 97        37     1152  72          35                     1203 69        46
    1102 97        60     1153  64          68                     1204 68        62
    1103 93        98     1154  74          27                     1205 68        62
    1104 98        53     1155  76          14                     1206 68        62
    1105 103       13     1156  69          38                     1207 68        62
    1106 103       11     1157  66          59                     1208 68        62
    1107 103       11     1158  64          99                     1209 68        62
    1108 103       13     1159  51          86                     1210 54        50
    1109 103       10     1160  70          53                     1211 41        37
    1110 103       10     1161  72          36                     1212 27        25
    1111 103       11     1162  71          47                     1213 14        12
    1112 103       10     1163  70          42                     1214 0         0
    1113 103       10     1164  67          34                     1215 0         0
    1114 102       18     1165  74          2                      1216 0         0
    1115 102       31     1166  75          21                     1217 0         0
    1116 101       24     1167  74          15                     1218 0         0
    1117 102       19     1168  75          13                     1219 0         0
    1118 103       10     1169  76          10                     1220 0         0
    1119 102       12     1170  75          13                     1221 0         0
    1120 99        56     1171  75          10                     1222 0         0
    1121 96        59     1172  75          7                      1223 0         0
    1122 74        28     1173  75          13                     1224 0         0
 ---pagebreak--- 30.4.2004                NL                          Publicatieblad van de Europese Unie                         L 146/75
   Tijd    Norm.       Norm.                  Tijd Norm.         Norm.                   Tijd   Norm.     Norm.
           toerental koppel                           toerental koppel                          toerental koppel
   s       %           %                      s       %          %                       s      %         %
   1225 0              0
   226     0           0
   1227 0              0
   1228 0              0
   1229 0              0
   1230 0              0
   1231 0              0
   1232 0              0
   1233 0              0
   1234 0              0
   1235 0              0
   1236 0              0
   1237 0              0
   1238 0              0
   De grafische weergave van het schema van de NRTC-tests met dynamometer is als volgt:
                    Toerental [%]    Schema van NRTC-tests met dynamometer
                120
                100
                 80
                 60
                 40
                 20
                   0
                      0            200           400              600           800           1000          1200
                     Koppel [%]
                120
                100
                 80
                 60
                 40
                 20
                  0
                     0            200            400             600            800           1000          1200
                                                                Tijd [ s ]
 ---pagebreak--- L 146/76           NL                             Publicatieblad van de Europese Unie                                      30.4.2004
                                                         "Aanhangsel 5
                                                      Duurzaamheidseisen
    1.       EMISSIEDUURZAAMHEIDSPERIODE EN VERSLECHTERINGSFACTOREN
             Dit aanhangsel is uitsluitend van toepassing op motoren met compressieontsteking van fases IIIA, IIIB en IV.
    1.1.     De fabrikanten bepalen voor alle motorenfamilies van fase IIIA en IIIB een verslechteringsfactor (DF) voor elke
             gereguleerde verontreinigende stof. Deze DF's worden gebruikt voor typegoedkeuring en productielijntests.
    1.1.1.   Een test voor de bepaling van de DF's wordt als volgt uitgevoerd:
    1.1.1.1. De fabrikant voert duurzaamheidstests uit om het aantal motorbedrijfsuren te accumuleren volgens een testschema
             dat op basis van goed technisch inzicht wordt gekozen als representatief voor het motorgebruik met het oog op de
             karakterisering van de verslechtering van de emissieprestaties. De duurzaamheidstestperiode moet normaal gesproken
             overeenkomen met het equivalent van ten minste een kwart van de emissieduurzaamheidsperiode (EDP).
             Het accumuleren van het aantal bedrijfsuren kan gebeuren door de motoren op een dynamometer-testopstelling te
             laten draaien of door de motor echt in praktijkomstandigheden te gebruiken. Versnelde duurzaamheidstests kunnen
             worden uitgevoerd waarbij het accumuleren van de bedrijfsuren gebeurt volgens een testschema bij een hogere
             belasting dan normaal gesproken in de praktijk optreedt. De versnellingsfactor voor het aantal duurzaamheidstesturen
             voor de motor vergeleken met het equivalente aantal EDP-uren wordt op basis van goed technisch inzicht door de
             motorfabrikant bepaald.
             Gedurende de duurzaamheidstest mogen er geen andere emissiegevoelige onderdelen worden onderhouden of
             vervangen dan in het standaard-onderhoudschema door de fabrikant worden aanbevolen.
             De testmotor, subsystemen of onderdelen die worden gebruikt voor de bepaling van de DF's voor de uitlaatgasemissie
             van een motorfamilie of voor motorfamilies met een emissieregulerend systeem met gelijkwaardige technologie,
             worden op basis van goed technisch inzicht door de motorfabrikant gekozen. Het criterium is dat de testmotor de
             emissieverslechteringskenmerken moet vertonen van de motorfamilies die de resulterende DF-waarden voor
             certificering zullen gebruiken. Motoren met een verschillende slag en boring, een verschillende configuratie,
             verschillende luchtreguleringssystemen en verschillende brandstofsystemen kunnen ten aanzien van de
             emissieverslechteringskenmerken als gelijkwaardig worden beschouwd als er voor een dergelijk oordeel een redelijke
             technische grondslag is.
             DF-waarden van een andere fabrikant kunnen worden toegepast als er een redelijke basis is om uit te gaan van
             technologische gelijkwaardigheid ten aanzien van emissieverslechtering en als kan worden aangetoond dat de tests
             volgens de gespecificeerde voorschriften zijn uitgevoerd.
             De emissietests worden na de inloopperiode maar vóór de eerste bedrijfsuren en aan het einde van de
             duurzaamheidsperiode uitgevoerd volgens de in deze richtlijn voor de testmotor vastgestelde procedures. De
             emissietests kunnen ook met tussenpozen gedurende het accumuleren van de bedrijfsuren tijdens de testperiode
             worden uitgevoerd en worden gebruikt om een verslechteringstendens vast te stellen.
    1.1.1.2  De bedrijfsuren-accumulatietests of de emissietests die voor de bepaling van de verslechtering worden uitgevoerd,
             behoeven niet in tegenwoordigheid van de goedkeuringsinstantie plaats te vinden.
    1.1.1.3  Bepaling van de DF-waarden op basis van de duurzaamheidstests
             Een optellings-DF wordt gedefinieerd als de waarde die wordt verkregen door de aan het begin van de EDP bepaalde
             emissiewaarde af te trekken van de emissiewaarde die aan het eind van de EDP wordt bepaald om de emissieprestatie
             te meten.
             Een vermenigvuldigings-DF wordt gedefinieerd als het emissieniveau dat aan het eind van de EDP wordt bepaald,
             gedeeld door de emissiewaarde die aan het begin van de EDP is geregistreerd.
             Er worden aparte DF-waarden vastgesteld voor elke verontreinigende stof die onder de wetgeving valt. Bij de
             vaststelling van DF-waarde voor de NOx+HC-norm (voor een optellings-DF) wordt deze bepaald op basis van de
             som van de verontreinigende stoffen, ook al kan een verslechtering voor de ene verontreinigende stof niet worden
             gecompenseerd door een negatieve verslechtering voor de andere. Voor een vermenigvuldigings-DF voor NOx+HC
             moeten er aparte DF's voor NOx en HC worden bepaald en moeten deze apart worden gebruikt bij de berekening van
             de verslechterde emissieniveaus op grond van een emissietest-resultaat, voordat de daaruit voortvloeiende
             verslechterde NOx- en HC-waarden weer worden opgeteld om te bepalen of aan de norm wordt voldaan.
             Wanneer de test niet gedurende de volledige EDP wordt uitgevoerd, worden de emissiewaarden aan het eind van de
             EDP bepaald door de voor de testperiode bepaalde verslechteringstendens te extrapoleren naar de volledige EDP.
 ---pagebreak--- 30.4.2004            NL                             Publicatieblad van de Europese Unie                                       L 146/77
               Wanneer de emissietest-resultaten periodiek gedurende het accumuleren van de bedrijfsuren voor de
               duurzaamheidstest zijn geregistreerd, worden er standaard-technieken voor statistische verwerking op basis van
               goede praktijk toegepast om de emissieniveaus aan het einde van de EDP te bepalen; bij de bepaling van de
               definitieve emissiewaarden kunnen statistische significantietests worden toegepast.
               Als de berekening voor een vermenigvuldigings-DF een waarde van minder dan 1,00 of voor een optellings-DF een
               waarde van minder dan 0,00 oplevert, is de DF 1,00 respectievelijk 0,00.
   1.1.1.4.    Een fabrikant mag, met goedkeuring van de typegoedkeuringsinstantie, DF-waarden gebruiken die bepaald zijn op
               grond van de resultaten van duurzaamheidstests die zijn uitgevoerd om DF-waarden voor de certificering van
               motoren met compressieontsteking voor zware werkzaamheden op de weg te verkrijgen. Dit wordt toegestaan als de
               testmotor voor op de weg en de niet op de weg gebruikte motorfamilies die de DF-waarden voor certificering
               gebruiken, in technologisch opzicht gelijkwaardig zijn. De DF-waarden die zijn afgeleid van de resultaten van de
               emissieduurzaamheidstests bij de motoren voor op de weg, moeten worden berekend op basis van de onder punt 2
               gespecificeerde EDP-waarden.
   1.1.1.5.    Indien voor een motorfamilie gebruik wordt gemaakt van bestaande technologie, mag in plaats van tests een analyse
               op basis van goede technische praktijk worden gebruikt om een verslechteringsfactor voor die motorfamilie te
               bepalen, mits de keuringsinstantie hiervoor toestemming geeft.
   1.2         DF-informatie in goedkeuringsaanvragen
   1.2.1       In aanvragen voor certificatie van een motorfamilie met compressieontsteking waarin geen nabehandelingsapparatuur
               wordt gebruikt, moet voor elke verontreinigende stof een optellings-DF worden vermeld.
   1.2.2       In aanvragen voor certificatie van een motorfamilie met compressieontsteking waarin wel nabehandelingsapparatuur
               wordt gebruikt, moet voor elke verontreinigende stof een vermenigvuldigings-DF worden vermeld.
   1.2.3       De fabrikant dient de typegoedkeuringsinstantie op verzoek informatie ter onderbouwing van de DF-waarden te
               verstrekken. Daarbij gaat het normaal gesproken om emissietestresultaten, het testschema voor het accumuleren van
               bedrijfsuren, onderhoudsprocedures en informatie ter onderbouwing van technische inzichten omtrent technologische
               gelijkwaardigheid, indien van toepassing.
   2.          EMISSIEDUURZAAMHEIDSPERIODEN VOOR MOTOREN IN FASE IIIA, IIIB EN IV
   2.1.        Fabrikanten moeten de emissieduurzaamheidsperioden volgens tabel 1 van deze paragraaf aanhouden.
               Tabel 1: Categorieën van emissieduurzaamheidsperioden voor motoren met compressieontsteking in fase IIIA en IIIB
                             Categorie (vermogensgroep)                               Nuttige levensduur (uren)
                                                                                Emissieduurzaamheidsperiode
            " 37 kW                                                                              3 000
            (motoren met constant toerental)
            " 37 kW                                                                              5 000
            (motoren, andere dan met constant toerental)
            # 37 kW                                                                              8 000
            Motoren voor gebruik op binnenschepen                                               10 000
            Motoren voor gebruik in locomotieven                                                10 000
   3.          BIJLAGE V WORDT ALS VOLGT GEWIJZIGD:
   1)          De huidige koppen worden vervangen door de volgende:
               "TECHNISCHE EIGENSCHAPPEN VAN DE REFERENTIEBRANDSTOF DIE VOOR DE
               GOEDKEURINGSTESTS IS VOORGESCHREVEN EN OM DE OVEREENSTEMMING VAN DE PRODUCTIE
               TE CONTROLEREN
               REFERENTIEBRANDSTOF VOOR MOTOREN MET COMPRESSIEONTSTEKING VOOR NIET VOOR DE
               WEG BESTEMDE MOBIELE MACHINES DIE ZIJN ONDERWORPEN AAN TYPEGOEDKEURING OM TE
               VOLDOEN AAN DE GRENSWAARDEN VAN FASE I EN II EN VOOR MOTOREN DIE IN BINNENSCHEPEN
               WORDEN GEBRUIKT"
 ---pagebreak--- L 146/78                  NL                               Publicatieblad van de Europese Unie                                    30.4.2004
    2)               Na de huidige tabel betreffende de referentiebrandstof voor diesel worden de volgende nieuwe kopjes en tabellen
                     opgenomen:
           REFERENTIEBRANDSTOF VOOR MOTOREN MET COMPRESSIEONTSTEKING VOOR NIET VOOR DE WEG
      BESTEMDE MOBIELE MACHINES, DIE ZIJN ONDERWORPEN AAN TYPEGOEDKEURING OM DE VOLDOEN AAN DE
                                                      GRENSWAARDEN VAN FASE IIIA
                                                                                Grenswaarden(1)
                       Parameter                           Eenheid                                            Testmethode
                                                                         Minimum          Maximum
                 (2)
    Cetaangetal                                                                52              54,0       EN-ISO 5165
    Dichtheid bij 15°C                                      kg/m3             833              837        EN-ISO 3675
    Distillatie:
    50%-punt                                                  °C              245                 -       EN-ISO 3405
    95%-punt                                                  °C              345              350        EN-ISO 3405
    - Eindkookpunt                                            °C                -              370        EN-ISO 3405
    Vlampunt                                                  °C               55                 -       EN 22719
    Koudfilterpunt (CFPP)                                     °C                -               -5        EN 116
    Viscositeit bij 40°C                                    mm2/s              2,5              3,5       EN-ISO 3104
    Polycyclische aromatische koolwaterstoffen              % m/m              3,0              6,0       IP 391
    Zwavelgehalte(3)                                        mg/kg               -              300        ASTM D 5453
    Kopercorrosie                                                               -            klasse 1     EN-ISO 2160
    Conradsonkoolstofresidu (10% DR)                        % m/m               -               0,2       EN-ISO 10370
    Asgehalte                                               % m/m               -              0,01       EN-ISO 6245
    Watergehalte                                            % m/m               -              0,05       EN-ISO 12937
    Neutraliseringsgetal (sterk zuur)                     mg KOH/g              -              0,02       ASTM D 974
    Oxidatiebestendigheid(4)                                mg/ml               -             0,025       EN-ISO 12205
    (1)
        De in de specificatie genoemde waarden zijn "werkelijke waarden". Bij de vaststelling van de grenswaarden zijn de
        bepalingen van ISO 4259 "Petroleum products – Determination and application of precision data in relation to
        methods of test" toegepast, en bij het vaststellen van een minimumwaarde is een minimumverschil van 2R boven nul in
        aanmerking genomen; bij het bepalen van een maximum- en minimumwaarde is het minimumverschil 4R (R =
        reproduceerbaarheid).
        Ondanks deze maatregel, die om technische redenen noodzakelijk is, moet de brandstoffabrikant streven naar een
        nulwaarde wanneer de voorgeschreven maximumwaarde 2R bedraagt, en naar de gemiddelde waarde ingeval er
        maximum- en minimumgrenzen worden genoemd. Mocht het nodig zijn, te weten of een brandstof aan de specificatie-
        eisen voldoet, dan moeten de bepalingen van ISO 4259 worden toegepast.
    (2)
        Het cetaangebied komt niet overeen met de eis van een minimumgebied van 4R. Wanneer er echter een geschil bestaat
        tussen de brandstofleverancier en de brandstofgebruiker, kunnen de voorwaarden van ISO 4259 worden toegepast om
        dergelijke geschillen op te lossen, mits de metingen een voldoende aantal malen worden herhaald om de nodige
        nauwkeurigheid te bereiken, in plaats van enkelvoudige metingen.
    (3)
        Het werkelijke zwavelgehalte van de voor de proef gebruikte brandstof moet worden gemeld.
    (4)
        Ook al wordt de oxidatiebestendigheid gecontroleerd, is de houdbaarheid waarschijnlijk beperkt. Daarom moet bij de
        leverancier advies worden ingewonnen over de opslagomstandigheden en -duur.
           REFERENTIEBRANDSTOF VOOR MOTOREN MET COMPRESSIEONTSTEKING VOOR NIET VOOR DE WEG
      BESTEMDE MOBIELE MACHINES, DIE ZIJN ONDERWORPEN AAN TYPEGOEDKEURING OM DE VOLDOEN AAN DE
                                                  GRENSWAARDEN VAN FASE IIIB EN IV
                                                                                Grenswaarden(1)
                       Parameter                           Eenheid                                        Testmethode
                                                                           Minimum          Maximum
                 (2)
    Cetaangetal                                                                                54,0       EN-ISO 5165
    Dichtheid bij 15°C                                      kg/m3             833              837        EN-ISO 3675
    Distillatie:
    50%-punt                                                  °C              245                 -       EN-ISO 3405
    95%-punt                                                  °C              345              350        EN-ISO 3405
    - Eindkookpunt                                            °C                -              370        EN-ISO 3405
    Vlampunt                                                  °C               55                 -       EN 22719
    Koudfilterpunt (CFPP)                                     °C                -               -5        EN 116
    Viscositeit bij 40°C                                    mm2/s              2,3              3,3       EN-ISO 3104
    Polycyclische aromatische koolwaterstoffen              % m/m              3,0              6,0       IP 391
 ---pagebreak--- 30.4.2004                   NL                                      Publicatieblad van de Europese Unie                                                                                L 146/79
                                                                                Grenswaarden(1)
                         Parameter                                   Eenheid                                                                      Testmethode
                                                                                Minimum                    Maximum
                    (3)
   Zwavelgehalte                                                      mg/kg                          -                          10                ASTM D 5453
   Kopercorrosie                                                                                -                     klasse 1               EN-ISO 2160
   Conradsonkoolstofresidu (10% DR)                                  % m/m                           -                         0,2                EN-ISO 10370
   Asgehalte                                                         % m/m                           -                        0,01                EN-ISO 6245
                                                                                Grenswaarden(1)
                         Parameter                                   Eenheid                                                                              Testmethode
                                                                                Minimum                    Maximum
   Watergehalte                                                      % m/m                           -                        0,02                      EN-ISO 12937
   Neutraliseringsgetal (sterk zuur)                              mg KOH/g                           -                        0,02                       ASTM D 974
   Oxidatiebestendigheid(4)                                           mg/ml                          -                       0,025                      EN-ISO 12205
   Smeercapaciteit (diameter slijtvlak volgens                          µm                           -                         400                     CEC F-06-A-96
   HFRR, bij 60°C)
                                                                                Grenswaarden(1)
                         Parameter                                   Eenheid                                                                              Testmethode
                                                                                Minimum                     Maximum
   Vetzuurmethylesters                                                                                verboden
   (1)
        De in de specificatie genoemde waarden zijn "werkelijke waarden". Bij de vaststelling van de grenswaarden zijn de
        bepalingen van ISO 4259 "Petroleum products – Determination and application of precision data in relation to
        methods of test" toegepast, en bij het vaststellen van een minimumwaarde is een minimumverschil van 2R boven nul in
        aanmerking genomen; bij het bepalen van een maximum- en minimumwaarde is het minimumverschil 4R (R =
        reproduceerbaarheid).
        Ondanks deze maatregel, die om technische redenen noodzakelijk is, moet de brandstoffabrikant streven naar een
        nulwaarde wanneer de voorgeschreven maximumwaarde 2R bedraagt, en naar de gemiddelde waarde ingeval er
        maximum- en minimumgrenzen worden genoemd. Mocht het nodig zijn, te weten of een brandstof aan de specificatie-
        eisen voldoet, dan moeten de bepalingen van ISO 4259 worden toegepast.
   (2)
        Het cetaangebied komt niet overeen met de eis van een minimumgebied van 4R. Wanneer er echter een geschil bestaat
        tussen de brandstofleverancier en de brandstofgebruiker, kunnen de voorwaarden van ISO 4259 worden toegepast om
        dergelijke geschillen op te lossen, mits de metingen een voldoende aantal malen worden herhaald om de nodige
        nauwkeurigheid te bereiken, in plaats van enkelvoudige metingen.
   (3)
        Het werkelijke zwavelgehalte van de voor de proef van type I gebruikte brandstof moet worden gemeld.
   (4)
        Ook al wordt de oxidatiebestendigheid gecontroleerd, is de houdbaarheid waarschijnlijk beperkt. Daarom moet bij de
        leverancier advies worden ingewonnen over de opslagomstandigheden en -duur."
   4.                 BIJLAGE VII WORDT ALS VOLGT GEWIJZIGD:
                      AANHANGSEL 1 WORDT VERVANGEN DOOR:
                                                                               "Aanhangsel 1
                                  TESTRESULTATEN VOOR MOTOREN MET COMPRESSIEONTSTEKING
                                                                         TESTRESULTATEN
   1.                 INFORMATIE OVER DE UITVOERING VAN DE NRSC-TEST1:
   1.1.               Bij de test gebruikte referentiebrandstof
                      1.1.1. Cetaangetal: .........................................................................................................................................................
                      1.1.2. Zwavelgehalte .....................................................................................................................................................
                      1.1.3. Dichtheid .............................................................................................................................................................
   1.2.               Smeermiddel
                      1.2.1.          Merk(en): ................................................................................................................................................
                      1.2.2.          Type(n): ..................................................................................................................................................
   (percentage olie in het mengsel vermelden indien smeermiddel en brandstof zijn gemengd)
   1.3.               Door de motor aangedreven installatie (indien van toepassing)
                      1.3.1. Lijst en aanduiding van bijzonderheden...............................................................................................................
                      1.3.2. Opgenomen vermogen bij bepaalde toerentallen (zoals aangegeven door de fabrikant):
   1        Bij verscheidene oudermotoren voor elke motor afzonderlijk aangeven.
 ---pagebreak--- L 146/80                   NL                              Publicatieblad van de Europese Unie                                    30.4.2004
                                                   Opgenomen vermogen PAE (kW) bij verschillende toerentallen (1), met inachtneming
                                                   van aanhangsel 3 van deze bijlage
                      Installatie                     Intermediair (indien van toepassing)                    Nominaal
    Totaal:
    (1)
         Mag niet meer dan 10% van het tijdens de test gemeten vermogen bedragen.
    1.4.              Motorprestaties
    1.4.1.            Toerental:
                              Stationair: …………………………………….…………………………. omw/min
                              Intermediair toerental: ……………………………………………………omw/min
                              Nominaal toerental: ………………………………………………………omw/min
    1.4.2.            Motorvermogen 1
                                                                                Vermogen (kW) bij verschillende toerentallen
                                                                                Intermediair (indien van
        Toestand                                                                                Nominaal
                                                                                toepassing)
        Tijdens de test gemeten maximumvermogen (PM)
        (kW) (a)
        Totaal vermogen opgenomen door de installatie die door de
        motor wordt aangedreven, overeenkomstig punt 1.3.2 van dit
        aanhangsel, of punt 3.1 van bijlage III (PAE)
        (kW) (b)
        Netto motorvermogen zoals aangegeven in punt 2.4 van bijlage
        I
        (kW) (c)
        c=a+b
    1.5.              Emissieniveaus
    1.5.1.            Dynamometerinstelling (kW)
                                                             Dynamometerinstelling (kW) bij verschillende toerentallen
             Belastingspercentage               Intermediair (indien van toepassing)                         Nominaal
          10 (indien van toepassing)
          25 (indien van toepassing)
                       50
                       75
                      100
    1        Ongecorrigeerd vermogen gemeten overeenkomstig de bepalingen van punt 2.4 van bijlage I.
 ---pagebreak--- 30.4.2004                 NL                             Publicatieblad van de Europese Unie                                         L 146/81
   1.5.2.           Emissieresultaten van de NRSC-test :
                    CO: ……………………………………………………………g/kWh
                    HC: ……………………………………………………………g/kWh
                    NOx: ………………………………………………………… g/kWh
                    NMHC (koolwaterstoffen zonder methaan) + NOx: …………g/kWh
                    Deeltjes: ………………………………………………………g/kWh
   1.5.3.           Voor de NRSC-test gebruikt bemonsteringssysteem:
   1.5.3.1.         Gasvormige emissies 1:……………………………………………
   1.5.3.2.         Deeltjes 1: …………………………………………………………
   1.5.3.2.1.       Methode 2: één filter/verscheidene filters
   2.               INFORMATIE OVER DE UITVOERING VAN DE NRTC-TEST 3:
   2.1.             Emissieresultaten van de NRTC-test:
                    CO: ……………………………………………………………g/kWh
                    NMHC (koolwaterstoffen zonder methaan): …………………g/kWh
                    NOx: ………………………………………………………… g/kWh
                    Deeltjes: ………………………………………………………g/kWh
                    NMHC (koolwaterstoffen zonder methaan) + NOx: …………g/kWh
   2.2.             Voor de NRTC-test gebruikt bemonsteringssysteem:
                    Gasvormige emissies 1 ………………………………………………...
                    Deeltjes 1 ………………………………………………………………
   Methode 2: één filter/verscheidene filters"
   5.       BIJLAGE XII WORDT ALS VOLGT GEWIJZIGD:
   -        Het volgende punt 3 wordt toegevoegd:
            "3.     Voor motorcategorieën H, I, en J (fase IIIA) en motorcategorieën K, L en M (fase IIIB) zoals gedefinieerd in artikel
                    9, lid 3, worden de volgende typegoedkeuringen en, indien van toepassing, de passende goedkeuringsmerken erkend
                    als gelijkwaardig aan een goedkeuring volgens deze richtlijn:
            3.1     Typegoedkeuringen overeenkomstig Richtlijn 88/77/EEG, zoals gewijzigd bij Richtlijn 99/96/EG, die overeenkomen
                    met de fasen B1, B2 of C volgens artikel 2 en punt 6.2.1 van bijlage I.
            3.2     VN-ECE-verordening 49.03, reeks van wijzigingen in overeenstemming met de fasen B1, B2 en C volgens punt 5.2."
                                                                       ______
   1
            Figuurnummers van punt 1 van bijlage VI aangeven.
   2
            Doorhalen wat niet van toepassing is.
   3
            Bij verscheidene oudermotoren voor elke motor afzonderlijk aangeven.
 ---pagebreak--- L 146/82              NL                              Publicatieblad van de Europese Unie                                    30.4.2004
                                                                BIJLAGE II
                                                                "Bijlage VI
                                            ANALYSE- EN BEMONSTERINGSSYSTEEM
    1.        BEMONSTERINGSSYSTEMEN VOOR GASSEN EN DEELTJES
   Figuurnummer                                                             Beschrijving
            2         Uitlaatgasanalysesysteem voor ruw uitlaatgas
            3         Uitlaatgasanalysesysteem voor verdund uitlaatgas
            4         Partiële stroom, isokinetische stroom, aanzuigaanjagerregeling, fractionele bemonstering
            5         Partiële stroom, isokinetische stroom, drukaanjagerregeling, fractionele bemonstering
            6         Partiële stroom, CO2- of NOx-regeling, fractionele bemonstering
            7         Partiële stroom, CO2- of koolstofbalans, totale bemonstering
            8         Partiële stroom, één venturi en concentratiemeting, fractionele bemonstering.
            9         Partiële stroom, twee venturi's of uitstroomopeningen en concentratiemeting, fractionele bemonstering.
           10         Partiële stroom, splitsing door meer buizen en concentratiemeting, fractionele bemonstering.
           11         Partiële stroom, stroomregeling, totale bemonstering.
           12         Partiële stroom, stroomregeling, fractionele bemonstering.
           13         Volledige stroom, verdringerpomp of kritische stroomventuri, fractionele bemonstering.
           14         Deeltjesbemonsteringssysteem.
           15         Verdunningssysteem voor volledige-stroomsystemen
    1.1.        Bepaling van de gasemissies
                In punt 1.1.1 en de figuren 2 en 3 staan uitvoerige beschrijvingen van de aanbevolen bemonsterings- en
                analysesystemen. Aangezien verschillende configuraties gelijkwaardige resultaten kunnen opleveren, behoeven deze
                figuren niet per se nauwkeurig te worden gevolgd. Bijkomende onderdelen zoals instrumenten, kleppen,
                elektromagneten, pompen en schakelaars kunnen worden gebruikt om extra gegevens te verschaffen en de functies
                van deelsystemen te coördineren. Andere onderdelen die bij bepaalde systemen niet noodzakelijk zijn om de
                nauwkeurigheid te waarborgen, mogen worden weggelaten indien dit is gebaseerd op een gefundeerd technisch
                oordeel.
    1.1.1.      Gasvormige uitlaatgasbestanddelen CO, CO2, HC, NOx
                Er wordt een analysesysteem voor de vaststelling van de gasemissies in het ruwe of verdunde uitlaatgas beschreven,
                dat is gebaseerd op het gebruik van:
                -        een HFID-analysator voor de meting van koolwaterstoffen;
                -        NDIR-analysatoren voor de meting van koolmonoxide en kooldioxide;
                -        een HCLD of equivalente analysator voor de meting van stikstofoxide.
                Bij ruw uitlaatgas (zie figuur 2) mag het monster voor alle componenten worden genomen met één
                bemonsteringssonde of met twee bemonsteringssondes die dicht bij elkaar zijn geplaatst en inwendig voor de
                verschillende analyseapparaten zijn gesplitst. Er moet op worden toegezien dat nergens in het analysesysteem
                condensatie van uitlaatgasbestanddelen (inclusief water en zwavelzuur) optreedt.
                Bij verdund uitlaatgas (zie figuur 3) moet het monster voor de koolwaterstoffen met een andere bemonsteringssonde
                worden genomen dan het monster voor de andere componenten. Er moet op worden toegezien dat nergens in het
 ---pagebreak--- 30.4.2004              NL                              Publicatieblad van de Europese Unie                                     L 146/83
                analysesysteem condensatie van uitlaatgasbestanddelen (inclusief water en zwavelzuur) optreedt.
                                                                   Figuur 2
                       Stroomdiagram van het systeem voor de analyse van CO, NOx en H in het ruwe uitlaatgas
                            HSL1
                    nulgas                                            T2             G1
                                     T1                   HSL1
                                                                             nulgas
                                                                                Naar bui-
                                                                                tenlucht
                                                                                HC
                     V1
                               F1          F2     P
        SP1         nulgas                                          meetbereikgas
                                                                                R3
                                                                                Naar bui-
                                                                                tenlucht
                                                                                R1     R2
                     V1                                                                   lucht   brandstof
                               F1         F2       P                                                    FL1
             Twee bemonsteringssondes optioneel
     SL
                                                                 HSL2
                                                Naar bui-
                               G3               tenlucht                                                  Naar buitenlucht
         T5
        T5            nulgas
                                                                   T3        G2        V9
                                                 FL5
                                                Naar bui-             nulgas                                    FL4
                                     CO
                                                tenlucht
   B            V11         V4
                        meetbereikgas                                                   C                       NO
                                                FL6
                          nulgas                                                V7            V8      V10
                                                                          V3
                                                Naar bui-            meetbereikgas                                   Naar bui-
                                     CO         tenlucht                                                             tenlucht
                                                                                T5
    V13  V12                            2                                              T4
                             V5                                        R4
                        meetbereikgas           FL7
               R5        nulgas                 Naar buitenlucht
                                                                                FL2
                                     O
                                       2
                                                      FL8                                     V13   V12
                             V6
                     meetbereikgas
 ---pagebreak--- L 146/84                         NL                                   Publicatieblad van de Europese Unie                               30.4.2004
                                                                                Figuur 3
                          Stroomdiagram van het systeem voor de analyse van CO, CO2, NOx en HC in het verdunde uitlaatgas
                         naar PSS, zie fig. 14
                                                        HSL1
                                                                                T2            G1
              PSP                               T1                    HSL1             nulgas
                                                                                Naar bui-
                                  BK                                                                              tenlucht
                                                                                HC
        SP2                       V1
              zelfde vlak                 F1         F2       P
                             nulgas             T1                              meetbereikgas
             zie fig. 14                                                                      R3
        SP2                                                             HSL2
                                                                                Naar bui-
                                                                                R1    R2    tenlucht
        DT                         V1                                                                lucht   brandstof
                   zie fig. 13
                                 V14      F1        F2         P                                                  FL1
           BG                                  BK                  SL
                                         G3                    Naar bui-
                                                                                Naar buitenlucht
           T5                                                  tenlucht
                         nulgas
                                                                             T3         G2       V9
                                                             FL5
                                                CO          Naar buitenlucht    nulgas                                   FL4
    B                    V11          V4
                                 meetbereikgas                                                    C                      NO
                                  nulgas                                             V3    V7            V8    V10
                                                             FL6               meetbereikgas
                                                CO                                                                Naar buitenlucht
      V13 V12                          V5          2        Naar bui-            R4              T4
                                                            tenlucht
                                    meetbereikgas
                       R5
                                                                                FL2
                                                                   FL3
    Beschrijving van figuren 2 en 3
    Algemeen
    Alle onderdelen in het traject voor het bemonsteringsgas moeten op de voor de respectieve systemen vastgestelde temperatuur
    worden gehouden.
    -       SP1: Sonde voor de ruwe-uitlaatgasbemonstering (alleen figuur 2)
            Een roestvrijstalen rechte sonde met een gesloten uiteinde, voorzien van een aantal gaatjes, wordt aanbevolen. De
            binnendiameter mag niet groter zijn dan de binnendiameter van de bemonsteringsleiding. De wanddikte van de sonde mag
            niet meer bedragen dan 1 mm. De sonde moet zijn voorzien van ten minste drie gaatjes in drie verschillende radiale vlakken
            die een zodanige afmeting hebben dat de bemonsteringsstromen ongeveer gelijk zijn. De sonde moet ten minste 80% van de
            uitlaatpijpdiameter beslaan.
    -       SP2: Sonde voor de bemonstering van koolstoffen in het verdunde uitlaatgas (alleen figuur 3)
            De sonde moet:
            -             worden gedefinieerd als de eerste 254 mm tot 762 mm van de bemonsteringsleiding voor koolwaterstof (HSL3);
            -             een minimale binnendiameter van 5 mm hebben;
            -             worden aangebracht in de verdunningstunnel DT (punt 1.2.1.2) op een plaats waar de verdunningslucht en het
                          uitlaatgas goed vermengd zijn (d.w.z. circa 10 maal de tunneldiameter voorbij het punt waar het uitlaatgas de
                          verdunningstunnel binnentreedt);
            -             zich op voldoende afstand (radiaal) van andere sondes en de tunnelwand bevinden zodat de sonde niet wordt
                          beïnvloed door een zog of door wervelingen;
            -             worden verwarmd om de gasstroomtemperatuur te verhogen tot 463 K (190 °C) ± 10 K bij de uitgang van de sonde.
    -       SP3: Bemonsteringssonde voor CO, CO2 en NOx in het verdunde uitlaatgas (alleen figuur 3)
 ---pagebreak--- 30.4.2004                 NL                              Publicatieblad van de Europese Unie                                      L 146/85
           De sonde moet:
           -        in hetzelfde vlak liggen als SP2;
           -        zich op voldoende afstand (radiaal) van andere sondes en de tunnelwand bevinden zodat de sonde niet wordt
                    beïnvloed door een zog of door wervelingen;
           -        worden verwarmd tot een minimumtemperatuur van 328 K (55 °C) en over de gehele lengte zijn geïsoleerd om
                    condensatie van water te voorkomen.
   -       HSL1: Verwarmde bemonsteringsleiding
           De bemonsteringsleiding voert de gasmonsters van één sonde naar het (de) verdeelstuk(ken) en de HC-analysator.
           De bemonsteringsleiding moet:
           -        een minimale binnendiameter van 5 mm en een maximale binnendiameter van 13,5 mm hebben;
           -        zijn gemaakt van roestvrij staal of PTFE;
           -        een wandtemperatuur hebben van 463 K (190 °C) ± 10 K, gemeten op elk afzonderlijk verwarmd deel, indien de
                    temperatuur van het uitlaatgas bij de bemonsteringssonde kleiner is dan of gelijk is aan 463 K (190 °C);
           -        een wandtemperatuur hebben van meer dan 453 K (180 °C) indien de temperatuur van het uitlaatgas bij de
                    bemonsteringssonde boven 463 K (190 °C) ligt;
           -        vlak vóór het verwarmde filter (F2) en de HFID zorgen voor een gastemperatuur van 463 K (190 °C) ± 10 K.
   -       HSL2: Verwarmde bemonsteringsleiding voor NOx
           De bemonsteringsleiding moet:
           -        een wandtemperatuur van 328 tot 473 K (55 tot 200 °C) hebben tot aan de omzetter wanneer een koelbad wordt
                    toegepast, en tot aan de analysator wanneer geen koelbad wordt gebruikt;
           -        zijn gemaakt van roestvrij staal of PTFE.
                    Aangezien de bemonsteringsleiding slechts behoeft te worden verwarmd om condensatie van water en zwavelzuur te
                    voorkomen, hangt de temperatuur van de bemonsteringsleiding af van het zwavelgehalte van de brandstof.
   -       SL: Bemonsteringsleiding voor CO (CO2)
   De leiding moet zijn gemaakt van roestvrij staal of PTFE en mag verwarmd of onverwarmd zijn.
   -       BK: Achtergrondzak (facultatief; alleen figuur 3)
           Voor de meting van de achtergrondconcentraties.
   -       BG: Bemonsteringszak (facultatief; alleen figuur 3 - CO en CO2)
           Voor de meting van de monsterconcentraties.
   -       F1: Verwarmd voorfilter (facultatief)
           De temperatuur moet dezelfde zijn als die voor HSL1.
   -       F2: Verwarmd filter
           Het filter moet alle vaste deeltjes vóór het analyseapparaat uit het gasmonster verwijderen. De temperatuur moet dezelfde zijn
           als die voor HSL1. Het filter moet indien nodig worden vervangen.
   -       P: Verwarmde bemonsteringspomp
           De pomp moet worden verwarmd tot de temperatuur van de HSL1.
   -       HC
 ---pagebreak--- L 146/86               NL                            Publicatieblad van de Europese Unie                                           30.4.2004
         De verwarmde vlamionisatiedetector (HFID) voor de bepaling van de koolwaterstofconcentratie. De temperatuur moet tussen
         453 en 473 K (180 tot 200 °C) worden gehouden.
    -    CO, CO2
         NDIR-analysatoren voor de bepaling van koolmonoxide en kooldioxide.
    -    NO2
         De (H)CLD-analysator voor de bepaling van stikstofoxideconcentratie. Indien een HCLD wordt toegepast, moet deze op een
         temperatuur van 328 tot 473 K (55 tot 200 °C) worden gehouden.
    -    C: Omzetter
         Een omzetter wordt gebruikt voor de katalytische reductie van NO2 tot NO vóór de analyse in de CLD of HCLD.
    -    B: Koelbad
         Om te koelen en water uit het uitlaatgasmonster te laten condenseren. Het bad moet op een temperatuur tussen 273 en 277 K
         (0 tot 4 °C) worden gehouden met behulp van ijs of koeling. De inrichting is facultatief indien de analysator vrij is van
         waterdampstoring, zoals vastgesteld overeenkomstig bijlage III, aanhangsel 2, punt 1.9.1 en 1.9.2.
         Chemische drogers zijn niet toegestaan voor het verwijderen van water uit het monster.
    -    T1, T2, T3: Temperatuursensoren
         Met deze sensoren wordt de temperatuur van de gasstroom bewaakt.
    -    T4: Temperatuursensor
         De temperatuur van de NO2-NO-omzetter.
    -    T5: Temperatuursensor
         Om de temperatuur van het koelbad te bewaken.
    -    G1, G2, G3: Drukmeters
         Om de druk in de bemonsteringsleidingen te meten.
    -    R1, R2: Drukregelaars
         Om de lucht- en brandstofdruk voor de HFID te regelen.
    -    R3, R4, R5: Drukregelaars
         Om de druk in de bemonsteringsleidingen en de stroom naar de analyseapparatuur te regelen.
    -    FL1, FL2, FL3: Stroommeters
         Om de stroom in de omloopleiding te bewaken.
    -    FL4, FL5, FL6, FL7: Stroommeters (facultatief)
         Om de stroom door de analyseapparatuur te bewaken.
    -    V1, V2, V3, V4, V5, V6: Selectiekleppen
         Geschikte kleppen om naar keuze het bemonsteringsgas, meetbereikgas of nulgas naar het analyseapparaat te leiden.
    -    V7, V8: Elektromagnetische kleppen
         Om de NO2-NO-omzetter kort te sluiten.
    -    V9: Naaldklep
         Om de stroom door de NO2-NO-omzetter en de omloopleiding gelijkmatig te laten verlopen.
 ---pagebreak--- 30.4.2004                   NL                                Publicatieblad van de Europese Unie                                                 L 146/87
   -        V10, V11: Naaldkleppen
            Om de stroom naar de analysatoren te regelen.
   -        V12, V13: Open-dichtklep
            Om het condensaat uit het koelbad B af te tappen.
   -        V14: Selectieklep
            Voor de keuze tussen de bemonsterings- en de achtergrondzak.
   1.2.               Bepaling van de deeltjes
                      De punten 1.2.1 en 1.2.2 en de figuren 4 tot en met 15 geven een uitvoerige beschrijving van de aanbevolen
                      verdunnings- en bemonsteringssystemen. Aangezien verschillende configuraties gelijkwaardige resultaten kunnen
                      opleveren, behoeven deze figuren niet per se nauwkeurig te worden gevolgd. Bijkomende onderdelen zoals
                      instrumenten, kleppen, elektromagneten, pompen en schakelaars kunnen worden gebruikt om extra gegevens te
                      verschaffen en de functies van deelsystemen te coördineren. Andere onderdelen die bij bepaalde systemen niet
                      noodzakelijk zijn om de nauwkeurigheid te waarborgen, mogen worden weggelaten indien dit is gebaseerd op een
                      gefundeerd technisch oordeel.
   1.2.1.             Verdunningssysteem
   1.2.1.1.           Partiële-stroomverdunningssysteem (figuren 4 tot en met 12)1
                      Er wordt een verdunningssysteem beschreven dat is gebaseerd op de verdunning van een gedeelte van de
                      uitlaatgasstroom. Het splitsen van de uitlaatgasstroom en de daaropvolgende verdunning kunnen geschieden door
                      verschillende soorten verdunningssystemen. Bij de daaropvolgende verzameling van deeltjes kan al het verdunde
                      uitlaatgas of slechts een gedeelte van het verdunde uitlaatgas door het deeltjesbemonsteringssysteem worden gevoerd
                      (punt 1.2.2, figuur 14). De eerste methode wordt de totale bemonsteringsmethode genoemd, de tweede de fractionele
                      bemonsteringsmethode.
                      De berekening van de verdunningsverhouding hangt af van het toegepaste systeem.
   De volgende systemen worden aanbevolen:
            -         Isokinetische systemen (figuren 4 en 5)
                      Met deze systemen wordt de stroom in de verbindingsleiding voor wat betreft de gassnelheid en/of -druk afgestemd
                      op de totale uitlaatgasstroom, waarvoor derhalve een ongestoorde en uniforme gasstroom bij de bemonsteringssonde
                      nodig is. Dit wordt gewoonlijk tot stand gebracht door gebruikmaking van een resonator en een rechte toevoerleiding
                      vóór het bemonsteringspunt. De splitsingsverhouding wordt dan berekend uit gemakkelijk meetbare waarden zoals de
                      buisdiameters. Er dient rekening mee gehouden te worden dat een isokinetische toestand alleen wordt gebruikt voor
                      het afstemmen van de stroomomstandigheden en niet voor het afstemmen van de grootteverdeling. Dit laatste is
                      gewoonlijk niet nodig aangezien de deeltjes voldoende klein zijn om de stromen in het fluïdum te volgen.
            -         Systemen met stroomregeling en concentratiemeting (figuren 6 tot en met 10)
                      Bij deze systemen wordt een monster genomen uit de totale gasstroom door het regelen van de
                      verdunningsluchtstroom en de totale verdunde uitlaatgasstroom. De verdunningsverhouding wordt bepaald door de
                      concentraties van de indicatorgassen zoals CO2 of NOx, die van nature in het uitlaatgas voorkomen. De concentraties
                      in het verdunde uitlaatgas en in de verdunningslucht worden gemeten terwijl de concentratie in het ruwe uitlaatgas
                      hetzij rechtstreeks kan worden gemeten hetzij kan worden bepaald uit de brandstofstroom en de
                      koolstofbalansvergelijking, indien de brandstofsamenstelling bekend is. De systemen kunnen worden geregeld aan de
                      hand van de berekende verdunningsverhouding (figuren 6 en 7) of op basis van de stroom in de verbindingsleiding
                      (figuren 8, 9 en 10).
            -         Systemen met stroomregeling en meting (figuren 11 en 12)
                      Bij deze systemen wordt een monster uit de totale uitlaatgasstroom genomen door de verdunningsluchtstroom en de
                      totale verdunde uitlaatgasstroom in te stellen. De verdunningsverhouding wordt bepaald op grond van het verschil
                      tussen de twee stromen. Hiervoor is nodig dat de stroommeters nauwkeurig ten opzichte van elkaar worden
                      gekalibreerd, aangezien de relatieve grootte van de twee stromen bij hogere verdunningsverhoudingen tot significante
   1
            Figuur 4 tot en met 12 geven een groot aantal typen partiële-stroomverdunningssystemen weer, die normaal voor de test in stabiele toestand
            (NRSC) kunnen worden gebruikt. Maar, aangezien er zeer strikte beperkingen voor de tests in transiënte toestand zijn, worden alleen die
            partiële-stroomverdunningssystemen (fig. 4 t.m. 12) voor de test onder transiënte toestand (NRTC) geaccepteerd, die voldoen aan alle eisen
            onder “Specificaties voor partiële-stroomverdunningssystemen” in bijlage III, aanhangsel 1, punt 2.4.
 ---pagebreak--- L 146/88      NL                              Publicatieblad van de Europese Unie                                     30.4.2004
         fouten kan leiden (figuur 9 en volgende). De stroomregeling geschiedt eenvoudig door de verdunde uitlaatgasstroom
         constant te houden en de verdunningslucht zo nodig te variëren.
         Teneinde de voordelen van het partiële-stroomverdunningssysteem te benutten moet ervoor worden gezorgd dat de
         potentiële problemen van het verlies van deeltjes in de verbindingsleiding wordt voorkomen, zodat een representatief
         monster wordt genomen uit het uitlaatgas, en de splitsingsverhouding wordt bepaald.
         Bij de beschreven systemen is met deze kritische gebieden rekening gehouden.
 ---pagebreak--- 30.4.2004               NL                            Publicatieblad van de Europese Unie                                         L 146/89
                                                                 Figuur 4
       Partiële-stroomverdunningssysteem met isokinetische sonde en fractionele bemonstering (regeling van aanzuigaanjager - SB)
            DAF        PB        FM1                       l > 10*d                         SB
                                                                              PSP
                                                                     d
                                                                                Naar bui-
    lucht                                                                                tenlucht
                                                                DT          PTT
                                                                            Naar deeltjes-
                                                 TT        zie fig. 14      bemonsterings-
                                                                            systeem
                      ISP
                                              DPT
                                            delta p
                       EP
                           uitlaatgas
                                                                   FC1
          Het ruwe uitlaatgas wordt met de isokinetische bemonsteringssonde ISP uit de uitlaatpijp EP via de verbindingsleiding TT
          naar de verdunningstunnel DT gevoerd. Het drukverschil van het uitlaatgas tussen de uitlaatpijp en de inlaat van de sonde
          wordt gemeten met de drukverschiltransductor DPT. Dit signaal wordt doorgegeven aan de stroomregelaar FC1 die de
          aanzuigaanjager SB regelt zodat het drukverschil bij de punt van de sonde op nul wordt gehouden. Onder deze
          omstandigheden zijn de uitlaatgassnelheden in EP en ISP gelijk en is de stroom door ISP en TT een constant deel (fractie)
          van de uitlaatgasstroom. De splitsingsverhouding wordt bepaald op grond van de dwarsdoorsnede van EP en ISP. De ver-
          dunningsluchtstroom wordt gemeten met de stroommeter FM1. De verdunningsverhouding wordt berekend uit de
          verdunningsluchtstroom en de splitsingsverhouding.
 ---pagebreak--- L 146/90                 NL                              Publicatieblad van de Europese Unie                                     30.4.2004
                                                                    Figuur 5
         Partiële-stroomverdunningssysteem met isokinetische sonde en fractionele bemonstering (regeling van drukaanjager - PB)
            DAF              FM1                              l > 10*d                         SB
                                                                                Naar buitenlucht
                                                                                PSP
                                                                        d
    lucht
                              TT                                   DT          PTT
                                                               zie fig. 14       Naar deeltjes-
                                                                                bemonsterings-
                                                                                systeem
          ISP                                    PB
              EP
                  uitlaatgas
                                     DPT                  FC1
                                   delta p
           Het ruwe uitlaatgas wordt met de isokinetische bemonsteringssonde ISP uit de uitlaatpijp EP via de verbindingsleiding TT
           naar de verdunningstunnel DT gevoerd. Het drukverschil van het uitlaatgas tussen uitlaatpijp en de inlaat van de sonde wordt
           gemeten met de druktransductor DPT. Dit signaal wordt doorgegeven aan de stroomregelaar FC1 die de drukaanjager PB
           regelt zodat het drukverschil bij het punt van de sonde op nul wordt gehouden. Dit wordt gerealiseerd door een klein deel van
           de verdunningslucht te nemen waarvan de stroom reeds is gemeten met de stroommeter FM1, en dit via een gekalibreerde
           uitstroomopening naar TT te voeren. Onder deze omstandigheden zijn de uitlaatgassnelheden in EP en ISP gelijk en is de
           stroom door ISP en TT een constant deel (fractie) van de uitlaatgasstroom. De splitsingsverhouding wordt bepaald door de
           dwarsdoorsnede van EP en ISP. De verdunningslucht wordt in DT gezogen met behulp van de aanzuigaanjager SB en de
           stroom wordt gemeten met FM1 bij de inlaat van DT. De verdunningsverhouding wordt berekend uit de
           verdunningsluchtstroom en de splitsingsverhouding.
 ---pagebreak--- 30.4.2004                NL                               Publicatieblad van de Europese Unie                                   L 146/91
                                                                      Figuur 6
                                Partiële-stroomverdunningssysteem met meting van de CO2- of NOx-concentratie
                                                          en fractionele bemonstering
                   FC2            EGA                                  EGA
                      optioneel
           DAF             naar PB of SB                l > 10*d                         SB
                                                                 d
                                                                        PSP
     lucht                                                                                Naar bui-
                      PB                                    DT                               tenlucht
                                                                          PTT
                                               TT          zie fig. 14       Naar deeltjes-
                                                                             bemonsterings-
                                                                             systeem
          EGA
                                         SP
                      EP
                         uitlaatgas
           Het ruwe uitlaatgas wordt via de bemonsteringssonde SP en de verbindingsleiding TT uit de uitlaatpijp EP naar de
           verdunningstunnel DT gevoerd. De concentratie van een indicatorgas (CO2 of NOx) wordt gemeten in het ruwe en het
           verdunde uitlaatgas alsmede in de verdunningslucht met de uitlaatgasanalysator(en) EGA. Deze signalen worden
           doorgegeven aan de stroomregelaar FC2 die de drukaanjager PB of de aanzuigaanjager SB regelt, zodat de uitlaatgassplitsing
           en de verdunningsverhouding in DT op de gewenste waarde worden gehouden. De verdunningsverhouding wordt berekend
           uit de indicatorgasconcentraties in het ruwe uitlaatgas, het verdunde uitlaatgas en de verdunningslucht.
 ---pagebreak--- L 146/92                NL                            Publicatieblad van de Europese Unie                                     30.4.2004
                                                                 Figuur 7
             Partiële-stroomverdunningssysteem met meting van de CO2-concentratie, koolstofbalans en totale bemonstering
                  FC2            EGA                                           EGA
                  optioneel naar P
          DAF
                                                                                PTT
                                                               d
      lucht
                      PB                                  DT
                                                                               PSS
                                            TT
                                                                                FH
           GFUEL
                                                    optioneel van FC2                        P
                                     SP
                      EP
                                                                             voor bijzonderheden,
                                                                                zie fig. 15
                        uitlaatgas
          Het ruwe uitlaatgas wordt via de bemonsteringssonde SP en de verbindingsleiding TT uit de uitlaatpijp EP naar de
          verdunningstunnel DT gevoerd. De CO2-concentratie wordt gemeten in het verdunde uitlaatgas en in de verdunningslucht
          met de uitlaatgasanalysator(en) EGA. De signalen van de CO2-meting en de brandstofstroommeting GFUEL worden
          doorgegeven aan de stroomregelaar FC2 of de stroomregelaar FC3 van het deeltjesbemonsteringssysteem (zie figuur 14).
          FC2 regelt de drukaanjager PB terwijl FC3 het deeltjesbemonsteringssysteem regelt (zie figuur 14), waardoor de stromen in
          en uit het systeem zodanig worden ingesteld dat de uitlaatgassplitsing en de verdunningsverhouding in DT op de gewenste
          waarde worden gehouden. De verdunningsverhouding wordt berekend uit de CO2-concentratie en de GFUEL uitgaande van de
          koolstofbalansvergelijking.
 ---pagebreak--- 30.4.2004               NL                            Publicatieblad van de Europese Unie                                         L 146/93
                                                                  Figuur 8
                             Partiële-stroomverdunningssysteem met één venturi, meting van de concentratie
                                                       en fractionele bemonstering
                              EGA                                          EGA
                DAF              PB                          l > 10*d
                                                       VN            d PSP
                                                                                Naar buitenlucht
   lucht
                                                                  DT        PTT
                                                TT
                                                         zie fig. 14       Naar deeltjes-
                                                                           bemonsterings-
                                                                           systeem
                                         SP
                        EP                       EGA
                          uitlaatgas
          Het ruwe uitlaatgas wordt via de bemonsteringssonde SP en de verbindingsleiding TT uit de uitlaatpijp EP naar de
          verdunningstunnel DT gevoerd als gevolg van negatieve druk die door de venturi VN in DT ontstaat. De gasstroom door TT
          hangt af van de impulsuitwisseling in het venturigebied en wordt daardoor beïnvloed door de absolute temperatuur van het
          gas bij de uitgang van TT. Dientengevolge is de uitlaatgassplitsing voor een bepaalde tunnelstroom niet constant en is de
          verdunningsverhouding bij lage belasting enigszins lager dan bij een hoge belasting. De indicatorgasconcentraties (CO2 of
          NOx) worden met de uitlaatgasanalysator(en) EGA gemeten in het ruwe uitlaatgas, het verdunde uitlaatgas en de
          verdunningslucht, terwijl de verdunningsverhouding wordt berekend uit de zo gemeten waarden.
 ---pagebreak--- L 146/94                 NL                             Publicatieblad van de Europese Unie                                     30.4.2004
                                                                  Figuur 9
          Partiële-stroomverdunningssysteem met twee venturi's of uitstroomopeningen, meting van de concentratie en fractionele
                                                                bemonstering
                                      EGA                                      EGA
            DAF                 PCV                          l > 10*d
                                                                                HE
                                                                       d
    lucht                                                                  PSP
                        PB                                        DT        PTT
                                                           Zie fig. 14      Naar deeltjes-
                    PCV                           TT                        bemonsterings-
                                                                            systeem
                                                                                SB
          EP
                                                                                Naar buitenlucht
                   FD1
                          FD2
             uitlaatgas                 EG
           Het ruwe uitlaatgas wordt via de bemonsteringssonde SP en de verbindingsleiding TT uit de uitlaatpijp EP naar de
           verdunningstunnel DT geleid met behulp van een stroomverdeler die is voorzien van twee uitstroomopeningen of venturi's.
           De eerste (FD1) bevindt zich in EP en de tweede (FD2) in TT. Bovendien zijn twee drukregelkleppen (PCV1 en PCV2)
           nodig om een constante uitlaatgassplitsing te bewerkstelligen door de tegendruk in EP en de druk in DT te regelen. PCV1 is
           na SP in EP geplaatst, PCV2 tussen de drukaanjager PB en DT. De indicatorgasconcentraties (CO2 of NOx) worden met de
           uitlaatgasanalysator(en) EGA gemeten in het ruwe uitlaatgas, het verdunde uitlaatgas en de verdunningslucht. Deze zijn
           nodig om de uitlaatgassplitsing te controleren en kunnen worden gebruikt om PCV1 en PCV2 bij te stellen voor een
           nauwkeurige regeling van de splitsing. De verdunningsverhouding wordt berekend uit de indicatorgasconcentraties.
 ---pagebreak--- 30.4.2004               NL                               Publicatieblad van de Europese Unie                                        L 146/95
                                                                   Figuur 10
      Partiële-stroomverdunningssysteem met splitsing door meerdere buizen, meting van de concentratie en fractionele bemonstering
                                   EGA                                          EGA
                    DAF                                        l > 10*d
                                                                                HE
   lucht                                                                d
                                                            DT               PSP
                                                              zie fig. 14
                                                                             PTT
                                                                                Naar deeltjes-       SB
      Inspuiting van buitenlucht                                                bemonsterings-
                                                                                systeem
          EGA                              TT
                                                                     FC1
                                                           DPT                       DAF          Naar bui-
                                                                                tenlucht
                  FD3
                                                                                lucht
                                                          DC
        EP
           Het ruwe uitlaatgas wordt uit de uitlaatpijp EP door de stroomverdeler FD3, die bestaat uit een aantal buisjes met dezelfde
           afmetingen (zelfde diameter, lengte en buigstraal) en in EP is geplaatst, via de verbindingsleiding TT naar de
           verdunningstunnel DT gevoerd. Het uitlaatgas uit één van deze buisjes wordt naar DT geleid en het uitlaatgas door de overige
           buizen gaat door de dempkamer DC. Op deze wijze wordt de uitlaatgassplitsing bepaald door het totale aantal buisjes. Voor
           een constante regeling van de splitsing moet het drukverschil tussen DC en de uitlaat van TT nul zijn, hetgeen wordt gemeten
           met de drukverschilransductor DPT. Een drukverschil van nul wordt verkregen door injectie van verse lucht in DT aan het
           uiteinde van TT. De indicatorgasconcentraties (CO2 of NOx) worden met de uitlaatgasanalysator(en) EGA gemeten in het
           ruwe uitlaatgas, het verdunde uitlaatgas en de verdunningslucht. Deze grootheden zijn nodig om de uitlaatgassplitsing te
           controleren en kunnen worden gebruikt om de ingespoten luchtstroom te regelen, zodat de splitsing nauwkeurig wordt
           geregeld. De verdunningsverhouding wordt berekend uit de indicatorgasconcentraties.
 ---pagebreak--- L 146/96                 NL                              Publicatieblad van de Europese Unie                                     30.4.2004
                                                                   Figuur 11
    Partiële-stroomverdunningssysteem met stroomregeling en totale bemonstering
                        FC2
               DAF           optioneel naar P (PSS)
                                                                       d                         PTT
                                  FM1                              DT                  PSS
                                                    TT                                               FH
           GEX
                                                                                P
                of
                                           SP                                                     Naar bui-
                                                                                tenlucht
              GAIR
                of
              GFUEL
                                         EP                                            voor bijzonderheden,
                                                                                zie fig. 15
                           uitlaatgas
            Het ruwe uitlaatgas wordt via de bemonsteringssonde SP en de verbindingsleiding TT uit de uitlaatpijp EP naar de
            verdunningstunnel DT geleid. De totale stroom door de tunnel wordt geregeld door de stroomregelaar FC3 en de
            bemonsteringspomp P van het deeltjesbemonsteringssysteem (zie figuur 16).
            De verdunningsluchtstroom wordt geregeld door de stroomregelaar FC2, die door GEXH, GAIR of GFUEL kan worden gestuurd
            om de gewenste uitlaatgassplitsing te verkrijgen. De bemonsteringsstroom naar DT is het verschil van de totale stroom en de
            verdunningsluchtstroom. De verdunningsluchtstroom wordt gemeten met de stroommeter FM1, terwijl de totale stroom met
            de stroommeter FM3 van het deeltjesbemonsteringssysteem wordt gemeten (zie figuur 14). De verdunningsverhouding wordt
            berekend uit deze twee stroomwaarden.
 ---pagebreak--- 30.4.2004                NL                             Publicatieblad van de Europese Unie                                         L 146/97
                                                                   Figuur 12
                             Partiële-stroomverdunningssysteem met stroomregeling en fractionele bemonstering
   14
                       FC2
                          naar PB
                          of SB
           DAF                                                l > 10*d                        SB
                                                         DT         d PSP
     lucht                      FM1
                       PB                                              PTT
                                                TT     zie fig. 14      Naar deeltjes-     FM2
                                                                       bemonsterings-
           GEX                                                              systeem
                                                                           zie fig. 14
              of
             GAIR
                                          SP
              of
             GFUEL
                                        EP
                                                                                Naar buitenlucht
                          uitlaatgas
           Het ruwe uitlaatgas wordt via de bemonsteringssonde SP en de verbindingsleiding TT uit de uitlaatpijp EP naar de
           verdunningstunnel DT geleid. De uitlaatgassplitsing en de stroom in DT wordt geregeld door de stroomregelaar FC2 die de
           stroom (of de snelheid) van de drukaanjager PB en de aanzuigaanjager SB dienovereenkomstig bijstelt. Dit is mogelijk
           aangezien het door het bemonsteringssysteem genomen monster wordt teruggeleid naar DT. De signalen GEXH, GAIR of GFUEL
           kunnen worden gebruikt om FC2 te sturen. De verdunningsluchtstroom wordt gemeten met de stroommeter FM1, terwijl de
           totale stroom met de stroommeter FM2 wordt bepaald. De verdunningsverhouding wordt berekend uit deze twee
           stroomwaarden.
   Beschrijving van figuren 4 tot en met 12
   -       Uitlaatpijp EP
           De uitlaatpijp mag worden geïsoleerd. Om de thermische traagheid van de uitlaatpijp te verminderen wordt een
           dikte/diameterverhouding van 0,015 of minder aanbevolen. Het gebruik van flexibele delen moet worden beperkt tot een
           lengte/diameterverhouding van maximaal 12. Bochten moeten tot een minimum worden beperkt om afzettingen door traag-
           heid tegen te gaan. Indien het systeem een proefbankdemper omvat, mag de demper ook worden geïsoleerd.
           Bij een isokinetisch systeem mogen er in de uitlaatpijp over een lengte van ten minste zes maal de pijpdiameter vóór en drie
           maal de pijpdiameter voorbij de punt van de sonde geen ellebogen, bochten of plotselinge diameterovergangen voorkomen.
           De gassnelheid in het bemonsteringsgebied moet hoger zijn dan 10 m/s, behalve bij stationair draaien. Drukschommelingen
           van het uitlaatgas mogen niet meer dan gemiddeld ± 500 Pa bedragen. Andere maatregelen ter vermindering van
           drukschommelingen dan waarbij een uitlaatsysteem van het chassis-type wordt gebruikt (met inbegrip van geluiddemper en
           nabehandelingsinrichting), mogen de motorprestaties niet wijzigen noch de afzetting van deeltjes veroorzaken.
           Bij systemen zonder isokinetische sondes wordt aanbevolen een rechte pijp van ten minste zes maal de pijpdiameter vóór en
           drie maal de pijpdiameter voorbij de punt van de sonde te gebruiken.
   -       Bemonsteringssonde SP (figuren 6 tot en met 12)
           De inwendige diameter bedraagt minimaal 4 mm. De minimale diameterverhouding tussen uitlaatpijp en sonde bedraagt 4.
           De sonde bestaat uit een open buis met de opening tegen de stroom in gericht in de hartlijn van de uitlaatpijp of een sonde
           met verscheidene gaatjes overeenkomstig SP1 in punt 1.1.1.
   -       Isokinetische bemonsteringssonde ISP (figuren 4 en 5)
           De isokinetische bemonsteringssonde moet tegen de stroom in zijn gericht en zich in de hartlijn van de uitlaatpijp bevinden
           waar aan de stroomvoorwaarden in doorsnede EP wordt voldaan, en moet zo zijn ontworpen dat een evenredig monster van
           het ruwe uitlaatgas wordt verkregen. De inwendige diameter bedraagt minimaal 12 mm.
 ---pagebreak--- L 146/98               NL                               Publicatieblad van de Europese Unie                                       30.4.2004
         Er is een regelsysteem nodig voor de isokinetische uitlaatgassplitsing waarbij het drukverschil tussen EP en SP op nul wordt
         gehouden. Onder deze omstandigheden zijn de uitlaatgassnelheden in EP en ISP gelijk en is de massastroom door ISP een
         constante fractie van de uitlaatgasstroom. De ISP moet worden aangesloten op een drukverschiltransductor. Het drukverschil
         tussen EP en ISP wordt op nul gehouden door de snelheid van de drukaanjager of het debiet te regelen.
    -    Stroomverdeler FD1, FD2 (figuur 9)
         Er worden in de uitlaatpijp EP en in de verbindingsleiding TT venturi's of uitstroomopeningen aangebracht om een
         proportioneel monster van het ruwe uitlaatgas te kunnen nemen. Er is een regelsysteem met twee drukregelkleppen PCV1 en
         PCV2 noodzakelijk voor een proportionele splitsing door middel van de regeling van de druk in EP en in DT.
    -    Stroomverdeler FD3 (figuur 10)
         Er wordt in de uitlaatpijp EP een stel buisjes (eenheid met verscheidene buisjes) gemonteerd om een proportioneel monster
         van het ruwe uitlaatgas te kunnen nemen. Eén van de buisjes voert het uitlaatgas in de verdunningstunnel DT terwijl de
         andere buisjes het uitlaatgas naar de dempkamer DC leiden. De buisjes moeten dezelfde afmetingen hebben (zelfde diameter,
         lengte, buigstraal), zodat de splitsing van het uitlaatgas afhangt van het totale aantal buisjes. Voor een proportionele
         scheiding is een regelsysteem nodig waarbij het drukverschil tussen de uitgang van de eenheid met verscheidene buisjes naar
         de DC en de uitgang van TT op nul wordt gehouden. Onder deze omstandigheden zijn de uitlaatgassnelheden in EP en in
         FD3 evenredig en is de stroom TT een constante fractie van de uitlaatgasstroom. De twee punten moeten zijn verbonden met
         een drukverschiltransductor DPT. Een drukverschil van nul wordt geregeld met behulp van de stroomregelaar FC1.
    -    Uitlaatgasanalysator EGA (figuren 6 tot en met 10)
         Er kan gebruik worden gemaakt van CO2- of NOx-analysatoren (bij de koolstofbalansmethode alleen CO2). De analysatoren
         worden op dezelfde wijze gekalibreerd als de analysatoren voor de meting van de gasvormige emissies. Er kan gebruik
         worden gemaakt van één of van verscheidene analysatoren voor de bepaling van de concentratieverschillen.
         De nauwkeurigheid van de meetsystemen moet zodanig zijn dat GEDFW,i met een tolerantie van ± 4% kan worden bepaald.
    -    Verbindingsleiding TT (figuren 4 tot en met 12)
         De verbindingsleiding voor de deeltjesbemonstering moet:
         -       zo kort mogelijk zijn (maximaal 5 m lang);
         -       een diameter hebben die groter is dan of gelijk is aan die van de sonde (maximaal 25 mm);
         -       in de hartlijn van de verdunningstunnel uitkomen en met de stroom mee gericht zijn.
         Indien de lengte van de buis kleiner is dan of gelijk is aan 1 meter, moet deze worden geïsoleerd met materiaal met een
         maximale thermische geleidbaarheid van 0,05 W/(m·K) met een radiale dikte van de isolatie die gelijk is aan de diameter van
         de sonde. Indien de buis langer is dan 1 meter, moet deze zijn geïsoleerd en worden verwarmd tot een minimale
         wandtemperatuur van 523 K (250 °).
         De vereiste temperatuur van de wand van de verbindingsleiding mag ook worden bepaald door berekening van de
         standaardwarmteoverdracht.
    -    Drukverschiltransductor DPT (figuren 4, 5 en 10)
         De drukverschiltransductor moet een werkgebied van ± 500 Pa of minder hebben.
    -    Stroomregelaar FC1 (figuren 4, 5 en 10)
         Bij isokinetische systemen (figuren 4 en 5) is een stroomregelaar nodig om het drukverschil tussen EP en ISP op nul te
         houden. De afstelling kan geschieden door:
         a)      de snelheid of het debiet van de aanzuigaanjager (SB) te regelen en de snelheid van de drukaanjager (PB) in elke
                 toestand constant te houden (figuur 4);
         of
         b)      de aanzuigaanjager (SB) zodanig af te stellen dat een constante massastroom van verdund uitlaatgas wordt verkregen,
                 en de bemonsterde uitlaatgasstroom aan het eind van de verbindingsleiding (TT) te regelen door afstelling van het
                 debiet van de drukaanjager PB (figuur 5).
 ---pagebreak--- 30.4.2004               NL                              Publicatieblad van de Europese Unie                                       L 146/99
          In geval van een systeem waarbij de druk wordt geregeld, mag de nettofout in de regelkring niet meer dan ± 3 Pa bedragen.
          De drukschommelingen in de verdunningstunnel mogen gemiddeld niet meer bedragen dan ± 250 Pa.
          Bij een systeem met verscheidene buisjes (figuur 10) is een stroomregelaar nodig voor de proportionele splitsing van het
          uitlaatgas, waarbij het drukverschil tussen de uitgang van de eenheid met verscheidene buisjes en de uitgang van TT op nul
          wordt gehouden. Deze aanpassing kan geschieden door regeling van de injectieluchtstroom naar DT aan het einde van de
          verbindingsleiding TT.
   -      Drukregelklep PCV1 en PCV2 (figuur 9)
          Voor een proportionele stroomsplitsing zijn er twee drukregelkleppen nodig voor de twee venturi's/twee uitstroomopeningen,
          waarbij de tegendruk van EP en de druk in DT worden geregeld. De kleppen moeten voorbij SP in EP en tussen PB en DT
          worden geplaatst.
   -      Dempkamer DC (figuur 10)
          Er dient een dempkamer te worden aangebracht aan het uiteinde van de eenheid met verscheidene buisjes om de
          drukschommelingen in de uitlaatpijp EP tot een minimum te beperken.
   -      Venturi VN (figuur 8)
          Er wordt in de verdunningstunnel DT een venturi geplaatst om een onderdruk in de omgeving van de uitgang van de
          verbindingsleiding TT tot stand te brengen. De gasstroom door TT wordt bepaald door de impulsuitwisseling in het
          venturigebied en is in principe evenredig met het debiet van de drukaanjager PB met als gevolg een constante
          verdunningsverhouding. Aangezien de impulsuitwisseling onder invloed staat van de temperatuur bij de uitgang van TT en
          het drukverschil tussen EP en DT, ligt de werkelijke verdunningsverhouding enigszins lager bij lage belasting dan bij hoge
          belasting.
   -      Stroomregelaar FC2 (facultatief, figuren 6, 7, 11 en 12)
          Er kan een stroomregelaar worden toegepast om de stroom van de drukaanjager PB en/of de aanzuigaanjager SB te regelen.
          Deze kan worden aangesloten op het uitlaatgasstroom- of brandstofstroomsignaal en/of op het CO2- of NOx-verschilsignaal.
          Wanneer lucht onder druk wordt toegevoerd (figuur 11), regelt FC2 de luchtstroom rechtstreeks.
   -      Stroommeter FM1 (figuren 6, 7, 11 en 12)
          Een gasmeter of andere stroommeter om de verdunningsluchtstroom te meten. FM1 is facultatief indien PB is gekalibreerd
          om de stroom te meten.
   -      Stroommeter FM2 (figuur 12)
          De gasmeter of andere stroommeters om de verdunde uitlaatgasstroom te meten. FM2 is facultatief indien de aanzuigaanjager
          SB is gekalibreerd om de stroom te meten.
   -      Drukaanjager PB (figuren 4, 5, 6, 7, 8, 9 en 12)
          Om de stroom van de verdunningslucht te regelen kan PB worden aangesloten op stroommeter FC1 of FC2. PB is overbodig
          wanneer gebruik wordt gemaakt van een vlinderklep. Indien PB is gekalibreerd kan dit instrument worden gebruikt om de
          verdunningsluchtstroom te meten.
   -      Aanzuigaanjager SB (figuren 4, 5, 6, 9, 10 en 12)
          Alleen bij fractionele bemonsteringssystemen. Indien SB is gekalibreerd kan dit instrument worden gebruikt om de verdunde
          uitlaatgasstroom te meten.
   -      Verdunningsluchtfilter DAF (figuren 4 tot en met 12)
          Aanbevolen wordt, de verdunningslucht te filteren en met koolstof te wassen om achtergrondkoolwaterstoffen te verwijderen.
          De verdunningslucht moet een temperatuur van 298 K (25 °C) ± 5 K hebben.
          Op verzoek van de fabrikant moet de verdunningslucht vakkundig worden bemonsterd om de achtergronddeeltjesniveaus te
          bepalen, die vervolgens in mindering kunnen worden gebracht op de in het verdunde uitlaatgas gemeten waarden.
   -      Deeltjesbemonsteringssonde PSP (figuren 4, 5, 6, 8, 9, 10 en 12)
 ---pagebreak--- L 146/100              NL                               Publicatieblad van de Europese Unie                                   30.4.2004
          De sonde is het belangrijkste onderdeel van de PTT en
          -      moet tegen de stroom in worden gemonteerd op een punt waar de verdunningslucht en het uitlaatgas goed zijn
                 vermengd, d.w.z. in de hartlijn van de verdunningstunnel DT van de verdunningssystemen, ongeveer tien maal de
                 tunneldiameter voorbij het punt waar het uitlaatgas in de verdunningstunnel wordt geleid;
          -      moet een minimale binnendiameter van 12 mm hebben;
          -      mag worden verwarmd tot een maximale wandtemperatuur van ten hoogste 325 K (52 °C) door directe verwarming
                 of voorverwarming van de verdunningslucht, mits de luchttemperatuur niet hoger is dan 325 K (52 °C) voordat het
                 uitlaatgas in de verdunningstunnel wordt geleid;
          -      mag worden geïsoleerd.
    -     Verdunningstunnel DT (figuren 4 tot en met 12)
          De verdunningstunnel:
          -      moet lang genoeg zijn om volledige menging van het uitlaatgas en de verdunningslucht bij turbulente stroming tot
                 stand te brengen;
          -      moet zijn gemaakt van roestvrij staal met:
                 -        een dikte/diameterverhouding van 0,025 of minder voor verdunningstunnels die een binnendiameter hebben
                          van meer dan 75 mm;
                 -        een nominale wanddikte van minimaal 1,5 mm voor verdunningstunnels die een binnendiameter hebben van
                          75 mm of minder;
          -      moet bij fractionele bemonsteringssystemen een diameter hebben van ten minste 75 mm;
          -      heeft bij totale bemonsteringssystemen een aanbevolen diameter van ten minste 25 mm;
          -      mag worden verwarmd tot een wandtemperatuur van ten hoogste 325 K (52 °C) door directe verwarming of
                 voorverwarming van de verdunningslucht, mits de luchttemperatuur niet hoger is dan 325 K (52 °C) voordat het
                 uitlaatgas in de verdunningstunnel wordt geleid;
          -      mag worden geïsoleerd.
                 Het uitlaatgas moet grondig met de verdunningslucht worden vermengd. Bij fractionele bemonsteringssystemen moet
                 de mengkwaliteit na ingebruikname worden gecontroleerd aan de hand van een CO2-profiel van de tunnel bij
                 draaiende motor (met ten minste vier meetpunten op gelijke afstanden). Indien nodig mag een menguitstroomopening
                 worden toegepast.
                 OPMERKING:               Indien de omgevingstemperatuur rond de verdunningstunnel (DT) beneden 293 K (20 °C)
                                          ligt, moeten er voorzorgsmaatregelen worden genomen om te voorkomen dat deeltjes verloren
                                          gaan door afzetting op de koele wanden van de verdunningstunnel. Derhalve wordt
                                          aanbevolen, de tunnel binnen de bovenstaande grenswaarden te verwarmen en/of te isoleren.
                 Bij hoge motorbelastingen mag de tunnel op niet-agressieve wijze worden gekoeld, zoals met een circulatieventilator,
                 mits de temperatuur van het koelmedium niet lager is dan 293 K (20 °C).
                 -        Warmtewisselaar HE (figuren 9 en 10)
                 De warmtewisselaar moet voldoende capaciteit hebben om gedurende de test de temperatuur bij de inlaat van de
                 aanzuigaanjager SB binnen ± 11 K van de gemiddelde bedrijfstemperatuur te houden.
 ---pagebreak--- 30.4.2004         NL                             Publicatieblad van de Europese Unie                                        L 146/101
   1.2.1.2. Volledige-stroomverdunningssysteem (figuur 13)
            Er wordt een verdunningssysteem beschreven waarbij het totale uitlaatgas wordt verdund en er wordt uitgegaan van
            constant volumebemonstering (CVS). Het totale volume van het mengsel van uitlaatgas en verdunningslucht moet
            worden gemeten. Er kan gebruik worden gemaakt van een PDP-, een CFV- of een SVV-systeem.
            Voor de latere verzameling van deeltjes wordt een monster van het verdunde uitlaatgas door het
            deeltjesbemonsteringssysteem (punt 1.2.2, figuren 14 en 15) gevoerd. Indien dit rechtstreeks geschiedt, is er sprake
            van enkelvoudige verdunning. Indien het monster nogmaals wordt verdund in een secundaire verdunningstunnel, is er
            sprake van dubbele verdunning. Dit kan van nut zijn indien met enkelvoudige verdunning niet aan de eisen ten
            aanzien van de temperatuur van het filteroppervlak kan worden voldaan. Hoewel het dubbele-verdunningssysteem
            deels een verdunningssysteem is, wordt het in punt 1.2.2, figuur 15, beschreven als een variant van een
            deeltjesbemonsteringssysteem aangezien de meeste onderdelen overeenkomen met een typisch
            deeltjesbemonsteringssysteem.
            De gasvormige emissies kunnen ook worden bepaald in de verdunningstunnel van een volledige-
            stroomverdunningssysteem. De bemonsteringssondes voor de gasvormige componenten staan derhalve afgebeeld in
            figuur 13, maar worden niet op de onderdelenlijst genoemd. De respectieve eisen worden beschreven in punt 1.1.1.
            Beschrijving van figuur 13
            -       Uitlaatpijp EP
                    De lengte van de uitlaatpijp vanaf de uitgang van het uitlaatspruitstuk van de motor, de uitgang van de
                    turbocompressor of de nabehandelingsinrichting tot de verdunningstunnel mag niet meer dan 10 m bedragen.
                    Indien het systeem meer dan 4 m lang is, moet het gedeelte dat langer is dan 4 m worden geïsoleerd, behalve
                    een eventuele in het systeem opgenomen rookmeter. De radiale dikte van het isolatiemateriaal moet ten
                    minste 25 mm bedragen. De thermische geleidbaarheid van het isolatiemateriaal mag niet groter zijn dan
                    0,1 W/(m·K), gemeten bij 673 K (400 °C). Om de thermische traagheid van de uitlaatpijp te verminderen
                    wordt een dikte/diameterverhouding van 0,015 of minder aanbevolen. Het gebruik van flexibele delen moet
                    worden beperkt tot een lengte/diameterverhouding van maximaal 12.
 ---pagebreak--- L 146/102               NL                             Publicatieblad van de Europese Unie                                       30.4.2004
                                                                 Figuur 13
                                                   Volledige-stroomverdunningssysteem
                                                  Zie fig. 3
                                                             Naar uitlaatgas-
                          Naar achtergrondfilter
                                                             analysesysteem
          DAF                                                        HE     facultatief
                                             PSP
    lucht
                                                 PTT
          uitlaatgas          EP     Zie fig. 14
                                                                 facultatief
                    Naar deeltjesbemonsteringssysteem          PDP
                    of naar DDS, zie fig. 15
                                                                                CFV of
                                                   FC3                                       SSV
                                                                         Naar
                    Indien een EFC wordt toegepast                       buiten-                     Naar
                                                                         lucht                       buiten
                                                                                lucht
                                                    FC3
          De totale hoeveelheid ruw uitlaatgas wordt in de verdunningstunnel DT vermengd met verdunningslucht. De verdunde
          uitlaatgasstroom wordt gemeten met een verdringerpomp PDP, een kritische stroomventuri CFV of een subsonische venturi
          SSV. Er kan gebruik worden gemaakt van een warmtewisselaar HE of elektronische stroomcompensatie EFC voor
          proportionele deeltjesbemonstering of voor de bepaling van de stroom. Aangezien de bepaling van de massa van de deeltjes
          is gebaseerd op de totale verdunde uitlaatgasstroom, behoeft de verdunningsverhouding niet te worden berekend.
    -     Verdringerpomp PDP
          De PDP bepaalt de totale verdunde uitlaatgasstroom uit het aantal pompomwentelingen en de verplaatsing door de pomp. De
          tegendruk van het uitlaatsysteem mag door de PDP of het inlaatsysteem voor de verdunningslucht niet kunstmatig worden
          verlaagd. De statische tegendruk van het uitlaatgas, gemeten terwijl de CVS in werking is, mag slechts ± 1,5 kPa afwijken
          van de statische druk die zonder aansluiting op de CVS bij eenzelfde toerental en belasting wordt gemeten.
          De gasmengseltemperatuur vlak vóór de PDP moet binnen ± 6 K van de gemiddelde gedurende de test waargenomen
          bedrijfstemperatuur liggen wanneer er geen stroomcompensatie wordt toegepast.
          Er mag slechts stroomcompensatie worden toegepast indien de temperatuur bij de inlaat van de PDP niet meer dan 323 K (50
          °C) bedraagt.
    -     Kritische stroomventuri CFV
          De CFV meet de totale verdunde uitlaatgasstroom door de stroming voortdurend te knijpen (kritische stroom). De statische
          tegendruk van het uitlaatgas, gemeten terwijl de CFV in werking is, mag slechts ± 1,5 kPa afwijken van de statische druk die
          bij eenzelfde toerental en belasting zonder aansluiting op de CFV wordt gemeten. De gasmengseltemperatuur vlak vóór de
          CFV moet binnen ± 11 K van de gemiddelde gedurende de test waargenomen bedrijfstemperatuur liggen wanneer er geen
          stroomcompensatie wordt toegepast.
    -     Subsonische venturi SSV
          De SSV meet de totale verdunde uitlaatgasstroom als functie van de inlaatdruk, de inlaattemperatuur en de drukvermindering
          tussen de SSV-inlaat en -hals. De statische tegendruk van het uitlaatgas, gemeten terwijl de SSV in werking is, mag slechts
          ± 1,5 kPa afwijken van de statische druk die bij eenzelfde toerental en belasting zonder aansluiting op de SSV wordt
          gemeten. De gasmengseltemperatuur vlak vóór de SSV moet binnen ± 11 K van de gemiddelde gedurende de test
          waargenomen bedrijfstemperatuur liggen wanneer er geen stroomcompensatie wordt toegepast.
 ---pagebreak--- 30.4.2004               NL                              Publicatieblad van de Europese Unie                                        L 146/103
   -      Warmtewisselaar HE (facultatief indien een EFC wordt toegepast)
          De warmtewisselaar moet voldoende capaciteit hebben om de temperatuur binnen bovengenoemde grenswaarden te houden.
   -      Elektronische stroomcompensatie EFC (facultatief als een HE wordt gebruikt)
          Indien de temperatuur bij de inlaat van de PDP, CFV of SVV niet binnen de bovengenoemde grenswaarden wordt gehouden,
          moet een stroomcompensatiesysteem worden toegepast voor de continue meting van de stroom en de regeling van de
          proportionele bemonstering in het deeltjessysteem. Hiertoe worden de continu gemeten stroomsignalen gebruikt om de
          bemonsteringsstroom door de deeltjesfilters van het deeltjesbemonsteringssysteem te corrigeren (zie figuren 14 en 15).
   -      Verdunningstunnel DT
          De verdunningstunnel:
          -       moet een diameter hebben die klein genoeg is om turbulente stroming te veroorzaken (getal van Reynolds groter dan
                  4 000) en lang genoeg zijn om volledige menging van het uitlaatgas met de verdunningslucht tot stand te brengen. Er
                  mag een menguitstroomopening worden toegepast;
          -       moet een diameter van ten minste 75 mm hebben;
          -       mag worden geïsoleerd.
          Het uitlaatgas van de motor moet met de stroom mee worden geleid naar het punt waar het in de verdunningstunnel komt en
          grondig worden gemengd.
          Bij enkelvoudige verdunning wordt een monster uit de verdunningstunnel overgebracht naar het
          deeltjesbemonsteringssysteem (punt 1.2.2, figuur 14). De stroomcapaciteit van de PDP, CFV of SSV moet voldoende zijn om
          het verdunde uitlaatgas vlak vóór het primaire deeltjesfilter op een temperatuur van ten hoogste 325 K (52 °C) te houden.
          Bij dubbele verdunning moet een monster uit de verdunningstunnel worden overgebracht naar de secundaire
          verdunningstunnel waar het verder wordt verdund en vervolgens door de bemonsteringsfilters wordt geleid (punt 1.2.2, figuur
          15). De stroomcapaciteit van de PDP, de CFV of de SSV moet voldoende groot zijn om de verdunde uitlaatgasstroom in de
          DT in het bemonsteringsgebied op een temperatuur van ten hoogste 464 K (191 °C) te houden. Het secundaire
          verdunningssysteem moet voldoende secundaire verdunningslucht toevoeren om de dubbel verdunde uitlaatgasstroom vlak
          vóór het primaire deeltjesfilter op een temperatuur van ten hoogste 325 K (52 °C) te houden.
   -      Verdunningsluchtfilter DAF
          Aanbevolen wordt de verdunningslucht te filteren en met koolstof te wassen om achtergrondkoolwaterstoffen te verwijderen.
          De verdunningslucht moet een temperatuur hebben van 298 K (25 °C) ± 5 K. Op verzoek van de fabrikant moet de
          verdunningslucht vakkundig worden bemonsterd om de achtergronddeeltjesniveaus te bepalen, die vervolgens in mindering
          kunnen worden gebracht op de gemeten waarden in het verdunde uitlaatgas.
   -      Deeltjesbemonsteringssonde PSP
          De sonde is het belangrijkste onderdeel van de PTT en
          -       moet tegen de stroom in worden gemonteerd op een punt waar de verdunningslucht en het uitlaatgas goed zijn
                  vermengd, d.w.z. in de hartlijn van de verdunningstunnel DT van de verdunningssystemen, ongeveer tien maal de
                  tunneldiameter voorbij het punt waar het uitlaatgas in de verdunningstunnel wordt geleid;
          -       moet een minimale binnendiameter van 12 mm hebben;
          -       mag worden verwarmd tot een maximale wandtemperatuur van 325 K (52 °C) door directe verwarming of
                  voorverwarming van de verdunningslucht, mits de luchttemperatuur niet hoger is dan 325 K (52 °C) voordat het
                  uitlaatgas in de verdunningstunnel wordt geleid;
          -       mag worden geïsoleerd.
   1.2.2.         Deeltjesbemonsteringssysteem (figuren 14 en 15)
                  Het deeltjesbemonsteringssysteem moet de deeltjes op het deeltjesfilter opvangen. Bij totale bemonstering met
                  partiële-stroomverdunning, waarbij het gehele verdunde uitlaatgasmonster door de filters wordt gevoerd, vormen het
                  verdunnings- (punt 1.2.1.1, figuren 7 en 11) en het bemonsteringssysteem gewoonlijk één geheel. Bij fractionele
                  bemonstering met partiële-stroomverdunning of volledige-stroomverdunning, waarbij slechts een deel van het
                  verdunde uitlaatgas door het filter wordt gevoerd, zijn het verdunningssysteem (punt 1.2.1.1, figuren 4, 5, 6, 8, 9, 10
                  en 12, en punt 1.2.1.2, figuur 13) en het bemonsteringssysteem gewoonlijk gescheiden.
 ---pagebreak--- L 146/104                NL                               Publicatieblad van de Europese Unie                                    30.4.2004
                   In deze richtlijn wordt het dubbele-verdunningssysteem (figuur 15) van een volledige-stroomverdunningssysteem
                   beschouwd als een specifieke variant van het in figuur 14 afgebeelde typische deeltjesbemonsteringssysteem. Het
                   dubbele verdunningssysteem omvat alle belangrijke onderdelen van het deeltjesbemonsteringssysteem, zoals filter-
                   houders en bemonsteringspomp, en daarnaast een aantal verdunningskenmerken, zoals een verdunningsluchttoevoer
                   en een secundaire verdunningstunnel.
                   Om eventuele effecten op de regelkringen te voorkomen, wordt aanbevolen de bemonsteringspomp gedurende de
                   gehele test te laten werken. Bij de methode met één filter dient een omloopsysteem te worden toegepast om het
                   monster op de gewenste tijden door de bemonsteringsfilters te voeren. Nadelige effecten van het omschakelen op de
                   regelkringen moeten tot een minimum worden beperkt.
    Beschrijving van figuren 14 en 15
    -      Deeltjesbemonsteringssonde PSP (figuren 14 en 15)
           De in de figuren afgebeelde deeltjesbemonsteringssonde is het belangrijkste onderdeel van de deeltjesverbindingsleiding
           PTT. De sonde:
           -       moet tegen de stroom in worden opgesteld op een punt waar de verdunningslucht en het uitlaatgas goed zijn
                   vermengd, d.w.z. in de hartlijn van de verdunningstunnel DT van de verdunningssystemen (zie punt 1.2.1), ongeveer
                   tien maal de tunneldiameter voorbij het punt waar het uitlaatgas in de verdunningstunnel wordt geleid;
           -       moet een minimale binnendiameter van 12 mm hebben;
           -       mag worden verwarmd tot een maximale wandtemperatuur van 325 K (52 °C) door directe verwarming of
                   voorverwarming van de verdunningslucht, mits de luchttemperatuur niet hoger is dan 325 K (52 °C) voordat het
                   uitlaatgas in de verdunningstunnel wordt geleid;
           -       mag worden geïsoleerd.
                                                                    Figuur 14
                                                         Deeltjesbemonsteringssysteem
                                    PTT         Uit verdunningstunnel DT
                                                   zie figuren 4 tot en met 13
                                    BV
                                                         FH
                                 P                                                naar keuze
                                                     FC3                          van EGA
                                                                              of
                                                                                van PDP
                                                                              of
                               FM3                                                van CFV
                                                                              of
                                                                                van GFUEL
                   Er wordt met behulp van de bemonsteringspomp P een monster van het verdunde uitlaatgas uit de tunnel DT van een
                   partiële- of volledige-stroomverdunningssysteem genomen via de deeltjesbemonsteringssonde PSP en de
                   deeltjesverbindingsleiding PTT. Het monster wordt door de filterhouder(s) FH geleid die de
                   deeltjesbemonsteringsfilters bevat(ten). De bemonsteringsstroom wordt geregeld door de stroomregelaar FC3. Indien
                   elektronische stroomcompensatie EFC (zie figuur 13) wordt toegepast, moet de verdunde uitlaatgasstroom als stuur-
                   signaal voor FC3 worden gebruikt.
 ---pagebreak--- 30.4.2004          NL                                 Publicatieblad van de Europese Unie                                  L 146/105
                                                                Figuur 15
                                       Verdunningssysteem (alleen volledige-stroomsysteem)
                            FM4       DP
                                                    SDT
                                                                             FH      P    FM3
                                                                     BV                         Naar
                                                                                buiten-
                                                                                lucht
                                             PTT
                                                                                FC3
                      Van verdun-     BV (facultatief)
                      ningstunnel                                      PDP
                      DT                                                of
                      (zie figuur 13)                                  CFV
            Via de deeltjesbemonsteringssonde PSP en de deeltjesverbindingsleiding PTT wordt er een monster van het verdunde
            uitlaatgas van de verdunningstunnel DT van een volledige-stroomverdunningssysteem naar de secundaire
            verdunningstunnel SDT geleid, waar het nogmaals wordt verdund. Het monster wordt vervolgens door de
            filterhouder(s) FH geleid waarin zich de deeltjesbemonsteringsfilters bevinden. De verdunningsluchtstroom is
            gewoonlijk constant terwijl de bemonsteringsstroom wordt geregeld door de stroomregelaar FC3. Indien
            elektronische stroomcompensatie EFC (zie figuur 13) wordt toegepast, moet de totale verdunde uitlaatgasstroom
            worden gebruikt als stuursignaal voor FC3.
            -       Deeltjesverbindingsleiding PTT (figuren 14 en 15)
                    De deeltjesverbindingsleiding moet zo kort mogelijk zijn en mag in ieder geval niet langer zijn dan 1 020
                    mm.
            De afmetingen gelden:
            -       bij het partiële-stroomverdunningssysteem met fractionele bemonstering en het volledige-stroomsysteem met
                    enkelvoudige verdunning voor de afstand van de sondepunt tot de filterhouder;
            -       bij het partiële-stroomverdunningssysteem met totale bemonstering voor de afstand van het eind van de
                    verdunningstunnel tot de filterhouder;
            -       bij het volledige-stroomsysteem met dubbele verdunning voor de afstand van de sondepunt tot de secundaire
                    verdunningstunnel.
            De verbindingsleiding:
            -       mag worden verwarmd tot een maximale wandtemperatuur van 325 K (52 °C) door directe verwarming of
                    voorverwarming van de verdunningslucht, mits de luchttemperatuur niet hoger is dan 325 K (52 °C) voordat
                    het uitlaatgas in de verdunningstunnel wordt geleid;
            -       mag worden geïsoleerd.
          - Secundaire verdunningstunnel SDT (figuur 15)
            De secundaire verdunningstunnel moet een minimale diameter van 75 mm hebben en moet lang genoeg zijn om voor
            het dubbel verdunde monster tot een verblijftijd van ten minste 0,25 seconde te komen. De primaire filterhouder FH
            moet zich op een afstand van maximaal 300 mm vanaf het uiteinde van de SDT bevinden.
            De secundaire verdunningstunnel:
            -       mag worden verwarmd tot een maximale wandtemperatuur van 325 K (52 °C) door directe verwarming of
                    voorverwarming van de verdunningslucht, mits de luchttemperatuur niet hoger is dan 325 K (52 °C) voordat
                    het uitlaatgas in de verdunningstunnel wordt geleid;
            -       mag worden geïsoleerd.
          - Filterhouder(s) FH (figuren 14 en 15)
            Voor primaire en secundaire filters mag gebruik worden gemaakt van één filterhuis of van afzonderlijke filterhuizen.
            Er moet aan de voorschriften van bijlage III, aanhangsel 1, punt 1.5.1.3, worden voldaan.
 ---pagebreak--- L 146/106              NL                              Publicatieblad van de Europese Unie                                    30.4.2004
                 De filterhouder(s):
                 -        mag (mogen) worden verwarmd tot een maximale wandtemperatuur van 325 K (52 °C) door directe
                          verwarming of voorverwarming van de verdunningslucht, mits de luchttemperatuur niet hoger is dan 325 K
                          (52 °C);
                 -        mag (mogen) worden geïsoleerd.
          -      Bemonsteringspomp P (figuren 14 en 15)
                 De deeltjesbemonsteringspomp moet zich op voldoende afstand van de tunnel bevinden zodat de
                 inlaatgastemperatuur constant blijft (± 3 K), indien geen stroomcorrectie door FC3 wordt toegepast.
          -      Verdunningsluchtpomp DP (figuur 15) (alleen bij volledige stroom/dubbele verdunning)
                 De verdunningsluchtpomp moet zich op een zodanige plaats bevinden dat de secundaire verdunningslucht op een
                 temperatuur van 298 K (25 °C) ± 5 K wordt toegevoerd.
          -      Stroomregelaar FC3 (figuren 14 en 15)
                 Indien geen andere middelen beschikbaar zijn, dient een stroomregelaar te worden gebruikt om de
                 deeltjesbemonsteringsstroom te compenseren voor temperatuur- en tegendrukschommelingen op het bemonste-
                 ringstraject,. De stroomregelaar is verplicht wanneer elektronische stroomcompensatie EFC (zie figuur 13) wordt
                 toegepast.
          -      Stroommeter FM3 (figuren 14 en 15) (deeltjesbemonsteringsstroom)
                 Indien geen gebruik wordt gemaakt van stroomcorrectie door FC3 moet de gasstroom- of debietmeter zich op
                 voldoende afstand van de bemonsteringspomp bevinden zodat de inlaatgastemperatuur constant blijft (± 3 K).
          -      Stroommeter FM4 (figuur 15) (verdunningslucht, alleen bij volledige stroom/dubbele verdunning)
                 De gasstroom- of debietmeter moet zich op een zodanige plaats bevinden dat de inlaatgastemperatuur op 298 K (25
                 °C) ± 5 K wordt gehouden.
          -      Kogelklep BV (facultatief)
                 De kogelklep moet een diameter hebben van minimaal de binnendiameter van de bemonsteringsleiding en een
                 schakeltijd van maximaal 0,5 seconde.
                 NB:      Indien de omgevingstemperatuur in de nabijheid van PSP, PTT, SDT en FH beneden 239 K (20 °C) ligt,
                          moeten maatregelen worden genomen om te voorkomen dat deeltjesverliezen optreden op de koele wand van
                          deze onderdelen. Derhalve wordt aanbevolen deze onderdelen binnen de grenswaarden van de desbetreffende
                          beschrijvingen te verwarmen en/of te isoleren. Eveneens wordt aanbevolen, de filteroppervlaktemperatuur
                          gedurende de bemonstering niet beneden 293 K (20 °C) te laten dalen.
          Bij hoge motorbelastingen mogen bovengenoemde delen op niet-agressieve wijze worden gekoeld, bijvoorbeeld met behulp
          van een circulatieventilator, mits de temperatuur van het koelmedium niet beneden 293 K (20 °C) daalt."
                                                                  ______
 ---pagebreak--- 30.4.2004                 NL                              Publicatieblad van de Europese Unie                                          L 146/107
                                                                  BIJLAGE III
                                                                  "Bijlage XIII
   BEPALINGEN VOOR MOTOREN DIE VOLGENS EEN 'FLEXIBELE REGELING’ IN DE HANDEL WORDEN GEBRACHT"
   Op verzoek van een fabrikant van uitrusting en na goedkeuring door een keuringsinstantie kan een motorfabrikant in de periode
   tussen twee opeenvolgende fasen van grenswaarden overeenkomstig de volgende bepalingen een beperkt aantal motoren in de handel
   brengen die alleen voldoen aan de vorige fase van emissiegrenswaarden.
   1.      MAATREGELEN VAN DE MOTORFABRIKANT EN DE FABRIKANT VAN UITRUSTING
   1.1.    Een fabrikant van uitrusting die gebruik wenst te maken van de flexibiliteitsregeling, verzoekt een keuringsinstantie om
           toestemming om in de periode tussen twee emissiefasen van zijn motorleveranciers de in de punten 1.2 en 1.3 genoemde
           aantallen motoren te kopen die niet voldoen aan de vigerende emissiegrenswaarden, maar zijn goedgekeurd op grond van de
           emissiegrenswaarden van de daaraan voorafgaande fase.
   1.2.    Het aantal motoren dat in het kader van een flexibiliteitsregeling in de handel wordt gebracht mag in elke motorcategorie niet
           meer bedragen dan 20% van de per jaar door de fabrikant van uitrusting verkochte uitrusting met motoren uit die
           motorcategorie (berekend als het gemiddelde van de verkopen over de afgelopen vijf jaar op de EU-markt). Wanneer een
           fabrikant van uitrusting gedurende minder dan vijf jaar uitrusting in de EU in de handel heeft gebracht, wordt het gemiddelde
           berekend over de periode gedurende welke deze fabrikant uitrusting in de EU in de handel heeft gebracht.
   1.3.    In plaats van punt 1.2 kan de fabrikant van uitrusting om toestemming verzoeken dat zijn motorleveranciers in het kader van
           de flexibiliteitsregeling een vast aantal motoren in de handel brengen. Het aantal motoren in elke motorcategorie bedraagt ten
           hoogste:
                                               Motorcategorie                        Aantal motoren
                                              19 tot 37 kW                                200
                                              37 tot 75 kW                                150
                                              75 tot 130 kW                               100
                                              130 tot 560 kW                               50
   1.4.    De fabrikant van uitrusting doet zijn aanvraag bij een keuringsinstantie vergezeld gaan van de volgende informatie:
           a)       een monster van de etiketten die worden aangebracht op elke niet voor de weg bestemde mobiele machine waarin een
                    motor wordt gemonteerd die in het kader van de flexibiliteitsregeling in de handel is gebracht. Op de etiketten staat
                    de volgende tekst vermeld: "MACHINE NR. … (volgnummer van de machine) VAN … (totaal aantal machines in de
                    desbetreffende vermogensgroep) MET MOTOR NR. ... MET TYPEGOEDKEURING (Richtlijn 97/68/EG) Nr."; en
           b)       een monster van het op de motor aan te brengen aanvullende etiket waarop de in punt 2.2 vermelde tekst staat.
   1.5.    De fabrikant van uitrusting stelt de keuringsinstanties in elke lidstaat in kennis van het gebruik van de flexibiliteitsregeling.
   1.6.    De fabrikant van uitrusting verstrekt de keuringsinstantie alle informatie in verband met de uitvoering van de
           flexibiliteitsregeling waarom de keuringsinstantie kan verzoeken als zijnde noodzakelijk voor haar besluit.
   1.7.    De fabrikant van uitrusting dient om de zes maanden bij de keuringsinstanties in elke lidstaat een verslag in over de
           uitvoering van de flexibiliteitsregeling waarvan hij gebruik maakt. Het verslag bevat gecumuleerde gegevens over het aantal
           motoren en niet voor de weg bestemde mobiele machines dat in het kader van de flexibiliteitsregeling in de handel is
           gebracht, de serienummers van deze motoren en machines alsmede de lidstaten waar deze machines in de handel zijn
           gebracht. Deze procedure blijft gedurende de gehele looptijd van de flexibiliteitsregeling van kracht.
   2.      MAATREGELEN VAN DE MOTORFABRIKANT
   2.1.    Een motorfabrikant mag in het kader van een flexibele regeling motoren in de handel brengen die vallen onder een
           goedkeuring overeenkomstig punt 1 van deze bijlage.
   2.2.    De motorfabrikant moet op deze motoren een etiket aanbrengen met de volgende tekst: "Deze motor is volgens de
           flexibiliteitsregeling in de handel gebracht."
 ---pagebreak--- L 146/108                NL                                Publicatieblad van de Europese Unie                                  30.4.2004
    3.    MAATREGELEN VAN DE KEURINGSINSTANTIE
    3.1.  De keuringsinstantie beoordeelt de inhoud van de aanvraag tot gebruikmaking van de flexibiliteitsregeling en de bijgevoegde
          documenten. Vervolgens stelt zij de fabrikant van uitrusting in kennis van haar besluit om gebruikmaking van de
          flexibiliteitsregeling al dan niet toe te staan.
                                                                      _____
 ---pagebreak--- 30.4.2004             NL                              Publicatieblad van de Europese Unie                       L 146/109
                                                              BIJLAGE IV
                                                De volgende bijlagen worden toegevoegd:
                                                              "Bijlage XIV
   CCNR fase I 1
             PN              CO             HC                            Nox                         PT
            (kW)          (g/kWh)        (g/kWh)                        (g/kWh)                    (g/kWh)
        37 ≤ PN < 75         6,5            1,3                            9,2                       0,85
       75 ≤ PN < 130         5,0            1,3                            9,2                       0,70
          P ≥ 130            5,0            1,3                   n ≥ 2800 tr/min = 9.2              0,54
                                                          500 ≤ n < 2800 tr/min = 45 • n (-0.2)
   _________________
   1        CCNR Protocol 19, Resolutie van de Centrale Commissie voor de Rijnscheepvaart (CCNR), 11 mei 2000.
                                                               Bijlage XV
   CCNR fase II 1
             PN              CO             HC                            Nox                         PT
            (kW)          (g/kWh)        (g/kWh)                        (g/kWh)                    (g/kWh)
        18 ≤ PN < 37         5,5            1,5                            8,0                        0,8
        37 ≤ PN < 75         5,0            1,3                            7,0                        0,4
       75 ≤ PN < 130         5,0            1,0                            6,0                        0,3
      130 ≤ PN < 560         3,5            1,0                            6,0                        0,2
          PN ≥ 560           3,5            1,0                   n ≥ 3150 min-1 = 6,0                0,2
                                                          343 ≤ n < 3150 min-1 = 45 n(-0,2) –3
                                                                  n < 343 min-1 = 11,0
   _________________
   1        CCNR Protocol 21, Resolutie van de Centrale Commissie voor de Rijnscheepvaart (CCNR), 31 mei 2001."