title: Richtlijn 2005/55/EG van het Europees Parlement en de Raad van 28 september 2005 inzake de onderlinge aanpassing van de wetgevingen van de lidstaten met betrekking tot maatregelen tegen de emissie van verontreinigende gassen en deeltjes door voertuigmotoren met compressieontsteking en de emissie van verontreinigende gassen door op aardgas of vloeibaar petroleumgas lopende voertuigmotoren met elektrische ontsteking   (Voor de EER relevante tekst)

text:
               20.10.2005

               NL

               Publicatieblad van de Europese Unie

               L 275/1

      RICHTLIJN 2005/55/EG VAN HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD

   van 28 september 2005
   inzake de onderlinge aanpassing van de wetgevingen van de lidstaten met betrekking tot maatregelen tegen de emissie van verontreinigende gassen en deeltjes door voertuigmotoren met compressieontsteking en de emissie van verontreinigende gassen door op aardgas of vloeibaar petroleumgas lopende voertuigmotoren met elektrische ontsteking
   (Voor de EER relevante tekst)
   HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD VAN DE EUROPESE UNIE,
   Gelet op het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap, en met name op artikel 95,
   Gezien het voorstel van de Commissie,
   Gezien het advies van het Europees Economisch en Sociaal Comité (1),
   Handelend volgens de procedure van artikel 251 van het Verdrag (2),
   Overwegende hetgeen volgt:

               (1)

               Richtlijn 88/77/EEG van de Raad van 3 december 1987 inzake de onderlinge aanpassing van de wetgevingen van de lidstaten met betrekking tot maatregelen tegen de emissie van verontreinigende gassen en deeltjes door voertuigmotoren met compressieontsteking en de emissie van verontreinigende gassen door op aardgas of vloeibaar petroleumgas lopende voertuigmotoren met elektrische ontsteking (3) is een van de bijzondere richtlijnen van de typegoedkeuringsprocedure die is vastgesteld bij Richtlijn 70/156/EEG van de Raad van 6 februari 1970 inzake de onderlinge aanpassing van de wetgevingen van de lidstaten betreffende de goedkeuring van motorvoertuigen en aanhangwagens daarvan (4). Richtlijn 88/77/EEG is herhaaldelijk en ingrijpend gewijzigd om telkens strengere grenswaarden voor verontreinigende emissies vast te stellen. Aangezien nieuwe wijzigingen nodig zijn, dient ter wille van de duidelijkheid tot herschikking van deze richtlijn te worden overgegaan.

               (2)

               Bij Richtlijn 91/542/EEG van de Raad (5) tot wijziging van Richtlijn 88/77/EEG, bij Richtlijn 1999/96/EG van het Europees Parlement en de Raad van 13 december 1999 inzake de onderlinge aanpassing van de wetgevingen der lidstaten met betrekking tot maatregelen tegen de emissie van verontreinigende gassen en deeltjes door voertuigmotoren met compressieontsteking en de emissie van verontreinigende gassen door op aardgas of vloeibaar petroleumgas lopende voertuigmotoren met elektrische ontsteking en tot wijziging van Richtlijn 88/77/EEG van de Raad (6) en bij Richtlijn 2001/27/EG van de Commissie (7) houdende aanpassing aan de technische vooruitgang van Richtlijn 88/77/EEG zijn bepalingen ingevoerd die, ofschoon zij zelfstandige bepalingen zijn, nauw verbonden zijn met de regeling die is vastgesteld bij Richtlijn 88/77/EEG. Omwille van de duidelijkheid en de rechtszekerheid dienen die bepalingen volledig in de herschikking van Richtlijn 88/77/EEG te worden opgenomen.

               (3)

               Het is noodzakelijk dat alle lidstaten dezelfde voorschriften vaststellen zodat met name voor elk type voertuig de EG-typegoedkeuringsprocedure van Richtlijn 70/156/EEG kan worden toegepast.

               (4)

               Het programma van de Commissie inzake de luchtkwaliteit, emissies van het wegvervoer, brandstoffen en technieken ter bestrijding van emissies, hierna „het eerste auto-olieprogramma” genoemd, heeft uitgewezen dat verdere verlaging van de verontreinigende emissies van zware bedrijfsvoertuigen noodzakelijk is om te voldoen aan toekomstige luchtkwaliteitsnormen.

               (5)

               In het eerste auto-olieprogramma werd de verlaging van de emissiegrenswaarden, die vanaf 2000 van toepassing zijn, namelijk een vermindering van de uitstoot van koolmonoxide, totale koolwaterstoffen, stikstofoxiden en deeltjes met 30 %, aangewezen als de belangrijkste maatregel om op middellange termijn een bevredigende luchtkwaliteit te bereiken. Een vermindering van de opaciteit van het uitlaatgas met 30 % moet bovendien bijdragen tot het terugdringen van de deeltjesuitstoot. Extra verlagingen van de emissiegrenswaarden die vanaf 2005 van toepassing zijn, namelijk een bijkomende vermindering van de uitstoot van koolmonoxide, totale koolwaterstoffen en stikstofoxiden met 30 % en van de uitstoot van deeltjes met 80 %, moeten in hoge mate bijdragen tot betere luchtkwaliteit op middellange tot lange termijn. De extra stikstofoxidegrenswaarde die in 2008 van toepassing wordt, moet voor deze verontreinigende stof een extra verlaging van de emissiegrenswaarde met 43 % opleveren.

               (6)

               Er zijn typegoedkeuringstests betreffende verontreinigende gassen en deeltjes en de rookopaciteit van toepassing die een meer representatieve beoordeling van de emissieprestaties van motoren mogelijk maken onder testomstandigheden die beter met de omstandigheden van de voertuigen tijdens het gebruik ervan overeenkomen. Sinds 2000 worden conventionele motoren met compressieontsteking en motoren met compressieontsteking die van bepaalde soorten emissiebeheersingsapparatuur zijn voorzien, getest volgens een testcyclus in statische toestand en volgens een nieuwe belastingresponsietest voor de opaciteit van de rook. Motoren met compressieontsteking die van geavanceerde emissiebeheersingssystemen zijn voorzien, worden bovendien getest volgens een nieuwe transiënte testcyclus. Vanaf 2005 worden alle motoren met compressieontsteking volgens al deze testcycli getest. Op gas lopende motoren worden uitsluitend volgens de nieuwe transiënte testcyclus getest.

               (7)

               In alle willekeurig gekozen belastingtoestanden die binnen een bepaald werkingsgebied voorkomen, mogen de grenswaarden niet met meer dan met een passend percentage worden overschreden.

               (8)

               Bij de vaststelling van nieuwe normen en testprocedures moet rekening worden gehouden met de gevolgen van de toekomstige groei van het verkeer in de Gemeenschap voor de luchtkwaliteit. De werkzaamheden van de Commissie op dit gebied hebben uitgewezen dat de motorindustrie in de Gemeenschap grote vooruitgang heeft geboekt bij de vervolmaking van de technologie, en zo een aanzienlijke beperking van de emissies van verontreinigende gassen en deeltjes mogelijk heeft gemaakt. Het blijft echter nodig druk uit te oefenen om in het belang van de milieubescherming en de volksgezondheid de emissiegrenswaarden en de andere technische eisen te verbeteren. In het bijzonder moet bij toekomstige maatregelen rekening worden gehouden met de resultaten van lopend onderzoek naar de kenmerken van ultrafijne deeltjes.

               (9)

               De kwaliteit van motorbrandstoffen moet verder worden verbeterd om goed en duurzaam presterende emissiebeheersingssystemen tijdens het gebruik mogelijk te maken.

               (10)

               Vanaf 2005 moeten nieuwe bepalingen voor boorddiagnosesystemen (OBD-systemen) worden ingevoerd om de onmiddellijke detectie van elke verslechtering of storing van de emissiebeheersingsapparatuur van de motor te vergemakkelijken. Daarmee moeten de diagnose- en reparatiemogelijkheden worden verbeterd, waarmee de duurzame emissieprestaties van zware bedrijfsvoertuigen tijdens het gebruik aanzienlijk worden verbeterd. Omdat OBD-systemen voor zware dieselmotoren wereldwijd nog in de kinderschoenen staan, moeten deze systemen, in twee fasen in de Gemeenschap worden geïntroduceerd, zodat de systemen verder kunnen worden ontwikkeld, waardoor valse foutmeldingen kunnen worden vermeden. Om de lidstaten te helpen bij het waarborgen dat de eigenaren en exploitanten van zware bedrijfsvoertuigen voldoen aan hun verplichting om door het OBD-systeem gemelde gebreken te repareren, moet de afstand die is afgelegd of de tijd die is verlopen nadat het OBD-systeem de foutmelding aan de chauffeur heeft gedaan, worden geregistreerd.

               (11)

               De duurzaamheid van motoren met compressieontsteking is van nature groot en gebleken is dat deze motoren bij een juist en effectief onderhoud goede emissieresultaten kunnen behouden wanneer zij zijn ingebouwd in zware bedrijfsvoertuigen die voor het handelsverkeer aanzienlijke afstanden afleggen. De toekomstige emissienormen zullen de invoering van na de motor te plaatsen emissiebeheersingssystemen, zoals NOx-verwijderende systemen, filters voor dieseldeeltjes en combinaties van deze systemen en wellicht andere nog nader te ontwikkelen systemen, echter bevorderen. Daarom moeten voorschriften voor de nuttige levensduur worden opgesteld die als basis kunnen dienen voor procedures om te waarborgen dat het emissiebeheersingssysteem van een motor gedurende de gehele referentieperiode aan de emissievoorschriften voldoet. Bij de vaststelling van die voorschriften moet voldoende rekening worden gehouden met de aanzienlijke afstanden die zware bedrijfsvoertuigen afleggen, met de noodzaak van juist en tijdig onderhoud en met de mogelijkheid om typegoedkeuring voor voertuigen van categorie N1 te verlenen op grond van deze richtlijn of Richtlijn 70/220/EEG van de Raad van 20 maart 1970 inzake de onderlinge aanpassing van de wetgevingen der lidstaten met betrekking tot maatregelen tegen luchtverontreiniging door emissies van motorvoertuigen (8).

               (12)

               De lidstaten moet worden toegestaan door middel van fiscale stimuleringsmaatregelen het in de handel brengen van voertuigen die voldoen aan de communautaire voorschriften te versnellen, mits dergelijke stimuleringsmaatregelen in overeenstemming zijn met de bepalingen van het Verdrag en aan bepaalde voorwaarden ter voorkoming van verstoringen van de interne markt voldoen. Deze richtlijn doet geen afbreuk aan het recht van de lidstaten om emissies van verontreinigende en andere stoffen op te nemen in de berekeningsgrondslag voor de motorrijtuigenbelasting.

               (13)

               Daar bepaalde van deze fiscale stimuleringsmaatregelen steunmaatregelen van de staten zijn in de zin van artikel 87, lid 1, van het Verdrag, moeten deze bij de Commissie worden aangemeld uit hoofde van artikel 88, lid 3, van het Verdrag, zodat zij de maatregelen kan toetsen aan de relevante verenigbaarheidscriteria. De kennisgeving van dergelijke maatregelen overeenkomstig deze richtlijn dient niet af te doen aan de verplichting tot aanmelding overeenkomstig artikel 88, lid 3, van het Verdrag.

               (14)

               Om de procedure te vereenvoudigen en te versnellen, moet de Commissie worden belast met de vaststelling van maatregelen ter uitvoering van de in deze richtlijn neergelegde fundamentele bepalingen en met de maatregelen om de bijlagen bij deze richtlijn aan te passen aan de ontwikkeling van de wetenschappelijke en technische kennis.

               (15)

               De voor de uitvoering van deze richtlijn en de aanpassing ervan aan de wetenschappelijke en technische vooruitgang vereiste maatregelen dienen te worden vastgesteld overeenkomstig Besluit 1999/468/EG van de Raad van 28 juni 1999 tot vaststelling van de voorwaarden voor de uitoefening van de aan de Commissie verleende uitvoeringsbevoegdheden (9).

               (16)

               De Commissie moet erop toezien of het noodzakelijk is emissiegrenswaarden in te voeren voor verontreinigende stoffen waarvoor nog geen regelgeving bestaat en die vrijkomen als gevolg van het toenemende gebruik van nieuwe alternatieve brandstoffen en nieuwe emissiebeheersingssystemen voor uitlaten.

               (17)

               De Commissie dient zo spoedig mogelijk de voorstellen in te dienen die zij passend acht voor een volgende fase met grenswaarden voor de NOx- en de deeltjesemissie.

               (18)

               Aangezien de doelstelling van deze richtlijn, namelijk de voltooiing van de interne markt door de invoering van gemeenschappelijke technische eisen betreffende verontreinigende gassen en deeltjes voor alle typen voertuigen, niet voldoende door de lidstaten kan worden verwezenlijkt en derhalve wegens de omvang van het optreden beter door de Gemeenschap kan worden verwezenlijkt, kan de Gemeenschap overeenkomstig het in artikel 5 van het Verdrag neergelegde subsidiariteitsbeginsel maatregelen nemen. Overeenkomstig het in datzelfde artikel neergelegde evenredigheidsbeginsel gaat deze richtlijn niet verder dan wat nodig is om die doelstelling te verwezenlijken.

               (19)

               De verplichting tot omzetting van deze richtlijn in nationaal recht dient te worden beperkt tot die bepalingen die ten opzichte van de vorige richtlijnen materieel zijn gewijzigd. De verplichting tot omzetting van de ongewijzigde bepalingen vloeit voort uit de vorige richtlijnen.

               (20)

               Deze richtlijn dient de verplichtingen van de lidstaten met betrekking tot de in bijlage IX, deel B, genoemde termijnen voor omzetting in nationaal recht en toepassing van de aldaar genoemde richtlijnen onverlet te laten,

         HEBBEN DE VOLGENDE RICHTLIJN VASTGESTELD:
   Artikel 1
   Definities
   In deze richtlijn wordt verstaan onder:

               a)

               „voertuig”: een voertuig als omschreven in artikel 2 van Richtlijn 70/156/EEG, aangedreven door een motor met compressieontsteking of een gasmotor, met uitzondering van voertuigen van categorie M1 met een technisch toelaatbare maximummassa van ten hoogste 3,5 ton;

               b)

               „motor met compressieontsteking of gasmotor”: de aandrijvingsbron van een voertuig waarvoor typegoedkeuring als technische eenheid, als omschreven in artikel 2 van Richtlijn 70/156/EEG, kan worden verleend;

               c)

               „milieuvriendelijker gemaakt voertuig (EEV)”: een voertuig aangedreven door een motor die voldoet aan de emissiegrenswaarden in rij C van de tabellen in punt 6.2.1 van bijlage I.

         Artikel 2
   Verplichtingen van de lidstaten
   1.   Voor een type motor met compressieontsteking of gasmotor of een type door een motor met compressieontsteking of gasmotor aangedreven voertuig moeten de lidstaten, indien niet aan de vereisten van de bijlagen I tot en met VIII wordt voldaan en in het bijzonder indien de emissies van verontreinigende gassen en deeltjes en de opaciteit van de rook van de motor niet voldoen aan de grenswaarden in rij A van de tabellen in punt 6.2.1 van bijlage I:

               a)

               weigeren de EG-typegoedkeuring te verlenen overeenkomstig artikel 4, lid 1, van Richtlijn 70/156/EEG, en

               b)

               de nationale typegoedkeuring weigeren.

         2.   Met uitzondering van voertuigen en motoren die bestemd zijn voor uitvoer naar derde landen en van vervangingsmotoren voor in het verkeer zijnde voertuigen moeten de lidstaten, indien niet aan de vereisten van de bijlagen I tot en met VIII wordt voldaan en in het bijzonder indien de emissies van verontreinigende gassen en deeltjes en de opaciteit van de rook van de motor niet aan de grenswaarden in rij A van de tabellen in punt 6.2.1 van bijlage I:

               a)

               de certificaten van overeenstemming waarvan nieuwe voertuigen of nieuwe motoren overeenkomstig Richtlijn 70/156/EEG vergezeld gaan, als niet meer geldig in de zin van artikel 7, lid 1, van die richtlijn beschouwen, en

               b)

               de registratie, de verkoop, het in het verkeer brengen of het gebruik van nieuwe door een motor met compressieontsteking of gasmotor aangedreven voertuigen en de verkoop en het gebruik van nieuwe motoren met compressieontsteking en gasmotoren verbieden.

         3.   Onverminderd de leden 1 en 2, moeten de lidstaten met ingang van 1 oktober 2003 en met uitzondering van voertuigen en motoren die bestemd zijn voor uitvoer naar derde landen en van vervangingsmotoren voor in het verkeer zijnde voertuigen, voor een type gasmotor en een door een gasmotor aangedreven type voertuig dat niet aan de vereisten van de bijlagen I tot en met VIII voldoet:

               a)

               de certificaten van overeenstemming waarvan nieuwe voertuigen of nieuwe motoren overeenkomstig Richtlijn 70/156/EEG vergezeld gaan, als niet meer geldig in de zin van artikel 7, lid 1, van die richtlijn beschouwen, en

               b)

               de registratie, de verkoop, het in het verkeer brengen of het gebruik van nieuwe voertuigen en de verkoop en het gebruik van nieuwe motoren verbieden.

         4.   Indien aan de vereisten van de bijlagen I tot en met VIII en de artikelen 3 en 4 is voldaan, met name indien de emissies van verontreinigende gassen en deeltjes en de opaciteit van de rook van de motor voldoen aan de grenswaarden in rij B1 of rij B2, of aan de grenswaarden in rij C van de tabellen in punt 6.2.1 van bijlage I, mag geen enkele lidstaat, om redenen die verband houden met de emissies van verontreinigende gassen en deeltjes en de opaciteit van de rook van de motor:

               a)

               weigeren de EG-typegoedkeuring te verlenen overeenkomstig artikel 4, lid 1 van Richtlijn 70/156/EEG of de nationale typegoedkeuring te verlenen voor een door een motor met compressieontsteking of een gasmotor aangedreven type voertuig,

               b)

               de registratie, de verkoop, het in het verkeer brengen of het gebruik van nieuwe door een motor met compressieontsteking of een gasmotor aangedreven voertuigen verbieden,

               c)

               weigeren de EG-typegoedkeuring voor een type motor met compressieontsteking of gasmotor te verlenen,

               d)

               de verkoop of het gebruik van nieuwe motoren met compressieontsteking of gasmotoren verbieden.

         5.   Met ingang van 1 oktober 2005 moeten de lidstaten voor een type motor met compressieontsteking of gasmotor of een door een motor met compressieontsteking of een gasmotor aangedreven type voertuig dat niet aan de vereisten van de bijlagen I tot en met VIII en de artikelen 3 en 4 voldoet en in het bijzonder indien de emissies van verontreinigende gassen en deeltjes en de opaciteit van de rook van de motor niet voldoen aan de grenswaarden in rij B1 van de tabellen in punt 6.2.1 van bijlage I:

               a)

               weigeren de EG-typegoedkeuring te verlenen overeenkomstig artikel 4, lid 1, van Richtlijn 70/156/EEG, en

               b)

               de nationale typegoedkeuring weigeren.

         6.   Met ingang van 1 oktober 2006 en met uitzondering van voertuigen en motoren die bestemd zijn voor uitvoer naar derde landen en van vervangingsmotoren voor in het verkeer zijnde voertuigen moeten de lidstaten indien niet aan de vereisten van de bijlagen I tot en met VIII en de artikelen 3 en 4 wordt voldaan en in het bijzonder indien de emissies van verontreinigende gassen en deeltjes en de opaciteit van de rook van de motor niet voldoen aan de grenswaarden in rij B1 van de tabellen in punt 6.2.1 van bijlage I:

               a)

               de certificaten van overeenstemming waarvan nieuwe voertuigen of nieuwe motoren overeenkomstig Richtlijn 70/156/EEG vergezeld gaan als niet meer geldig in de zin van artikel 7, lid 1, van die richtlijn beschouwen, en

               b)

               de registratie, de verkoop, het in het verkeer brengen en het gebruik van nieuwe door een motor met compressieontsteking of een gasmotor aangedreven voertuigen en de verkoop en het gebruik van nieuwe motoren met compressieontsteking en gasmotoren verbieden.

         7.   Met ingang van 1 oktober 2008 moeten de lidstaten voor een type motor met compressieontsteking of gasmotor of een door een motor met compressieontsteking of een gasmotor aangedreven type voertuig dat niet aan de vereisten van de bijlagen I tot en met VIII en de artikelen 3 en 4 voldoet, en in het bijzonder indien de emissies van verontreinigende gassen en deeltjes en de opaciteit van de rook van de motor niet voldoen aan de grenswaarden in rij B2 van de tabellen in punt 6.2.1 van bijlage I:

               a)

               weigeren de EG-typegoedkeuring te verlenen overeenkomstig artikel 4, lid 1, van Richtlijn 70/156/EEG, en

               b)

               de nationale typegoedkeuring weigeren.

         8.   Met ingang van 1 oktober 2009 en met uitzondering van voertuigen en motoren die bestemd zijn voor uitvoer naar derde landen en van vervangingsmotoren voor in het verkeer zijnde voertuigen moeten de lidstaten indien niet aan de vereisten van de bijlagen I tot en met VIII en de artikelen 3 en 4 wordt voldaan en in het bijzonder indien de emissies van verontreinigende gassen en deeltjes en de opaciteit van de rook van de motor niet voldoen aan de grenswaarden in rij B2 van de tabellen in punt 6.2.1 van bijlage I:

               a)

               de certificaten van overeenstemming waarvan nieuwe voertuigen en nieuwe motoren overeenkomstig Richtlijn 70/156/EEG vergezeld gaan als niet meer geldig in de zin van artikel 7, lid 1, van die richtlijn beschouwen, en

               b)

               de registratie, de verkoop, het in het verkeer brengen en het gebruik van nieuwe door een motor met compressieontsteking of een gasmotor aangedreven voertuigen en de verkoop en het gebruik van nieuwe motoren met compressieontsteking en gasmotoren verbieden.

         9.   In overeenstemming met lid 4 wordt een motor die voldoet aan de vereisten van de bijlagen I tot en met VIII en in het bijzonder aan de grenswaarden in rij C van de tabellen in punt 6.2.1 van bijlage I geacht te voldoen aan de vereisten van de leden 1 tot en met 3.
   In overeenstemming met lid 4 wordt een motor die voldoet aan de vereisten van de bijlagen I tot en met VIII en de artikelen 3 en 4 en in het bijzonder aan de grenswaarden in rij C van de tabellen in punt 6.2.1 van bijlage I geacht te voldoen aan de vereisten van de leden 1, 2 en 3 en 5 tot en met 8.
   10.   Voor motoren met compressieontsteking of gasmotoren die in het kader van de typegoedkeuring moeten voldoen aan de in punt 6.2.1 van bijlage I vermelde grenswaarden, geldt het volgende:
   in alle willekeurig gekozen belastingtoestanden die tot een bepaald controlegebied behoren, met uitzondering van specifieke bedrijfsomstandigheden die niet aan een dergelijke bepaling zijn onderworpen, mogen de emissiewaarden, die gedurende een periode van slechts 30 seconden worden gemeten, de grenswaarden in rij B2 en rij C van de tabellen in punt 6.2.1 van bijlage I niet met meer dan 100 % overschrijden. Het controlegebied waarvoor het niet te overschrijden percentage geldt, de daarvan uitgezonderde bedrijfsomstandigheden en andere relevante voorwaarden worden vastgesteld volgens de in artikel 7, lid 1, vermelde procedure.
   Artikel 3
   Duurzaamheid van emissiebeheersingssystemen
   1.   Met ingang van 1 oktober 2005, wat nieuwe typegoedkeuringen betreft, en met ingang van 1 oktober 2006, wat alle typegoedkeuringen betreft, moet de fabrikant aantonen dat een motor met compressieontsteking of een gasmotor waarvoor onder verwijzing naar de grenswaarden in rij B1, rij B2 of rij C van de tabellen in punt 6.2.1 van bijlage I typegoedkeuring is verleend, aan die grenswaarden zal voldoen gedurende een nuttige levensduur van:

               a)

               100 000 km of, indien dit eerder is, vijf jaar, voor motoren die in voertuigen van de categorieën N1 en M2 worden ingebouwd;

               b)

               200 000 km of, indien dit eerder is, zes jaar, voor motoren die in voertuigen van de categorieën N2, N3 met een maximale technisch toelaatbare massa van ten hoogste 16 ton en M3 klasse I, klasse II en klasse A, alsmede klasse B met een maximale technisch toelaatbare massa van ten hoogste 7,5 ton worden ingebouwd;

               c)

               500 000 km of, indien dit eerder is, zeven jaar, voor motoren die in voertuigen van de categorieën N3 met een maximale technisch toelaatbare massa van meer dan 16 ton en M3 klasse III en klasse B met een maximale technisch toelaatbare massa van meer dan 7,5 ton worden ingebouwd.

         Met ingang van 1 oktober 2005, wat nieuwe typen betreft, en met ingang van 1 oktober 2006, wat alle typen betreft, wordt voor typegoedkeuring van voertuigen tevens een goede werking van de emissiebeheersingsvoorzieningen tijdens de normale levensduur van het voertuig onder normale bedrijfsomstandigheden geëist (conformiteit van goed onderhouden en op de juiste wijze gebruikte voertuigen die in het verkeer zijn).
   2.   De maatregelen ter uitvoering van lid 1 worden uiterlijk op 28 december 2005 vastgesteld.
   Artikel 4
   Boorddiagnosesystemen
   1.   Met ingang van 1 oktober 2005, wat nieuwe typegoedkeuringen van voertuigen betreft, en met ingang van 1 oktober 2006, wat alle typegoedkeuringen betreft, wordt een motor met compressieontsteking waarvoor onder verwijzing naar de emissiegrenswaarden in rij B1 of rij C van de tabellen in punt 6.2.1 van bijlage I typegoedkeuring is verleend, of een door een dergelijke motor aangedreven voertuig, voorzien van een boorddiagnosesysteem (OBD-systeem) dat een foutmelding aan de bestuurder geeft indien de OBD-grenswaarden in rij B1 of rij C van de tabel in lid 3 worden overschreden.
   Bij nabehandelingssystemen voor uitlaatgassen, kan het OBD-systeem controleren op ernstige storingen van:

               a)

               een als afzonderlijke eenheid gemonteerde katalysator, die al dan niet deel uitmaakt van een NOx-verwijderend systeem of een filter voor dieseldeeltjes,

               b)

               een NOx-verwijderend systeem, indien gemonteerd,

               c)

               een filter voor dieseldeeltjes, indien gemonteerd, of

               d)

               een systeem waarin een NOx-verwijderend systeem en een filter voor dieseldeeltjes zijn gecombineerd.

         2.   Met ingang van 1 oktober 2008, wat nieuwe typegoedkeuringen betreft, en met ingang van 1 oktober 2009, wat alle typegoedkeuringen betreft, wordt een motor met compressieontsteking of een gasmotor waarvoor onder verwijzing naar de emissiegrenswaarden in rij B2 of rij C van de tabellen in punt 6.2.1 van bijlage I typegoedkeuring wordt verleend, of een door een dergelijke motor aangedreven voertuig, voorzien van een OBD-systeem dat een foutmelding aan de bestuurder geeft indien de OBD-grenswaarden in rij B2 of rij C van de tabel in lid 3 worden overschreden.
   Het OBD-systeem moet tevens een interface bevatten tussen de elektronische regeleenheid voor de motor (EECU) en elk ander elektrisch of elektronisch systeem van de motor of het voertuig dat een input levert aan of een output ontvangt van de EECU en de goede werking van het emissiebeheersingssysteem beïnvloedt, zoals de interface tussen de EECU en een elektronische regeleenheid voor de transmissie.
   3.   De volgende OBD-grenswaarden zijn van kracht:

               Rij

               Motoren met compressieontsteking

               Massa stikstofoxiden
               (NOx) g/kWh

               Massa deeltjes
               (PT) g/kWh

               B1 (2005)

               7,0

               0,1

               B2 (2008)

               7,0

               0,1

               C (EEV)

               7,0

               0,1

         4.   Een onbeperkte en uniforme toegang tot OBD-gegevens moet gewaarborgd zijn ten behoeve van het verrichten van proeven, de diagnose, het onderhoud en de reparatie overeenkomstig de desbetreffende bepalingen van Richtlijn 70/220/EEG en de voorschriften inzake reserveonderdelen die moeten waarborgen dat zij compatibel met OBD-systemen zijn.
   5.   De maatregelen ter uitvoering van de leden 1 tot en met 3 worden uiterlijk op 28 december 2005 vastgesteld.
   Artikel 5
   Emissiebeheersingssystemen die gebruikmaken van verbruikbare reagentia
   Bij de vaststelling van de maatregelen die nodig zijn ter uitvoering van artikel 4, zoals bepaald in artikel 7, lid 1, stelt de Commissie, waar van toepassing, ook technische maatregelen vast om het gevaar dat emissiebeheersingssystemen die gebruikmaken van verbruikbare reagentia ontoereikend onderhouden worden, tot een minimum te beperken. Daarnaast worden, waar van toepassing, maatregelen vastgesteld om te waarborgen dat de uitstoot van ammoniak als gevolg van het gebruik van verbruikbare reagentia tot een minimum wordt beperkt.
   Artikel 6
   Fiscale stimuleringsmaatregelen
   1.   De lidstaten mogen alleen voor voertuigen die voldoen aan deze richtlijn fiscale stimuleringsmaatregelen vaststellen. Dergelijke maatregelen moeten voldoen aan de bepalingen van het Verdrag en aan de bepalingen van lid 2 of lid 3 van dit artikel.
   2.   De stimuleringsmaatregelen zijn van toepassing op alle nieuwe voertuigen die op de markt van een lidstaat worden gebracht, welke eerder voldoen aan de grenswaarden in rij B1 of B2 van de tabellen in punt 6.2.1 van bijlage I.
   Zij eindigen op de datum waarop de emissiegrenswaarden van rij B1 zoals bedoeld in artikel 2, lid 6, van kracht worden, dan wel waarop de emissiegrenswaarden van rij B2 zoals bedoeld in artikel 2, lid 8 van kracht worden.
   3.   De stimuleringsmaatregelen zijn van toepassing op alle nieuwe voertuigen die op de markt van een lidstaat worden gebracht, welke voldoen aan de emissiegrenswaarden in rij C van de tabellen in punt 6.2.1 van bijlage I.
   4.   Naast de in lid 1 vermelde voorwaarden, belopen de stimuleringsmaatregelen voor ieder type voertuig een bedrag dat lager ligt dan de extra kosten van de technische voorzieningen voor het voldoen aan de grenswaarden in rij B1 of B2, dan wel de grenswaarden in rij C van de tabellen in punt 6.2.1 van bijlage I en de montage daarvan op het voertuig.
   5.   De lidstaten stellen de Commissie tijdig op de hoogte van plannen tot fiscale stimuleringsmaatregelen zoals bedoeld in dit artikel, zodat zij daarover opmerkingen kan maken.
   Artikel 7
   Uitvoeringsmaatregelen en wijzigingen
   1.   De maatregelen die noodzakelijk zijn ter uitvoering van artikel 2, lid 10, en de artikelen 3 en 4 van deze richtlijn worden door de Commissie, bijgestaan door het bij artikel 13, lid 1, van Richtlijn 70/156/EEG opgerichte comité, vastgesteld volgens de in artikel 13, lid 3, van die richtlijn bedoelde procedure.
   2.   Wijzigingen van deze richtlijn die noodzakelijk zijn om deze richtlijn aan de wetenschappelijke en technische vooruitgang aan te passen, worden door de Commissie, bijgestaan door het bij artikel 13, lid 1, van Richtlijn 70/156/EEG opgerichte comité, vastgesteld volgens de in artikel 13, lid 3, van die richtlijn bedoelde procedure.
   Artikel 8
   Herziening en verslagen
   1.   De Commissie beziet of het noodzakelijk is nieuwe emissiegrenswaarden in te voeren met betrekking tot zware bedrijfsvoertuigen en motoren voor verontreinigende stoffen waarvoor nog geen regelgeving bestaat. De herziening wordt gebaseerd op het op grotere schaal in de handel brengen van nieuwe, alternatieve brandstoffen en op de invoering van nieuwe emissiebeheersingssystemen voor uitlaten op basis van toevoegingen om te voldoen aan de toekomstige normen die in deze richtlijn zijn vastgelegd. In voorkomend geval dient de Commissie bij het Europees Parlement en de Raad een voorstel in.
   2.   De Commissie dient wetgevingsvoorstellen voor de verdere beperking van de NOx- en de deeltjesemissie van zware bedrijfsvoertuigen aan het Europees Parlement en de Raad voor te leggen.
   Zij gaat in voorkomend geval na of er een aanvullende grenswaarde voor het aantal en de grootte van de deeltjes moet worden vastgesteld, en, zo ja, neemt die in de voorstellen op.
   3.   De Commissie legt het Europees Parlement en de Raad een verslag voor over de vorderingen bij de onderhandelingen over een wereldwijd geharmoniseerde testcyclus (WHDC).
   4.   De Commissie legt het Europees Parlement en de Raad een verslag voor over de voorschriften voor de werking van een boordmeetsysteem (OBM-systeem). Op basis van dat verslag dient de Commissie, zo nodig , een voorstel in voor maatregelen, met inbegrip van de technische specificaties en de bijbehorende bijlagen, om te voorzien in de typegoedkeuring van OBM-systemen die ten minste een zelfde controleniveau bieden als OBD-systemen en daarmee compatibel zijn.
   Artikel 9
   Omzetting
   1.   De lidstaten dragen zorg voor vaststelling en bekendmaking voor 9 november 2006 van de nodige wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen om aan deze richtlijn te voldoen. Indien de vaststelling van de in artikel 7 bedoelde uitvoeringsmaatregelen wordt vertraagd tot na 28 december 2005 voldoen de lidstaten uiterlijk op de omzettingsdatum, als bepaald in de richtlijn die deze uitvoeringsmaatregelen bevat, aan deze verplichting. Zij delen de Commissie die bepalingen onverwijld mee, alsmede een transponeringstabel ter weergave van het verband tussen die bepalingen en deze richtlijn.
   Zij passen die bepalingen toe vanaf 9 november 2006 of, indien de vaststelling van de in artikel 7 bedoelde uitvoeringsmaatregelen wordt vertraagd tot na 28 december 2005, vanaf de omzettingsdatum, als bepaald in de richtlijn die deze uitvoeringsmaatregelen bevat.
   Wanneer de lidstaten deze bepalingen aannemen, wordt in die bepalingen zelf of bij de officiële bekendmaking daarvan naar deze richtlijn verwezen. In de bepalingen wordt tevens vermeld dat verwijzingen in de bestaande wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen naar de bij deze richtlijn ingetrokken richtlijnen gelden als verwijzingen naar de onderhavige richtlijn. De regels voor deze verwijzing en de formulering van deze vermelding worden vastgesteld door de lidstaten.
   2.   De lidstaten delen de Commissie de tekst van de belangrijkste bepalingen van intern recht mee die zij op het onder deze richtlijn vallende gebied vaststellen.
   Artikel 10
   Intrekking
   De in bijlage IX, deel A, vermelde richtlijnen worden met ingang van 9 november 2006 ingetrokken, onverminderd de verplichtingen van de lidstaten met betrekking tot de in bijlage IX, deel B, genoemde termijnen voor omzetting in nationaal recht en toepassing van de aldaar genoemde richtlijnen.
   Verwijzingen naar de ingetrokken richtlijnen gelden als verwijzingen naar de onderhavige richtlijn en worden gelezen volgens de concordantietabel in bijlage X.
   Artikel 11
   Inwerkingtreding
   Deze richtlijn treedt in werking op de twintigste dag volgende op die van haar bekendmaking in het Publicatieblad van de Europese Unie.
   Artikel 12
   Adressaten
   Deze richtlijn is gericht tot de lidstaten.

      Gedaan te Straatsburg, 28 september 2005.

            Voor het Europees Parlement

            De voorzitter

         J. BORRELL FONTELLES

            Voor de Raad

            De voorzitter

         D. ALEXANDER

      (1)  PB C 108 van 30.4.2004, blz. 32.

      (2)  Advies van het Europees Parlement van 9 maart 2004 (PB C 102 E van 28.4.2004, blz. 272) en besluit van de Raad van 19 september 2005.

      (3)  PB L 36 van 9.2.1988, blz. 33. Richtlijn laatstelijk gewijzigd bij de Toetredingsakte van 2003.

      (4)  PB L 42 van 23.2.1970, blz. 1. Richtlijn laatstelijk gewijzigd bij Richtlijn 2005/49/EG van de Commissie (PB L 194 van 26.7.2005, blz. 12).

      (5)  PB L 295 van 25.10.1991, blz. 1.

      (6)  PB L 44 van 16.2.2000, blz. 1.

      (7)  PB L 107 van 18.4.2001, blz. 10.

      (8)  PB L 76 van 6.4.1970, blz. 1. Richtlijn laatstelijk gewijzigd bij Richtlijn 2003/76/EG van de Commissie (PB L 206 van 15.8.2003, blz. 29).

      (9)  PB L 184 van 17.7.1999, blz. 23.

      BIJLAGE I
      TOEPASSINGSGEBIED, DEFINITIES EN AFKORTINGEN, AANVRAAG VAN EG-TYPEGOEDKEURING, SPECIFICATIES EN TESTS EN OVEREENSTEMMING VAN DE PRODUCTIE
      1.   TOEPASSINGSGEBIED
      Deze richtlijn is van toepassing op verontreinigende gassen en deeltjes van alle motorvoertuigen met motoren met compressieontstekingen en op verontreinigende gassen van alle motorvoertuigen met motoren met elektrische ontsteking die op aardgas of LPG lopen, alsmede op motoren met compressieontsteking en elektrische ontsteking als omschreven in artikel 1, met uitzondering van de voertuigen van categorie N1, N2 en M2 waarvoor typegoedkeuring is verleend krachtens Richtlijn 70/220/EEG van de Raad van 20 maart 1970 inzake de onderlinge aanpassing van de wetgevingen der lidstaten met betrekking tot de maatregelen die moeten worden genomen tegen de luchtverontreiniging door gassen afkomstig van motoren met elektrische ontsteking in motorvoertuigen (1).
      2.   DEFINITIES EN AFKORTINGEN
      In deze richtlijn wordt verstaan onder:
      2.1.   „testcyclus”: een opeenvolging van testpunten, elk bij een bepaald toerental en koppel van de motor in statische toestand (ESC-test) of veranderende bedrijfsomstandigheden (ETC- en ELR-test);
      2.2.   „goedkeuring van een motor (motorfamilie)”: de goedkeuring van een motortype (motorfamilie) met betrekking tot het emissieniveau van verontreinigende gassen en deeltjes;
      2.3.   „dieselmotor”: een motor die werkt volgens het principe van compressieontsteking;
      2.4.   „gasmotor”: een motor die loopt op aardgas of vloeibaar petroleumgas (LPG);
      2.5.   „motortype”: een categorie motoren waarvan de essentiële aspecten, zoals de motoreigenschappen als gedefinieerd in bijlage II van deze richtlijn, onderling niet verschillen;
      2.6.   „motorfamilie”: een door de fabrikant aangegeven groep motoren die op grond van het ontwerp, als gedefinieerd in bijlage II, aanhangsel 2 van deze richtlijn, vergelijkbare uitlaatemissie-eigenschappen hebben; alle leden van de familie moeten voldoen aan de van toepassing zijnde emissiegrenswaarden;
      2.7.   „basismotor”: een motor die op zodanige wijze uit de motorfamilie is gekozen dat de emissie-eigenschappen representatief voor die motorfamilie zijn;
      2.8.   „verontreinigende gassen”: koolmonoxide, koolwaterstoffen (uitgaande van een verhouding van CH1,85 voor diesel, CH2,525 voor LPG en CH2,93 voor aardgas (NMHC) en een hypothetisch molecuul CH3O0,5 voor ethanol gebruikt in dieselmotoren), methaan (uitgaande van een verhouding van CH4 voor aardgas) en stikstofoxiden, waarbij laatstgenoemde kunnen worden uitgedrukt in stikstofdioxide (NO2)-equivalent;
      2.9.   „verontreinigende deeltjes”: materiaal dat verzameld wordt op een gespecificeerd filtermedium na verdunning van het uitlaatgas met schone gefilterde lucht zodat de temperatuur niet meer dan 325 K (52 °C) bedraagt;
      2.10.   „rook”: deeltjes die in de uitlaatstroom van een dieselmotor zweven die licht absorberen, weerkaatsen of breken;
      2.11.   „nettovermogen”: het vermogen in kW (EG), vastgesteld op een proefbank aan het eind van de krukas, of het equivalent, gemeten overeenkomstig de EG-methode voor meting van vermogen die is beschreven in Richtlijn 80/1269/EEG van de Raad van 16 december 1980 betreffende de onderlinge aanpassing van de wetgevingen der lidstaten inzake het motorvermogen van motorvoertuigen (2);
      2.12.   „opgegeven maximumvermogen (Pmax)”: het maximumvermogen in kW (nettovermogen) (EG) als opgegeven door de fabrikant in de aanvraag om typegoedkeuring;
      2.13.   „procentuele belasting”: het deel van het beschikbare maximumkoppel bij een bepaald motortoerental;
      2.14.   „ESC-test”: een testcyclus, bestaande uit 13 statische toestanden die tot stand moeten worden gebracht overeenkomstig punt 6.2 van deze bijlage;
      2.15.   „ELR-test”: een testcyclus, bestaande uit een opeenvolging van verschillende belastingen bij constant motortoerental overeenkomstig punt 6.2 van deze bijlage;
      2.16.   „ETC-test”: een testcyclus, bestaande uit 1 800 per seconde verschillende overgangstoestanden overeenkomstig punt 6.2 van deze bijlage;
      2.17.   „normaal toerentalgebied”: het motortoerentalgebied dat het meest frequent voorkomt tijdens de werking van de motor in de praktijk, hetgeen tussen het lage en het hoge toerental, als vermeld in bijlage III van deze richtlijn, ligt;
      2.18.   „laag toerental (nlo)”: het laagste motortoerental waarbij 50 % van het opgegeven maximumvermogen wordt ontwikkeld;
      2.19.   „hoog toerental (nhi)”: het hoogste motortoerental waarbij 70 % van het opgegeven maximumvermogen wordt ontwikkeld;
      2.20.   „motortoerentallen A, B en C”: de beproevingstoerentallen binnen het normale motortoerentalgebied die worden gebruikt voor de ESC-test en de ELR-test overeenkomstig aanhangsel 1 van bijlage III van deze richtlijn;
      2.21.   „meetgebied”: het gebied tussen de motortoerentallen A en C en tussen een belasting van 25 en 100 %;
      2.22.   „referentietoerental (nref)”: 100 % van het toerental dat wordt gebruikt om de relatieve toerentalwaarden bij de ETC-test te denormaliseren overeenkomstig aanhangsel 2 van bijlage III van deze richtlijn;
      2.23.   „opaciteitmeter”: een instrument ontworpen om de dichtheid van de rookdeeltjes te meten aan de lichtverzwakking;
      2.24.   „aardgasgroep”: een van de gasgroepen H en L als gedefinieerd in Euro-norm EN 437 van november 1993;
      2.25.   „zelfaanpassend vermogen”: een motoronderdeel waarmee de lucht/brandstofverhouding constant kan worden gehouden;
      2.26.   „herkalibratie”: een fijnafstelling van een aardgasmotor om te zorgen voor dezelfde prestaties (vermogen, brandstofverbruik) bij een aardgas uit een ander gebied;
      2.27.   „Wobbe-index (onderste Wl of bovenste Wu)”: de verhouding tussen de overeenkomstige calorische waarde van een gas per volume-eenheid en de tweedemachtswortel van de relatieve dichtheid onder dezelfde referentieomstandigheden

      2.28.   „λ-verschuivingsfactor (Sλ)”: een uitdrukking die de vereiste flexibiliteit van het motorregelsysteem beschrijft voor wat betreft een verandering van de verhouding λ (overmaat lucht) indien de motor op een gas met een andere samenstelling dan puur methaan loopt (zie bijlage VII voor de berekening van Sλ);
      2.29.   „manipulatievoorziening”: een voorziening die werkingsvariabelen (bijvoorbeeld de snelheid van het voertuig, het toerental, de ingeschakelde versnelling, de temperatuur, de inlaatdruk of een andere parameter) meet of met een sensor bepaalt of daarop reageert om de werking van een onderdeel of functie van het emissiebeheersingssysteem op zodanige wijze te activeren, te moduleren, te vertragen of uit te schakelen dat de doelmatigheid van het emissiebeheersingssysteem wordt verminderd onder omstandigheden die bij een normaal voertuiggebruik optreden, tenzij het gebruik van een dergelijke voorziening grotendeels in aanmerking wordt genomen in de toegepaste testprocedures voor emissiecertificatie.

      2.30.   „hulpbeheersingsvoorziening”: een systeem, functie of beheersingsstrategie die op een motor of voertuig wordt geïnstalleerd en wordt gebruikt om de motor en/of de hulpapparatuur te beschermen tegen bedrijfsomstandigheden die tot schade of storingen kunnen leiden, of die wordt gebruikt om het starten van de motor te vergemakkelijken. Een hulpbeheersingsvoorziening kan eveneens een strategie of maatregel zijn waarvan afdoende is aangetoond dat het geen manipulatievoorziening is.
      2.31.   „abnormale emissiebeheersingsstrategie”: een strategie of maatregel die, wanneer het voertuig onder normale bedrijfsomstandigheden wordt gebruikt, de doelmatigheid van het emissiebeheersingssysteem vermindert tot een niveau dat lager is dan het niveau dat bij de toe te passen emissietestprocedures wordt verwacht.
      2.32.   Symbolen en afkortingen

      2.32.1.   Symbolen voor testparameters

                  Symbool

                  Eenheid

                  Term

                  AP

                  m2

                  Oppervlakte van de dwarsdoorsnede van de isokinetische bemonsteringssonde

                  AT

                  m2

                  Oppervlakte van de dwarsdoorsnede van de uitlaatpijp

                  CEE

                  —

                  Ethaanrendement

                  CEM

                  —

                  Methaanrendement

                  C1

                  —

                  Koolstof-1-equivalent koolwaterstof

                  conc

                  ppm/vol-%

                  Index die de concentratie aangeeft

                  D0

                  m3/s

                  Intercept van de PDP-kalibratiefunctie

                  DF

                  —

                  Verdunningsfactor

                  D

                  —

                  Bessel-functieconstante

                  E

                  —

                  Bessel-functieconstante

                  EZ

                  g/kWh

                  Geïnterpoleerde NOx-emissie op het controlepunt

                  fa

                  —

                  Atmosferische factor van het laboratorium

                  fc

                  s-1

                  Grensfrequentie van het Bessel-filter

                  FFH

                  —

                  Brandstofspecifieke factor voor de berekening van de natte concentratie uit de droge concentratie

                  FS

                  —

                  Stoichiometrische factor

                  GAIRW

                  kg/h

                  Luchtmassastroom bij de inlaat op natte basis

                  GAIRD

                  kg/h

                  Luchtmassastroom bij de inlaat op droge basis

                  GDILW

                  kg/h

                  Verdunningsluchtmassastroom op natte basis

                  GEDFW

                  kg/h

                  Equivalente verdunde uitlaatgasmassastroom op natte basis

                  GEXHW

                  kg/h

                  Uitlaatgasmassastroom op natte basis

                  GFUEL

                  kg/h

                  Brandstofmassastroom

                  GTOTW

                  kg/h

                  Verdunde uitlaatgasmassastroom op natte basis

                  H

                  MJ/m3

                  Calorische waarde

                  HREF

                  g/kg

                  Referentiewaarde van de absolute vochtigheid (10,71 g/kg)

                  Ha

                  g/kg

                  Absolute vochtigheid van de inlaatlucht

                  Hd

                  g/kg

                  Absolute vochtigheid van de verdunningslucht

                  HTCRAT

                  mol/mol

                  Verhouding waterstof-koolstof

                  i

                  —

                  Index die een toestand van de testfasen aangeeft

                  K

                  —

                  Bessel-constante

                  k

                  m-1

                  Lichtabsorptiecoëfficiënt

                  KH,D

                  —

                  Vochtigheidscorrectiefactor voor NOx bij dieselmotoren

                  KH,G

                  —

                  Vochtigheidscorrectiefactor voor NOx bij gasmotoren

                  KV

                  CFV-kalibratiefunctie

                  KW,a

                  —

                  Droog/natcorrectiefactor voor de inlaatlucht

                  KW,d

                  —

                  Droog/natcorrectiefactor voor de verdunningslucht

                  KW,e

                  —

                  Droog/natcorrectiefactor voor het verdunde uitlaatgas

                  KW,r

                  —

                  Droog/natcorrectiefactor voor het ruwe uitlaatgas

                  L

                  %

                  Percentage van het koppel ten opzichte van het maximumkoppel bij het toerental tijdens de proef

                  La

                  m

                  Effectieve optische weglengte

                  m

                  Helling van de PDP-kalibratiefunctie

                  mass

                  g/h of g

                  Index die de emissiemassastroom aangeeft

                  MDIL

                  kg

                  Massa van een monster verdunningslucht dat door het deeltjesbemonsteringsfilter wordt gevoerd

                  Md

                  mg

                  Massa van het deeltjesmonster in de verdunningslucht

                  Mf

                  mg

                  Massa van het verzamelde deeltjesmonster

                  Mf,p

                  mg

                  Massa van het deeltjesmonster, verzameld op het primaire filter

                  Mf,b

                  mg

                  Massa van het deeltjesmonster, verzameld op het secundaire filter

                  MSAM

                  Massa van het verdunde uitlaatgasmonster dat door het deeltjesbemonsteringsfilter wordt gevoerd

                  MSEC

                  kg

                  Massa van de secundaire verdunningslucht

                  MTOTW

                  kg

                  Totale CVS-massa over de cyclus op natte basis

                  MTOTW,i

                  kg

                  Momentane CVS-massa op natte basis

                  N

                  %

                  Opaciteit

                  NP

                  —

                  Totaal aantal omwentelingen van de PDP gedurende de cyclus

                  NP,i

                  —

                  Omwentelingen van de PDP gedurende een tijdsinterval

                  n

                  min-1

                  Motortoerental

                  np

                  s-1

                  PDP-toerental

                  nhi

                  min-1

                  Hoog motortoerental

                  nlo

                  min-1

                  Laag motortoerental

                  nref

                  min-1

                  Referentie-motortoerental voor de ETC-test

                  pa

                  kPa

                  Verzadigde dampdruk van de motorinlaatlucht

                  pA

                  kPa

                  Absolute druk

                  pB

                  kPa

                  Totale luchtdruk

                  pd

                  kPa

                  Verzadigde dampdruk van de verdunningslucht

                  ps

                  kPa

                  Droge luchtdruk

                  p1

                  kPa

                  Drukval bij de pompinlaat

                  P(a)

                  kW

                  Door de voor de test aangebrachte hulpapparatuur geabsorbeerd vermogen

                  P(b)

                  kW

                  Door de voor de test te verwijderen hulpapparatuur geabsorbeerd vermogen

                  P(n)

                  kW

                  Niet-gecorrigeerd nettovermogen

                  P(m)

                  kW

                  Op de proefbank gemeten vermogen

                  Ω

                  —

                  Bessel-constante

                  Qs

                  m3/s

                  CVS-volumestroom

                  q

                  —

                  Verdunningsverhouding

                  r

                  —

                  Verhouding tussen de dwarsdoorsnede van de isokinetische sonde en de uitlaatpijp

                  Ra

                  %

                  Relatieve vochtigheid van de inlaatlucht

                  Rd

                  %

                  Relatieve vochtigheid van de verdunningslucht

                  Rf

                  —

                  FID-responsiefactor

                  ρ

                  kg/m3

                  Dichtheid

                  S

                  kW

                  Dynamometerinstelling

                  Si

                  m-1

                  Momentane rookwaarde

                  Sλ

                  λ-verschuivingsfactor

                  T

                  K

                  Absolute temperatuur

                  Ta

                  K

                  Absolute temperatuur van de inlaatlucht

                  t

                  s

                  Meettijd

                  te

                  s

                  Elektrische responsietijd

                  tF

                  s

                  Filterresponsietijd voor de Bessel-functie

                  tp

                  s

                  Fysische responsietijd

                  Δt

                  s

                  Tijdsinterval tussen opeenvolgende rookgegevens (1 = bemonsteringsgraad)

                  Δti

                  s

                  Tijdsinterval voor momentane CFV-stroom

                  τ

                  %

                  Rooktransmissie

                  V0

                  m3/rev

                  PDP-volumestroom onder werkelijke omstandigheden

                  W

                  —

                  Wobbe-index

                  Wact

                  kWh

                  Werkelijke cyclusarbeid van de ETC

                  Wref

                  kWh

                  Referentiecyclusarbeid van de ETC

                  WF

                  —

                  Wegingsfactor

                  WFE

                  —

                  Effectieve wegingsfactor

                  X0

                  m3/rev

                  Kalibratiefunctie van de PDP-volumestroom

                  Yi

                  m-1

                  Gemiddelde Bessel-rookwaarde over 1 seconde

            2.32.2.   Symbolen voor chemische bestanddelen

                  CH4

                  Methaan

                  C2H6

                  Ethaan

                  C2H5OH

                  Ethanol

                  C3H8

                  Propaan

                  CO

                  Koolstofmonoxide

                  DOP

                  Dioctylftalaat

                  CO2

                  Koolstofdioxide

                  HC

                  Koolwaterstoffen

                  NMHC

                  Niet-methaanhoudende koolwaterstoffen

                  NOx

                  Stikstofoxiden

                  NO

                  Stikstofmonoxide

                  NO2

                  Stikstofdioxide

                  PT

                  Deeltjes

            2.32.3.   Afkortingen

                  CFV

                  Venturibuis met kritische stroming

                  CLD

                  Chemiluminescentiedetector

                  ELR

                  Europese belastingresponsiecyclus

                  ESC

                  Europese statische-toestandcyclus

                  ETC

                  Europese transiënte cyclus

                  FID

                  Vlamionisatiedetector

                  GC

                  Gaschromatograaf

                  HCLD

                  Verwarmde chemiluminescentiedetector

                  HFID

                  Verwarmde vlamionisatiedetector

                  LPG

                  Vloeibaar petroleumgas

                  NDIR

                  Niet-dispersieve infrarood-analysator

                  NMC

                  Niet-methaancutter

            3.   AANVRAAG VAN EG-GOEDKEURING
      3.1.   Aanvraag van EG-goedkeuring voor een type motor of motorfamilie als technische eenheid
      3.1.1.   De aanvraag om EG-goedkeuring voor een motortype of motorfamilie met betrekking tot het emissieniveau van verontreinigende gassen en deeltjes bij dieselmotoren en met betrekking tot het emissieniveau van verontreinigende gassen bij gasmotoren moet worden ingediend door de motorfabrikant of zijn gemachtigde.
      3.1.2.   De aanvraag gaat vergezeld van de volgende gegevens in drievoud:
      3.1.2.1.   een beschrijving van het motortype of motorfamilie, indien van toepassing, met de inlichtingen, als bedoeld in bijlage II van deze richtlijn, overeenkomstig de voorschriften van de artikelen 3 en 4 van Richtlijn 70/156/EEG van de Raad van 6 februari 1970 inzake de onderlinge aanpassing van de wetgevingen van de lidstaten betreffende de goedkeuring van motorvoertuigen en aanhangwagens daarvan (3).
      3.1.3.   Een motor met de in bijlage II beschreven kenmerken van het „motortype”of de „basismotor” wordt verstrekt aan de technische dienst die belast is met de uitvoering van de in punt 6 beschreven goedkeuringsproeven.
      3.2.   Aanvraag om EG-goedkeuring voor een voertuigtype wat de motor betreft
      3.2.1.   De aanvraag om goedkeuring van een voertuig met betrekking tot de emissie van verontreinigende gassen en deeltjes door een dieselmotor of motorfamilie en met betrekking tot de emissie van verontreinigende gassen door de gasmotor of gasmotorfamilie wordt ingediend door de voertuigfabrikant of zijn naar behoren gemachtigde vertegenwoordiger.
      3.2.2.   Zij gaat vergezeld van de volgende gegevens in drievoud:
      3.2.2.1.   een beschrijving van het voertuigtype, de met de motor verband houdende voertuigonderdelen en het motortype of de motorfamilie, indien van toepassing, met de inlichtingen, bedoeld in bijlage II, tezamen met de documentatie die vereist is op grond van artikel 3 van Richtlijn 70/156/EEG.
      3.3.   Aanvraag om EG-goedkeuring voor een voertuigtype met een goedgekeurde motor
      3.3.1.   De aanvraag om goedkeuring van een voertuig met betrekking tot de emissie van verontreinigende gassen en deeltjes van een dieselmotor of -motorfamilie en met betrekking tot de emissie van verontreinigende gassen door de gasmotor of gasmotorfamilie moet worden ingediend door de voertuigfabrikant of zijn gemachtigde.
      3.3.2.   Zij gaat vergezeld van de volgende gegevens in drievoud:
      3.3.2.1.   een beschrijving van het voertuigtype en de met de motor verband houdende voertuigonderdelen met de gegevens, bedoeld in bijlage II, indien van toepassing, en eventueel een kopie van het EG-goedkeuringsformulier (bijlage VI) voor de motor of motorfamilie als technische eenheid die in het voertuigtype is gemonteerd, tezamen met de documentatie die vereist is op grond van artikel 3 van Richtlijn 70/156/EEG.
      4.   EG-TYPEGOEDKEURING
      4.1.   Verlening van multibrandstof-EG-typegoedkeuring
      Een multibrandstof-EG-typegoedkeuring wordt verleend onder de volgende voorwaarden:
      4.1.1.   Bij dieselbrandstof moet de basismotor voldoen aan de voorschriften van deze richtlijn betreffende de referentiebrandstof in bijlage IV.
      4.1.2.   Bij aardgas moet worden aangetoond dat de basismotor zich kan aanpassen aan alle brandstofsamenstellingen die in de handel kunnen zijn. Bij aardgas zijn er over het algemeen twee typen brandstof: brandstof met een hoge verbrandingswaarde (H-gas) en brandstof met een lage verbrandingswaarde (L-gas). Binnen die twee gasgroepen bestaat echter veel variatie; er zijn sterke verschillen in de energie-inhoud, uitgedrukt door de Wobbe-index, en in de λ-verschuivingsfactor (Sλ). De formules voor de berekening van de Wobbe-index en Sλ zijn vermeld in de punten 2.27 en 2.28. Aardgas met een λ-verschuivingsfactor tussen 0,89 en 1,08 (0,89 ≤ Sλ ≤ 1,08) wordt geacht tot de H-groep te behoren, terwijl aardgas met een λ-verschuivingsfactor tussen 1,08 en 1,19 (1,08 ≤ Sλ ≤ 1,19) wordt geacht tot de L-groep te behoren. In de samenstelling van de referentiebrandstoffen is rekening gehouden met de extreme variaties van Sλ. De basismotor moet voldoen aan de voorschriften van deze richtlijn voor de referentiebrandstoffen GR (brandstof 1) en G25 ((brandstof 2), als vermeld in bijlage IV, zonder dat de brandstoftoevoer tussen de twee proeven opnieuw wordt afgesteld. De motor mag zich echter gedurende één ETC-cyclus zonder meting aanpassen nadat de brandstof is gewijzigd. Voor de proef moet de basismotor zijn ingelopen volgens de procedure van punt 3 van aanhangsel 2 van bijlage III.
      4.1.2.1.   Op verzoek van de fabrikant mag de motor getest worden met een derde brandstof (brandstof 3) indien de λ-verschuivingsfactor (Sλ) tussen 0,89 (d.w.z. de ondergrens van GR) en 1,19 (d.w.z. de bovengrens van G25) ligt, bijvoorbeeld wanneer brandstof 3 een in de handel verkrijgbare brandstof is. De resultaten van deze test mogen worden gebruikt als basis voor de beoordeling van de overeenstemming van de productie.
      4.1.3.   Bij een motor die op aardgas loopt en die zichzelf aanpast aan H-gassen enerzijds en L-gassen anderzijds, waarbij met behulp van een schakelaar van gasgroep H op gasgroep L kan worden overgeschakeld, moet de basismotor in elke stand van de schakelaar worden beproefd met de twee relevante referentiebrandstoffen als aangegeven in bijlage IV voor elke gasgroep. De brandstoffen zijn GR (brandstof 1) en G23 (brandstof 3) voor gasgroep H en G25 (brandstof 2) en G23 (brandstof 3) voor gasgroep L. De basismotor moet in beide standen van de schakelaar aan de voorschriften van deze richtlijn voldoen, zonder tussentijdse afstelling van het brandstofsysteem tussen beide tests bij elke stand van de schakelaar. De motor mag zich echter gedurende één ETC-cyclus zonder meting aanpassen nadat de brandstof is gewijzigd. Voor de proef moet de basismotor zijn ingelopen volgens de procedure van punt 3 van aanhangsel 2 van bijlage III.
      4.1.3.1.   Op verzoek van de fabrikant mag de motor getest worden met een derde brandstof in plaats van G23 (brandstof 3) indien de λ-verschuivingsfactor Sλ tussen 0,89 (d.w.z. de ondergrens van GR) en 1,19 (d.w.z. de bovengrens van G25) ligt, bijvoorbeeld wanneer brandstof 3 een op de markt verkrijgbare brandstof is. De resultaten van deze test mogen worden gebruikt als basis voor de beoordeling van de overeenstemming van de productie.
      4.1.4.   Indien de motorbrandstof aardgas is, wordt de verhouding van de emissieresultaten „r” voor elke verontreinigende stof als volgt bepaald:

      of

      en

      4.1.5.   Bij LPG moet worden aangetoond dat de basismotor zich kan aanpassen aan alle brandstofsamenstellingen die in de handel kunnen zijn. Bij LPG zijn er variaties in de samenstelling C3/C4. In de referentiebrandstoffen is rekening gehouden met deze variaties. De basismotor moet voldoen aan de emissievoorschriften voor de referentiebrandstoffen A en B, als vermeld in bijlage IV, zonder dat de brandstoftoevoer tussen de twee proeven opnieuw wordt afgesteld. De motor mag zich echter gedurende één ETC-cyclus zonder meting aanpassen nadat de brandstof is gewijzigd. Voor de proef moet de basismotor zijn ingelopen volgens de procedure van punt 3 van aanhangsel 2 van bijlage III.
      4.1.5.1.   De verhouding van de emissieresultaten „r” wordt voor elke verontreinigende stof als volgt bepaald:

      4.2.   Verlening van EG-typegoedkeuring voor een beperkt aantal brandstoffen
      EG-typegoedkeuring voor een beperkt aantal brandstoffen wordt verleend onder de volgende voorwaarden:
      4.2.1.   Goedkeuring wat betreft de uitlaatemissies van een motor die op aardgas loopt en bestemd is voor gasgroep H of gasgroep L.
      De basismotor moet worden getest met de relevante referentiebrandstof als aangegeven in bijlage IV voor de betrokken gasgroep. De brandstoffen zijn GR (brandstof 1) en G23 (brandstof 3) voor gasgroep H en G25 (brandstof 2) en G23 (brandstof 3) voor gasgroep L. De basismotor moet aan de voorschriften van deze richtlijn voldoen zonder tussentijdse afstelling van het brandstofsysteem tussen beide tests. De motor mag zich echter gedurende één ETC-cyclus zonder meting aanpassen nadat de brandstof is gewijzigd. Voor de proef moet de basismotor zijn ingelopen volgens de procedure van punt 3 van aanhangsel 2 van bijlage III.
      4.2.1.1.   Op verzoek van de fabrikant mag de motor getest worden met een derde brandstof in plaats van G23 (brandstof 3) indien de λ-verschuivingsfactor Sλ tussen 0,89 (d.w.z. de ondergrens van GR) en 1,19 (d.w.z. de bovengrens van G25) ligt, bijvoorbeeld wanneer brandstof 3 een op de markt verkrijgbare brandstof is. De resultaten van deze test mogen worden gebruikt als basis voor de beoordeling van de overeenstemming van de productie.
      4.2.1.2.   De verhouding van de emissieresultaten „r” wordt voor elke verontreinigende stof als volgt bepaald:

      of

      en

      4.2.1.3.   Bij aflevering aan de afnemer moet de motor zijn voorzien van een plaatje (zie punt 5.1.5) waarop is vermeld voor welke gasgroep de motor is goedgekeurd.
      4.2.2.   Goedkeuring wat betreft de uitlaatemissies van een motor die op aardgas of LPG loopt en bestemd is voor brandstof van één bepaalde samenstelling
      4.2.2.1.   De basismotor moet voldoen aan de emissievoorschriften voor de referentiebrandstoffen GR en G25 in het geval van aardgas of de referentiebrandstoffen A en B in het geval van LPG, als vermeld in bijlage IV. Tussen de proeven mag het brandstofsysteem worden bijgesteld. Deze bijstelling bestaat uit herkalibratie van het brandstofgegevensbestand, onder wijziging van het basisregelsysteem of de basisopzet van het gegevensbestand. Indien nodig mogen onderdelen die rechtstreeks verband houden met de brandstofstroom (zoals inspuitkoppen) worden vervangen.
      4.2.2.2.   Op verzoek van de fabrikant mag de motor worden getest met de referentiebrandstoffen GR en G23 of met de referentiebrandstoffen G25 en G23 in welk geval de typegoedkeuring slechts geldig is voor respectievelijk gasgroep H of gasgroep L.
      4.2.2.3.   Bij aflevering aan de afnemer moet de motor zijn voorzien van een plaatje (zie punt 5.1.5) waarop is vermeld voor welke brandstofsamenstelling de motor is gekalibreerd.
      4.3.   Goedkeuring van de uitlaatemissies van een lid van een motorfamilie
      4.3.1.   Behalve in het in punt 4.3.2 genoemde geval wordt de goedkeuring van een basismotor zonder verdere beproeving uitgebreid tot alle motoren van een familie voor alle brandstofsamenstellingen binnen de gasgroep waarvoor de basismotor is goedgekeurd (in het geval van de in punt 4.2.2 beschreven motoren) of voor dezelfde brandstoffen respectievelijk dezelfde gasgroep waarvoor de basismotor is goedgekeurd (in het geval van de in punt 4.1 of 4.2 beschreven motoren).
      4.3.2.   Secundaire proefmotor
      Indien de technische dienst in het geval van een aanvraag om typegoedkeuring van een motor of een voertuig, wat betreft de tot een motorfamilie behorende motor, constateert dat de ingediende aanvraag met betrekking tot de gekozen basismotor niet geheel representatief is voor de in aanhangsel 1 van bijlage I beschreven motorfamilie, kan hij een andere en zo nodig een extra referentietestmotor selecteren en testen.
      4.4.   Typegoedkeuringsformulier
      Bij goedkeuring overeenkomstig de punten 3.1, 3.2 en 3.3 wordt een formulier volgens het model van bijlage VI afgegeven.
      5.   MERKTEKENS OP DE MOTOR
      5.1.   De als technische eenheid goedgekeurde motor moet zijn voorzien van:
      5.1.1.   handelsmerk of firmanaam van de fabrikant van de motor;
      5.1.2.   handelsbenaming van de fabrikant;
      5.1.3.   het EG-typegoedkeuringsnummer, voorafgegaan door de kenletter(s) van het land dat de EG-typegoedkeuring heeft verleend (4).
      5.1.4.   In geval van een aardgasmotor moet een van de volgende merktekens na het EG-typegoedkeuringsnummer worden geplaatst:

                  —

                  H bij een motor, goedgekeurd en gekalibreerd voor gasgroep H;

                  —

                  L bij een motor, goedgekeurd en gekalibreerd voor gasgroep L;

                  —

                  HL bij een motor, goedgekeurd en gekalibreerd voor zowel gasgroep H als gasgroep L;

                  —

                  Ht bij een motor, goedgekeurd en gekalibreerd voor een specifieke gassamenstelling van gasgroep H, die door fijnafstelling van het brandstofsysteem van de motor ingesteld kan worden op een ander specifiek gas van gasgroep H;

                  —

                  Lt bij een motor, goedgekeurd en gekalibreerd voor een specifieke gassamenstelling van gasgroep L, die door fijnafstelling van het brandstofsysteem van de motor ingesteld kan worden op een ander specifiek gas van gasgroep L;

                  —

                  HLt bij een motor, goedgekeurd en gekalibreerd voor een specifieke gassamenstelling van hetzij gasgroep H, hetzij gasgroep L, die door fijnafstelling van het brandstofsysteem van de motor ingesteld kan worden op een ander specifiek gas van hetzij gasgroep H, hetzij gasgroep L.

            5.1.5.   Plaatjes
      In geval van aardgas- en LPG-motoren met een goedkeuring voor een beperkt aantal brandstoffen zijn de volgende plaatjes van toepassing:
      5.1.5.1   Inhoud
      De volgende gegevens moeten worden verstrekt:
      In geval van punt 4.2.1.3 staat op het plaatje
      „ALLEEN VOOR GEBRUIK MET AARDGAS VAN GASGROEP H”. „H” wordt eventueel vervangen door „L”.
      In geval van punt 4.2.2.3 staat op het plaatje
      „ALLEEN VOOR GEBRUIK MET AARDGAS, SPECIFICATIE …” of „ALLEEN VOOR GEBRUIK MET LPG, SPECIFICATIE …”. Alle gegevens in de desbetreffende tabel(len) in bijlage VI worden vermeld met de afzonderlijke bestanddelen en grenswaarden die zijn opgegeven door de motorfabrikant.
      De letters en cijfers moeten minstens 4 mm hoog zijn.
      Noot:
      Indien er niet voldoende plaats is voor die gegevens, mag een vereenvoudigde code worden gebruikt. In dat geval moet nadere uitleg met alle voornoemde informatie gemakkelijk toegankelijk zijn voor wie de brandstoftank vult of onderhoud of reparaties van de motor en de bijbehorende onderdelen verricht, alsmede de betrokken autoriteiten. De plaats waar die nadere uitleg zich bevindt en de inhoud ervan worden in overleg bepaald door de fabrikant en de goedkeuringsinstantie.
      5.1.5.2.   Eigenschappen
      De plaatjes moeten een even grote levensduur als de motor hebben en duidelijk leesbaar zijn. De letters en cijfers moeten onuitwisbaar zijn. Bovendien moet de wijze van bevestiging van de plaatjes afgestemd zijn op de nuttige levensduur van de motor en mogen zij niet kunnen worden verwijderd zonder vernietigd of onherkenbaar beschadigd te worden.
      5.1.5.3.   Plaatsing
      De plaatjes moeten worden bevestigd aan een motoronderdeel dat noodzakelijk is voor de normale werking van de motor en normaliter niet behoeft te worden vervangen gedurende de levensduur van de motor. Bovendien moeten zij zodanig worden geplaatst dat ze gemakkelijk leesbaar zijn voor de gemiddelde waarnemer nadat alle voor de werking van de motor noodzakelijke toebehoren op de motor zijn gemonteerd.
      5.2.   In geval van aanvraag om EG-goedkeuring van een voertuigtype wat betreft de motor moeten de in punt 5.1.5 vermelde opschriften tevens dicht bij het vulgat van de brandstoftank worden aangebracht.
      5.3.   In geval van een aanvraag om EG-goedkeuring van een voertuigtype met een goedgekeurde motor moeten de in punt 5.1.5 genoemde opschriften tevens dicht bij het vulgat van de brandstoftank worden aangebracht.
      6.   SPECIFICATIES EN PROEVEN
      6.1.   Algemeen
      6.1.1.   Emissiebeheersingsapparatuur

      6.1.1.1.   De componenten die de emissie van verontreinigende gassen en deeltjes door dieselmotoren en de emissie van verontreinigende gassen door gasmotoren beïnvloeden, moeten op zodanige wijze worden ontworpen, gebouwd, geassembleerd en geïnstalleerd dat de motor bij normaal gebruik aan de bepalingen van deze richtlijn kan voldoen.
      6.1.2.   Functies van emissiebeheersingsapparatuur

      6.1.2.1.   Het is verboden een manipulatievoorziening en/of een abnormale emissiebeheersingsstrategie toe te passen.
      6.1.2.2.   Een hulpbeheersingsvoorziening mag op een motor of een voertuig worden geïnstalleerd op voorwaarde dat de voorziening:

                  —

                  alleen functioneert buiten de in punt 6.1.2.4 genoemde omstandigheden, of

                  —

                  in de in punt 6.1.2.4 genoemde omstandigheden alleen tijdelijk wordt ingeschakeld met het oog op de bescherming van de motor, de bescherming van de luchtbehandelingsvoorziening, emissiebeheer, koud starten of opwarmen, of

                  —

                  alleen door signalen die van het voertuig zelf uitgaan wordt ingeschakeld met het oog op veiligheids- of „limp-home”-strategieën.

            6.1.2.3.   Motorbeheersingsvoorzieningen, -functies, -systemen of -maatregelen die in de in punt 6.1.2.4 genoemde omstandigheden werken en tot gevolg hebben dat een andere of gewijzigde motorbeheersingsstrategie wordt gebruikt dan die welke normaliter tijdens de toepasselijke emissietestcyclussen wordt toegepast, worden toegestaan indien overeenkomstig de vereisten van de punten 6.1.3 en/of 6.1.4 volledig wordt aangetoond dat de maatregel de doelmatigheid van het emissiebeheersingssysteem niet vermindert. In alle andere gevallen worden dergelijke voorzieningen als manipulatievoorzieningen beschouwd.
      6.1.2.4.   Voor de toepassing van punt 6.1.2.2 zijn de gedefinieerde gebruiksomstandigheden onder stabiele en tijdelijke omstandigheden :

                  —

                  een hoogte van maximaal 1 000 m (of een gelijkwaardige atmosferische druk van 90 kPa),

                  —

                  een omgevingstemperatuur binnen het gebied 283-303 K (10-30 °C),

                  —

                  motorkoelmiddel binnen het gebied 343-368 K (70-95 °C).

            6.1.3.   Bijzondere vereisten voor elektronische emissiebeheersingssystemen

      6.1.3.1.   Documentatievereisten

      De fabrikant verstrekt een documentatiepakket waarin informatie wordt verstrekt over het basisontwerp van het systeem en de middelen waarmee het de uitgangsvariabelen regelt, ongeacht of die regeling direct of indirect geschiedt.
      De documentatie wordt in 2 delen beschikbaar gesteld:

                  a)

                  het formele documentatiepakket, dat bij de indiening van de typegoedkeuringsaanvraag aan de technische dienst wordt verstrekt, bevat een complete beschrijving van het systeem. Deze documentatie mag beknopt zijn mits wordt aangetoond dat alle uitgangswaarden die zijn toegestaan volgens een matrix die wordt verkregen uit het regelbereik van de ingangswaarden van de individuele eenheid, zijn geïdentificeerd. Deze informatie wordt bij de in bijlage I, punt 3, voorgeschreven documentatie gevoegd;

                  b)

                  aanvullend materiaal waarin de parameters worden weergegeven die door een hulpbeheersingsvoorziening worden gewijzigd, alsmede de grensomstandigheden waaronder de voorziening werkt. Het aanvullende materiaal bevat een beschrijving van de besturingslogica van het brandstofsysteem, de tijdafstellingsstrategieën en de schakelpunten in alle werkingstoestanden.
                  Dit aanvullend materiaal bevat ook een rechtvaardiging voor het gebruik van een hulpbeheersingsvoorziening en verstrekt aanvullend materiaal en testgegevens om het effect van een op de motor of het voertuig geïnstalleerde hulpbeheersingsvoorziening op de uitlaatemissies aan te tonen.
                  Dit aanvullend materiaal blijft strikt vertrouwelijk en wordt door de fabrikant bewaard, maar wordt bij de typegoedkeuring of op elke ogenblik tijdens de duur van de typegoedkeuring beschikbaar gesteld voor inspectie.

            6.1.4.   Om na te gaan of een strategie of maatregel moet worden beschouwd als een manipulatievoorziening of een abnormale emissiebeheersingsstrategie volgens de definities van de punten 2.29 en 2.31, kan de goedkeuringsinstantie en/of de technische dienst aanvullend om een NOx-screeningtest met toepassing van de ETC verzoeken die in combinatie met de typegoedkeuringstest of de procedures voor het controleren van de overeenstemming van de productie kan worden uitgevoerd.
      6.1.4.1.   Bij wijze van alternatief voor de vereisten van aanhangsel 4 van bijlage III mogen de NOx-emissies tijdens de ETC-screeningtest worden bemonsterd aan de hand van het ruwe uitlaatgas en zijn de technische voorschriften van ISO DIS 16183, van 15 oktober 2000, van toepassing.
      6.1.4.2.   Wanneer wordt nagegaan of een strategie of maatregel moet worden beschouwd als een manipulatievoorziening of een abnormale emissiebeheersingsstrategie volgens de definities van de punten 2.29 en 2.31, wordt een extra marge van 10 % ten opzichte van de desbetreffende NOx-grenswaarde aanvaard.
      6.1.5.   Overgangsbepalingen voor de uitbreiding van de typegoedkeuring
      6.1.5.1.   Dit punt geldt alleen voor nieuwe compressieontstekingsmotoren en nieuwe door compressieontstekingsmotoren aangedreven voertuigen waarvoor een typegoedkeuring is verleend overeenkomstig de vereisten in rij A van de tabellen in punt 6.2.1.
      6.1.5.2.   Bij wijze van alternatief voor de punten 6.1.3 en 6.1.4 kan de fabrikant de technische dienst de resultaten voorleggen van een NOx-screeningtest met toepassing van de ETC aan de motor die overeenstemt met de eigenschappen van de basismotor, als beschreven in bijlage II, waarbij rekening wordt gehouden met het bepaalde in punt 6.1.4.1. en 6.1.4.2. De fabrikant dient tevens schriftelijk te verklaren dat de motor geen gebruikmaakt van een manipulatievoorziening of een abnormale emissiebeheersingsstrategie zoals omschreven in punt 2 van deze bijlage.
      6.1.5.3.   De fabrikant dient voorts schriftelijk te verklaren dat de resultaten van de NOx-screeningtest en de verklaring voor de basismotor, als bedoeld in punt 6.1.4, eveneens gelden voor alle motortypen binnen de in bijlage II beschreven motorfamilie.
      6.2.   Specificaties betreffende de emissie van verontreinigende gassen en deeltjes en rook
      Voor typegoedkeuring volgens rij A van de tabellen in punt 6.2.1 worden de emissies gemeten in ESC- en ELR-tests met conventionele dieselmotoren met inbegrip van die welke zijn uitgerust met elektronische brandstofinspuitapparatuur, uitlaatgasrecirculatie (EGR) en/of oxidatiekatalysator. Dieselmotoren die zijn uitgerust met moderne uitlaatgasnabehandelingssystemen, bv. NOx-katalysatoren en/of deeltjesvangers, moeten bovendien een ETC-test ondergaan.
      Voor typegoedkeuring volgens rij B.1 of B.2 of rij C van de tabellen in punt 6.2.1 worden de emissies gemeten met de ESC-test, de ELR-test en de ETC-test.
      Voor gasmotoren worden de gasvormige emissies bepaald met behulp van de ETC-test.
      De ESC- en ELR-testprocedures zijn beschreven in aanhangsel 1 van bijlage III, de ETC-testprocedure in de aanhangsels 2 en 3 van bijlage III.
      De emissie van verontreinigende gassen en deeltjes (indien van toepassing) en van rook (indien van toepassing) door de motor die voor de keuring ter beschikking is gesteld, wordt gemeten volgens de in aanhangsel 4 van bijlage III beschreven methoden. In bijlage V worden de aanbevolen analysesystemen voor de verontreinigende gassen, de aanbevolen bemonsteringssystemen en de aanbevolen opaciteitsmeetsystemen beschreven.
      Andere systemen of analyse-apparatuur kunnen door de technische dienst worden goedgekeurd, indien wordt aangetoond dat daarmee gelijkwaardige resultaten bij de betrokken testcyclus worden verkregen. De systeemgelijkwaardigheid moet worden vastgesteld aan de hand van een correlatiestudie met zeven monsterparen (of meer) tussen het systeem dat wordt onderzocht en een van de referentiesystemen van deze richtlijn. Voor de deeltjesemissie is alleen het volledige-stroomverdunningssysteem als referentiesysteem toegestaan. De „resultaten” hebben betrekking op de emissiewaarden bij een specifieke cyclus. De correlatietest moet worden uitgevoerd in hetzelfde laboratorium, in dezelfde meetcel en met dezelfde motor en bij voorkeur gelijktijdig. Gelijkwaardigheid bestaat, wanneer de gemiddelde waarden van de monsterparen met een tolerantie van ± 5 % overeenstemmen. Voor de opneming van een nieuw systeem in de richtlijn moet de gelijkwaardigheid zijn bepaald op basis van een berekening van de herhaalbaarheid en de reproduceerbaarheid volgens ISO 5725.
      6.2.1.   Grenswaarden
      De specifieke massa van het koolmonoxide, het totaal aan koolwaterstoffen, de stikstofoxiden en de deeltjes, die is bepaald met de ESC-test, en de opaciteit van de rook, die is bepaald met de ELR-test, mogen niet meer bedragen dan de in tabel 1 aangegeven waarden.
      Tabel 1
      Grenswaarden — ESC- en ELR-test

                  Rij

                  Massa koolmonoxide
                  (CO) g/kWh

                  Massa koolwaterstoffen
                  (HC) g/kWh

                  Massa stikstofoxiden
                  (NOx) g/kWh

                  Massa deeltjes
                  (PT) g/kWh

                  Rook
                  m–1

                  A (2000)

                  2,1

                  0,66

                  5,0

                  0,10

                  0,13 (5)

                  0,8

                  B 1 (2005)

                  1,5

                  0,46

                  3,5

                  0,02

                  0,5

                  B 2 (2008)

                  1,5

                  0,46

                  2,0

                  0,02

                  0,5

                  C (EEV)

                  1,5

                  0,25

                  2,0

                  0,02

                  0,15

            Bij dieselmotoren die ook worden beproefd volgens de ETC-test en met name bij gasmotoren mag de specifieke massa van koolmonoxide, andere koolwaterstoffen dan methaan, methaan (indien van toepassing), stikstofoxiden en deeltjes (indien van toepassing) niet meer bedragen dan de in tabel 2 aangegeven waarden.
      Tabel 2
      Grenswaarden — ETC-test

                  Rij

                  Massa koolmonoxide
                  (CO) g/kWh

                  Massa non-methaankool-waterstoffen
                  (NMHC) g/kWh

                  Massa methaan
                  (CH4) (6) g/kWh

                  Massa stikstofoxiden
                  (NOx) g/kWh

                  Massa deeltjes
                  (PT) (7) g/kWh

                  A (2000)

                  5,45

                  0,78

                  1,6

                  5,0

                  0,16

                  0,21 (8)

                  B 1 (2005)

                  4,0

                  0,55

                  1,1

                  3,5

                  0,03

                  B 2 (2008)

                  4,0

                  0,55

                  1,1

                  2,0

                  0,03

                  C (EEV)

                  3,0

                  0,40

                  0,65

                  2,0

                  0,02

            6.2.2.   Meting van koolwaterstoffen bij diesel- en gasmotoren
      6.2.2.1   Een fabrikant kan naar keuze de massa van het totaal aan koolwaterstoffen (THC) volgens de ETC-test meten in plaats van de massa van andere koolwaterstoffen dan methaan. In dat geval is de grenswaarde voor de massa van het totaal aan koolwaterstoffen dezelfde als die welke is vermeld in tabel 2 voor de massa van andere koolwaterstoffen dan methaan.
      6.2.3.   Speciale voorschriften voor dieselmotoren
      6.2.3.1.   De specifieke massa stikstofoxiden, gemeten op willekeurige controlepunten binnen het controlegebied van de ESC-test, mag niet meer dan 10 % boven de geïnterpoleerde waarden van de aangrenzende testfasen liggen (zie bijlage III, aanhangsel 1, de punten 4.6.2 en 4.6.3).
      6.2.3.2.   De rookwaarde bij een willekeurig ELR-testtoerental mag niet meer dan 20 % boven de hoogste rookwaarde bij de twee aangrenzende testtoerentallen of — indien deze hoger is — meer dan 5 % boven de grenswaarde liggen.
      7.   MONTAGE IN HET VOERTUIG
      7.1.   De montage van de motor in het voertuig moet voldoen aan de volgende eigenschappen voor wat betreft de typegoedkeuring van de motor:
      7.1.1.   de inlaatonderdruk mag niet meer bedragen dan de in bijlage VI voor de typegoedkeuring aangegeven waarde;
      7.1.2.   de uitlaatgastegendruk mag niet meer bedragen dan de in bijlage VI voor de goedgekeurde motor aangegeven waarde;
      7.1.3.   de inhoud van het uitlaatsysteem mag niet meer dan 40 % afwijken van de in bijlage VI voor de goedgekeurde motor aangegeven waarde;
      7.1.4.   het door de hulpapparatuur die noodzakelijk is voor de werking van de motor geabsorbeerde vermogen mag niet meer bedragen dan de in bijlage VI voor de goedgekeurde motor aangegeven waarde.
      8.   MOTORFAMILIE
      8.1.   Parameters die de motorfamilie bepalen
      De motorfamilie als aangegeven door de motorfabrikant kan bepaald worden aan de hand van fundamentele eigenschappen die alle motoren van de familie gemeen hebben. In sommige gevallen kan er interactie optreden tussen de parameters. Er moet rekening worden gehouden met dit effect om te verzekeren dat alleen motoren met overeenkomstige uitlaatemissie-eigenschappen tot een motorfamilie worden gerekend.
      Motoren worden tot dezelfde motorfamilie gerekend, wanneer zij de volgende lijst van basisparameters gemeen hebben:
      8.1.1.   Verbrandingscyclus:

                  —

                  2-takt

                  —

                  4-takt

            8.1.2.   Koelmiddel:

                  —

                  lucht

                  —

                  water

                  —

                  olie

            8.1.3.   Voor gasmotoren en motoren met nabehandeling:

                  —

                  aantal cilinders

            (andere dieselmotoren met minder cilinders dan de basismotor mogen geacht worden tot dezelfde motorfamilie te behoren mits het brandstofsysteem de brandstof voor elke cilinder apart doseert).
      8.1.4.   Afzonderlijke zuigerverplaatsing:

                  —

                  de totale spreiding mag voor de motoren niet meer dan 15 % bedragen

            8.1.5.   Wijze van luchtaanzuiging:

                  —

                  natuurlijke aanzuiging

                  —

                  drukvulling

                  —

                  drukvulling met tussenkoeler

            8.1.6.   Type/ontwerp van de verbrandingskamer:

                  —

                  voorkamer

                  —

                  wervelkamer

                  —

                  rechtstreekse inspuiting

            8.1.7.   Klep- en poortconfiguratie, grootte en aantal:

                  —

                  cilinderkop

                  —

                  cilinderwand

                  —

                  carter

            8.1.8.   Brandstofinspuitsysteem (dieselmotoren):

                  —

                  pompinspuiter

                  —

                  lijnpomp

                  —

                  verdelerpomp

                  —

                  afzonderlijk element

                  —

                  pompverstuiver

            8.1.9.   Brandstofsysteem (gasmotoren):

                  —

                  mengeenheid

                  —

                  gasinductie/injectie (één punt, meerdere punten)

                  —

                  vloeistofinjectie (één punt, meerdere punten)

            8.1.10.   Ontstekingssysteem (gasmotoren)
      8.1.11.   Overige kenmerken:

                  —

                  uitlaatgasrecirculatie

                  —

                  waterinspuiting/emulsie

                  —

                  secundaire luchtinspuiting

                  —

                  drukkoelsysteem

            8.1.12.   Uitlaatgasnabehandeling:

                  —

                  driewegkatalysator

                  —

                  oxidatiekatalysator

                  —

                  reductiekatalysator

                  —

                  thermische reactor

                  —

                  deeltjesvanger

            8.2.   Keuze van de basismotor
      8.2.1.   Dieselmotoren
      Het hoofdcriterium bij de keuze van de basismotor van de familie moet de hoogste brandstoftoevoer per slag bij het opgegeven toerental voor het maximumkoppel zijn. Indien twee of meer motoren volgens dat hoofdcriterium overeenstemmen, wordt de basismotor gekozen aan de hand van een tweede criterium, namelijk de hoogste brandstoftoevoer per slag bij het nominaal vermogen. Onder bepaalde omstandigheden kan de keuringsinstantie tot de slotsom komen dat de slechtste emissiewaarde van de familie het best kan worden bepaald door een tweede motor te beproeven. De goedkeuringsinstantie kan derhalve een extra motor ter beproeving kiezen aan de hand van kenmerken die erop wijzen dat die motor het hoogste emissieniveau van de motoren van die familie heeft.
      Indien de motoren binnen de familie andere variabele kenmerken hebben die geacht worden van invloed te zijn op de uitlaatemissies, moeten die kenmerken eveneens worden bepaald en bij de keuze van de basismotor in aanmerking worden genomen.
      8.2.2.   Gasmotoren
      Het hoofdcriterium voor de keuze van de basismotor van de familie moet de grootste verplaatsing zijn. Indien twee of meer motoren volgens dat hoofdcriterium overeenstemmen, wordt de basismotor gekozen aan de hand van secundaire criteria in de volgende volgorde:

                  —

                  de hoogste brandstoftoevoer per slag bij het toerental voor het opgegeven nominaal vermogen;

                  —

                  het vroegste ontstekingstijdstip;

                  —

                  de laagste EGR-graad;

                  —

                  geen luchtpomp of pomp met de laagste werkelijke luchtstroom.

            Onder bepaalde omstandigheden kan de keuringsinstantie tot de slotsom komen dat de slechtste emissiewaarde van de familie het best kan worden bepaald door een tweede motor te beproeven. Daarom kan de keuringsinstantie een extra motor ter beproeving kiezen aan de hand van kenmerken die erop wijzen dat die motor het hoogste emissieniveau van de motoren van die familie heeft.
      9.   OVEREENSTEMMING VAN DE PRODUCTIE
      9.1.   Er dienen maatregelen te worden genomen om te zorgen voor de overeenstemming van de productie overeenkomstig artikel 10 van Richtlijn 70/156/EEG. De overeenstemming van de productie wordt gecontroleerd aan de hand van de gegevens in het goedkeuringsformulier in bijlage VI van deze richtlijn.
      De punten 2.4.2 en 2.4.3 van bijlage X van Richtlijn 70/156/EEG zijn van toepassing indien de bevoegde instanties de berekeningsmethode van de fabrikant ontoereikend achten.
      9.1.1.   Indien de emissies van verontreinigende stoffen gemeten moeten worden bij een motortype waarvan de typegoedkeuring een of meer keren is uitgebreid, worden de proeven uitgevoerd op de motor(en), beschreven in het informatiepakket betreffende de betrokken uitbreiding.
      9.1.1.1.   Overeenstemming van de motor die aan een emissieproef wordt onderworpen:
      Na het verstrekken van de motor aan de instantie stelt de fabrikant de gekozen motoren niet meer bij.
      9.1.1.1.1.   Er worden drie willekeurige motoren uit de serie genomen. Motoren die alleen met de ESC-test en de ELR-test of alleen met de ETC-test worden gekeurd voor typegoedkeuring volgens rij A van de tabellen in punt 6.2.1 moeten de tests ondergaan die van toepassing zijn voor het nagaan van de overeenstemming van de productie. Met goedkeuring van de bevoegde instantie worden alle andere motortypen die zijn goedgekeurd volgens rij A, rij B1 of B2 of rij C van de tabellen in punt 6.2.1 hetzij met de ESC-cyclus en de ELR-cyclus, hetzij met de ETC-cyclus gekeurd voor het nagaan van de overeenstemming van de productie. De grenswaarden staan vermeld in punt 6.2.1 van deze bijlage.
      9.1.1.1.2.   De proeven worden uitgevoerd overeenkomstig aanhangsel 1 van deze bijlage, indien de bevoegde instantie genoegen neemt met de door de fabrikant opgegeven standaarddeviatie van de productie overeenkomstig bijlage X van Richtlijn 70/156/EEG voor motorvoertuigen en de aanhangwagens daarvan.
      De proeven worden uitgevoerd overeenkomstig aanhangsel 2 van deze bijlage indien de bevoegde instantie geen genoegen neemt met de door de fabrikant opgegeven standaarddeviatie van de productie overeenkomstig bijlage X van Richtlijn 70/156/EEG voor motorvoertuigen en de aanhangwagens daarvan.
      Op verzoek van de fabrikant kunnen de proeven worden uitgevoerd overeenkomstig aanhangsel 3 van deze bijlage.
      9.1.1.1.3.   De serieproductie wordt op grond van een proef met willekeurig gekozen motoren geacht conform respectievelijk niet-conform te zijn, wanneer volgens de testcriteria van het toepasselijke aanhangsel een positief oordeel voor alle verontreinigende stoffen, respectievelijk een negatief oordeel aangaande één verontreinigende stof is bereikt.
      Indien voor een verontreinigende stof een positief oordeel is bereikt, mag daarvan niet worden afgeweken op grond van aanvullende proeven die worden uitgevoerd om tot een oordeel te komen over andere verontreinigende stoffen.
      Indien er geen positief oordeel voor alle verontreinigende stoffen er geen negatief oordeel voor één verontreinigende stof wordt geveld, wordt er een proef met een andere motor uitgevoerd (zie figuur 2).
      Indien er geen oordeel wordt geveld, mag de fabrikant te allen tijde besluiten de keuring te beëindigen. In dat geval wordt een negatief oordeel in het rapport opgenomen.
      9.1.1.2.   De proeven worden uitgevoerd op nieuwe motoren. Men laat de gasmotoren inlopen volgens de methode van punt 3 van aanhangsel 2 bij bijlage III.
      9.1.1.2.1.   Op verzoek van de fabrikant kunnen de proeven echter worden uitgevoerd op diesel- of gasmotoren die langer dan de in punt 9.1.1.2 aangegeven duur, maar ten hoogste 100 uur zijn ingereden. In dat geval laat de fabrikant de motoren inlopen. Hij verbindt zich ertoe, die motoren niet meer te zullen afstellen.
      9.1.1.2.2.   Wanneer de fabrikant verzoekt om inlopen van de motor overeenkomstig punt 9.1.1.2.1, mag dat plaatsvinden met:

                  —

                  alle motoren die worden getest,
                  of

                  —

                  de eerste motor die wordt getest, waarbij een als volgt bepaalde evolutiecoëfficiënt op die motor wordt toegepast:

                              —

                              de emissies van verontreinigende stoffen worden bij de eerste testmotor op nul en „x” uur gemeten;

                              —

                           de evolutiecoëfficiënt van de emissies tussen nul en „x” verontreinigende stof als volgt berekend:emissies „x” uur/emissies nul uur.
                              De evolutiecoëfficiënt kan minder dan één zijn.

            De andere testmotoren laat men niet inlopen, maar de emissies op nul uur worden aangepast met behulp van de evolutiecoëfficiënt.
      In dat geval worden de volgende waarden gemeten:

                  —

                  de waarden op „x” uur voor de eerste motor,

                  —

                  de waarde bij nul uur, vermenigvuldigd met de evolutiecoëfficiënt, voor de andere motoren.

            9.1.1.2.3.   Voor dieselmotoren en LPG-gasmotoren kunnen alle proeven worden uitgevoerd met in de handel zijnde brandstoffen. Op verzoek van de fabrikant kunnen echter de in bijlage IV beschreven referentiebrandstoffen worden gebruikt. Dit betekent dat proeven, zoals beschreven in punt 4 van deze bijlage, met ten minste twee referentiebrandstoffen voor elke gasmotor moeten worden verricht.
      9.1.1.2.4.   Voor aardgasmotoren kunnen al deze proeven worden verricht met de volgende in de handel zijnde brandstoffen:

                  —

                  voor met H gemerkte motoren een in de handel zijnde brandstof van gasgroep H (0,89 ≤ Sλ ≤ 1,00);

                  —

                  voor met L gemerkte motoren een in de handel zijnde brandstof van gasgroep L (1,00 ≤ Sλ ≤ 1,19);

                  —

                  voor met HL gemerkte motoren een in de handel zijnde brandstof binnen de uiterste waarden van de λ-verschuivingsfactor (0,89 ≤ Sλ ≤ 1,19).

            Op verzoek van de fabrikant mogen de in bijlage IV beschreven referentiebrandstoffen worden gebruikt. Dit betekent dat de proeven, zoals beschreven in punt 4 van deze bijlage, met ten minste twee referentiebrandstoffen voor elke gasmotor moeten worden verricht.
      9.1.1.2.5.   In geval van een geschil wanneer, bij gebruik van een in de handel zijnde brandstof, een gasmotor niet aan de grenswaarden voldoet, worden de proeven uitgevoerd met een referentiebrandstof waarmee de basismotor is getest, of eventueel met de extra brandstof 3, als bedoeld in de punten 4.1.3.1 en 4.2.1.1 waarmee de basismotor eventueel getest is. Vervolgens wordt de uitkomst omgerekend met behulp van de toepasselijke factor(en) „r”, „ra” en „rb”, als beschreven in de punten 4.1.4, 4.1.5.1 en 4.2.1.2. Indien „r”, „ra” of „rb” kleiner zijn dan 1, vindt geen correctie plaats. De meetresultaten en de berekende uitkomsten moeten aantonen dat de motor aan de grenswaarden voldoet met alle relevante brandstoffen (brandstof 1, 2 en eventueel brandstof 3 bij aardgasmotoren en brandstof A en B bij LPG-motoren).
      9.1.1.2.6.   Proeven voor onderzoek naar de overeenstemming van de productie van gasmotoren die berekend zijn op een brandstof van een bepaalde samenstelling moeten verricht worden met de brandstof, waarvoor de motor gekalibreerd is.

         (1)  PB L 76 van 6.4.1970, blz. 1. Richtlijn laatstelijk gewijzigd bij Richtlijn 2003/76/EG van de Commissie (PB L 206 van 15.8.2003, blz. 29).

         (2)  PB L 375 van 31.12.1980, blz. 46. Richtlijn laatstelijk gewijzigd bij Richtlijn 1999/99/EG van de Commissie (PB L 334 van 28.12.1999, blz. 32).

         (3)  PB L 42 van 23.2.1970, blz. 1. Richtlijn laatstelijk gewijzigd bij Richtlijn 2004/104/EG van de Commissie (PB L 337 van 13.11.2004, blz. 13).

         (4)  1 = Duitsland, 2 = Frankrijk, 3 = Italië, 4 = Nederland, 5 = Zweden, 6 = België, 7 = Hongarije, 8 = Tsjechië 9 = Spanje, 11 = Verenigd Koninkrijk, 12 = Oostenrijk, 13 = Luxemburg, 17 = Finland, 18 = Denemarken, 20 = Polen 21 = Portugal, 23 = Griekenland, 24 = Ierland, 26 = Slovenië, 27 = Slowakije, 29 = Estland, 32 = Letland, 36 = Litouwen, 49 = Cyprus, 50 = Malta.

         (5)  Bij motoren met een slagvolume van minder dan 0,75 dm3 per cilinder en een nominaal toerental van meer dan 3 000 min–1.

         (6)  Alleen bij aardgasmotoren.

         (7)  Niet van toepassing op gasmotoren in fase A (2000) en fase B1 en B2.

         (8)  Voor motoren met een slagvolume van minder dan 0,75 dm3 per cilinder en een nominaal toerental van meer dan 3 000 min–1.

         Aanhangsel 1
         PROCEDURE VOOR CONTROLE VAN DE OVEREENSTEMMING VAN DE PRODUCTIE WANNEER DE STANDAARDDEVIATIE AANVAARDBAAR IS

                     1.

                     In dit aanhangsel wordt de procedure beschreven om de overeenstemming van de productie te controleren wat betreft de emissies van verontreinigende stoffen wanneer de standaarddeviatie van de productie van de fabrikant aanvaardbaar is.

                     2.

                     Met een minimummonstergrootte van drie motoren wordt de bemonsteringsprocedure zodanig gekozen, dat de kans dat een partij motoren waarvan 40 % niet geheel aan de eisen voldoet een proef doorstaat 0,95 is (risico van de producent = 5 %), terwijl de kans dat een partij motoren waarvan 65 % niet geheel aan de eisen voldoet wordt aanvaard 0,10 is (risico van de consument = 10 %).

                     3.

                     De volgende procedure wordt toegepast voor elk van de in punt 6.2.1 van bijlage I aangegeven verontreinigende stoffen (zie figuur 2):

                                 Stel:

                                             L

                                             =

                                             de natuurlijke logaritme van de grenswaarde voor de verontreinigende stof;

                                             χi

                                             =

                                             de natuurlijke logaritme van de meting van motor i in het monster;

                                             s

                                             =

                                             een raming van de standaarddeviatie van de productie (met toepassing van de natuurlijke logaritme van de meetwaarden);

                                             n

                                             =

                                             het monsteraantal.

                     4.

                     De statistische waarde van het monster wordt bepaald door de som van de standaarddeviaties van de grenswaarde te berekenen met de volgende formule:

                     5.

                     Vervolgens geldt:

                                 —

                                 indien het statistische proefresultaat boven de bij de monstergrootte passende drempelwaarde voor een positief oordeel ligt (zie tabel 3), wordt een positief oordeel geveld voor die verontreinigende stof;

                                 —

                                 indien het statistische proefresultaat onder de bij de monstergrootte passende drempelwaarde voor een negatief oordeel ligt (zie tabel 3), wordt een negatief oordeel geveld voor die verontreinigende stof;

                                 —

                                 in alle overige gevallen wordt een andere motor beproefd overeenkomstig punt 9.1.1.1 van bijlage I en wordt de berekeningsmethode toegepast op de monstergrootte, verhoogd met één.

               Tabel 3
         Drempelwaarden voor een positief en een negatief oordeel bij het bemonsteringsschema van aanhangsel 1
         Minimummonstergrootte: 3

                     Cumulatief aantal geteste motoren (monstergrootte)

                     Drempelwaarde voor een positief oordeel An

                     Drempelwaarde voor een negatief oordeel Bn

                     3

                     3,327

                     – 4,724

                     4

                     3,261

                     – 4,790

                     5

                     3,195

                     – 4,856

                     6

                     3,129

                     – 4,922

                     7

                     3,063

                     – 4,988

                     8

                     2,997

                     – 5,054

                     9

                     2,931

                     – 5,120

                     10

                     2,865

                     – 5,185

                     11

                     2,799

                     – 5,251

                     12

                     2,733

                     – 5,317

                     13

                     2,667

                     – 5,383

                     14

                     2,601

                     – 5,449

                     15

                     2,535

                     – 5,515

                     16

                     2,469

                     – 5,581

                     17

                     2,403

                     – 5,647

                     18

                     2,337

                     – 5,713

                     19

                     2,271

                     – 5,779

                     20

                     2,205

                     – 5,845

                     21

                     2,139

                     – 5,911

                     22

                     2,073

                     – 5,977

                     23

                     2,007

                     – 6,043

                     24

                     1,941

                     – 6,109

                     25

                     1,875

                     – 6,175

                     26

                     1,809

                     – 6,241

                     27

                     1,743

                     – 6,307

                     28

                     1,677

                     – 6,373

                     29

                     1,611

                     – 6,439

                     30

                     1,545

                     – 6,505

                     31

                     1,479

                     – 6,571

                     32

                     – 2,112

                     – 2,112

         Aanhangsel 2
         PROCEDURE VOOR CONTROLE VAN DE OVEREENSTEMMING VAN DE PRODUCTIE WANNEER DE STANDAARDDEVIATIE NIET AANVAARDBAAR IS OF NIET BESCHIKBAAR IS

                     1.

                     In dit aanhangsel wordt de procedure beschreven om de overeenstemming van de productie te controleren wat betreft de emissies van verontreinigende stoffen wanneer de standaarddeviatie van de productie van de fabrikant niet aanvaardbaar of beschikbaar is.

                     2.

                     Met een minimummonstergrootte van drie motoren wordt de bemonsteringsprocedure zodanig gekozen, dat de kans dat een partij motoren waarvan 40 % niet geheel aan de eisen voldoet een proef doorstaat 0,95 is (risico van de producent = 5 %), terwijl de kans dat een partij motoren waarvan 65 % niet geheel aan de eisen voldoet wordt aanvaard 0,10 is (risico van de consument = 10 %).

                     3.

                     De meetwaarden van de verontreinigende stoffen, vermeld in punt 6.2.1 van bijlage I worden geacht logaritmisch normaal te zijn verdeeld en moeten worden omgezet door de natuurlijke logaritme te nemen. Stel m0 = minimummonstergrootte, m = maximummonstergrootte (m0 = 3 en m = 32), n = monsteraantal.

                     4.

                     Indien de natuurlijke logaritmen van de meetwaarden bij de serie χ1, χ2, en …, χi zijn en L is de natuurlijke logaritme van de grenswaarde voor de verontreinigende stof, dan geldt:
                     en

                     5.

                  Tabel 4 geeft de drempelwaarden voor en positief (An) en een negatief oordeel (Bn) bij het gegeven monsteraantal. Het statistische proefresultaat is de verhouding
                        , die wordt gebruikt om vast te stellen of de serie goedgekeurd of afgekeurd is, en wel op de volgende wijze:Voor m0 ≤ n ≤ m:

                                 —

                                 wordt de serie goedgekeurd indien

                                 —

                                 wordt de serie afgekeurd indien

                                 —

                                 wordt een andere meting verricht indien

                     6.

                     Opmerkingen
                     De volgende recursieve formules zijn nuttig voor de berekening van de opeenvolgende waarden van de proefstatistiek:

               Tabel 4
         Drempelwaarden voor een positief en een negatief oordeel bij het bemonsteringsschema van aanhangsel 2
         Minimummonstergrootte: 3

                     Cumulatief aantal geteste motoren (monstergrootte)

                     Drempelwaarde voor een positief oordeel An

                     Drempelwaarde voor een negatief oordeel Bn

                     3

                     - 0,80381

                     16,64743

                     4

                     - 0,76339

                     7,68627

                     5

                     - 0,72982

                     4,67136

                     6

                     - 0,69962

                     3,25573

                     7

                     - 0,67129

                     2,45431

                     8

                     - 0,64406

                     1,94369

                     9

                     - 0,61750

                     1,59105

                     10

                     - 0,59135

                     1,33295

                     11

                     - 0,56542

                     1,13566

                     12

                     - 0,53960

                     0,97970

                     13

                     - 0,51379

                     0,85307

                     14

                     - 0,48791

                     0,74801

                     15

                     - 0,46191

                     0,65928

                     16

                     - 0,43573

                     0,58321

                     17

                     - 0,40933

                     0,51718

                     18

                     - 0,38266

                     0,45922

                     19

                     - 0,35570

                     0,40788

                     20

                     - 0,32840

                     0,36203

                     21

                     - 0,30072

                     0,32078

                     22

                     - 0,27263

                     0,28343

                     23

                     - 0,24410

                     0,24943

                     24

                     - 0,21509

                     0,21831

                     25

                     - 0,18557

                     0,18970

                     26

                     - 0,15550

                     0,16328

                     27

                     - 0,12483

                     0,13880

                     28

                     - 0,09354

                     0,11603

                     29

                     - 0,06159

                     0,09480

                     30

                     - 0,02892

                     0,07493

                     31

                     - 0,00449

                     0,05629

                     32

                     - 0,03876

                     0,03876

         Aanhangsel 3
         PROCEDURE VOOR CONTROLE VAN DE OVEREENSTEMMING VAN DE PRODUCTIE OP VERZOEK VAN DE FABRIKANT

                     1.

                     In dit aanhangsel wordt de procedure beschreven om de overeenstemming van de productie wat betreft de emissies van verontreinigende stoffen op verzoek van de fabrikant te controleren.

                     2.

                     Met een minimummonstergrootte van drie motoren wordt de bemonsteringsprocedure zodanig gekozen, dat de kans dat een partij motoren waarvan 30 % niet geheel aan de eisen voldoet een proef doorstaat 0,90 is (risico van de producent = 10 %) terwijl de kans dat een partij motoren waarvan 65 % niet geheel aan de eisen voldoet wordt aanvaard 0,10 is (risico van de consument = 10 %).

                     3.

                     De volgende procedure wordt toegepast voor elk van de in punt 6.2.1 van bijlage I genoemde verontreinigende stoffen (zie figuur 2):

                                 Stel:

                                             L

                                             =

                                             de grenswaarde voor de verontreinigende stof;

                                             xi

                                             =

                                             de waarde van de meting van motor in het monster;

                                             n

                                             =

                                             het monsteraantal.

                     4.

                     Bereken voor het monster het statistische proefresultaat dat het aantal niet-overeenstemmende motoren weergeeft, d.w.z. xi ≥ L.

                     5.

                     Vervolgens geldt:

                                 —

                                 indien het statistische proefresultaat onder de bij de monstergrootte passende drempelwaarde voor een positief oordeel ligt of gelijk daaraan is (zie tabel 5), wordt een positief oordeel geveld voor die verontreinigende stof;

                                 —

                                 indien het statistische proefresultaat boven de bij de monstergrootte passende drempelwaarde voor een negatief oordeel ligt of gelijk daaraan is (zie tabel 5), wordt een negatief oordeel geveld voor die verontreinigende stof;

                                 —

                                 in alle overige gevallen wordt een andere motor overeenkomstig punt 9.1.1.1 van bijlage I getest en de berekeningsmethode wordt toegepast op de monstergrootte, plus één.

                           In tabel 5 zijn de aantallen voor een positief en een negatief oordeel berekend met behulp van de internationale norm ISO 8422/1991.

               Tabel 5
         Drempelwaarden voor een positief en een negatief oordeel bij het bemonsteringsschema van aanhangsel 3
         Minimummonstergrootte: 3

                     Cumulatief aantal geteste motoren (monstergrootte)

                     Drempelwaarde voor een positief oordeel

                     Drempelwaarde voor een negatief oordeel

                     3

                     —

                     3

                     4

                     0

                     4

                     5

                     0

                     4

                     6

                     1

                     5

                     7

                     1

                     5

                     8

                     2

                     6

                     9

                     2

                     6

                     10

                     3

                     7

                     11

                     3

                     7

                     12

                     4

                     8

                     13

                     4

                     8

                     14

                     5

                     9

                     15

                     5

                     9

                     16

                     6

                     10

                     17

                     6

                     10

                     18

                     7

                     11

                     19

                     8

                     9

      BIJLAGE II

         (1)  Doorhalen wat niet van toepassing is.

         Aanhangsel 1

            (1)  Bij niet-conventionele motoren en systemen dient de fabrikant gelijkaardige kenmerken dan dewelke hier bedoeld te vermelden.

            (2)  Doorhalen wat niet van toepassing is.

            (3)  Tolerantie specificeren.

            (4)  Doorhalen wat niet van toepassing is.

            (5)  PB L 375 van 31.12.1980, blz. 46. Richtlijn laatstelijk gewijzigd bij Richtlijn 1999/99/EG van de Commissie (PB L 334 van 28.12.1999, blz. 32).

            (6)  Doorhalen wat niet van toepassing is.

            (7)  Tolerantie specificeren.

            (8)  Doorhalen wat niet van toepassing is.

            (9)  Tolerantie specificeren.

            (10)  In geval van anders verklaarde systemen, vergelijkbare informatie geven (voor paragraaf 3.2).

            (11)  Richtlijn 1999/96/EG van het Europees Parlement en de Raad van 13 december 1999 inzake de onderlinge aanpassing van de wetgevingen der lidstaten met betrekking tot maatregelen tegen de emissie van verontreinigende gassen en deeltjes door voertuigmotoren met compressieontsteking en de emissie van verontreinigende gassen door op aardgas of vloeibaar petroleumgas lopende voertuigmotoren met elektrische ontsteking (PB L 44 van 16.2.2000, blz. 1).

            (12)  Doorhalen wat niet van toepassing is.

            (13)  Tolerantie specificeren.

            (14)  Doorhalen wat niet van toepassing is.

            (15)  Tolerantie specificeren.

            (16)  ESC-test.

            (17)  Alleen ETC-test.

            (18)  Tolerantie specificeren; moet binnen de 3 % zijn van de waarden aangegeven door de fabrikant.

            (19)  ESC-test.

            (20)  Alleen ETC-test.

         Aanhangsel 2
         ESSENTIËLE EIGENSCHAPPEN VAN DE MOTORFAMILIE

            (1)  Indien niet van toepassing, vul „nvt” in.

         Aanhangsel 3

            (1)  In te dienen voor elke motor van de familie.

            (2)  Doorhalen wat niet van toepassing is.

            (3)  Tolerantie specificeren.

            (4)  Doorhalen wat niet van toepassing is.

            (5)  Doorhalen wat niet van toepassing is.

            (6)  Tolerantie specificeren.

            (7)  In geval van anders verklaarde systemen, vergelijkbare informatie geven (voor paragraaf 3.2).

            (8)  Doorhalen wat niet van toepassing is.

            (9)  Tolerantie specificeren.

            (10)  Doorhalen wat niet van toepassing is.

            (11)  Tolerantie specificeren.

            (12)  Doorhalen wat niet van toepassing is.

            (13)  Tolerantie specificeren.

         Aanhangsel 4
         EIGENSCHAPPEN VAN DE MET DE MOTOR SAMENHANGENDE VOERTUIGONDERDELEN

            (1)  ESC-test.

            (2)  Alleen bij ETC-test.

      BIJLAGE III
      TESTPROCEDURE
      1.   INLEIDING

                  1.1.

                  In deze bijlage worden de methoden beschreven voor de vaststelling van de uitstoot van verontreinigende gassen en deeltjes en rook door de te beproeven motoren. Er worden drie testcycli beschreven die worden toegepast overeenkomstig de bepalingen van punt 6.2 van bijlage I:

                              —

                              de ESC-test die bestaat uit een cyclus van 13 verschillende statische toestanden,

                              —

                              de ELR-test die bestaat uit transiënte belastingsstappen bij verschillende toerentallen, die integraal deel uitmaken van één testprocedure en tegelijkertijd worden uitgevoerd;

                              —

                              de ETC-test die bestaat uit een serie transiënte toestanden per seconde.

                  1.2.

                  De test wordt uitgevoerd met de op een proefbank geplaatste motor die is aangesloten op een dynamometer.

            1.3.   Meetbeginsel
      De uitlaatemissies van de motor die gemeten moeten worden omvatten de gasvormige componenten (koolmonoxide, totaal koolwaterstoffen bij dieselmotoren alleen in de ESC-test; andere koolwaterstoffen dan methaan bij diesel- en gasmotoren alleen in de ETC-test; methaan bij gasmotoren alleen in de ETC-test en stikstofoxiden), de deeltjes (alleen bij dieselmotoren) en rook (alleen bij dieselmotoren in de ELR-test). Daarnaast wordt koolstofdioxide vaak als tracergas gebruikt om de verdunningsverhouding van partiële en volledige-stroomverdunningssystemen te bepalen. Op grond van goede technische praktijkgewoonten wordt aanbevolen de koolstofdioxide te meten, hetgeen een uitstekend middel is om meetproblemen tijdens de uitvoering van de proef vast te stellen.
      1.3.1.   ESC-test
      Gedurende een voorgeschreven opeenvolging van werkingstoestanden van een warm gelopen motor worden de hoeveelheden van de bovengenoemde uitlaatgasemissies continu onderzocht door bemonstering uit het ruwe uitlaatgas. De testcyclus geschiedt bij een aantal toerentallen en vermogens die het normale werkingsgebied van dieselmotoren dekken. In elke toestand wordt de concentratie van elk verontreinigend gas, de uitlaatstroom en het afgegeven vermogen bepaald en de gemeten waarden gewogen. Het deeltjesmonster wordt verdund met voorbehandelde omgevingslucht. Tijdens de gehele testprocedure wordt één monster genomen en verzameld op geschikte filters. Het gewicht van elke verontreinigende stof die per kilowattuur wordt uitgestoten wordt berekend overeenkomstig aanhangsel 1 van deze bijlage. Bovendien worden de NOx gemeten op drie meetpunten binnen het door de technische dienst gekozen meetgebied (1) en de gemeten waarden worden vergeleken met de waarden die berekend zijn in die toestanden van de testcyclus waarbij de geselecteerde meetpunten een rol speelden. De NOx-controle zorgt voor de effectiviteit van de emissiebestrijding van de motor binnen het normale werkingsgebied van de motor.
      1.3.2.   ELR-test
      Gedurende een voorgeschreven belastingresponsietest wordt de rook van een warm gelopen motor gemeten met behulp van een opaciteitmeter. De test bestaat uit het belasten van de motor bij een constant toerental van 10 tot 100 % belasting bij drie verschillende motortoerentallen. Bovendien laat men de motor draaien bij een vierde belasting die door de technische dienst wordt gekozen (1) en de waarde wordt vergeleken met de waarde van de voorgaande belastingstoestanden. De opaciteit wordt bepaald met behulp van het middelingsalgoritme dat is beschreven in aanhangsel 1 van deze bijlage.
      1.3.3.   ETC-test
      Gedurende een voorgeschreven transiënte cyclus werkingsomstandigheden van een warm gelopen motor, die nauwkeurig is afgestemd op voor het verkeer specifieke rijpatronen van vrachtwagens en bussen met een zware motor, worden de bovengenoemde verontreinigende stoffen onderzocht na verdunning van de totale uitlaatgasstroom met voorbehandelde omgevingslucht. Met gebruikmaking van feedback-signalen van het motorkoppel en -toerental door de motordynamometer, wordt het vermogen geïntegreerd naar de tijd van de cyclus hetgeen de arbeid van de motor gedurende de cyclus oplevert. De concentratie van NOx en HC wordt bepaald gedurende de cyclus door het analyseapparaat te integreren. De concentraties CO, CO2 en NMHC kan worden bepaald door het analyseapparaat te integreren of door bemonstering met een bemonsteringszak. Voor de deeltjes wordt een evenredig monster met behulp van geschikte filters verzameld. De verdunde-uitlaatgasstroom kan gedurende de cyclus worden bepaald om de emissiewaarden van de massastroom verontreinigende stoffen te berekenen. De massa-emissiewaarden worden gerelateerd aan de motorarbeid op de in aanhangsel 2 van deze bijlage beschreven wijze, hetgeen de massa van elke verontreinigende stof oplevert die per kilowattuur wordt uitgestoten.
      2.   TESTVOORWAARDEN
      2.1.   Motortestvoorwaarden

                  2.1.1.

                  De absolute temperatuur (Ta) van de voor de motor bestemde lucht bij de inlaat van de motor uitgedrukt in Kelvin en de droge atmosferische druk (ps), uitgedrukt in kPa, moet worden gemeten en de parameter F wordt berekend op de volgende wijze:

                              a)

                              bij dieselmotoren:

                                          Motoren met natuurlijke aanzuiging en mechanische drukvulling:

                                          Motoren met drukvulling met of zonder koeling van de inlaatlucht:

                              b)

                              bij gasmotoren:

            2.1.2.   Geldigheid van de test
      Om een test als geldig te erkennen moet de parameter F zodanig zijn dat:

      2.2.   Motoren met tussenkoeler
      De vulluchttemperatuur moet worden geregistreerd en bij het opgegeven maximumvermogen behorende toerental en vollast binnen ± 5 K van de maximumvulluchttemperatuur als aangegeven in punt 1.16.3 van aanhangsel 1 van bijlage II liggen. De temperatuur van het koelmiddel moet ten minste 293 K (20 °C) bedragen.
      Indien een laboratoriumsysteem of externe aanjager wordt gebruikt moet de vulluchttemperatuur binnen ± 5 K van de maximumvulluchttemperatuur als aangegeven in punt 1.16.3 van aanhangsel 1 van bijlage II liggen bij het toerental van het opgegeven maximumvermogen en vollast. De instelling van de tussenkoeler om aan de bovengenoemde voorwaarden te voldoen wordt niet geregeld en blijft gedurende de gehele testcyclus dezelfde.
      2.3.   Luchtinlaatsysteem van de motor
      Er dient gebruik te worden gemaakt van een luchtinlaatsysteem dat een luchtinlaatrestrictie heeft binnen ± 100 Pa van de bovenste grens van de motor die draait met het toerental dat hoort bij het opgegeven maximumvermogen en vollast.
      2.4.   Uitlaatsysteem van de motor
      Er dient gebruik te worden gemaakt van een uitlaatsysteem dat een uitlaattegendruk heeft binnen ± 1 000 Pa van de bovenste grens van de motor die draait met het toerental dat hoort bij het opgegeven maximumvermogen en vollast en een inhoud die binnen ± 40 % van de door de fabrikant opgegeven inhoud ligt. Er mag gebruik worden gemaakt van een laboratoriumsysteem mits dit de werkelijke motorwerkingsomstandigheden simuleert. Het uitlaatsysteem dient te voldoen aan de voorschriften voor de uitlaatgasbemonstering overeenkomstig punt 3.4 van aanhangsel 4 van bijlage III en de punten 2.2.1, EP en 2.3.1, EP van bijlage V.
      Indien de motor is uitgerust met een uitlaatgasnabehandelingsinrichting moet de uitlaatpijp dezelfde diameter hebben als de in de praktijk gebruikte over een lengte van ten minste 4 pijpdiameters vanaf het begin van het expansiegedeelte waarin de nabehandelingsinrichting is aangebracht in de richting van de motor. De afstand tussen de flens met uitlaatspruitstuk of de turbocompressoruitlaat en de uitlaatgasnabehandelingsinrichting moet dezelfde zijn als die bij de constructie in het voertuig of binnen de afstandspecificaties van de fabrikant liggen. De uitlaattegendruk of restrictie moet aan dezelfde criteria voldoen als hierboven en mag worden ingesteld met een klep. Het nabehandelingsgedeelte mag worden verwijderd gedurende een dummytest en gedurende het bepalen van de motorkarakteristiek en worden vervangen door een gelijkwaardig gedeelte met een niet-werkzame katalysatorconstructie.
      2.5.   Koelsysteem
      Er dient gebruik te worden gemaakt van een motorkoelsysteem met voldoende capaciteit om de motor op de normale door de fabrikant voorgeschreven temperaturen te houden.
      2.6.   Smeerolie
      De specificaties van de smeerolie die tijdens de test worden gebruikt moeten worden vastgelegd en tezamen met de resultaten van de proef worden vermeld overeenkomstig punt 7.1 van aanhangsel 1 van bijlage II.
      2.7.   Brandstof
      Er dient gebruik te worden gemaakt van de in bijlage IV aangegeven referentiebrandstof.
      De brandstoftemperatuur en het meetpunt dienen te worden aangegeven door de fabrikant binnen de grenzen van punt 1.16.5 van aanhangsel 1 van bijlage II. De brandstoftemperatuur mag niet lager liggen dan 306 K (33 °C) indien de waarde niet is aangegeven dient deze 311 K ± 5 K (38 °C ± 5 °C) bij de inlaat van de brandstofleiding te zijn.
      Voor aardgas- en LPG-motoren moeten de brandstoftemperatuur en het meetpunt binnen de grenzen liggen die gegeven zijn in bijlage II, aanhangsel 1, punt 1.16.5 of, indien de motor niet een basismotor is, in bijlage II, aanhangsel 3, punt 1.16.5.
      2.8.   Beproeving van uitlaatgasnabehandelingssystemen
      Indien de motor is uitgerust met een uitlaatgasnabehandelingssysteem moeten de tijdens de testcyclus (cycli) gemeten emissies representatief zijn voor de emissies in de praktijk. Indien dit niet kan worden gerealiseerd met één enkele testcyclus (bv. bij deeltjesfilters met periodieke regeneratie) moeten verscheidene testcycli worden uitgevoerd en de testresultaten worden gemiddeld en/of gewogen. De motorfabrikant en de technische dienst komen op basis van een degelijke technische beoordeling overeen welke methode precies gekozen wordt.

         (1)  De meetpunten moeten worden gekozen met behulp van goedgekeurde statistische willekeurigheidsmethoden.

         Aanhangsel 1
         ESC- EN ELR-TESTCYCLUSSEN
         1.   MOTOR- EN DYNAMOMETERAFSTELLING
         1.1.   Bepaling van de motortoerentallen A, B en C
         De motortoerentallen A, B en C dienen door de fabrikant te worden opgegeven overeenkomstig de volgende voorwaarden:
         Hetzelfde toerental nhi moet worden bepaald op basis van 70 % van het opgegeven netto maximumvermogen P(n) als bepaald overeenkomstig punt 8.2 van aanhangsel 1 van bijlage II. Het hoogste motortoerental waarbij deze waarde op de vermogenscurve voorkomt wordt gedefinieerd als nhi.
         Het laagste toerental nlo wordt bepaald op basis van 50 % van het opgegeven netto maximumvermogen P(n), als vastgesteld overeenkomstig punt 8.2 van aanhangsel 1 van bijlage II. Het laagste motortoerental waarbij dit vermogen op de vermogenscurve voorkomt wordt gedefinieerd als nlo.
         De motortoerentallen A, B en C worden als volgt berekend:

         De toerentallen A, B en C worden gecontroleerd volgens een van de volgende methoden:

                     a)

                     Er dienen extra meetpunten te worden gekozen gedurende de goedkeuringsproef voor het motorvermogen overeenkomstig Richtlijn 80/1269/EEG zodat nhi en nlo nauwkeurig worden bepaald. Het maximumvermogen, nhi en nlo wordt bepaald uit de vermogenscurve en de motortoerentallen A, B en C worden berekend overeenkomstig bovengenoemde bepalingen.

                     b)

                     De vollastcurve van de motor dient te worden uitgezet vanaf het maximumtoerental in onbelaste toestand tot het stationaire toerental, waarbij gebruik wordt gemaakt van ten minste vijf meetpunten per interval van 1 000 omwentelingen per minuut en meetpunten binnen ± 50 min-1 van het toerental bij het opgegeven maximumvermogen. Het maximumvermogen, nhi en nlo moet worden afgeleid uit deze kromme en de motortoerentallen A, B en C worden berekend overeenkomstig de bovenstaande bepalingen.

               Indien de gemeten motortoerentallen A, B en C binnen ± 3 % liggen van de door de fabrikant opgegeven motortoerentallen, worden de opgegeven motortoerentallen gebruikt voor de emissieproef. Indien de tolerantie voor een motortoerental wordt overschreden, worden de gemeten motortoerentallen bij de emissietest gebruikt.
         1.2.   Bepaling van de afstelling van de dynamometer
         Het maximumkoppel bij vollast moet proefondervindelijk worden vastgesteld om de waarden voor het koppel in de aangegeven testtoestanden onder netto-omstandigheden, als aangegeven in punt 8.2 van aanhangsel 1 van bijlage II, te berekenen. Het vermogen dat wordt opgenomen door de door de motor aangedreven apparatuur moet eventueel worden doorberekend. De dynamometerafstelling voor elke testtoestand wordt berekend met behulp van de volgende formule:

             indien beproefd onder netto-omstandigheden

             indien niet beproefd onder netto-omstandigheden
         waarin:

                     s

                     =

                     dynamometer-afstelling, kW

                     P(n)

                     =

                     netto-motorvermogen als aangegeven in punt 8.2 van aanhangsel 1 van bijlage II, kW

                     L

                     =

                     procentuele belasting als aangegeven in punt 2.7.1, %

                     P(a)

                     =

                     het door de te monteren hulpapparatuur afgenomen vermogen als aangegeven in punt 6.1 van aanhangsel 1 van bijlage II

                     P(b)

                     =

                     het door te verwijderen hulpapparatuur afgenomen vermogen als aangegeven in punt 6.2 van aanhangsel 1 van bijlage II.

               2.   UITVOERING VAN DE ESC-PROEF
         Op verzoek van de fabrikant kan een dummytest worden uitgevoerd om de motor en het uitlaatsysteem voor de meetcyclus in de juiste toestand te brengen.
         2.1.   Gereedmaken van de bemonsteringsfilters
         Elk filter(paar) moet ten minste een uur voor de test in een (niet-hermetisch) afgesloten petrischaaltje worden geplaatst waarna het geheel in een weegkamer wordt gezet om te stabiliseren. Aan het eind van de stabiliseringsperiode wordt elk filter(paar) gewogen en wordt het tarragewicht genoteerd. Het filter(paar) moet vervolgens in een gesloten petrischaaltje of filterhouder worden bewaard totdat deze nodig is voor de proef. Indien het filter(paar) niet wordt gebruikt binnen acht uur nadat het uit de weegkamer verwijderd is, wordt het voor gebruik gereconditioneerd en opnieuw gewogen.
         2.2.   Installatie van de meetapparatuur
         De instrumenten en de bemonsteringssondes moeten volgens de voorschriften worden aangebracht. Wanneer gebruik wordt gemaakt van een volledige-stroomverdunningssysteem voor de verdunning van het uitlaatgas moet het einde van de uitlaatpijp op het systeem worden aangesloten.
         2.3.   Starten van het verdunningssysteem en de motor
         Het verdunningssysteem en de motor moeten in werking worden gesteld en zodanig warm worden dat alle temperaturen en drukken bij het maximumvermogen gestabiliseerd zijn overeenkomstig de aanbevelingen van de fabrikant en goede technische praktijkgewoonten.
         2.4.   Starten van het deeltjesbemonsteringssysteem
         Het deeltjesbemonsteringssysteem wordt in werking gesteld; het functioneert via een omloopsysteem. Het achtergrondniveau van de deeltjes in de verdunningslucht kan worden bepaald door de verdunningslucht door de deeltjesfilters te voeren. Indien gefilterde verdunningslucht wordt gebruikt, kan een meting vóór of na de test worden verricht. Indien de verdunningslucht niet gefilterd wordt, kunnen metingen worden verricht aan het begin en aan het eind van de cyclus en de waarden worden gemiddeld.
         2.5.   Afstelling van de verdunningsverhouding
         De verdunningslucht moet zodanig worden afgesteld dat de temperatuur van het verdunde uitlaatgas, gemeten onmiddellijk vóór het primaire filter in elke toestand 325 K (52 °C) of minder bedraagt. De totale verdunningsverhouding (q) mag niet minder bedragen dan 4.
         Bij systemen waarbij de CO2- of NOx-concentratie wordt gebruikt voor de regeling van de verdunningsverhouding, moet het CO2- of NOx-gehalte van de verdunningslucht worden gemeten aan het begin en aan het eind van elke test. De meetresultaten van de CO2- of NOx-achtergrondconcentratie vóór en na de test moeten respectievelijk binnen 100 ppm of 5 ppm van elkaar liggen.
         2.6.   Controle van de analyseapparatuur
         De analyseapparatuur voor de emissiemetingen wordt op de 0-stand gekalibreerd en het schaalbereik ingesteld.
         2.7.   Testcyclus
         2.7.1.   De volgende uit 13 fasen bestaande cyclus moet worden gevolgd, waarbij de dynamometer is aangesloten op de te beproeven motor:

                     Fasenummer

                     Motortoerental

                     Belastingspercentage

                     Wegingsfactor

                     Lengte van de fase

                     1

                     stationair

                     —

                     0,15

                     4 minuten

                     2

                     A

                     100

                     0,08

                     2 minuten

                     3

                     B

                     50

                     0,10

                     2 minuten

                     4

                     B

                     75

                     0,10

                     2 minuten

                     5

                     A

                     50

                     0,05

                     2 minuten

                     6

                     A

                     75

                     0,05

                     2 minuten

                     7

                     A

                     25

                     0,05

                     2 minuten

                     8

                     B

                     100

                     0,09

                     2 minuten

                     9

                     B

                     25

                     0,10

                     2 minuten

                     10

                     C

                     100

                     0,08

                     2 minuten

                     11

                     C

                     25

                     0,05

                     2 minuten

                     12

                     C

                     75

                     0,05

                     2 minuten

                     13

                     C

                     50

                     0,05

                     2 minuten

               2.7.2.   Testcyclus
         De testcyclus wordt aangevangen. De test wordt uitgevoerd in de volgorde van de in punt 2.7.1 genoemde fasenummers.
         De motor moet gedurende de voorgeschreven tijd in elke fase lopen, waarbij veranderingen in het motortoerental en belasting binnen de eerste 20 sec. moeten verdwijnen. Het aangegeven toerental moet binnen ± 50 min-1 worden gehouden en het aangegeven koppel binnen ± 2 % van het maximumkoppel bij het toerental van de test.
         Op verzoek van de fabrikant mag de testcyclus een voldoende aantal malen worden herhaald om meer deeltjesmassa op het filter te bemonsteren. De fabrikant dient een uitvoerige beschrijving van de gegevensevaluatie en berekeningsprocedures te verstrekken. De gasvormige emissies behoeven slechts bij de eerste cyclus te worden vastgesteld.
         2.7.3.   Responsie van het analyseapparaat
         De output van het analyseapparaat moet worden geregistreerd met een papierbandschrijver of worden vastgelegd met een gelijkwaardig gegevensverzamelsysteem waarbij het uitlaatgas tijdens de gehele proef door de analyseapparatuur stroomt.
         2.7.4.   Deeltjesbemonstering
         Er wordt gebruikgemaakt van een paar filters (primair en secundair filter, zie bijlage III, aanhangsel 4) voor de volledige testprocedure. Er moet rekening worden gehouden met de voor de testprocedure aangegeven wegingsfactoren voor een bepaalde toestand door een monster te nemen dat evenredig is met de uitlaatgasmassastroom gedurende elke afzonderlijke fase van de cyclus. Dit kan worden verwezenlijkt door de bemonsteringsstroom, de bemonsteringstijd of de verdunningsverhouding dienovereenkomstig bij het stellen zodat aan het criterium voor de effectieve wegingsfactoren in punt 5.6 is voldaan.
         De bemonsteringstijd per fase moet ten minste 4 seconden voor elke 0,01 van de wegingsfactor bedragen. De bemonstering moet in elke fase op een zo laat mogelijk moment plaatsvinden. De deeltjesbemonstering mag niet eerder dan 5 seconden voor het einde van elke fase worden beëindigd.
         2.7.5.   Toestand van de motor
         Het motortoerental en de motorbelasting, de inlaatluchttemperatuur en de onderdruk, de uitlaattemperatuur en de tegendruk, de brandstofstroom en de lucht of uitlaatgasstroom, de vulluchttemperatuur, de brandstoftemperatuur en de vochtigheidsgraad dienen gedurende iedere fase te worden geregistreerd, waarbij aan de eisen ten aanzien van het toerental en de belasting moet worden voldaan gedurende de periode van deeltjesbemonstering, maar in ieder geval gedurende de laatste minuut van elke fase.
         Alle verdere gegevens die nodig zijn voor de berekening dienen te worden geregistreerd (zie punt 4 en 5).
         2.7.6.   Controle van NOx binnen het meetgebied
         De NOx-controle binnen het meetgebied moet onmiddellijk na beëindiging van toestand 13 plaatsvinden.
         De motor moet voor een periode van 3 minuten voor de aanvang van de metingen in toestand 13 worden gehouden. Er dienen drie metingen te worden verricht op verschillende plaatsen binnen het door de technische dienst geselecteerde meetgebied (1). De meettijd bedraagt telkens 2 minuten.
         De meetprocedure is identiek met die voor de Nox-meting in toestand 13 en dient te worden uitgevoerd overeenkomstig de punten 2.7.3, 2.7.5 en 4.1 van dit aanhangsel en punt 3 van aanhangsel 4 van bijlage III.
         De berekening wordt uitgevoerd overeenkomstig punt 4.
         2.7.7.   Hercontrole van de analyseapparatuur
         Na de emissietest wordt een nulgas en hetzelfde kalibratiegas gebruikt voor een hercontrole. De test wordt aanvaardbaar geacht indien het verschil tussen de resultaten voor en na de proef minder dan 2 % van de kalibratiegaswaarde bedraagt.
         3.   ELR-TESTCYCLUS
         3.1.   Installatie van de meetapparatuur
         De opaciteitsmeter en indien van toepassing de bemonsteringssondes moeten worden aangebracht achter de uitlaatdemper of, indien aanwezig, de nabehandelingsinrichting overeenkomstig de algemene installatieprocedures als aangegeven door de fabrikant van de instrumenten. Bovendien moeten de voorschriften van punt 10 van ISO IDS 11614 indien van toepassing in acht worden genomen.
         Alvorens controles worden uitgevoerd voor de nul- en volledige-schaalinstelling moet de opaciteitsmeter op temperatuur worden gebracht en gestabiliseerd overeenkomstig de aanbevelingen van de fabrikant van het instrument. Indien de opaciteitsmeter is uitgerust met een luchtspoelsysteem om rookaanslag op de lenzen van de meter te voorkomen moet dit systeem eveneens worden geactiveerd en afgesteld overeenkomstig de aanbevelingen van de fabrikant.
         3.2.   Controle van de opaciteitsmeter
         De controle van de nulinstelling en de volledige schaal moeten worden verricht in de opaciteit-afleestoestand aangezien de opaciteitsschaal twee duidelijk definieerbare kalibratiepunten, namelijk 0 % dichtheid en 100 % dichtheid. De lichtabsorptiecoëfficiënt wordt vervolgens correct berekend op basis van de gemeten dichtheid en de LA als aangegeven door de fabrikant van de opaciteitsmeter, wanneer het instrument terugkeert in de k-afleestoestand voor beproeving.
         Wanneer de lichtstraal van de opaciteitsmeter niet wordt geblokkeerd, moet de aflezing worden afgesteld op 0,0 % ± 1,0 % opaciteit. Wanneer wordt voorkomen dat het licht op de ontvanger valt, moet de aflezing worden afgesteld op 100,0 % ± 1,0 % opaciteit.
         3.3.   Testcyclus
         3.3.1.   Conditioneren van de motor
         Het warmlopen van de motor en het systeem moet geschieden bij het maximumvermogen om de motorparameters te stabiliseren overeenkomstig de aanbevelingen van de fabrikant. De conditioneerfase moet de werkelijke meting beschermen tegen de invloed van afzettingen in het uitlaatsysteem van een voorgaande test.
         Wanneer de motor is gestabiliseerd moet de cyclus worden aangevangen binnen 20 ± 2 s na de conditioneerfase. Op verzoek van de fabrikant kan een dummytest worden uitgevoerd als extra conditionering voor de meetcyclus.
         3.3.2.   Testverloop
         De test bestaat uit drie belastingsstappen bij elk van de drie motortoerentallen A (cyclus 1), B (cyclus 2) en C (cyclus 3), vastgesteld overeenkomstig punt 1.1 van bijlage III, gevolgd door cyclus 4 bij een door de technische dienst gekozen toerental binnen het meetgebied en bij een belasting tussen 10 % en 100 % (2). De onderstaande volgorde dient te worden aangehouden met de dynamometer op de proefmotor in werking, als afgebeeld in figuur 3.

                     a)

                     De motor wordt ingesteld op toerental A bij een belasting van 10 % gedurende 20 ± 2 s. Het aangegeven toerental dient binnen ± 20 min-1 te worden gehouden en het aangegeven koppel moet binnen ± 2 % van het maximumkoppel bij het toerental tijdens de proef worden gehouden.

                     b)

                     Aan het eind van het voorgaande gedeelte moet de gashendel snel in de geheel open stand worden gezet en in deze stand worden gehouden gedurende 10 ± 1 s. De noodzakelijke dynamometerbelasting moet worden uitgeoefend om het motortoerental binnen ± 150 min gedurende de eerste 3 seconden te houden en binnen ± 20 min gedurende de rest van het testgedeelte.

                     c)

                     De in a) en b) beschreven procedure wordt twee keer herhaald.

                     d)

                     Na voltooiing van de derde belastingsstap moet de motor binnen 20 ± 2 s worden afgesteld op toerental B bij een belasting van 10 %.

                     e)

                     De procedure a) tot en met c) wordt uitgevoerd bij een motor die draait met toerental B.

                     f)

                     Na voltooiing van de derde belastingsstap moet de motor binnen 20 ± 2 s worden afgesteld op toerental C bij een belasting van 10 %.

                     g)

                     De procedure a) tot en met c) wordt uitgevoerd bij een motor die draait met toerental C.

                     h)

                     Na voltooiing van de derde belastingsstap moet de motor binnen 20 ± 2 s opnieuw worden ingesteld op het gekozen motortoerental en een willekeurige belasting van meer dan 10 %.

                     i)

                     De procedure a) tot en met c) dient te worden gevolgd waarbij de motor bij het geselecteerde toerental draait.

               3.4.   Validering van de cyclus
         De relatieve standaarddeviatie van de gemiddelde rookwaarde bij elk beproevingstoerental (A, B, C) dient minder dan 15 % van de overeenkomstige gemiddelde waarde (SVA, SVB, SVC, berekend volgens punt 6.3.3 met de drie opeenvolgende belastingen bij elk beproevingstoerental), of minder dan 10 % van de in tabel 1 van bijlage I aangegeven grenswaarde te zijn (de grootste waarde is van toepassing). Indien het verschil groter is, moet de procedure worden herhaald tot drie opeenvolgende belastingsfasen aan de valideringscriteria voldoen.
         3.5.   Hercontrole van de opaciteitsmeter
         De nulverloopwaarde van de opaciteitsmeter na de test mag niet meer dan ± 5,0 % van de in tabel 1 van bijlage III aangegeven waarde bedragen.
         4.   BEREKENING VAN DE GASVORMIGE EMISSIES
         4.1.   Evaluatie van de gegevens
         Voor de evaluatie van de gasvormige emissies moet de grafiekaflezing van de laatste 30 seconden in elke toestand worden gemiddeld en de gemiddelde concentraties (conc) van HC, CO en NOx gedurende elke toestand moet worden vastgesteld aan de hand van de gemiddelde grafiekaflezingen en de bijbehorende kalibratiegegevens. Een andere wijze van registratie kan worden toegepast indien deze gelijkwaardige gegevens oplevert.
         Voor de NOx-controle binnen het meetgebied zijn de bovengenoemde voorschriften alleen voor NOx van toepassing.
         De uitlaatgasstroom GEXHW, of de verdunde-uitlaatgasstroom GTOTW indien voor gebruik daarvan wordt gekozen, wordt bepaald overeenkomstig punt 2.3 van aanhangsel 4 van bijlage III.
         4.2.   Droog/nat-correctie
         De gemeten concentratie wordt omgezet in die voor nat gas met de volgende formules, indien zij niet reeds op natte basis is gemeten:

         Voor het ruwe uitlaatgas:

         en

         Voor het verdunde uitlaatgas:

         of

                     Voor de verdunningslucht

                     Voor de inlaatlucht (indien deze afwijkt van de verdunningslucht)

               waarin:

                     Ha, Hd

                     =

                     g water per kg droge lucht

                     Rd, Ra

                     =

                     relatieve vochtigheid van de verdunnings/inlaatlucht, %

                     pd, pa

                     =

                     verzadigde dampdruk van de verdunnings/inlaatlucht, kPa

                     pB

                     =

                     totale buitenluchtdruk, kPa

               4.3.   Vochtigheids- en temperatuurcorrectie voor NOx

         Aangezien de NOx-emissies afhangen van de toestand van de omgevingslucht, moet de NOx-concentratie worden gecorrigeerd naar de omgevingsluchttemperatuur en -vochtigheid met behulp van de factor KH uit de volgende formules:

         met:

                     A

                     =

                     0,309 GFUEL/GAIRD - 0,0266

                     B

                     =

                     - 0,209 GFUEL/GAIRD + 0,00954

                     Ta

                     =

                     inlaatluchttemperatuur, K (temperatuur en vochtigheidsgraad moeten op hetzelfde punt gemeten worden)

                     Ha

                     =

                     vochtigheidsgraad van de inlaatlucht, g water per kg droge lucht

                     Ha

                     =

               waarbij:

                     Ra

                     =

                     relatieve vochtigheid van de inlaatlucht, %

                     pa

                     =

                     verzadigde dampdruk van de inlaatlucht, kPa

                     pB

                     =

                     totale buitenluchtdruk, kPa

               4.4.   Berekening van de emissiemassastroom
         De emissiemassastroom (g/h) voor elke testfase wordt als volgt berekend, waarbij ervan wordt uitgegaan dat de uitlaatgasdichtheid 1,293 kg/m3 bij 273 K (0 °C) en 101,3 kPa bedraagt:

               waarin NOx conc, COconc, HCconc
             (3) de gemiddelde concentraties (ppm) in het ruwe uitlaatgas zijn, vastgesteld overeenkomstig punt 4.1.
         Indien de gasvormige emissies (optioneel) worden bepaald met een volledige-stroomverdunningssysteem, moet de volgende formule worden toegepast:

               waarin NOx conc, COconc, HCconc
             (3) de gemiddelde, naar de achtergrond gecorrigeerde concentraties (ppm) in elke toestand in het verdunde gas zijn, vastgesteld overeenkomstig punt 4.3.1.1 van bijlage III, aanhangsel 2.4.5. Berekening van de specifieke emissies.
         4.5.   Berekening van de specifieke emissies
         De specifieke emissie (g/kWh) wordt voor alle afzonderlijke componenten op de volgende wijze berekend:

         De wegingsfactoren (WF) die in de bovenstaande berekening moeten worden gebruikt, staan vermeld in punt 2.7.1.
         4.6.   Berekening van de waarden in het meetgebied
         Voor de drie overeenkomstig punt 2.7.6 gekozen controlepunten wordt de NOx-emissie gemeten en berekend volgens punt 4.6.1 en eveneens bepaald door interpolatie van de fasen van de testcyclus die het dichtst bij het respectieve controlepunt liggen volgens punt 4.6.2. De gemeten waarden worden vervolgens vergeleken met de geïnterpoleerde waarde volgens punt 4.6.3.
         4.6.1.   Berekening van de specifieke emissie
         De NOx-emissie voor elk controlepunt (Z) wordt als volgt berekend:

         4.6.2.   Bepaling van de emissiewaarde uit de testcyclus
         De NOx-emissie voor elk controlepunt moet worden geïnterpoleerd op grond van de vier dichtstbijgelegen fasen van de testcyclus die het gekozen controlepunt Z omgeven, als afgebeeld in figuur 4. Voor deze fasen (R, S, T, U) zijn de volgende definities van toepassing:

                     Toerental (R)

                     =

                     Toerental (T) = nRT

                     Toerental (S)

                     =

                     Toerental (U) = nSU

                     Percentage van belasting (R)

                     =

                     Percentage van belasting (S)

                     Percentage van belasting (T)

                     =

                     Percentage van belasting (U)

               De NOx-emissie op het geselecteerde controlepunt Z wordt als volgt berekend:

         en:

         waarin:

                     ER, ES, ET, EU

                     =

                     specifieke NOx-emissie voor de omgevingstoestanden, berekend volgens punt 4.6.1.

                     MR, MS, MT, MU

                     =

                     motorkoppel in de nabijgelegen toestanden.

         4.6.3.   Vergelijking van de NOx-emissiewaarden
         De gemeten specifieke NOx-emissie van het controlepunt Z (NOx,Z) wordt op de volgende wijze vergeleken met de geïnterpoleerde waarde (EZ):

         5.   BEREKENING VAN DE DEELTJESEMISSIE
         5.1.   Evaluatie van de gegevens
         Voor de evaluatie van de deeltjes wordt de totale bemonsteringsmassa (MSAM,i) door de filters voor elke testfase vastgelegd.
         De filters worden teruggebracht naar de weegkamer en gedurende minstens een uur — echter niet meer dan 80 uur — geconditioneerd en vervolgens gewogen. Het brutogewicht van de filters wordt geregistreerd en het tarragewicht (zie punt 2.1 van dit aanhangsel) daarvan afgetrokken. De deeltjesmassa Mf is de som van de deeltjesmassa die door de primaire en secundaire filters zijn opgevangen.
         Indien achtergrondcorrectie wordt toegepast, worden de verdunningsluchtmassa (MDIL) door de filters en de deeltjesmassa (Md) vastgesteld. Indien minder dan één meting wordt verricht, wordt het quotiënt Md/MDIL voor elke meting berekend en de waarden worden gemiddeld.
         5.2.   Partiële-stroomverdunningssyteem
         De uiteindelijk genoteerde testresultaten van de deeltjesemissie worden als volgt stapsgewijs afgeleid. Aangezien de verdunning op verschillende wijzen tot stand wordt gebracht, worden verschillende berekeningsmethoden voor GEDFW toegepast. Alle berekeningen zijn gebaseerd op de gemiddelde waarde van de afzonderlijke toestanden gedurende de bemonsteringsperiode.
         5.2.1.   Isokinetische systemen

         waarin r overeenkomt met de verhouding tussen de dwarsdoorsnede van de isokinetische sonde en die van de uitlaatpijp:

         5.2.2.   Systemen waarmee CO2- of NOx-concentraties worden gemeten

         waarin:

                     concE

                     =

                     natte concentratie van het indicatorgas in het uitlaatgas

                     concD

                     =

                     natte concentratie van het indicatorgas in het verdunde uitlaatgas

                     concA

                     =

                     natte concentratie van het indicatorgas in de verdunningslucht

               De op droge basis gemeten concentraties moeten worden omgezet in die op natte basis overeenkomstig punt 4.2 van dit aanhangsel.
         5.2.3.   CO2-meetsystemen en de koolstofbalansmethode (4)

         waarin:

                     CO2D

                     =

                     CO2-concentratie in het verdunde uitlaatgas

                     CO2A

                     =

                     CO2-concentratie in de verdunningslucht

               (concentraties in vol % op natte basis)
         Deze vergelijking gaat uit van de veronderstelling van een koolstofbalans (naar de motor gevoerde koolstofatomen worden als CO2 uitgestoten) en wordt als volgt afgeleid:

         en

         5.2.4.   Systemen met stroommeting

         5.3.   Volledige-stroomverdunningssysteem
         De op te geven testresultaten van de deeltjesemissie worden als volgt stapsgewijs berekend. Alle berekeningen zijn gebaseerd op de gemiddelde waarde in de afzonderlijke toestanden gedurende de bemonstering.

         5.4.   Berekening van de deeltjesmassastroom
         De deeltjesmassastroom wordt als volgt berekend:

         waarin:

            = MSAM=
         i=
         bepaald gedurende de testcyclus uit de som van de gemiddelde waarden in de afzonderlijke toestanden gedurende de bemonstering.
         De deeltjesmassastroom kan als volgt naar de achtergrond worden gecorrigeerd:

         Indien er meer dan een meting is verricht moet worden vervangen door .

             voor de afzonderlijke testfasen
         of

             voor de afzonderlijke testfasen.
         5.5.   Berekening van de specifieke emissie
         De specifieke emissie wordt berekend op de volgende wijze:

         5.6.   Effectieve wegingsfactor
         Voor de methode met een filter wordt de effectieve wegingsfactor WFE,i voor elke toestand op de volgende wijze berekend:

         De waarde van de effectieve wegingsfactoren mag slechts ± 0,003 (± 0,005 voor de stationaire toestand) van de in punt 2.7.1 genoemde wegingsfactoren afwijken.
         6.   BEREKENING VAN DE ROOKWAARDEN
         6.1.   Bessel-algoritme
         Het Bessel-algoritme wordt gebruikt om de gemiddelde waarde per seconde te berekenen uit de momentane opaciteitsaflezing, omgezet overeenkomstig punt 6.3.1. Het algoritme emuleert een laag doorlatend filter van de tweede orde en het gebruik daarvan vereist iteratieve berekeningen om de coëfficiënt te bepalen. Deze coëfficiënten zijn een functie van de responsietijd van het opaciteitsmetersysteem en de bemonsteringssnelheid. Punt 6.1.1 moet derhalve worden herhaald telkens wanneer de responsietijd van het systeem en/of de bemonsteringssnelheid verandert.
         6.1.1.   Berekening van de filterresponsietijd en de Bessel-constanten
         De benodigde Bessel-responsietijd (tF) is een functie van de fysische en elektrische responsietijden van het opaciteitsmetersysteem, als aangegeven in punt 5.2.4 van aanhangsel 4 van bijlage III, en wordt berekend met behulp van de volgende vergelijking:

         waarin:

                     tp

                     =

                     fysische responsietijd, s

                     te

                     =

                     elektrische responsietijd, s

               De berekeningen voor de raming van de grensfrequentie van het filter (fc) zijn gebaseerd op een stapvormige input van 0 tot 1 in ≤ 0,01 s (zie bijlage VII). De responsietijd is gedefinieerd als de tijd tussen het punt waarop de Bessel-output 10 % (t10) bereikt en wanneer deze 90 % (t90) van deze sprongfunctie bereikt. Deze wordt verkregen door het itereren van fc tot t90 - t10 ≈ tF. De eerste iteratie voor fc wordt gegeven door de volgende formule:

         De Besselconstanten E en K worden berekend met behulp van de volgende vergelijkingen:

         waarin:

                     D

                     =

                     0,618034

                     Δt

                     =

                     Ω

                     =

               6.1.2.   Berekening van het Bessel-algoritme
         Met behulp van de waarden E en K wordt de gemiddelde Bessel-responsie per seconde op een invoerwaarde Si als volgt berekend:

         waarin:

                     Si-2

                     =

                     Si-1 = 0

                     Si

                     =

                     1

                     Yi-2

                     =

                     Yi-1 = 0

               De tijden t10 en t90 worden geïnterpoleerd. Het verschil in tijd tussen t90 en t10 bepaalt de responsietijd tF voor die waarde van fc. Indien deze responsietijd niet dicht genoeg ligt bij de voorgeschreven responsietijd dient de iteratie te worden voortgezet totdat de werkelijke responsietijd binnen 1 % van de voorgeschreven responsie ligt en wel op de volgende wijze:

         6.2.   Evaluatie van de gegevens
         De rookmeetwaarden worden gesampled met een minimumfrequentie van 20 Hz.
         6.3.   Vaststelling van de opaciteit
         6.3.1.   Gegevensomzetting
         Aangezien metingen met alle opaciteitsmeters gebaseerd zijn op lichtdoorlatendheid, moeten de rookwaarden op de volgende wijze worden omgezet van lichtdoorlatendheid τ in de lichtabsorptiecoëfficiënt (k):

         en

         waarin:

                     k

                     =

                     lichtabsorptiecoëfficiënt, m-1

                     LA

                     =

                     effectieve optische weglengte, als aangegeven door de fabrikant van het instrument, m

                     N

                     =

                     opaciteit, %

                     τ

                     =

                     lichtdoorlatendheid, %

               De omzetting dient te worden uitgevoerd voordat alle verdere gegevensverwerkingen plaatsvinden.
         6.3.2.   Berekening van de Bessel-gemiddelde opaciteit
         De eigenlijke grensfrequentie fc is de frequentie die de voorgeschreven filterresponsietijd tF oplevert. Wanneer deze frequentie is vastgesteld door het iteratieve proces van punt 6.1.1, worden de eigenlijke Bessel-algoritme-constanten E en K berekend. Het Bessel-algoritme wordt vervolgens toegepast op het momentane rookspoor (k-waarde) op de in punt 6.1.2 beschreven wijze:

         Het Bessel-algoritme is recursief van aard. Er is dus een aantal begininvoerwaarden van Si-1 en Si-2 en beginuitvoerwaarden Yi-1 en Yi-2 nodig om het algoritme te laten aanvangen. Deze mogen op nul worden gesteld.
         Voor elke belastingsstap van de drie toerentallen A, B en C wordt de maximum 1 s-waarde Ymax gekozen uit afzonderlijke Yi-waarden van elk rookspoor.
         6.3.3.   Eindresultaat
         De gemiddelde rookwaarden (SV) van iedere cyclus (beproevingstoerental) worden als volgt berekend:

                     Voor toerental A:

                     SVA = (Ymax1,A + Ymax2,A + Ymax3,A) / 3

                     Voor toerental B:

                     SVB = (Ymax1,B + Ymax2,B + Ymax3,B) / 3

                     Voor toerental C:

                     SVC = (Ymax1,C + Ymax2,C + Ymax3,C) / 3

               waarin:

                     Ymax1, Ymax2, Ymax3

                     =

                     hoogste 1 s Bessel-gemiddelde rookwaarde bij elk van de drie belastingen.

               De eindwaarde wordt als volgt berekend:
         SV = (0,43 x SVA) + (0,56 x SVB) + (0,01 x SVC)

            (1)  De meetpunten moeten worden gekozen met behulp van goedgekeurde statistische willekeurigheidsmethoden.

            (2)  De meetpunten moeten worden gekozen met behulp van goedgekeurde statistische willekeurigheidsmethoden.

            (3)  Op basis van C1-equivalent.

            (4)  De waarde geldt slechts voor de in bijlage IV beschreven referentiebrandstof.

         Aanhangsel 2
         ETC-TESTCYCLUS
         1.   PROCEDURE VOOR BEPALING VAN DE MOTORKARAKTERISTIEK
         1.1.   Bepaling van het toerentalgebied
         Alvorens de ETC op de meetcel kan worden uitgevoerd, moet voorafgaand aan de testcyclus de toerental-koppel-kromme worden bepaald. De minimum- en maximumtoerentallen zijn als volgt:

                     Minimumtoerental

                     =

                     stationair toerental

                     Maximumtoerental

                     =

                     nhi × 1,02 of toerental waarbij het koppel bij vollast nul wordt (laagste waarde is van toepassing).

               1.2.   Bepaling van de motorvermogenkromme
         De motor wordt bij het maximumvermogen opgewarmd om de motorparameters te stabiliseren overeenkomstig de aanbevelingen van de fabrikant en de technische praktijkgewoonten. Wanneer de motor stabiel draait, wordt de motorkarakteristiek als volgt gemaakt:

                     a)

                     de motor wordt niet belast en draait stationair;

                     b)

                     de motor draait met volledige belasting/geheel geopende gasklep en het minimumtoerental;

                     c)

                     het motortoerental wordt verhoogd van het minimum- tot het maximumtoerental bij een gemiddeld tempo van 8 ± 1 min-1 /s. Het motortoerental en het koppel worden ten minste per één punt per seconde vastgelegd.

               1.3.   Opstelling van de motorkarakteristiek
         Alle overeenkomstig punt 1.2 gemeten waarden worden verbonden door lineaire interpolatie tussen de punten. De resulterende koppelkromme is de motorkarakteristiek en wordt gebruikt om de genormaliseerde koppelwaarden van de motorcyclus te converteren naar de eigenlijke koppelwaarden van de testcyclus als beschreven onder punt 2.
         1.4.   Alternatieve bepaling van de motorkarakteristiek
         Indien een fabrikant meent dat bovenbeschreven techniek voor een bepaalde motor onveilig of niet representatief is, mag een alternatieve techniek worden gebruikt. Deze alternatieve technieken moeten voldoen aan de bedoeling van de gespecificeerde procedure, namelijk de bepaling van het maximaal beschikbare koppel bij alle tijdens de testcyclus bereikte toerentallen. Afwijkingen van de in dit deel bedoelde technieken uit veiligheids- of representativiteitsoverwegingen moeten door de technische dienst worden goedgekeurd en de redenen ervoor moeten worden aangegeven. In geen enkel geval echter mag voor geregelde motoren of turbomotoren de techniek waarbij het motortoerental continu stapsgewijs daalt, worden gebruikt.
         1.5.   Herhaalde tests
         Een motor behoeft niet voor elke testcyclus te worden onderworpen aan een karakteristiekbepaling. De karakteristiek van een motor wordt voor een testcyclus echter opnieuw bepaald indien:

                     —

                     overeenkomstig een op de technische praktijkgewoonten gebaseerd oordeel een onredelijk lange periode is verlopen tussen de laatste keer dat dit plaatsvond,
                     of

                     —

                     fysieke veranderingen of herkalibraties aan de motor hebben plaatsgevonden die de motorprestaties kunnen beïnvloeden.

               2.   DE REFERENTIETESTCYCLUS
         De transiëntetestcyclus wordt beschreven in aanhangsel 3 van deze bijlage. De genormaliseerde waarden voor het koppel en toerental worden als volgt omgezet naar werkelijke waarden, hetgeen resulteert in de referentietestcyclus.
         2.1.   Werkelijk toerental
         Het toerental wordt gedenormaliseerd met behulp van de volgende vergelijking:

         Het referentietoerental (nref) komt overeen met de 100 % toerentalwaarden die zijn gespecificeerd in het motordynamometerschema van aanhangsel 3. Het wordt als volgt gedefinieerd (zie figuur 1 van bijlage I):

         waarin nhi en nlo zijn gespecificeerd hetzij overeenkomstig bijlage I, punt 2, hetzij overeenkomstig bijlage III, aanhangsel 1, punt 1.1.
         2.2.   Werkelijk koppel
         Het koppel wordt genormaliseerd naar het maximumkoppel bij het respectieve toerental. De koppelwaarden van de referentiecyclus worden gedenormaliseerd met behulp van de in punt 1.3 omschreven kromme, en wel als volgt:
         Werkelijk koppel = (% koppel × max. koppel/100)
         voor het respectieve werkelijke toerental als bepaald overeenkomstig punt 2.1.
         De negatieve koppelwaarden van de controlepunten („m”) krijgen ten behoeve van de vaststelling van de referentiecyclus gedenormaliseerde waarden die op een van de volgende manieren worden berekend:

                     —

                     negatieve 40 % van het positieve koppel dat beschikbaar is bij het bijbehorend toerentalpunt;

                     —

                     uitzetten van het negatieve koppel dat vereist is om de motor van het minimum- tot maximumtoerental te brengen;

                     —

                     bepaling van het negatieve koppel dat vereist is om de motor stationair te doen draaien en van het koppel bij het referentietoerental en lineaire interpolatie tussen beide punten.

               2.3.   Voorbeeld van de denormalisatieprocedure
         Als voorbeeld wordt het volgende testpunt gedenormaliseerd:

                     % toerental

                     =

                     43

                     % koppel

                     =

                     82

               Gegeven zijn de volgende waarden:

                     referentietoerental

                     =

                     2 200 min- 1

                     stationair toerental

                     =

                     600 min- 1

               hetgeen resulteert in:
         werkelijk toerental = (43 × (2 200 - 600)/100) + 600 = 1 288 min-1

         werkelijk koppel = (82 × 700/100) = 574 Nm
         waarbij het maximumkoppel dat bij 1 288 min-1 uit de motorkarakteristiek wordt afgelezen, 700 Nm bedraagt.
         3.   UITVOERING VAN DE EMISSIEMEETCYCLUS
         Op verzoek van de fabrikant kan een dummytest worden uitgevoerd om de motor en het uitlaatsysteem in de juiste toestand te brengen voor de meetcyclus.
         Aardgas- en LPG-motoren laat men warmlopen volgens een emissietestcyclus. De motor draait gedurende een minimum van twee ETC-cycli totdat de CO-emissiewaarde gedurende één ETC-cyclus niet meer bedraagt dan 10 % van de in de voorgaande cyclus gemeten CO-emissiewaarde.
         3.1.   Gereedmaken van de bemonsteringsfilters (uitsluitend bij dieselmotoren)
         Elk filter(paar) moet ten minste een uur voor de test in een (niet-hermetisch) afgesloten petrischaaltje worden geplaatst waarna het geheel in een weegkamer wordt gezet om te stabiliseren. Aan het einde van de stabiliseringsperiode wordt elk filter(paar) gewogen en wordt het tarragewicht genoteerd. Het filter(paar) moet vervolgens in een gesloten petrischaaltje of filterhouder worden bewaard totdat het nodig is voor de proef. Indien het filter(paar) niet binnen acht uur na verwijderd te zijn uit de weegkamer wordt gebruikt, moet dit voor gebruik opnieuw worden gewogen.
         3.2.   Installatie van de meetapparatuur
         De instrumenten en de bemonsteringssondes moeten volgens de voorschriften worden aangebracht. Het einde van de uitlaatpijp moet op het volledige-stroomverdunningssysteem worden aangesloten.
         3.3.   Starten van het verdunningssysteem en de motor
         Het verdunningssysteem en de motor moeten in werking worden gesteld en warm worden totdat alle temperaturen en drukken gestabiliseerd zijn bij het maximumvermogen overeenkomstig de aanbeveling van de fabrikant en goede technische praktijkgewoonten.
         3.4.   Starten van het deeltjesbemonsteringssysteem (uitsluitend bij dieselmotoren)
         Het deeltjesbemonsteringssysteem wordt in werking gesteld; het functioneert via een omloopsysteem. Het achtergrondniveau van de deeltjes in de verdunningslucht kan worden bepaald door de verdunningslucht door het deeltjesfilter te voeren. Indien gefilterde verdunningslucht wordt gebruikt, kan een meting vóór of na de test worden verricht. Indien de verdunningslucht niet gefilterd wordt, kunnen metingen worden verricht aan het begin en aan het eind van de cyclus en de waarden worden gemiddeld.
         3.5.   Afstelling van het volledige-stroomverdunningssysteem
         De totale verdunde uitlaatgassen worden zo afgesteld dat watercondensatie in het systeem wordt vermeden en dat de maximumfilteroppervlaktemperatuur 325 K (52 °C) of minder bedraagt (zie bijlage V, punt 2.3.1, DT).
         3.6.   Controle van de analyseapparatuur
         De analyseapparatuur voor de emissiemetingen wordt op de nulstand gekalibreerd en het schaalbereik ingesteld. Eventuele bemonsteringszakken worden leeggemaakt.
         3.7.   Procedure voor het starten van de motor
         De gestabiliseerde motor wordt gestart overeenkomstig de startprocedure van de handleiding van de eigenaar, met gebruikmaking van hetzij een standaard startmotor, hetzij de dynamometer. Desgewenst mag de test direct na de motorconditioneerfase beginnen zonder dat de motor afgezet wordt, wanneer de motor het stationaire toerental heeft bereikt.
         3.8.   Testcyclus
         3.8.1.   Testcyclus
         De testcyclus wordt gestart wanneer de motor zijn stationair toerental heeft bereikt. De test verloopt overeenkomstig de in punt 2 van dit aanhangsel beschreven referentiecyclus. De motortoerental- en koppelregelpunten worden ingesteld op 5 Hz of groter (10 Hz is aanbevolen). Het feedback-motortoerental en -koppelsignaal wordt tijdens de testcyclus ten minste eenmaal per seconde geregistreerd en de signalen mogen elektronisch worden gefilterd.
         3.8.2.   Metingen door het analyseapparaat
         Bij het starten van de motor of, wanneer de testcyclus direct na de motorconditioneringsfase wordt gestart, van de testcyclus, begint de meetapparatuur gelijktijdig met de volgende metingen:

                     —

                     verzameling of analyse van de verdunningslucht;

                     —

                     verzameling of analyse van de verdunde uitlaatgassen;

                     —

                     meting van de hoeveelheid verdunde uitlaatgassen (CVS) en van de vereiste temperaturen en drukken;

                     —

                     optekenen van de feedbackgegevens van dynamometertoerental en -koppel.

               HC en NOx worden continu gemeten in de verdunningstunnel met een frequentie van 2 Hz. De gemiddelde concentratie wordt bepaald door de analysesignalen te integreren over de gehele testcyclus. De responsietijd van het systeem mag niet groter zijn dan 20 s en wordt zo nodig gecoördineerd met de CVS-flowfluctuaties en de bemonsteringstijd/testcyclus-offsets. CO, CO2, NMHC en CH4 worden bepaald door integratie of door analyse van de concentraties van de stoffen die tijdens de cyclus in de bemonsteringszak zijn verzameld. De concentraties van gasvormige verontreinigingen in de verdunningslucht worden bepaald door integratie of door verzameling in de bemonsteringszak voor het achtergrondniveau. Alle andere waarden worden ten minste één maal per seconde bepaald (1 Hz).
         3.8.3.   Deeltjesbemonstering (uitsluitend dieselmotoren)
         Bij de start van de motor of, wanneer de testcyclus direct na de motorconditioneringsfase wordt gestart, van de testcyclus, wordt het deeltjesbemonsteringssysteem van de omloop- naar de deeltjesbemonsteringsstand overgeschakeld.
         Wanneer er geen stroomcompensatie gebruikt wordt, worden de bemonsteringspompen zo afgesteld dat de stroomsnelheid door de deeltjesbemonsteringssonde of de verbindingsleiding steeds een waarde van ± 5 % van de ingestelde stroomsnelheid heeft. Wanneer wel stroomcompensatie (i.e. proportionele regeling van de bemonsteringsstroom) wordt gebruikt, moet worden aangetoond dat de verhouding van de stroom in de hoofdleiding tot de bemonsteringsstroom niet met meer dan ± 5 % van de ingestelde waarde afwijkt (met uitzondering van de eerste 10 bemonsteringsseconden).

            Opmerking: Bij dubbele verdunning is de bemonsteringsstroom het netto verschil tussen de stroom door de bemonsteringsfilters en de secundaire-verdunningsluchtstroom.
         De gemiddelde temperatuur en druk bij de inlaat van de gasmeter(s) of de stroominstrumentatie worden opgetekend. Wanneer de ingestelde stroom door het invangen van een te groot aantal deeltjes op het filter niet over de gehele cyclus kan worden gehandhaafd (binnen ± 5 %), is de test ongeldig. De test wordt dan herhaald met gebruikmaking van een lagere stroomsnelheid en/of een filter met een grotere diameter.
         3.8.4.   Afslaan van de motor
         Indien de motor tijdens de test afslaat, wordt de motor opnieuw geconditioneerd en gestart en wordt de test herhaald. Wanneer een van de testapparaten gedurende de testcyclus slecht werkt, is de test ongeldig.
         3.8.5.   Handelingen na de test
         Na de beëindiging van de test wordt de meting van het volume van de verdunde uitlaatgassen en van de gasstroom in de bemonsteringszakken, alsmede de deeltjesbemonsteringspomp stilgelegd. Wanneer een integrerend analysesysteem wordt gebruikt, wordt de monsterneming voortgezet tot na het verstrijken van de responsietijd van het systeem.
         De concentraties in de bemonsteringszakken, voorzover gebruikt, worden zo spoedig mogelijk en in elk geval niet later dan 20 min. na het beëindigen van de testcyclus geanalyseerd.
         Na de emissietest worden een nulgas en hetzelfde ijkgas gebruikt om de analyseapparatuur te controleren. Wanneer het verschil tussen de resultaten vóór en na de test kleiner is dan 2 % van de ijkgaswaarde, wordt de test als geldig beschouwd.
         De deeltjesfilters (uitsluitend voor dieselmotoren) worden niet later dan één uur na de beëindiging van de test teruggebracht naar de weegkamer waar zij, alvorens te worden gewogen, ten minste één uur, maar niet langer dan 80 uur worden geconditioneerd in een (niet hermetisch) afgesloten petrischaaltje.
         3.9.   Controle van de testcyclus
         3.9.1.   Dataverschuiving
         Om de biaseffecten van het tijdsverschil tussen de feedback- en de referentiecycluswaarden te minimaliseren, mag de gehele motortoerental- en -koppelfeedbacksignaalreeks vervroegd of later gesteld worden t.o.v. de referentie-toerental- en -koppelreeks. Wanneer de feedbacksignalen worden verschoven, moeten zowel het toerental als het koppel een zelfde hoeveelheid in dezelfde richting worden verschoven.
         3.9.2.   Berekening van de cyclusarbeid
         De werkelijke cyclusarbeid Wact (kWh) wordt berekend aan de hand van elk paar gemeten feedback-motortoerental- en -koppelwaarden. Dat gebeurt na de bovengenoemde verschuiving van de feedbackgegevens, wanneer voor deze optie is gekozen. De werkelijke cyclusarbeid Wact wordt gebruikt ter vergelijking met de referentiecyclusarbeid Wref en voor de berekening van de remspecifieke emissies (zie punten 4.4 en 5.2). Dezelfde methode wordt gebruikt voor de integratie van het referentie- en het werkelijke motorvermogen. Wanneer waarden moeten worden bepaald tussen naast elkaar liggende referentie- of meetwaarden, wordt lineaire interpolatie gebruikt.
         Bij de integratie van de referentie- en werkelijke cyclusarbeid, worden alle negatieve koppelwaarden op nul gezet en meegenomen. Wanneer de integratie verloopt met een frequentie van minder dan 5 Hertz en wanneer, gedurende een bepaald tijdsinterval, de koppelwaarde van teken verandert, dan wordt het negatieve gedeelte berekend en op nul gezet. Het positieve gedeelte wordt opgenomen in de geïntegreerde waarde.
         Wact moet liggen tussen - 15 % en + 5 % van Wref.
         3.9.3.   Validatie van de gegevens van de testcyclus
         Voor toerental, koppel en vermogen wordt een lineaire regressie uitgevoerd van de feedback op de referentiewaarden. Dat gebeurt na bovengenoemde verschuiving van de feedbackgegevens, wanneer voor deze optie is gekozen. Er wordt gebruik gemaakt van de kleinste-kwadratenmethode en van de best passende rechte met de vorm:

         waarin:

                     y

                     =

                     werkelijke feedbackwaarde van toerental (min-1), koppel (Nm) of vermogen (kW)

                     m

                     =

                     helling van de regressierechte

                     x

                     =

                     referentiewaarde van toerental (min-1), koppel (Nm) of vermogen (kW)

                     b

                     =

                     y-afsnijpunt van de regressierechte.

               Voor elke regressierechte worden de standaardafwijking van de schattingswaarde (SE) van y over x en de determinatiecoëfficiënt (r2) berekend.
         Aanbevolen wordt deze analyse uit te voeren met een frequentie van 1 Hertz. Alle negatieve referentiekoppelwaarden en de bijbehorende feedbackwaarden worden uit de berekening van de cycluskoppel- en -vermogenvalidatiestatistieken weggelaten. Een test is geldig wanneer aan de criteria van tabel 6 is voldaan.
         Tabel 6
         Regressierechte-toleranties

                     Toerental

                     Koppel

                     Vermogen

                     Standaardafwijking van de schattingswaarde (SE) van Y over X

                     max. 100 min–1

                     max. 13 % (15 %) (1) van het maximummotorkoppel op de motorvermogenkarakteristiek

                     max. 8 % (15 %) (1) van het maximummotorvermogen op de motorvermogenkarakteristiek

                     Helling van de regressierechte, m

                     0,95 tot 1,03

                     0,83-1,03

                     0,89-1,03(0,83-1,03) (1)

                     Determinatiecoëfficiënt, r2

                     minimum 0,9700 (minimum 0,9500) (1)

                     minimum 0,8800 (minimum 0,7500) (1)

                     minimum 0,9100 (minimum 0,7500) (1)

                     Y-afsnijpunt van de regressierechte, b

                     ± 50 min-1

                     ± 20 Nm of ± 2 % (± 20 Nm of ± 3 %) (1) van het maximumkoppel (grootste waarde is van toepassing)

                     ± 4 kW of ± 2 % (± 4 kW of ± 3 %) (1) van het maximumvermogen (grootste waarde is van toepassing)

               Onder de in tabel 7 vermelde voorwaarden mogen bepaalde punten worden geschrapt.
         Tabel 7
         Bij de regressieanalyse toegestaan schrappen van punten

                     Voorwaarde

                     Schrappen van de punten

                     Vollast/volledig geopende gasklep en koppelfeedback < referentiekoppel

                     Koppel en/of vermogen

                     Geen belasting, geen stationair punt en koppelfeedback > referentiekoppel

                     Koppel en/of vermogen

                     Geen belasting/gesloten gasklep, stationair punt en toerental > stationair referentietoerental

                     Toerental en/of vermogen

               4.   BEREKENING VAN DE GASVORMIGE EMISSIES
         4.1.   Bepaling van de verdunde-uitlaatgasstroom
         De volledige verdunde uitlaatgasstroom gedurende de cyclus (kg/test) wordt berekend uit de meetwaarden van de cyclus en de corresponderende kalibratiegegevens van de stroommeter (V0 voor PDP of KV voor CFV, als omschreven in bijlage III, aanhangsel 5, punt 2). Wanneer de temperatuur van het verdunde uitlaatgas met gebruikmaking van een warmtewisselaar constant wordt gehouden (± 6 K voor een PDP-CVS, ± 11 K voor een CFV-CVS, zie bijlage V, punt 2.3), wordt de volgende formule gebruikt:
         Voor het PDP-CVS-systeem:
         MTOTW = 1,293 × V0 × Np × (pB – p1) × 273 / (101,3 × T)
         waarin:

                     MTOTW

                     =

                     massa van het verdunde uitlaatgas op natte basis gedurende de cyclus, kg

                     V0

                     =

                     volume gas dat per omwenteling onder proefomstandigheden door de pomp wordt verplaatst, m3/omw

                     NP

                     =

                     totaal aantal omwentelingen van de pomp per test

                     pB

                     =

                     atmosferische druk in de meetcel, kPa

                     p1

                     =

                     onderdruk bij de pompinlaat, kPa

                     T

                     =

                     gemiddelde temperatuur van het verdunde uitlaatgas bij de pompinlaat gedurende de cyclus, K

               Voor het CFV-CVS-systeem:
         MTOTW = 1,293 × t × Kv × pA / T0,5

         waarin:

                     MTOTW

                     =

                     massa van het verdunde uitlaatgas op natte basis over de gehele cyclus, kg

                     t

                     =

                     cyclustijd, s

                     Kv

                     =

                     kalibratiecoëfficiënt van de venturibuis met kritische stroming onder standaardomstandigheden

                     pA

                     =

                     absolute druk bij de inlaat van de venturibuis, kPa

                     T

                     =

                     absolute temperatuur bij de inlaat van de venturibuis, K

               Wanneer een systeem met stroomcompensatie wordt gebruikt (i.e. zonder warmtewisselaar), worden de momentane massaemissies berekend en geïntegreerd gedurende de cyclus. In dat geval wordt de momentane massa van het verdunde uitlaatgas als volgt berekend:
         Voor het PDP-CVS-systeem:
         MTOTW,i = 1,293 × V0 × Np,i × (pB – p1) × 273 / (101,3 × T)
         waarin:

                     MTOTW,i

                     =

                     momentane massa van het verdunde uitlaatgas op natte basis, kg

                     Np,i

                     =

                     totaal aantal omwentelingen van de pomp per tijdsinterval

               Voor het CFV-CVS-systeem:
         MTOTW,i = 1,293 × Δti × Kv × pA / T0,5

         waarin:

                     MTOTW,i

                     =

                     momentane massa van het verdunde uitlaatgas op natte basis, kg

                     Δti

                     =

                     tijdsinterval, s

               Wanneer de totale monstermassa van deeltjes (MSAM) en gasvormige verontreinigingen groter is dan 0,5 % van de totale CVS-stroom (MTOTW), wordt de CVS-stroom gecorrigeerd voor MSAM of wordt de monsterdeeltjesstroom terug naar de CVS geleid voordat hij het stroommetingsapparaat (PDP of CFV) bereikt.
         4.2.   Vochtigheidscorrectie voor NOx

         Aangezien de NOx-emissies afhangen van de toestand van de omgevingslucht, moet de NOx-concentratie worden gecorrigeerd voor de omgevingsluchttemperatuur en -vochtigheid met behulp van de factor KH uit de volgende formules:

                     a)

                     bij dieselmotoren:

                     b)

                     bij gasmotoren:

               terwijl:

                     Ha

                     =

                     vochtigheidsgraad van de inlaatlucht per kg droge lucht

               waarin:

                     Ra

                     =

                     relatieve vochtigheid van de inlaatlucht, %

                     pa

                     =

                     verzadigde dampdruk van de inlaatlucht, kPa

                     pB

                     =

                     totale buitendruk, kPa

               4.3.   Berekening van de emissiemassastroom
         4.3.1.   Systemen met constante massastroom
         Voor systemen met een warmtewisselaar wordt de massa van de verontreinigende stoffen (g/test) bepaald aan de hand van de volgende vergelijkingen:

               waarin:

                     NOx conc, COconc, HCconc
                         (2), NMHCconc

                     =

                     gemiddelde voor de achtergrond gecorrigeerde concentraties gedurende de cyclus, verkregen via integratie (verplicht voor NOx en HC) of bemonsteringszakmetingen, ppm

                     MTOTW

                     =

                     totale massa van het verdunde uitlaatgas gedurende de cyclus, bepaald overeenkomstig punt 4.1, kg

                     KH,D

                     =

                     vochtigheidswegingsfactor voor dieselmotoren, bepaald overeenkomstig punt 4.2

                     KH,G

                     =

                     vochtigheidswegingsfactor voor dieselmotoren, bepaald overeenkomstig punt 4.2

               Op droge basis gemeten concentraties worden omgezet in concentraties op natte basis volgens bijlage III, aanhangsel 1, punt 4.2.
         De bepaling van NMHCconc hangt af van de gebruikte methode (zie bijlage III, aanhangsel 4, punt 3.3.4). In beide gevallen wordt de CH4-concentratie als volgt bepaald en afgetrokken van de HC-concentratie:

                     a)

                     GC-methode

                     b)

                     NMC-methode

               waarin:

                     HC(wCutter)

                     =

                     HC-concentratie als het monstergas door de NMC stroomt

                     HC(w/oCutter)

                     =

                     HC-concentratie als het monstergas niet door de NMC stroomt

                     CEM

                     =

                     doelmatigheid van de methaanconversie, bepaald overeenkomstig aanhangsel 5, punt 1.8.4.1

                     CEE

                     =

                     doelmatigheid van de ethaanconversie, bepaald overeenkomstig aanhangsel 5, punt 1.8.4.2

               4.3.1.1.   Bepaling van de voor de achtergrond gecorrigeerde concentraties
         De gemiddelde achtergrondconcentratie van gasvormige verontreinigingen in de verdunningslucht moet van de gemeten concentraties worden afgetrokken om de nettoconcentratie van verontreinigende stoffen te krijgen. De gemiddelde waarde van de achtergrondconcentraties kan worden bepaald via de bemonsteringszakmethode of via continue meting met integratie. De volgende formule is van toepassing:

         waarin:

                     conc

                     =

                     concentratie van de respectieve verontreinigende stof in het verdunde uitlaatgas, gecorrigeerd voor de hoeveelheid van de respectieve verontreinigende stof in de verdunningslucht, ppm

                     conce

                     =

                     concentratie van de respectieve verontreinigende stof als gemeten in het verdunde uitlaatgas, ppm

                     concd

                     =

                     concentratie van de respectieve verontreinigende stof als gemeten in de verdunningslucht, ppm

                     DF

                     =

                     verdunningsfactor

               De verdunningsfactor wordt als volgt berekend:

                     a)

                     bij diesel- en LPG-motoren

                     b)

                     bij aardgasmotoren

               waarin:

                     CO2, conce

                     =

                     concentratie van CO2 in het verdunde uitlaatgas, volume %

                     HCconce

                     =

                     concentratie van HC in het verdunde uitlaatgas, ppm C1

                     NMHCconce

                     =

                     concentratie van NMHC in het verdunde uitlaatgas, ppm C1

                     COconce

                     =

                     concentratie van CO in het verdunde uitlaatgas, ppm

                     FS

                     =

                     stoichiometrische factor

               Op een droge basis gemeten concentraties worden omgezet in concentraties op natte basis overeenkomstig bijlage III, aanhangsel 1, punt 4.2.
         De stoichiometrische factor wordt als volgt berekend:

         waarin:

                     x, y

                     =

                     brandstofsamenstelling CxHy

               Indien de brandstofsamenstelling niet bekend is, mogen de volgende stoichiometrische factoren gebruikt worden:

                     FS (diesel)

                     =

                     13,4

                     FS (LPG)

                     =

                     11,6

                     FS (aardgas)

                     =

                     9,5

               4.3.2.   Systemen met stroomcompensatie
         Bij systemen zonder warmtewisselaar wordt de massa van de verontreinigende stoffen (g/test) bepaald door de momentane gasemissies te berekenen en deze momentane waarden te integreren over de hele cyclus. De achtergrondcorrectie wordt eveneens direct op de momentane concentraties toegepast. De te gebruiken formules zijn:

               waarin:

                     conce

                     =

                     concentratie van de respectieve verontreinigende stof, gemeten in het verdunde uitlaatgas, ppm

                     concd

                     =

                     concentratie van de respectieve verontreinigende stof, gemeten in de verdunningslucht, ppm

                     MTOTW,i

                     =

                     totale massa van het verdunde uitlaatgas (zie punt 4.1), kg

                     MTOTW

                     =

                     totale massa van het verdunde uitlaatgas over de hele cyclus (zie punt 4.1), kg

                     KH,D

                     =

                     vochtigheidswegingsfactor voor dieselmotoren, bepaald in punt 4.2

                     KH,G

                     =

                     vochtigheidswegingsfactor voor gasmotoren, bepaald in punt 4.2

                     DF

                     =

                     verdunningsfactor, bepaald in punt 4.3.1.1

               4.4.   Berekening van de specifieke emissies
         De emissies (g/kWh) worden voor alle afzonderlijke componenten berekend en wel op de volgende wijze:

             (diesel- en gasmotoren)

             (diesel- en gasmotoren)

             (diesel- en LPG-motoren)

             (aardgasmotoren)

             (aardgasmotoren)
         Hierin bedeutet:

                     Wact

                     =

                     cyclusarbeid, bepaald in punt 3.9.2, in kWh

               5.   BEREKENING VAN DE DEELTJESEMISSIE (UITSLUITEND VOOR DIESELMOTOREN)
         5.1.   Berekening van de massastroom
         De deeltjesmassa (g/test) wordt als volgt berekend:

         waarin:

                     Mf

                     =

                     deeltjesmassa, bemonsterd over de cyclus, mg

                     MTOTW

                     =

                     totale massa van het verdunde uitlaatgas over de cyclus, bepaald in punt 4.1, kg

                     MSAM

                     =

                     massa van het verdunde uitlaatgas uit de verdunningstunnel voor de deeltjesbemonstering, kg

               en

                     Mf

                     =

                     Mf,p + Mf,b, wanneer afzonderlijk gewogen, mg

                     Mf,p

                     =

                     op het primaire filter verzamelde deeltjesmassa, mg

                     Mf,b

                     =

                     op het secundaire filter verzamelde deeltjesmassa, mg

               Wanneer een dubbel verdunningssysteem wordt gebruikt, wordt de massa van de secundaire verdunningslucht afgetrokken van de totale massa van het dubbel verdunde uitlaatgas, bemonsterd met deeltjesfilters.

         waarin:

                     MTOT

                     =

                     massa van het dubbel verdunde uitlaatgas door het deeltjesfilter, kg

                     MSEC

                     =

                     massa van de secundaire verdunningslucht, kg

               Wanneer het deeltjesachtergrondniveau van de verdunningslucht is bepaald overeenkomstig punt 3.4, kan de deeltjesmassa voor deze achtergrond worden gecorrigeerd. In dat geval wordt de deeltjesmassa (g/test) als volgt berekend:

         waarin:

                     Mf, MSAM, MTOTW

                     =

                     zie boven

                     MDIL

                     =

                     massa van de primaire verdunningslucht, bemonsterd door de deeltjesbemonsteringsinrichting voor het achtergrondniveau, kg

                     Md

                     =

                     massa van de verzamelde achtergronddeeltjes in de primaire verdunningslucht, mg

                     DF

                     =

                     verdunningsfactor als bepaald in punt 4.3.1.1

               5.2.   Berekening van de specifieke emissie
         De deeltjesemissie (g/kWh) wordt als volgt berekend:

         waarin:

                     Wact

                     =

                     werkelijke cyclusarbeid, bepaald in punt 3.9.2, kWh

            (1)  Tot 1 oktober 2005 mogen de cijfers tussen haakjes worden gebruikt voor de typegoedkeuringstests van gasmotoren. (De Commissie brengt verslag uit over de ontwikkeling van de gasmotortechnologie met het oog op de bevestiging of wijziging van de regressierechte-toleranties in deze tabel die voor gasmotoren gelden.)

            (2)  Op basis van C1-equivalent.

         Aanhangsel 3
         ETC-MOTOR-DYNAMOMETERSCHEMA

                     Tijd
                     s

                     Genormaliseerd toerental
                     %

                     Genormaliseerd koppel
                     %

                     1

                     0

                     0

                     2

                     0

                     0

                     3

                     0

                     0

                     4

                     0

                     0

                     5

                     0

                     0

                     6

                     0

                     0

                     7

                     0

                     0

                     8

                     0

                     0

                     9

                     0

                     0

                     10

                     0

                     0

                     11

                     0

                     0

                     12

                     0

                     0

                     13

                     0

                     0

                     14

                     0

                     0

                     15

                     0

                     0

                     16

                     0,1

                     1,5

                     17

                     23,1

                     21,5

                     18

                     12,6

                     28,5

                     19

                     21,8

                     71

                     20

                     19,7

                     76,8

                     21

                     54,6

                     80,9

                     22

                     71,3

                     4,9

                     23

                     55,9

                     18,1

                     24

                     72

                     85,4

                     25

                     86,7

                     61,8

                     26

                     51,7

                     0

                     27

                     53,4

                     48,9

                     28

                     34,2

                     87,6

                     29

                     45,5

                     92,7

                     30

                     54,6

                     99,5

                     31

                     64,5

                     96,8

                     32

                     71,7

                     85,4

                     33

                     79,4

                     54,8

                     34

                     89,7

                     99,4

                     35

                     57,4

                     0

                     36

                     59,7

                     30,6

                     37

                     90,1

                     „m”

                     38

                     82,9

                     „m”

                     39

                     51,3

                     „m”

                     40

                     28,5

                     „m”

                     41

                     29,3

                     „m”

                     42

                     26,7

                     „m”

                     43

                     20,4

                     „m”

                     44

                     14,1

                     0

                     45

                     6,5

                     0

                     46

                     0

                     0

                     47

                     0

                     0

                     48

                     0

                     0

                     49

                     0

                     0

                     50

                     0

                     0

                     51

                     0

                     0

                     52

                     0

                     0

                     53

                     0

                     0

                     54

                     0

                     0

                     55

                     0

                     0

                     56

                     0

                     0

                     57

                     0

                     0

                     58

                     0

                     0

                     59

                     0

                     0

                     60

                     0

                     0

                     61

                     0

                     0

                     62

                     25,5

                     11,1

                     63

                     28,5

                     20,9

                     64

                     32

                     73,9

                     65

                     4

                     82,3

                     66

                     34,5

                     80,4

                     67

                     64,1

                     86

                     68

                     58

                     0

                     69

                     50,3

                     83,4

                     70

                     66,4

                     99,1

                     71

                     81,4

                     99,6

                     72

                     88,7

                     73,4

                     73

                     52,5

                     0

                     74

                     46,4

                     58,5

                     75

                     48,6

                     90,9

                     76

                     55,2

                     99,4

                     77

                     62,3

                     99

                     78

                     68,4

                     91,5

                     79

                     74,5

                     73,7

                     80

                     38

                     0

                     81

                     41,8

                     89,6

                     82

                     47,1

                     99,2

                     83

                     52,5

                     99,8

                     84

                     56,9

                     80,8

                     85

                     58,3

                     11,8

                     86

                     56,2

                     „m”

                     87

                     52

                     „m”

                     88

                     43,3

                     „m”

                     89

                     36,1

                     „m”

                     90

                     27,6

                     „m”

                     91

                     21,1

                     „m”

                     92

                     8

                     0

                     93

                     0

                     0

                     94

                     0

                     0

                     95

                     0

                     0

                     96

                     0

                     0

                     97

                     0

                     0

                     98

                     0

                     0

                     99

                     0

                     0

                     100

                     0

                     0

                     101

                     0

                     0

                     102

                     0

                     0

                     103

                     0

                     0

                     104

                     0

                     0

                     105

                     0

                     0

                     106

                     0

                     0

                     107

                     0

                     0

                     108

                     11,6

                     14,8

                     109

                     0

                     0

                     110

                     27,2

                     74,8

                     111

                     17

                     76,9

                     112

                     36

                     78

                     113

                     59,7

                     86

                     114

                     80,8

                     17,9

                     115

                     49,7

                     0

                     116

                     65,6

                     86

                     117

                     78,6

                     72,2

                     118

                     64,9

                     „m”

                     119

                     44,3

                     „m”

                     120

                     51,4

                     83,4

                     121

                     58,1

                     97

                     122

                     69,3

                     99,3

                     123

                     72

                     20,8

                     124

                     72,1

                     „m”

                     125

                     65,3

                     „m”

                     126

                     64

                     „m”

                     127

                     59,7

                     „m”

                     128

                     52,8

                     „m”

                     129

                     45,9

                     „m”

                     130

                     38,7

                     „m”

                     131

                     32,4

                     „m”

                     132

                     27

                     „m”

                     133

                     21,7

                     „m”

                     134

                     19,1

                     0,4

                     135

                     34,7

                     14

                     136

                     16,4

                     48,6

                     137

                     0

                     11,2

                     138

                     1,2

                     2,1

                     139

                     30,1

                     19,3

                     140

                     30

                     73,9

                     141

                     54,4

                     74,4

                     142

                     77,2

                     55,6

                     143

                     58,1

                     0

                     144

                     45

                     82,1

                     145

                     68,7

                     98,1

                     146

                     85,7

                     67,2

                     147

                     60,2

                     0

                     148

                     59,4

                     98

                     149

                     72,7

                     99,6

                     150

                     79,9

                     45

                     151

                     44,3

                     0

                     152

                     41,5

                     84,4

                     153

                     56,2

                     98,2

                     154

                     65,7

                     99,1

                     155

                     74,4

                     84,7

                     156

                     54,4

                     0

                     157

                     47,9

                     89,7

                     158

                     54,5

                     99,5

                     159

                     62,7

                     96,8

                     160

                     62,3

                     0

                     161

                     46,2

                     54,2

                     162

                     44,3

                     83,2

                     163

                     48,2

                     13,3

                     164

                     51

                     „m”

                     165

                     50

                     „m”

                     166

                     49,2

                     „m”

                     167

                     49,3

                     „m”

                     168

                     49,9

                     „m”

                     169

                     51,6

                     „m”

                     170

                     49,7

                     „m”

                     171

                     48,5

                     „m”

                     172

                     50,3

                     72,5

                     173

                     51,1

                     84,5

                     174

                     54,6

                     64,8

                     175

                     56,6

                     76,5

                     176

                     58

                     „m”

                     177

                     53,6

                     „m”

                     178

                     40,8

                     „m”

                     179

                     32,9

                     „m”

                     180

                     26,3

                     „m”

                     181

                     20,9

                     „m”

                     182

                     10

                     0

                     183

                     0

                     0

                     184

                     0

                     0

                     185

                     0

                     0

                     186

                     0

                     0

                     187

                     0

                     0

                     188

                     0

                     0

                     189

                     0

                     0

                     190

                     0

                     0

                     191

                     0

                     0

                     192

                     0

                     0

                     193

                     0

                     0

                     194

                     0

                     0

                     195

                     0

                     0

                     196

                     0

                     0

                     197

                     0

                     0

                     198

                     0

                     0

                     199

                     0

                     0

                     200

                     0

                     0

                     201

                     0

                     0

                     202

                     0

                     0

                     203

                     0

                     0

                     204

                     0

                     0

                     205

                     0

                     0

                     206

                     0

                     0

                     207

                     0

                     0

                     208

                     0

                     0

                     209

                     0

                     0

                     210

                     0

                     0

                     211

                     0

                     0

                     212

                     0

                     0

                     213

                     0

                     0

                     214

                     0

                     0

                     215

                     0

                     0

                     216

                     0

                     0

                     217

                     0

                     0

                     218

                     0

                     0

                     219

                     0

                     0

                     220

                     0

                     0

                     221

                     0

                     0

                     222

                     0

                     0

                     223

                     0

                     0

                     224

                     0

                     0

                     225

                     21,2

                     62,7

                     226

                     30,8

                     75,1

                     227

                     5,9

                     82,7

                     228

                     34,6

                     80,3

                     229

                     59,9

                     87

                     230

                     84,3

                     86,2

                     231

                     68,7

                     „m”

                     232

                     43,6

                     „m”

                     233

                     41,5

                     85,4

                     234

                     49,9

                     94,3

                     235

                     60,8

                     99

                     236

                     70,2

                     99,4

                     237

                     81,1

                     92,4

                     238

                     49,2

                     0

                     239

                     56

                     86,2

                     240

                     56,2

                     99,3

                     241

                     61,7

                     99

                     242

                     69,2

                     99,3

                     243

                     74,1

                     99,8

                     244

                     72,4

                     8,4

                     245

                     71,3

                     0

                     246

                     71,2

                     9,1

                     247

                     67,1

                     „m”

                     248

                     65,5

                     „m”

                     249

                     64,4

                     „m”

                     250

                     62,9

                     25,6

                     251

                     62,2

                     35,6

                     252

                     62,9

                     24,4

                     253

                     58,8

                     „m”

                     254

                     56,9

                     „m”

                     255

                     54,5

                     „m”

                     256

                     51,7

                     17

                     257

                     56,2

                     78,7

                     258

                     59,5

                     94,7

                     259

                     65,5

                     99,1

                     260

                     71,2

                     99,5

                     261

                     76,6

                     99,9

                     262

                     79

                     0

                     263

                     52,9

                     97,5

                     264

                     53,1

                     99,7

                     265

                     59

                     99,1

                     266

                     62,2

                     99

                     267

                     65

                     99,1

                     268

                     69

                     83,1

                     269

                     69,9

                     28,4

                     270

                     70,6

                     12,5

                     271

                     68,9

                     8,4

                     272

                     69,8

                     9,1

                     273

                     69,6

                     7

                     274

                     65,7

                     „m”

                     275

                     67,1

                     „m”

                     276

                     66,7

                     „m”

                     277

                     65,6

                     „m”

                     278

                     64,5

                     „m”

                     279

                     62,9

                     „m”

                     280

                     59,3

                     „m”

                     281

                     54,1

                     „m”

                     282

                     51,3

                     „m”

                     283

                     47,9

                     „m”

                     284

                     43,6

                     „m”

                     285

                     39,4

                     „m”

                     286

                     34,7

                     „m”

                     287

                     29,8

                     „m”

                     288

                     20,9

                     73,4

                     289

                     36,9

                     „m”

                     290

                     35,5

                     „m”

                     291

                     20,9

                     „m”

                     292

                     49,7

                     11,9

                     293

                     42,5

                     „m”

                     294

                     32

                     „m”

                     295

                     23,6

                     „m”

                     296

                     19,1

                     0

                     297

                     15,7

                     73,5

                     298

                     25,1

                     76,8

                     299

                     34,5

                     81,4

                     300

                     44,1

                     87,4

                     301

                     52,8

                     98,6

                     302

                     63,6

                     99

                     303

                     73,6

                     99,7

                     304

                     62,2

                     „m”

                     305

                     29,2

                     „m”

                     306

                     46,4

                     22

                     307

                     47,3

                     13,8

                     308

                     47,2

                     12,5

                     309

                     47,9

                     11,5

                     310

                     47,8

                     35,5

                     311

                     49,2

                     83,3

                     312

                     52,7

                     96,4

                     313

                     57,4

                     99,2

                     314

                     61,8

                     99

                     315

                     66,4

                     60,9

                     316

                     65,8

                     „m”

                     317

                     59

                     „m”

                     318

                     50,7

                     „m”

                     319

                     41,8

                     „m”

                     320

                     34,7

                     „m”

                     321

                     28,7

                     „m”

                     322

                     25,2

                     „m”

                     323

                     43

                     24,8

                     324

                     38,7

                     0

                     325

                     48,1

                     31,9

                     326

                     40,3

                     61

                     327

                     42,4

                     52,1

                     328

                     46,4

                     47,7

                     329

                     46,9

                     30,7

                     330

                     46,1

                     23,1

                     331

                     45,7

                     23,2

                     332

                     45,5

                     31,9

                     333

                     46,4

                     73,6

                     334

                     51,3

                     60,7

                     335

                     51,3

                     51,1

                     336

                     53,2

                     46,8

                     337

                     53,9

                     50

                     338

                     53,4

                     52,1

                     339

                     53,8

                     45,7

                     340

                     50,6

                     22,1

                     341

                     47,8

                     26

                     342

                     41,6

                     17,8

                     343

                     38,7

                     29,8

                     344

                     35,9

                     71,6

                     345

                     34,6

                     47,3

                     346

                     34,8

                     80,3

                     347

                     35,9

                     87,2

                     348

                     38,8

                     90,8

                     349

                     41,5

                     94,7

                     350

                     47,1

                     99,2

                     351

                     53,1

                     99,7

                     352

                     46,4

                     0

                     353

                     42,5

                     0,7

                     354

                     43,6

                     58,6

                     355

                     47,1

                     87,5

                     356

                     54,1

                     99,5

                     357

                     62,9

                     99

                     358

                     72,6

                     99,6

                     359

                     82,4

                     99,5

                     360

                     88

                     99,4

                     361

                     46,4

                     0

                     362

                     53,4

                     95,2

                     363

                     58,4

                     99,2

                     364

                     61,5

                     99

                     365

                     64,8

                     99

                     366

                     68,1

                     99,2

                     367

                     73,4

                     99,7

                     368

                     73,3

                     29,8

                     369

                     73,5

                     14,6

                     370

                     68,3

                     0

                     371

                     45,4

                     49,9

                     372

                     47,2

                     75,7

                     373

                     44,5

                     9

                     374

                     47,8

                     10,3

                     375

                     46,8

                     15,9

                     376

                     46,9

                     12,7

                     377

                     46,8

                     8,9

                     378

                     46,1

                     6,2

                     379

                     46,1

                     „m”

                     380

                     45,5

                     „m”

                     381

                     44,7

                     „m”

                     382

                     43,8

                     „m”

                     383

                     41

                     „m”

                     384

                     41,1

                     6,4

                     385

                     38

                     6,3

                     386

                     35,9

                     0,3

                     387

                     33,5

                     0

                     388

                     53,1

                     48,9

                     389

                     48,3

                     „m”

                     390

                     49,9

                     „m”

                     391

                     48

                     „m”

                     392

                     45,3

                     „m”

                     393

                     41,6

                     3,1

                     394

                     44,3

                     79

                     395

                     44,3

                     89,5

                     396

                     43,4

                     98,8

                     397

                     44,3

                     98,9

                     398

                     43

                     98,8

                     399

                     42,2

                     98,8

                     400

                     42,7

                     98,8

                     401

                     45

                     99

                     402

                     43,6

                     98,9

                     403

                     42,2

                     98,8

                     404

                     44,8

                     99

                     405

                     43,4

                     98,8

                     406

                     45

                     99

                     407

                     42,2

                     54,3

                     408

                     61,2

                     31,9

                     409

                     56,3

                     72,3

                     410

                     59,7

                     99,1

                     411

                     62,3

                     99

                     412

                     67,9

                     99,2

                     413

                     69,5

                     99,3

                     414

                     73,1

                     99,7

                     415

                     77,7

                     99,8

                     416

                     79,7

                     99,7

                     417

                     82,5

                     99,5

                     418

                     85,3

                     99,4

                     419

                     86,6

                     99,4

                     420

                     89,4

                     99,4

                     421

                     62,2

                     0

                     422

                     52,7

                     96,4

                     423

                     50,2

                     99,8

                     424

                     49,3

                     99,6

                     425

                     52,2

                     99,8

                     426

                     51,3

                     100

                     427

                     51,3

                     100

                     428

                     51,1

                     100

                     429

                     51,1

                     100

                     430

                     51,8

                     99,9

                     431

                     51,3

                     100

                     432

                     51,1

                     100

                     433

                     51,3

                     100

                     434

                     52,3

                     99,8

                     435

                     52,9

                     99,7

                     436

                     53,8

                     99,6

                     437

                     51,7

                     99,9

                     438

                     53,5

                     99,6

                     439

                     52

                     99,8

                     440

                     51,7

                     99,9

                     441

                     53,2

                     99,7

                     442

                     54,2

                     99,5

                     443

                     55,2

                     99,4

                     444

                     53,8

                     99,6

                     445

                     53,1

                     99,7

                     446

                     55

                     99,4

                     447

                     57

                     99,2

                     448

                     61,5

                     99

                     449

                     59,4

                     5,7

                     450

                     59

                     0

                     451

                     57,3

                     59,8

                     452

                     64,1

                     99

                     453

                     70,9

                     90,5

                     454

                     58

                     0

                     455

                     41,5

                     59,8

                     456

                     44,1

                     92,6

                     457

                     46,8

                     99,2

                     458

                     47,2

                     99,3

                     459

                     51

                     100

                     460

                     53,2

                     99,7

                     461

                     53,1

                     99,7

                     462

                     55,9

                     53,1

                     463

                     53,9

                     13,9

                     464

                     52,5

                     „m”

                     465

                     51,7

                     „m”

                     466

                     51,5

                     52,2

                     467

                     52,8

                     80

                     468

                     54,9

                     95

                     469

                     57,3

                     99,2

                     470

                     60,7

                     99,1

                     471

                     62,4

                     „m”

                     472

                     60,1

                     „m”

                     473

                     53,2

                     „m”

                     474

                     44

                     „m”

                     475

                     35,2

                     „m”

                     476

                     30,5

                     „m”

                     477

                     26,5

                     „m”

                     478

                     22,5

                     „m”

                     479

                     20,4

                     „m”

                     480

                     19,1

                     „m”

                     481

                     19,1

                     „m”

                     482

                     13,4

                     „m”

                     483

                     6,7

                     „m”

                     484

                     3,2

                     „m”

                     485

                     14,3

                     63,8

                     486

                     34,1

                     0

                     487

                     23,9

                     75,7

                     488

                     31,7

                     79,2

                     489

                     32,1

                     19,4

                     490

                     35,9

                     5,8

                     491

                     36,6

                     0,8

                     492

                     38,7

                     „m”

                     493

                     38,4

                     „m”

                     494

                     39,4

                     „m”

                     495

                     39,7

                     „m”

                     496

                     40,5

                     „m”

                     497

                     40,8

                     „m”

                     498

                     39,7

                     „m”

                     499

                     39,2

                     „m”

                     500

                     38,7

                     „m”

                     501

                     32,7

                     „m”

                     502

                     30,1

                     „m”

                     503

                     21,9

                     „m”

                     504

                     12,8

                     0

                     505

                     0

                     0

                     506

                     0

                     0

                     507

                     0

                     0

                     508

                     0

                     0

                     509

                     0

                     0

                     510

                     0

                     0

                     511

                     0

                     0

                     512

                     0

                     0

                     513

                     0

                     0

                     514

                     30,5

                     25,6

                     515

                     19,7

                     56,9

                     516

                     16,3

                     45,1

                     517

                     27,2

                     4,6

                     518

                     21,7

                     1,3

                     519

                     29,7

                     28,6

                     520

                     36,6

                     73,7

                     521

                     61,3

                     59,5

                     522

                     40,8

                     0

                     523

                     36,6

                     27,8

                     524

                     39,4

                     80,4

                     525

                     51,3

                     88,9

                     526

                     58,5

                     11,1

                     527

                     60,7

                     „m”

                     528

                     54,5

                     „m”

                     529

                     51,3

                     „m”

                     530

                     45,5

                     „m”

                     531

                     40,8

                     „m”

                     532

                     38,9

                     „m”

                     533

                     36,6

                     „m”

                     534

                     36,1

                     72,7

                     535

                     44,8

                     78,9

                     536

                     51,6

                     91,1

                     537

                     59,1

                     99,1

                     538

                     66

                     99,1

                     539

                     75,1

                     99,9

                     540

                     81

                     8

                     541

                     39,1

                     0

                     542

                     53,8

                     89,7

                     543

                     59,7

                     99,1

                     544

                     64,8

                     99

                     545

                     70,6

                     96,1

                     546

                     72,6

                     19,6

                     547

                     72

                     6,3

                     548

                     68,9

                     0,1

                     549

                     67,7

                     „m”

                     550

                     66,8

                     „m”

                     551

                     64,3

                     16,9

                     552

                     64,9

                     7

                     553

                     63,6

                     12,5

                     554

                     63

                     7,7

                     555

                     64,4

                     38,2

                     556

                     63

                     11,8

                     557

                     63,6

                     0

                     558

                     63,3

                     5

                     559

                     60,1

                     9,1

                     560

                     61

                     8,4

                     561

                     59,7

                     0,9

                     562

                     58,7

                     „m”

                     563

                     56

                     „m”

                     564

                     53,9

                     „m”

                     565

                     52,1

                     „m”

                     566

                     49,9

                     „m”

                     567

                     46,4

                     „m”

                     568

                     43,6

                     „m”

                     569

                     40,8

                     „m”

                     570

                     37,5

                     „m”

                     571

                     27,8

                     „m”

                     572

                     17,1

                     0,6

                     573

                     12,2

                     0,9

                     574

                     11,5

                     1,1

                     575

                     8,7

                     0,5

                     576

                     8

                     0,9

                     577

                     5,3

                     0,2

                     578

                     4

                     0

                     579

                     3,9

                     0

                     580

                     0

                     0

                     581

                     0

                     0

                     582

                     0

                     0

                     583

                     0

                     0

                     584

                     0

                     0

                     585

                     0

                     0

                     586

                     0

                     0

                     587

                     8,7

                     22,8

                     588

                     16,2

                     49,4

                     589

                     23,6

                     56

                     590

                     21,1

                     56,1

                     591

                     23,6

                     56

                     592

                     46,2

                     68,8

                     593

                     68,4

                     61,2

                     594

                     58,7

                     „m”

                     595

                     31,6

                     „m”

                     596

                     19,9

                     8,8

                     597

                     32,9

                     70,2

                     598

                     43

                     79

                     599

                     57,4

                     98,9

                     600

                     72,1

                     73,8

                     601

                     53

                     0

                     602

                     48,1

                     86

                     603

                     56,2

                     99

                     604

                     65,4

                     98,9

                     605

                     72,9

                     99,7

                     606

                     67,5

                     „m”

                     607

                     39

                     „m”

                     608

                     41,9

                     38,1

                     609

                     44,1

                     80,4

                     610

                     46,8

                     99,4

                     611

                     48,7

                     99,9

                     612

                     50,5

                     99,7

                     613

                     52,5

                     90,3

                     614

                     51

                     1,8

                     615

                     50

                     „m”

                     616

                     49,1

                     „m”

                     617

                     47

                     „m”

                     618

                     43,1

                     „m”

                     619

                     39,2

                     „m”

                     620

                     40,6

                     0,5

                     621

                     41,8

                     53,4

                     622

                     44,4

                     65,1

                     623

                     48,1

                     67,8

                     624

                     53,8

                     99,2

                     625

                     58,6

                     98,9

                     626

                     63,6

                     98,8

                     627

                     68,5

                     99,2

                     628

                     72,2

                     89,4

                     629

                     77,1

                     0

                     630

                     57,8

                     79,1

                     631

                     60,3

                     98,8

                     632

                     61,9

                     98,8

                     633

                     63,8

                     98,8

                     634

                     64,7

                     98,9

                     635

                     65,4

                     46,5

                     636

                     65,7

                     44,5

                     637

                     65,6

                     3,5

                     638

                     49,1

                     0

                     639

                     50,4

                     73,1

                     640

                     50,5

                     „m”

                     641

                     51

                     „m”

                     642

                     49,4

                     „m”

                     643

                     49,2

                     „m”

                     644

                     48,6

                     „m”

                     645

                     47,5

                     „m”

                     646

                     46,5

                     „m”

                     647

                     46

                     11,3

                     648

                     45,6

                     42,8

                     649

                     47,1

                     83

                     650

                     46,2

                     99,3

                     651

                     47,9

                     99,7

                     652

                     49,5

                     99,9

                     653

                     50,6

                     99,7

                     654

                     51

                     99,6

                     655

                     53

                     99,3

                     656

                     54,9

                     99,1

                     657

                     55,7

                     99

                     658

                     56

                     99

                     659

                     56,1

                     9,3

                     660

                     55,6

                     „m”

                     661

                     55,4

                     „m”

                     662

                     54,9

                     51,3

                     663

                     54,9

                     59,8

                     664

                     54

                     39,3

                     665

                     53,8

                     „m”

                     666

                     52

                     „m”

                     667

                     50,4

                     „m”

                     668

                     50,6

                     0

                     669

                     49,3

                     41,7

                     670

                     50

                     73,2

                     671

                     50,4

                     99,7

                     672

                     51,9

                     99,5

                     673

                     53,6

                     99,3

                     674

                     54,6

                     99,1

                     675

                     56

                     99

                     676

                     55,8

                     99

                     677

                     58,4

                     98,9

                     678

                     59,9

                     98,8

                     679

                     60,9

                     98,8

                     680

                     63

                     98,8

                     681

                     64,3

                     98,9

                     682

                     64,8

                     64

                     683

                     65,9

                     46,5

                     684

                     66,2

                     28,7

                     685

                     65,2

                     1,8

                     686

                     65

                     6,8

                     687

                     63,6

                     53,6

                     688

                     62,4

                     82,5

                     689

                     61,8

                     98,8

                     690

                     59,8

                     98,8

                     691

                     59,2

                     98,8

                     692

                     59,7

                     98,8

                     693

                     61,2

                     98,8

                     694

                     62,2

                     49,4

                     695

                     62,8

                     37,2

                     696

                     63,5

                     46,3

                     697

                     64,7

                     72,3

                     698

                     64,7

                     72,3

                     699

                     65,4

                     77,4

                     700

                     66,1

                     69,3

                     701

                     64,3

                     „m”

                     702

                     64,3

                     „m”

                     703

                     63

                     „m”

                     704

                     62,2

                     „m”

                     705

                     61,6

                     „m”

                     706

                     62,4

                     „m”

                     707

                     62,2

                     „m”

                     708

                     61

                     „m”

                     709

                     58,7

                     „m”

                     710

                     55,5

                     „m”

                     711

                     51,7

                     „m”

                     712

                     49,2

                     „m”

                     713

                     48,8

                     40,4

                     714

                     47,9

                     „m”

                     715

                     46,2

                     „m”

                     716

                     45,6

                     9,8

                     717

                     45,6

                     34,5

                     718

                     45,5

                     37,1

                     719

                     43,8

                     „m”

                     720

                     41,9

                     „m”

                     721

                     41,3

                     „m”

                     722

                     41,4

                     „m”

                     723

                     41,2

                     „m”

                     724

                     41,8

                     „m”

                     725

                     41,8

                     „m”

                     726

                     43,2

                     17,4

                     727

                     45

                     29

                     728

                     44,2

                     „m”

                     729

                     43,9

                     „m”

                     730

                     38

                     10,7

                     731

                     56,8

                     „m”

                     732

                     57,1

                     „m”

                     733

                     52

                     „m”

                     734

                     44,4

                     „m”

                     735

                     40,2

                     „m”

                     736

                     39,2

                     16,5

                     737

                     38,9

                     73,2

                     738

                     39,9

                     89,8

                     739

                     42,3

                     98,6

                     740

                     43,7

                     98,8

                     741

                     45,5

                     99,1

                     742

                     45,6

                     99,2

                     743

                     48,1

                     99,7

                     744

                     49

                     100

                     745

                     49,8

                     99,9

                     746

                     49,8

                     99,9

                     747

                     51,9

                     99,5

                     748

                     52,3

                     99,4

                     749

                     53,3

                     99,3

                     750

                     52,9

                     99,3

                     751

                     54,3

                     99,2

                     752

                     55,5

                     99,1

                     753

                     56,7

                     99

                     754

                     61,7

                     98,8

                     755

                     64,3

                     47,4

                     756

                     64,7

                     1,8

                     757

                     66,2

                     „m”

                     758

                     49,1

                     „m”

                     759

                     52,1

                     46

                     760

                     52,6

                     61

                     761

                     52,9

                     0

                     762

                     52,3

                     20,4

                     763

                     54,2

                     56,7

                     764

                     55,4

                     59,8

                     765

                     56,1

                     49,2

                     766

                     56,8

                     33,7

                     767

                     57,2

                     96

                     768

                     58,6

                     98,9

                     769

                     59,5

                     98,8

                     770

                     61,2

                     98,8

                     771

                     62,1

                     98,8

                     772

                     62,7

                     98,8

                     773

                     62,8

                     98,8

                     774

                     64

                     98,9

                     775

                     63,2

                     46,3

                     776

                     62,4

                     „m”

                     777

                     60,3

                     „m”

                     778

                     58,7

                     „m”

                     779

                     57,2

                     „m”

                     780

                     56,1

                     „m”

                     781

                     56

                     9,3

                     782

                     55,2

                     26,3

                     783

                     54,8

                     42,8

                     784

                     55,7

                     47,1

                     785

                     56,6

                     52,4

                     786

                     58

                     50,3

                     787

                     58,6

                     20,6

                     788

                     58,7

                     „m”

                     789

                     59,3

                     „m”

                     790

                     58,6

                     „m”

                     791

                     60,5

                     9,7

                     792

                     59,2

                     9,6

                     793

                     59,9

                     9,6

                     794

                     59,6

                     9,6

                     795

                     59,9

                     6,2

                     796

                     59,9

                     9,6

                     797

                     60,5

                     13,1

                     798

                     60,3

                     20,7

                     799

                     59,9

                     31

                     800

                     60,5

                     42

                     801

                     61,5

                     52,5

                     802

                     60,9

                     51,4

                     803

                     61,2

                     57,7

                     804

                     62,8

                     98,8

                     805

                     63,4

                     96,1

                     806

                     64,6

                     45,4

                     807

                     64,1

                     5

                     808

                     63

                     3,2

                     809

                     62,7

                     14,9

                     810

                     63,5

                     35,8

                     811

                     64,1

                     73,3

                     812

                     64,3

                     37,4

                     813

                     64,1

                     21

                     814

                     63,7

                     21

                     815

                     62,9

                     18

                     816

                     62,4

                     32,7

                     817

                     61,7

                     46,2

                     818

                     59,8

                     45,1

                     819

                     57,4

                     43,9

                     820

                     54,8

                     42,8

                     821

                     54,3

                     65,2

                     822

                     52,9

                     62,1

                     823

                     52,4

                     30,6

                     824

                     50,4

                     „m”

                     825

                     48,6

                     „m”

                     826

                     47,9

                     „m”

                     827

                     46,8

                     „m”

                     828

                     46,9

                     9,4

                     829

                     49,5

                     41,7

                     830

                     50,5

                     37,8

                     831

                     52,3

                     20,4

                     832

                     54,1

                     30,7

                     833

                     56,3

                     41,8

                     834

                     58,7

                     26,5

                     835

                     57,3

                     „m”

                     836

                     59

                     „m”

                     837

                     59,8

                     „m”

                     838

                     60,3

                     „m”

                     839

                     61,2

                     „m”

                     840

                     61,8

                     „m”

                     841

                     62,5

                     „m”

                     842

                     62,4

                     „m”

                     843

                     61,5

                     „m”

                     844

                     63,7

                     „m”

                     845

                     61,9

                     „m”

                     846

                     61,6

                     29,7

                     847

                     60,3

                     „m”

                     848

                     59,2

                     „m”

                     849

                     57,3

                     „m”

                     850

                     52,3

                     „m”

                     851

                     49,3

                     „m”

                     852

                     47,3

                     „m”

                     853

                     46,3

                     38,8

                     854

                     46,8

                     35,1

                     855

                     46,6

                     „m”

                     856

                     44,3

                     „m”

                     857

                     43,1

                     „m”

                     858

                     42,4

                     2,1

                     859

                     41,8

                     2,4

                     860

                     43,8

                     68,8

                     861

                     44,6

                     89,2

                     862

                     46

                     99,2

                     863

                     46,9

                     99,4

                     864

                     47,9

                     99,7

                     865

                     50,2

                     99,8

                     866

                     51,2

                     99,6

                     867

                     52,3

                     99,4

                     868

                     53

                     99,3

                     869

                     54,2

                     99,2

                     870

                     55,5

                     99,1

                     871

                     56,7

                     99

                     872

                     57,3

                     98,9

                     873

                     58

                     98,9

                     874

                     60,5

                     31,1

                     875

                     60,2

                     „m”

                     876

                     60,3

                     „m”

                     877

                     60,5

                     6,3

                     878

                     61,4

                     19,3

                     879

                     60,3

                     1,2

                     880

                     60,5

                     2,9

                     881

                     61,2

                     34,1

                     882

                     61,6

                     13,2

                     883

                     61,5

                     16,4

                     884

                     61,2

                     16,4

                     885

                     61,3

                     „m”

                     886

                     63,1

                     „m”

                     887

                     63,2

                     4,8

                     888

                     62,3

                     22,3

                     889

                     62

                     38,5

                     890

                     61,6

                     29,6

                     891

                     61,6

                     26,6

                     892

                     61,8

                     28,1

                     893

                     62

                     29,6

                     894

                     62

                     16,3

                     895

                     61,1

                     „m”

                     896

                     61,2

                     „m”

                     897

                     60,7

                     19,2

                     898

                     60,7

                     32,5

                     899

                     60,9

                     17,8

                     900

                     60,1

                     19,2

                     901

                     59,3

                     38,2

                     902

                     59,9

                     45

                     903

                     59,4

                     32,4

                     904

                     59,2

                     23,5

                     905

                     59,5

                     40,8

                     906

                     58,3

                     „m”

                     907

                     58,2

                     „m”

                     908

                     57,6

                     „m”

                     909

                     57,1

                     „m”

                     910

                     57

                     0,6

                     911

                     57

                     26,3

                     912

                     56,5

                     29,2

                     913

                     56,3

                     20,5

                     914

                     56,1

                     „m”

                     915

                     55,2

                     „m”

                     916

                     54,7

                     17,5

                     917

                     55,2

                     29,2

                     918

                     55,2

                     29,2

                     919

                     55,9

                     16

                     920

                     55,9

                     26,3

                     921

                     56,1

                     36,5

                     922

                     55,8

                     19

                     923

                     55,9

                     9,2

                     924

                     55,8

                     21,9

                     925

                     56,4

                     42,8

                     926

                     56,4

                     38

                     927

                     56,4

                     11

                     928

                     56,4

                     35,1

                     929

                     54

                     7,3

                     930

                     53,4

                     5,4

                     931

                     52,3

                     27,6

                     932

                     52,1

                     32

                     933

                     52,3

                     33,4

                     934

                     52,2

                     34,9

                     935

                     52,8

                     60,1

                     936

                     53,7

                     69,7

                     937

                     54

                     70,7

                     938

                     55,1

                     71,7

                     939

                     55,2

                     46

                     940

                     54,7

                     12,6

                     941

                     52,5

                     0

                     942

                     51,8

                     24,7

                     943

                     51,4

                     43,9

                     944

                     50,9

                     71,1

                     945

                     51,2

                     76,8

                     946

                     50,3

                     87,5

                     947

                     50,2

                     99,8

                     948

                     50,9

                     100

                     949

                     49,9

                     99,7

                     950

                     50,9

                     100

                     951

                     49,8

                     99,7

                     952

                     50,4

                     99,8

                     953

                     50,4

                     99,8

                     954

                     49,7

                     99,7

                     955

                     51

                     100

                     956

                     50,3

                     99,8

                     957

                     50,2

                     99,8

                     958

                     49,9

                     99,7

                     959

                     50,9

                     100

                     960

                     50

                     99,7

                     961

                     50,2

                     99,8

                     962

                     50,2

                     99,8

                     963

                     49,9

                     99,7

                     964

                     50,4

                     99,8

                     965

                     50,2

                     99,8

                     966

                     50,3

                     99,8

                     967

                     49,9

                     99,7

                     968

                     51,1

                     100

                     969

                     50,6

                     99,9

                     970

                     49,9

                     99,7

                     971

                     49,6

                     99,6

                     972

                     49,4

                     99,6

                     973

                     49

                     99,5

                     974

                     49,8

                     99,7

                     975

                     50,9

                     100

                     976

                     50,4

                     99,8

                     977

                     49,8

                     99,7

                     978

                     49,1

                     99,5

                     979

                     50,4

                     99,8

                     980

                     49,8

                     99,7

                     981

                     49,3

                     99,5

                     982

                     49,1

                     99,5

                     983

                     49,9

                     99,7

                     984

                     49,1

                     99,5

                     985

                     50,4

                     99,8

                     986

                     50,9

                     100

                     987

                     51,4

                     99,9

                     988

                     51,5

                     99,9

                     989

                     52,2

                     99,7

                     990

                     52,8

                     74,1

                     991

                     53,3

                     46

                     992

                     53,6

                     36,4

                     993

                     53,4

                     33,5

                     994

                     53,9

                     58,9

                     995

                     55,2

                     73,8

                     996

                     55,8

                     52,4

                     997

                     55,7

                     9,2

                     998

                     55,8

                     2,2

                     999

                     56,4

                     33,6

                     1000

                     55,4

                     „m”

                     1001

                     55,2

                     „m”

                     1002

                     55,8

                     26,3

                     1003

                     55,8

                     23,3

                     1004

                     56,4

                     50,2

                     1005

                     57,6

                     68,3

                     1006

                     58,8

                     90,2

                     1007

                     59,9

                     98,9

                     1008

                     62,3

                     98,8

                     1009

                     63,1

                     74,4

                     1010

                     63,7

                     49,4

                     1011

                     63,3

                     9,8

                     1012

                     48

                     0

                     1013

                     47,9

                     73,5

                     1014

                     49,9

                     99,7

                     1015

                     49,9

                     48,8

                     1016

                     49,6

                     2,3

                     1017

                     49,9

                     „m”

                     1018

                     49,3

                     „m”

                     1019

                     49,7

                     47,5

                     1020

                     49,1

                     „m”

                     1021

                     49,4

                     „m”

                     1022

                     48,3

                     „m”

                     1023

                     49,4

                     „m”

                     1024

                     48,5

                     „m”

                     1025

                     48,7

                     „m”

                     1026

                     48,7

                     „m”

                     1027

                     49,1

                     „m”

                     1028

                     49

                     „m”

                     1029

                     49,8

                     „m”

                     1030

                     48,7

                     „m”

                     1031

                     48,5

                     „m”

                     1032

                     49,3

                     31,3

                     1033

                     49,7

                     45,3

                     1034

                     48,3

                     44,5

                     1035

                     49,8

                     61

                     1036

                     49,4

                     64,3

                     1037

                     49,8

                     64,4

                     1038

                     50,5

                     65,6

                     1039

                     50,3

                     64,5

                     1040

                     51,2

                     82,9

                     1041

                     50,5

                     86

                     1042

                     50,6

                     89

                     1043

                     50,4

                     81,4

                     1044

                     49,9

                     49,9

                     1045

                     49,1

                     20,1

                     1046

                     47,9

                     24

                     1047

                     48,1

                     36,2

                     1048

                     47,5

                     34,5

                     1049

                     46,9

                     30,3

                     1050

                     47,7

                     53,5

                     1051

                     46,9

                     61,6

                     1052

                     46,5

                     73,6

                     1053

                     48

                     84,6

                     1054

                     47,2

                     87,7

                     1055

                     48,7

                     80

                     1056

                     48,7

                     50,4

                     1057

                     47,8

                     38,6

                     1058

                     48,8

                     63,1

                     1059

                     47,4

                     5

                     1060

                     47,3

                     47,4

                     1061

                     47,3

                     49,8

                     1062

                     46,9

                     23,9

                     1063

                     46,7

                     44,6

                     1064

                     46,8

                     65,2

                     1065

                     46,9

                     60,4

                     1066

                     46,7

                     61,5

                     1067

                     45,5

                     „m”

                     1068

                     45,5

                     „m”

                     1069

                     44,2

                     „m”

                     1070

                     43

                     „m”

                     1071

                     42,5

                     „m”

                     1072

                     41

                     „m”

                     1073

                     39,9

                     „m”

                     1074

                     39,9

                     38,2

                     1075

                     40,1

                     48,1

                     1076

                     39,9

                     48

                     1077

                     39,4

                     59,3

                     1078

                     43,8

                     19,8

                     1079

                     52,9

                     0

                     1080

                     52,8

                     88,9

                     1081

                     53,4

                     99,5

                     1082

                     54,7

                     99,3

                     1083

                     56,3

                     99,1

                     1084

                     57,5

                     99

                     1085

                     59

                     98,9

                     1086

                     59,8

                     98,9

                     1087

                     60,1

                     98,9

                     1088

                     61,8

                     48,3

                     1089

                     61,8

                     55,6

                     1090

                     61,7

                     59,8

                     1091

                     62

                     55,6

                     1092

                     62,3

                     29,6

                     1093

                     62

                     19,3

                     1094

                     61,3

                     7,9

                     1095

                     61,1

                     19,2

                     1096

                     61,2

                     43

                     1097

                     61,1

                     59,7

                     1098

                     61,1

                     98,8

                     1099

                     61,3

                     98,8

                     1100

                     61,3

                     26,6

                     1101

                     60,4

                     „m”

                     1102

                     58,8

                     „m”

                     1103

                     57,7

                     „m”

                     1104

                     56

                     „m”

                     1105

                     54,7

                     „m”

                     1106

                     53,3

                     „m”

                     1107

                     52,6

                     23,2

                     1108

                     53,4

                     84,2

                     1109

                     53,9

                     99,4

                     1110

                     54,9

                     99,3

                     1111

                     55,8

                     99,2

                     1112

                     57,1

                     99

                     1113

                     56,5

                     99,1

                     1114

                     58,9

                     98,9

                     1115

                     58,7

                     98,9

                     1116

                     59,8

                     98,9

                     1117

                     61

                     98,8

                     1118

                     60,7

                     19,2

                     1119

                     59,4

                     „m”

                     1120

                     57,9

                     „m”

                     1121

                     57,6

                     „m”

                     1122

                     56,3

                     „m”

                     1123

                     55

                     „m”

                     1124

                     53,7

                     „m”

                     1125

                     52,1

                     „m”

                     1126

                     51,1

                     „m”

                     1127

                     49,7

                     25,8

                     1128

                     49,1

                     46,1

                     1129

                     48,7

                     46,9

                     1130

                     48,2

                     46,7

                     1131

                     48

                     70

                     1132

                     48

                     70

                     1133

                     47,2

                     67,6

                     1134

                     47,3

                     67,6

                     1135

                     46,6

                     74,7

                     1136

                     47,4

                     13

                     1137

                     46,3

                     „m”

                     1138

                     45,4

                     „m”

                     1139

                     45,5

                     24,8

                     1140

                     44,8

                     73,8

                     1141

                     46,6

                     99

                     1142

                     46,3

                     98,9

                     1143

                     48,5

                     99,4

                     1144

                     49,9

                     99,7

                     1145

                     49,1

                     99,5

                     1146

                     49,1

                     99,5

                     1147

                     51

                     100

                     1148

                     51,5

                     99,9

                     1149

                     50,9

                     100

                     1150

                     51,6

                     99,9

                     1151

                     52,1

                     99,7

                     1152

                     50,9

                     100

                     1153

                     52,2

                     99,7

                     1154

                     51,5

                     98,3

                     1155

                     51,5

                     47,2

                     1156

                     50,8

                     78,4

                     1157

                     50,3

                     83

                     1158

                     50,3

                     31,7

                     1159

                     49,3

                     31,3

                     1160

                     48,8

                     21,5

                     1161

                     47,8

                     59,4

                     1162

                     48,1

                     77,1

                     1163

                     48,4

                     87,6

                     1164

                     49,6

                     87,5

                     1165

                     51

                     81,4

                     1166

                     51,6

                     66,7

                     1167

                     53,3

                     63,2

                     1168

                     55,2

                     62

                     1169

                     55,7

                     43,9

                     1170

                     56,4

                     30,7

                     1171

                     56,8

                     23,4

                     1172

                     57

                     „m”

                     1173

                     57,6

                     „m”

                     1174

                     56,9

                     „m”

                     1175

                     56,4

                     4

                     1176

                     57

                     23,4

                     1177

                     56,4

                     41,7

                     1178

                     57

                     49,2

                     1179

                     57,7

                     56,6

                     1180

                     58,6

                     56,6

                     1181

                     58,9

                     64

                     1182

                     59,4

                     68,2

                     1183

                     58,8

                     71,4

                     1184

                     60,1

                     71,3

                     1185

                     60,6

                     79,1

                     1186

                     60,7

                     83,3

                     1187

                     60,7

                     77,1

                     1188

                     60

                     73,5

                     1189

                     60,2

                     55,5

                     1190

                     59,7

                     54,4

                     1191

                     59,8

                     73,3

                     1192

                     59,8

                     77,9

                     1193

                     59,8

                     73,9

                     1194

                     60

                     76,5

                     1195

                     59,5

                     82,3

                     1196

                     59,9

                     82,8

                     1197

                     59,8

                     65,8

                     1198

                     59

                     48,6

                     1199

                     58,9

                     62,2

                     1200

                     59,1

                     70,4

                     1201

                     58,9

                     62,1

                     1202

                     58,4

                     67,4

                     1203

                     58,7

                     58,9

                     1204

                     58,3

                     57,7

                     1205

                     57,5

                     57,8

                     1206

                     57,2

                     57,6

                     1207

                     57,1

                     42,6

                     1208

                     57

                     70,1

                     1209

                     56,4

                     59,6

                     1210

                     56,7

                     39

                     1211

                     55,9

                     68,1

                     1212

                     56,3

                     79,1

                     1213

                     56,7

                     89,7

                     1214

                     56

                     89,4

                     1215

                     56

                     93,1

                     1216

                     56,4

                     93,1

                     1217

                     56,7

                     94,4

                     1218

                     56,9

                     94,8

                     1219

                     57

                     94,1

                     1220

                     57,7

                     94,3

                     1221

                     57,5

                     93,7

                     1222

                     58,4

                     93,2

                     1223

                     58,7

                     93,2

                     1224

                     58,2

                     93,7

                     1225

                     58,5

                     93,1

                     1226

                     58,8

                     86,2

                     1227

                     59

                     72,9

                     1228

                     58,2

                     59,9

                     1229

                     57,6

                     8,5

                     1230

                     57,1

                     47,6

                     1231

                     57,2

                     74,4

                     1232

                     57

                     79,1

                     1233

                     56,7

                     67,2

                     1234

                     56,8

                     69,1

                     1235

                     56,9

                     71,3

                     1236

                     57

                     77,3

                     1237

                     57,4

                     78,2

                     1238

                     57,3

                     70,6

                     1239

                     57,7

                     64

                     1240

                     57,5

                     55,6

                     1241

                     58,6

                     49,6

                     1242

                     58,2

                     41,1

                     1243

                     58,8

                     40,6

                     1244

                     58,3

                     21,1

                     1245

                     58,7

                     24,9

                     1246

                     59,1

                     24,8

                     1247

                     58,6

                     „m”

                     1248

                     58,8

                     „m”

                     1249

                     58,8

                     „m”

                     1250

                     58,7

                     „m”

                     1251

                     59,1

                     „m”

                     1252

                     59,1

                     „m”

                     1253

                     59,4

                     „m”

                     1254

                     60,6

                     2,6

                     1255

                     59,6

                     „m”

                     1256

                     60,1

                     „m”

                     1257

                     60,6

                     „m”

                     1258

                     59,6

                     4,1

                     1259

                     60,7

                     7,1

                     1260

                     60,5

                     „m”

                     1261

                     59,7

                     „m”

                     1262

                     59,6

                     „m”

                     1263

                     59,8

                     „m”

                     1264

                     59,6

                     4,9

                     1265

                     60,1

                     5,9

                     1266

                     59,9

                     6,1

                     1267

                     59,7

                     „m”

                     1268

                     59,6

                     „m”

                     1269

                     59,7

                     22

                     1270

                     59,8

                     10,3

                     1271

                     59,9

                     10

                     1272

                     60,6

                     6,2

                     1273

                     60,5

                     7,3

                     1274

                     60,2

                     14,8

                     1275

                     60,6

                     8,2

                     1276

                     60,6

                     5,5

                     1277

                     61

                     14,3

                     1278

                     61

                     12

                     1279

                     61,3

                     34,2

                     1280

                     61,2

                     17,1

                     1281

                     61,5

                     15,7

                     1282

                     61

                     9,5

                     1283

                     61,1

                     9,2

                     1284

                     60,5

                     4,3

                     1285

                     60,2

                     7,8

                     1286

                     60,2

                     5,9

                     1287

                     60,2

                     5,3

                     1288

                     59,9

                     4,6

                     1289

                     59,4

                     21,5

                     1290

                     59,6

                     15,8

                     1291

                     59,3

                     10,1

                     1292

                     58,9

                     9,4

                     1293

                     58,8

                     9

                     1294

                     58,9

                     35,4

                     1295

                     58,9

                     30,7

                     1296

                     58,9

                     25,9

                     1297

                     58,7

                     22,9

                     1298

                     58,7

                     24,4

                     1299

                     59,3

                     61

                     1300

                     60,1

                     56

                     1301

                     60,5

                     50,6

                     1302

                     59,5

                     16,2

                     1303

                     59,7

                     50

                     1304

                     59,7

                     31,4

                     1305

                     60,1

                     43,1

                     1306

                     60,8

                     38,4

                     1307

                     60,9

                     40,2

                     1308

                     61,3

                     49,7

                     1309

                     61,8

                     45,9

                     1310

                     62

                     45,9

                     1311

                     62,2

                     45,8

                     1312

                     62,6

                     46,8

                     1313

                     62,7

                     44,3

                     1314

                     62,9

                     44,4

                     1315

                     63,1

                     43,7

                     1316

                     63,5

                     46,1

                     1317

                     63,6

                     40,7

                     1318

                     64,3

                     49,5

                     1319

                     63,7

                     27

                     1320

                     63,8

                     15

                     1321

                     63,6

                     18,7

                     1322

                     63,4

                     8,4

                     1323

                     63,2

                     8,7

                     1324

                     63,3

                     21,6

                     1325

                     62,9

                     19,7

                     1326

                     63

                     22,1

                     1327

                     63,1

                     20,3

                     1328

                     61,8

                     19,1

                     1329

                     61,6

                     17,1

                     1330

                     61

                     0

                     1331

                     61,2

                     22

                     1332

                     60,8

                     40,3

                     1333

                     61,1

                     34,3

                     1334

                     60,7

                     16,1

                     1335

                     60,6

                     16,6

                     1336

                     60,5

                     18,5

                     1337

                     60,6

                     29,8

                     1338

                     60,9

                     19,5

                     1339

                     60,9

                     22,3

                     1340

                     61,4

                     35,8

                     1341

                     61,3

                     42,9

                     1342

                     61,5

                     31

                     1343

                     61,3

                     19,2

                     1344

                     61

                     9,3

                     1345

                     60,8

                     44,2

                     1346

                     60,9

                     55,3

                     1347

                     61,2

                     56

                     1348

                     60,9

                     60,1

                     1349

                     60,7

                     59,1

                     1350

                     60,9

                     56,8

                     1351

                     60,7

                     58,1

                     1352

                     59,6

                     78,4

                     1353

                     59,6

                     84,6

                     1354

                     59,4

                     66,6

                     1355

                     59,3

                     75,5

                     1356

                     58,9

                     49,6

                     1357

                     59,1

                     75,8

                     1358

                     59

                     77,6

                     1359

                     59

                     67,8

                     1360

                     59

                     56,7

                     1361

                     58,8

                     54,2

                     1362

                     58,9

                     59,6

                     1363

                     58,9

                     60,8

                     1364

                     59,3

                     56,1

                     1365

                     58,9

                     48,5

                     1366

                     59,3

                     42,9

                     1367

                     59,4

                     41,4

                     1368

                     59,6

                     38,9

                     1369

                     59,4

                     32,9

                     1370

                     59,3

                     30,6

                     1371

                     59,4

                     30

                     1372

                     59,4

                     25,3

                     1373

                     58,8

                     18,6

                     1374

                     59,1

                     18

                     1375

                     58,5

                     10,6

                     1376

                     58,8

                     10,5

                     1377

                     58,5

                     8,2

                     1378

                     58,7

                     13,7

                     1379

                     59,1

                     7,8

                     1380

                     59,1

                     6

                     1381

                     59,1

                     6

                     1382

                     59,4

                     13,1

                     1383

                     59,7

                     22,3

                     1384

                     60,7

                     10,5

                     1385

                     59,8

                     9,8

                     1386

                     60,2

                     8,8

                     1387

                     59,9

                     8,7

                     1388

                     61

                     9,1

                     1389

                     60,6

                     28,2

                     1390

                     60,6

                     22

                     1391

                     59,6

                     23,2

                     1392

                     59,6

                     19

                     1393

                     60,6

                     38,4

                     1394

                     59,8

                     41,6

                     1395

                     60

                     47,3

                     1396

                     60,5

                     55,4

                     1397

                     60,9

                     58,7

                     1398

                     61,3

                     37,9

                     1399

                     61,2

                     38,3

                     1400

                     61,4

                     58,7

                     1401

                     61,3

                     51,3

                     1402

                     61,4

                     71,1

                     1403

                     61,1

                     51

                     1404

                     61,5

                     56,6

                     1405

                     61

                     60,6

                     1406

                     61,1

                     75,4

                     1407

                     61,4

                     69,4

                     1408

                     61,6

                     69,9

                     1409

                     61,7

                     59,6

                     1410

                     61,8

                     54,8

                     1411

                     61,6

                     53,6

                     1412

                     61,3

                     53,5

                     1413

                     61,3

                     52,9

                     1414

                     61,2

                     54,1

                     1415

                     61,3

                     53,2

                     1416

                     61,2

                     52,2

                     1417

                     61,2

                     52,3

                     1418

                     61

                     48

                     1419

                     60,9

                     41,5

                     1420

                     61

                     32,2

                     1421

                     60,7

                     22

                     1422

                     60,7

                     23,3

                     1423

                     60,8

                     38,8

                     1424

                     61

                     40,7

                     1425

                     61

                     30,6

                     1426

                     61,3

                     62,6

                     1427

                     61,7

                     55,9

                     1428

                     62,3

                     43,4

                     1429

                     62,3

                     37,4

                     1430

                     62,3

                     35,7

                     1431

                     62,8

                     34,4

                     1432

                     62,8

                     31,5

                     1433

                     62,9

                     31,7

                     1434

                     62,9

                     29,9

                     1435

                     62,8

                     29,4

                     1436

                     62,7

                     28,7

                     1437

                     61,5

                     14,7

                     1438

                     61,9

                     17,2

                     1439

                     61,5

                     6,1

                     1440

                     61

                     9,9

                     1441

                     60,9

                     4,8

                     1442

                     60,6

                     11,1

                     1443

                     60,3

                     6,9

                     1444

                     60,8

                     7

                     1445

                     60,2

                     9,2

                     1446

                     60,5

                     21,7

                     1447

                     60,2

                     22,4

                     1448

                     60,7

                     31,6

                     1449

                     60,9

                     28,9

                     1450

                     59,6

                     21,7

                     1451

                     60,2

                     18

                     1452

                     59,5

                     16,7

                     1453

                     59,8

                     15,7

                     1454

                     59,6

                     15,7

                     1455

                     59,3

                     15,7

                     1456

                     59

                     7,5

                     1457

                     58,8

                     7,1

                     1458

                     58,7

                     16,5

                     1459

                     59,2

                     50,7

                     1460

                     59,7

                     60,2

                     1461

                     60,4

                     44

                     1462

                     60,2

                     35,3

                     1463

                     60,4

                     17,1

                     1464

                     59,9

                     13,5

                     1465

                     59,9

                     12,8

                     1466

                     59,6

                     14,8

                     1467

                     59,4

                     15,9

                     1468

                     59,4

                     22

                     1469

                     60,4

                     38,4

                     1470

                     59,5

                     38,8

                     1471

                     59,3

                     31,9

                     1472

                     60,9

                     40,8

                     1473

                     60,7

                     39

                     1474

                     60,9

                     30,1

                     1475

                     61

                     29,3

                     1476

                     60,6

                     28,4

                     1477

                     60,9

                     36,3

                     1478

                     60,8

                     30,5

                     1479

                     60,7

                     26,7

                     1480

                     60,1

                     4,7

                     1481

                     59,9

                     0

                     1482

                     60,4

                     36,2

                     1483

                     60,7

                     32,5

                     1484

                     59,9

                     3,1

                     1485

                     59,7

                     „m”

                     1486

                     59,5

                     „m”

                     1487

                     59,2

                     „m”

                     1488

                     58,8

                     0,6

                     1489

                     58,7

                     „m”

                     1490

                     58,7

                     „m”

                     1491

                     57,9

                     „m”

                     1492

                     58,2

                     „m”

                     1493

                     57,6

                     „m”

                     1494

                     58,3

                     9,5

                     1495

                     57,2

                     6

                     1496

                     57,4

                     27,3

                     1497

                     58,3

                     59,9

                     1498

                     58,3

                     7,3

                     1499

                     58,8

                     21,7

                     1500

                     58,8

                     38,9

                     1501

                     59,4

                     26,2

                     1502

                     59,1

                     25,5

                     1503

                     59,1

                     26

                     1504

                     59

                     39,1

                     1505

                     59,5

                     52,3

                     1506

                     59,4

                     31

                     1507

                     59,4

                     27

                     1508

                     59,4

                     29,8

                     1509

                     59,4

                     23,1

                     1510

                     58,9

                     16

                     1511

                     59

                     31,5

                     1512

                     58,8

                     25,9

                     1513

                     58,9

                     40,2

                     1514

                     58,8

                     28,4

                     1515

                     58,9

                     38,9

                     1516

                     59,1

                     35,3

                     1517

                     58,8

                     30,3

                     1518

                     59

                     19

                     1519

                     58,7

                     3

                     1520

                     57,9

                     0

                     1521

                     58

                     2,4

                     1522

                     57,1

                     „m”

                     1523

                     56,7

                     „m”

                     1524

                     56,7

                     5,3

                     1525

                     56,6

                     2,1

                     1526

                     56,8

                     „m”

                     1527

                     56,3

                     „m”

                     1528

                     56,3

                     „m”

                     1529

                     56

                     „m”

                     1530

                     56,7

                     „m”

                     1531

                     56,6

                     3,8

                     1532

                     56,9

                     „m”

                     1533

                     56,9

                     „m”

                     1534

                     57,4

                     „m”

                     1535

                     57,4

                     „m”

                     1536

                     58,3

                     13,9

                     1537

                     58,5

                     „m”

                     1538

                     59,1

                     „m”

                     1539

                     59,4

                     „m”

                     1540

                     59,6

                     „m”

                     1541

                     59,5

                     „m”

                     1542

                     59,6

                     0,5

                     1543

                     59,3

                     9,2

                     1544

                     59,4

                     11,2

                     1545

                     59,1

                     26,8

                     1546

                     59

                     11,7

                     1547

                     58,8

                     6,4

                     1548

                     58,7

                     5

                     1549

                     57,5

                     „m”

                     1550

                     57,4

                     „m”

                     1551

                     57,1

                     1,1

                     1552

                     57,1

                     0

                     1553

                     57

                     4,5

                     1554

                     57,1

                     3,7

                     1555

                     57,3

                     3,3

                     1556

                     57,3

                     16,8

                     1557

                     58,2

                     29,3

                     1558

                     58,7

                     12,5

                     1559

                     58,3

                     12,2

                     1560

                     58,6

                     12,7

                     1561

                     59

                     13,6

                     1562

                     59,8

                     21,9

                     1563

                     59,3

                     20,9

                     1564

                     59,7

                     19,2

                     1565

                     60,1

                     15,9

                     1566

                     60,7

                     16,7

                     1567

                     60,7

                     18,1

                     1568

                     60,7

                     40,6

                     1569

                     60,7

                     59,7

                     1570

                     61,1

                     66,8

                     1571

                     61,1

                     58,8

                     1572

                     60,8

                     64,7

                     1573

                     60,1

                     63,6

                     1574

                     60,7

                     83,2

                     1575

                     60,4

                     82,2

                     1576

                     60

                     80,5

                     1577

                     59,9

                     78,7

                     1578

                     60,8

                     67,9

                     1579

                     60,4

                     57,7

                     1580

                     60,2

                     60,6

                     1581

                     59,6

                     72,7

                     1582

                     59,9

                     73,6

                     1583

                     59,8

                     74,1

                     1584

                     59,6

                     84,6

                     1585

                     59,4

                     76,1

                     1586

                     60,1

                     76,9

                     1587

                     59,5

                     84,6

                     1588

                     59,8

                     77,5

                     1589

                     60,6

                     67,9

                     1590

                     59,3

                     47,3

                     1591

                     59,3

                     43,1

                     1592

                     59,4

                     38,3

                     1593

                     58,7

                     38,2

                     1594

                     58,8

                     39,2

                     1595

                     59,1

                     67,9

                     1596

                     59,7

                     60,5

                     1597

                     59,5

                     32,9

                     1598

                     59,6

                     20

                     1599

                     59,6

                     34,4

                     1600

                     59,4

                     23,9

                     1601

                     59,6

                     15,7

                     1602

                     59,9

                     41

                     1603

                     60,5

                     26,3

                     1604

                     59,6

                     14

                     1605

                     59,7

                     21,2

                     1606

                     60,9

                     19,6

                     1607

                     60,1

                     34,3

                     1608

                     59,9

                     27

                     1609

                     60,8

                     25,6

                     1610

                     60,6

                     26,3

                     1611

                     60,9

                     26,1

                     1612

                     61,1

                     38

                     1613

                     61,2

                     31,6

                     1614

                     61,4

                     30,6

                     1615

                     61,7

                     29,6

                     1616

                     61,5

                     28,8

                     1617

                     61,7

                     27,8

                     1618

                     62,2

                     20,3

                     1619

                     61,4

                     19,6

                     1620

                     61,8

                     19,7

                     1621

                     61,8

                     18,7

                     1622

                     61,6

                     17,7

                     1623

                     61,7

                     8,7

                     1624

                     61,7

                     1,4

                     1625

                     61,7

                     5,9

                     1626

                     61,2

                     8,1

                     1627

                     61,9

                     45,8

                     1628

                     61,4

                     31,5

                     1629

                     61,7

                     22,3

                     1630

                     62,4

                     21,7

                     1631

                     62,8

                     21,9

                     1632

                     62,2

                     22,2

                     1633

                     62,5

                     31

                     1634

                     62,3

                     31,3

                     1635

                     62,6

                     31,7

                     1636

                     62,3

                     22,8

                     1637

                     62,7

                     12,6

                     1638

                     62,2

                     15,2

                     1639

                     61,9

                     32,6

                     1640

                     62,5

                     23,1

                     1641

                     61,7

                     19,4

                     1642

                     61,7

                     10,8

                     1643

                     61,6

                     10,2

                     1644

                     61,4

                     „m”

                     1645

                     60,8

                     „m”

                     1646

                     60,7

                     „m”

                     1647

                     61

                     12,4

                     1648

                     60,4

                     5,3

                     1649

                     61

                     13,1

                     1650

                     60,7

                     29,6

                     1651

                     60,5

                     28,9

                     1652

                     60,8

                     27,1

                     1653

                     61,2

                     27,3

                     1654

                     60,9

                     20,6

                     1655

                     61,1

                     13,9

                     1656

                     60,7

                     13,4

                     1657

                     61,3

                     26,1

                     1658

                     60,9

                     23,7

                     1659

                     61,4

                     32,1

                     1660

                     61,7

                     33,5

                     1661

                     61,8

                     34,1

                     1662

                     61,7

                     17

                     1663

                     61,7

                     2,5

                     1664

                     61,5

                     5,9

                     1665

                     61,3

                     14,9

                     1666

                     61,5

                     17,2

                     1667

                     61,1

                     „m”

                     1668

                     61,4

                     „m”

                     1669

                     61,4

                     8,8

                     1670

                     61,3

                     8,8

                     1671

                     61

                     18

                     1672

                     61,5

                     13

                     1673

                     61

                     3,7

                     1674

                     60,9

                     3,1

                     1675

                     60,9

                     4,7

                     1676

                     60,6

                     4,1

                     1677

                     60,6

                     6,7

                     1678

                     60,6

                     12,8

                     1679

                     60,7

                     11,9

                     1680

                     60,6

                     12,4

                     1681

                     60,1

                     12,4

                     1682

                     60,5

                     12

                     1683

                     60,4

                     11,8

                     1684

                     59,9

                     12,4

                     1685

                     59,6

                     12,4

                     1686

                     59,6

                     9,1

                     1687

                     59,9

                     0

                     1688

                     59,9

                     20,4

                     1689

                     59,8

                     4,4

                     1690

                     59,4

                     3,1

                     1691

                     59,5

                     26,3

                     1692

                     59,6

                     20,1

                     1693

                     59,4

                     35

                     1694

                     60,9

                     22,1

                     1695

                     60,5

                     12,2

                     1696

                     60,1

                     11

                     1697

                     60,1

                     8,2

                     1698

                     60,5

                     6,7

                     1699

                     60

                     5,1

                     1700

                     60

                     5,1

                     1701

                     60

                     9

                     1702

                     60,1

                     5,7

                     1703

                     59,9

                     8,5

                     1704

                     59,4

                     6

                     1705

                     59,5

                     5,5

                     1706

                     59,5

                     14,2

                     1707

                     59,5

                     6,2

                     1708

                     59,4

                     10,3

                     1709

                     59,6

                     13,8

                     1710

                     59,5

                     13,9

                     1711

                     60,1

                     18,9

                     1712

                     59,4

                     13,1

                     1713

                     59,8

                     5,4

                     1714

                     59,9

                     2,9

                     1715

                     60,1

                     7,1

                     1716

                     59,6

                     12

                     1717

                     59,6

                     4,9

                     1718

                     59,4

                     22,7

                     1719

                     59,6

                     22

                     1720

                     60,1

                     17,4

                     1721

                     60,2

                     16,6

                     1722

                     59,4

                     28,6

                     1723

                     60,3

                     22,4

                     1724

                     59,9

                     20

                     1725

                     60,2

                     18,6

                     1726

                     60,3

                     11,9

                     1727

                     60,4

                     11,6

                     1728

                     60,6

                     10,6

                     1729

                     60,8

                     16

                     1730

                     60,9

                     17

                     1731

                     60,9

                     16,1

                     1732

                     60,7

                     11,4

                     1733

                     60,9

                     11,3

                     1734

                     61,1

                     11,2

                     1735

                     61,1

                     25,6

                     1736

                     61

                     14,6

                     1737

                     61

                     10,4

                     1738

                     60,6

                     „m”

                     1739

                     60,9

                     „m”

                     1740

                     60,8

                     4,8

                     1741

                     59,9

                     „m”

                     1742

                     59,8

                     „m”

                     1743

                     59,1

                     „m”

                     1744

                     58,8

                     „m”

                     1745

                     58,8

                     „m”

                     1746

                     58,2

                     „m”

                     1747

                     58,5

                     14,3

                     1748

                     57,5

                     4,4

                     1749

                     57,9

                     0

                     1750

                     57,8

                     20,9

                     1751

                     58,3

                     9,2

                     1752

                     57,8

                     8,2

                     1753

                     57,5

                     15,3

                     1754

                     58,4

                     38

                     1755

                     58,1

                     15,4

                     1756

                     58,8

                     11,8

                     1757

                     58,3

                     8,1

                     1758

                     58,3

                     5,5

                     1759

                     59

                     4,1

                     1760

                     58,2

                     4,9

                     1761

                     57,9

                     10,1

                     1762

                     58,5

                     7,5

                     1763

                     57,4

                     7

                     1764

                     58,2

                     6,7

                     1765

                     58,2

                     6,6

                     1766

                     57,3

                     17,3

                     1767

                     58

                     11,4

                     1768

                     57,5

                     47,4

                     1769

                     57,4

                     28,8

                     1770

                     58,8

                     24,3

                     1771

                     57,7

                     25,5

                     1772

                     58,4

                     35,5

                     1773

                     58,4

                     29,3

                     1774

                     59

                     33,8

                     1775

                     59

                     18,7

                     1776

                     58,8

                     9,8

                     1777

                     58,8

                     23,9

                     1778

                     59,1

                     48,2

                     1779

                     59,4

                     37,2

                     1780

                     59,6

                     29,1

                     1781

                     50

                     25

                     1782

                     40

                     20

                     1783

                     30

                     15

                     1784

                     20

                     10

                     1785

                     10

                     5

                     1786

                     0

                     0

                     1787

                     0

                     0

                     1788

                     0

                     0

                     1789

                     0

                     0

                     1790

                     0

                     0

                     1791

                     0

                     0

                     1792

                     0

                     0

                     1793

                     0

                     0

                     1794

                     0

                     0

                     1795

                     0

                     0

                     1796

                     0

                     0

                     1797

                     0

                     0

                     1798

                     0

                     0

                     1799

                     0

                     0

                     1800

                     0

                     0

               Een grafische voorstelling van het ETC-dynamometerschema is afgebeeld in figuur 5.

         Aanhangsel 4
         METINGEN EN BEMONSTERINGSPROCEDURES
         1.   INLEIDING
         De door de te testen motor geproduceerde gasvormige bestanddelen, deeltjes en rook worden gemeten met de in bijlage V beschreven methoden. In de verschillende delen van bijlage V worden de aanbevolen analysesystemen voor de gasvormige emissies (deel 1), de aanbevolen deeltjesverdunnings- en -bemonsteringssystemen (deel 2), en de aanbevolen opaciteitsmeters voor de opaciteitsmetingen (deel 3) beschreven.
         Bij de ESC worden de gasvormige bestanddelen bepaald in het ruwe uitlaatgas. Eventueel mogen zij worden bepaald in het verdunde uitlaatgas, wanneer een volledige-stroomverdunningssysteem wordt gebruikt voor de deeltjesbepaling. De deeltjes worden bepaald met hetzij een partiële- hetzij een volledige-stroomverdunningssysteem.
         Bij de ETC wordt uitsluitend een volledige-stroomverdunningssysteem gebruikt voor de bepaling van de gasvormige en de deeltjesemissies en dit wordt beschouwd als het referentiesysteem. Partiële-stroomverdunningssystemen kunnen echter worden goedgekeurd door de technische dienst op voorwaarde dat hun gelijkwaardigheid overeenkomstig punt 6.2 van bijlage I is aangetoond en dat een gedetailleerde technische beschrijving van de gegevensevaluatie en de berekeningsprocedures aan deze dienst wordt afgegeven.
         2.   DYNAMOMETER EN MEETCEL-APPARATUUR
         Voor de emissietests van motoren op motordynamometers wordt de volgende apparatuur gebruikt.
         2.1.   Motordynamometer
         Voor de uitvoering van de in de aanhangsels 1 en 2 van deze bijlage beschreven testcycli wordt een motordynamometer met toereikende kenmerken gebruikt. Het toerentalmeetsysteem moet een nauwkeurigheid van ± 2 % van de aflezing hebben. Het koppelmeetsysteem moet een nauwkeurigheid van ± 3 % van de aflezing hebben in het gebied >20 % van de volledige schaal en een nauwkeurigheid van ± 0,6 % van de volledige schaal in het gebied ≤ 20 % van de volledige schaal.
         2.2.   Andere instrumenten
         De meetinstrumenten voor brandstofverbruik, luchtverbruik, temperatuur van koel- en smeermiddelen, uitlaatgasdruk en inlaatspruitstukonderdruk, uitlaatgastemperatuur, luchtinlaattemperatuur, luchtdruk, vochtigheid en brandstoftemperatuur moeten zo nodig worden gebruikt. Deze instrumenten moeten voldoen aan de eisen van tabel 8.
         Tabel 8
         Nauwkeurigheid van de meetinstrumenten

                     Meetinstrument

                     Nauwkeurigheid

                     Brandstofverbruik

                     ± 2 % van de maximumwaarde van de motor

                     Luchtverbruik

                     ± 2 % van de maximumwaarde van de motor

                     Temperatuur ≤ 600 K (327 °C)

                     ± 2 K absoluut

                     Temperatuur >600 K (327 °C)

                     ± 1 % van de aflezing

                     Luchtdruk

                     ± 0,1 kPa absoluut

                     Uitlaatgasdruk

                     ± 0,2 kPa absoluut

                     Inlaatonderdruk

                     ± 0,05 kPa absoluut

                     Overige drukken

                     ± 0,1 kPa absoluut

                     Relatieve vochtigheid

                     ± 3 % absoluut

                     Absolute vochtigheid

                     ± 5 % van de aflezing

               2.3.   Uitlaatgasstroom
         Om de emissies in de ruwe uitlaatgassen te kunnen berekenen, is het noodzakelijk de uitlaatgasstroom te kennen (zie punt 4.4 van aanhangsel 1). Voor de bepaling van de uitlaatstroom kan een van de volgende methoden worden gebruikt:

                     a)

                     directe meting van de uitlaatstroom door een stroomkop of een gelijkwaardig meetsysteem;

                     b)

                     meting van de lucht- en brandstofstroom met behulp van geschikte meetsystemen en berekening van de uitlaatstroom aan de hand van de volgende vergelijking:
                     GEXHW = GAIRW + GFUEL (voor de natte uitlaatmassa).

               De nauwkeurigheid van de uitlaatstroombepaling moet ± 2,5 % van de aflezing of beter zijn.
         2.4.   Verdunde uitlaatgasstroom
         Om de emissies in de verdunde uitlaatgassen met gebruikmaking van een volledige-stroomverdunningssysteem (verplicht voor de ETC) te kunnen berekenen, is het noodzakelijk om de verdunde uitlaatgasstroom te kennen (zie punt 4.3 van aanhangsel 2). De totale massastroom van het verdunde uitlaatgas (GTOTW) of de totale massa van het verdunde uitlaatgas over de gehele cyclus (MTOTW) wordt gemeten met een PDP of CFV (zie bijlage V, punt 2.3.1). De nauwkeurigheid moet ± 2 % van de aflezing of beter bedragen en wordt bepaald overeenkomstig de voorschriften van bijlage III, aanhangsel 5, punt 2.4.
         3.   BEPALING VAN DE GASVORMIGE BESTANDDELEN
         3.1.   Algemene specificaties voor de analyseapparatuur
         De analyseapparatuur moet een zodanig meetbereik hebben dat de vereiste nauwkeurigheid van de meting van de uitlaatgasbestanddelen (zie punt 3.1.1) wordt gewaarborgd. Aanbevolen wordt de analyseapparatuur op zodanige wijze te gebruiken dat de gemeten concentratie binnen 15 % en 100 % van de volledige schaal valt.
         Indien gebruik wordt gemaakt van afleessystemen (computers, gegevensloggers) met een voldoende grote nauwkeurigheid en resolutie voor meetwaarden kleiner dan 15 % van de volledige schaal, zijn meetwaarden beneden 15 % van de volledige schaal eveneens aanvaardbaar. In dat geval zijn aanvullende kalibraties van ten minste vier nominaal gelijkmatig gespreide punten (niet nul) nodig om de nauwkeurigheid van de kalibratiekromme overeenkomstig bijlage III, aanhangsel 5, punt 1.5.5.2, te waarborgen.
         De elektromagnetische compatibiliteit (EMC) van de apparatuur moet voldoende zijn om extra fouten tot een minimum te beperken.
         3.1.1.   Meetfout
         De totale meetfout, met inbegrip van de kruisgevoeligheid voor andere gassen (zie bijlage III, aanhangsel 5, punt 1.9), mag niet groter zijn dan ± 5 % van de aflezing of ± 3,5 % van de volledige schaal (de kleinste waarde is van toepassing). Voor concentraties kleiner dan 100 ppm mag de meetfout niet groter zijn dan ± 4 ppm.
         3.1.2.   Herhaalbaarheid
         De herhaalbaarheid die gedefinieerd is als 2,5 maal de standaardafwijking van tien herhaalde responsies op een bepaald kalibratie- of ijkgas, mag niet meer bedragen dan ± 1 % van de uiterste concentratie op de schaal voor elk gebied boven 155 ppm (of ppm C) of ± 2 % van elk gebied beneden 155 ppm (of ppm C).
         3.1.3.   Ruis
         Het maximumafleesverschil over een willekeurige periode van tien seconden bij gebruik van een ijkgas voor de nulinstelling en een ijkgas voor een bepaald meetbereik mag voor elk meetbereik niet groter zijn dan 2 % van de volledige schaal.
         3.1.4.   Nulpuntsverloop
         Het nulpuntsverloop gedurende een periode van een uur mag niet meer dan 2 % van de volledige schaal in het laagste meetbereik bedragen. De nulresponsie is gedefinieerd als de gemiddelde responsie, inclusief de ruis, op een ijkgas voor de nulinstelling gedurende een periode van 30 seconden.
         3.1.5.   Meetbereikverloop
         Het meetbereikverloop gedurende een periode van een uur mag niet meer dan 2 % van de hoogste meetwaarde van het laagste meetbereik bedragen. Meetbereik is gedefinieerd als het verschil tussen de meetbereikresponsie en de nulresponsie. De meetbereikresponsie wordt gedefinieerd als de gemiddelde responsie, inclusief ruis, op een ijkgas voor het meetbereik gedurende een periode van 30 seconden.
         3.2.   Gasdroging
         Het effect van het optionele gasdroogapparaat op de meting van de gasconcentratie moet minimaal zijn. Chemische drogers zijn niet aanvaardbaar voor het verwijderen van water uit het monster.
         3.3.   Analyseapparatuur
         In de punten 3.3.1 tot en met 3.3.4 worden de toe te passen meetbeginselen beschreven. Een uitvoerige beschrijving van de meetsystemen is opgenomen in bijlage V. De te meten gassen worden geanalyseerd met de volgende instrumenten. Bij niet-lineaire analyseapparatuur mogen lineariseringsschakelingen worden toegepast.
         3.3.1.   Analyse van koolmonoxide (CO)
         Voor de analyse van koolmonoxide wordt een niet-dispergerende analyser met absorptie in het infraroodgebied (NDIR) gebruikt.
         3.3.2.   Analyse van kooldioxide (CO2)
         Voor de analyse van kooldioxide wordt een niet-dispergerende analyser met absorptie in het infraroodgebied (NDIR) gebruikt.
         3.3.3.   Analyse van koolwaterstoffen (HC)
         Voor de analyse van koolwaterstoffen bij dieselmotoren wordt een verwarmde-vlamionisatordetector (HFID) gebruikt met verwarmde detector, kleppen, leidingen enz. om de temperatuur van het gas op 463 K ± 10 K (190 ± 10 °C) te houden. Bij aardgas- en LPG-motoren mag voor de analyse van koolwaterstoffen een niet-verwarmde vlamionisatordetector (HFID) worden gebruikt, naar gelang van de gehanteerde methode (zie bijlage V, punt 1.3).
         3.3.4.   Analyse van andere koolwaterstoffen dan methaan (NMHC) (uitsluitend aardgasmotoren)
         De andere koolwaterstoffen dan methaan worden bepaald met een van de volgende methoden:
         3.3.4.1.   Gaschromatografie-methode (GC)
         De andere koolwaterstoffen dan methaan worden bepaald door het methaan dat met een 423 K (150 °C) geconditioneerde gaschromatograaf (GC) is geanalyseerd, af te trekken van de overeenkomstig punt 3.3.3 gemeten koolwaterstoffen.
         3.3.4.2.   Cutter-methode (NMC)
         De andere koolwaterstoffen dan methaan worden bepaald met een verwarmde NMC, opgesteld in lijn met een FID, overeenkomstig punt 3.3.3, door het methaan van de totale koolwaterstoffen af de trekken.
         3.3.5.   Analyse van stikstofoxiden (NOx)
         Voor de analyse van stikstofoxiden wordt gebruikgemaakt van een chemiluminescentiedetector (CLD) of verwarmde chemiluminescentiedetector (HCLD) met een NO2/NO-omzetter, indien op droge basis wordt gemeten. Indien op natte basis wordt gemeten, moet een HCLD worden gebruikt met een omzetter die op een temperatuur van 328 K (55 °C) of meer wordt gehouden, mits aan de controle van de waterdampverzadigingsdruk is voldaan (zie bijlage III, aanhangsel 5, punt 1.9.2.2).
         3.4.   Bemonstering voor gasvormige emissies
         3.4.1.   Ruw uitlaatgas (uitsluitend ESC)
         De sondes voor bemonstering van gasvormige emissies moeten, voorzover mogelijk, ten minste 0,5 m of driemaal de diameter van de uitlaatpijp (de grootste waarde is van toepassing) vanaf het einde van het uitlaatsysteem en voldoende dicht bij de motor worden geplaatst, zodat de uitlaatgastemperatuur bij de sonde minstens 343 K (70 °C) bedraagt.
         Bij een motor met meerdere cilinders en een vertakt uitlaatspruitstuk moet de inlaat van de sonde ver genoeg in de uitlaat worden geplaatst, zodat het monster representatief is voor de gemiddelde uitlaatgasemissie uit alle cilinders. Bij motoren met meerdere cilinders die afzonderlijke spruitstukken hebben, zoals bij een V-motor, is het toegestaan voor elke groep afzonderlijk een monster te nemen en de gemiddelde uitlaatgasemissie te berekenen. Andere methoden waarvan de correlatie met de bovengenoemde methode is aangetoond mogen worden toegepast. Bij de berekening van de uitlaatgasemissies moet worden uitgegaan van de totale uitlaatgasmassastroom van de motor.
         Indien de samenstelling van het uitlaatgas wordt beïnvloed door een nabehandelingsinstallatie, moet het uitlaatgasmonster voorbij die inrichting worden genomen.
         3.4.2.   Verdund uitlaatgas (verplicht voor ETC, optioneel voor ESC)
         De uitlaatpijp tussen de motor en het volledige-stroomverdunningssysteem moet overeenstemmen met de eisen van bijlage V, punt 2.3.1, EP.
         De bemonsteringssonde(s) voor de gasvormige emissies wordt/worden in de verdunningstunnel geplaatst op een punt waar de verdunningslucht en het uitlaatgas goed vermengd zijn en dicht bij de deeltjesbemonsteringssonde.
         Voor de ETC-test kan de monsterneming op twee manieren verlopen:

                     —

                     de verontreinigende stoffen worden bemonsterd in een bemonsteringszak over de gehele cyclus en gemeten na de voltooiing van de test;

                     —

                     de verontreinigende stoffen worden continu bemonsterd en geïntegreerd over de cyclus (deze methode is verplicht voor HC en NOx).

               4.   BEPALING VAN DE DEELTJES
         Voor de bepaling van de deeltjes is een verdunningssysteem nodig. Verdunning kan worden bewerkstelligd door een partiële-stroomverdunningssysteem (uitsluitend ESC) of een volledige-stroomverdunningssysteem (verplicht voor ETC). De doorstromingscapaciteit van het verdunningssysteem moet groot genoeg zijn om condensatie van water in de verdunnings- en de bemonsteringssystemen volledig uit te sluiten door de temperatuur van het verdunde gas vlak voor de filterhouders op of onder 325 K (52 °C) te houden. De verdunningslucht moet, indien de luchtvochtigheid hoog is, vóór instroming in het verdunningssysteem worden gedroogd. De temperatuur van de verdunningslucht moet 298 K ± 5 K (25 °C ± 5 °C) bedragen. Indien de temperatuur van de omgevingslucht minder dan 293 K (20 °C) bedraagt, wordt aanbevolen de verdunningslucht van tevoren te verhitten tot een temperatuur boven 303 K (30 °C). De temperatuur van de verdunningslucht mag echter niet meer dan 325 K (52 °C) bedragen alvorens de uitlaatgassen in de verdunningstunnel worden gevoerd.
         Het partiële-stroomverdunningssysteem moet zodanig zijn ontworpen dat de uitlaatgasstroom in twee delen wordt gesplitst, waarbij de kleinste stroom met lucht wordt verdund en vervolgens wordt gebruikt voor de meting van de deeltjes. Het is van essentieel belang dat de verdunningsverhouding zeer nauwkeurig wordt bepaald. Er kan gebruik worden gemaakt van verschillende scheidingsmethoden, waarbij het type scheiding in belangrijke mate bepaalt welke bemonsteringsapparatuur moet worden gebruikt en welke procedures moeten worden gevolgd (zie bijlage V, punt 2.2). De deeltjesbemonsteringssonde moet vlak bij de gassonde worden geplaatst en de installatie moet in overeenstemming zijn met de bepalingen van punt 3.4.1.
         Om de massa van de deeltjes vast te stellen zijn een deeltjesbemonsteringssysteem, deeltjesbemonsteringsfilters, een microgrambalans en een weegkamer met constante temperatuur en vochtigheid nodig.
         Bij de deeltjesbemonstering wordt de methode met één filter gevolgd, waarbij gebruik wordt gemaakt van één paar filters (zie punt 4.1.3) voor de gehele testcyclus. Bij de ESC-test moet veel aandacht worden besteed aan de bemonsteringsduur en -stromen gedurende de bemonsteringsfase van de test.
         4.1.   Deeltjesbemonsteringsfilters
         4.1.1.   Filterspecificaties
         Er moet gebruik worden gemaakt van met fluorkoolstof gecoate glasvezelfilters of membraanfilters op fluorkoolstofbasis. Alle filtertypen moeten een 0,3 μm-DOP-(dioctylftalaat)-opvangrendement van minstens 95 % hebben bij een gasaanstroomsnelheid tussen 35 en 80 cm/s.
         4.1.2.   Filtergrootte
         De deeltjesfilters moeten een minimumdiameter van 47 mm (37 mm werkzame diameter) hebben. Grotere filterdiameters zijn toegestaan (zie punt 4.1.5).
         4.1.3.   Primaire en secundaire filters
         Het verdunde uitlaatgas moet worden bemonsterd met een stel filters die tijdens de testcyclus in serie zijn geplaatst (een primair en een secundair filter). Het secundaire filter mag zich niet meer dan 100 mm na het primaire filter bevinden en mag niet daarmee in contact zijn. De filters mogen afzonderlijk of als stel worden gewogen, waarbij de beroete zijden tegen elkaar worden geplaatst.
         4.1.4.   Aanstroomsnelheid door het filter
         De aanstroomsnelheid door het filter moet 35 tot 80 cm/s bedragen. De drukval mag tussen begin en eind van de test met niet meer dan 25 kPa toenemen.
         4.1.5.   Filterbelasting
         De aanbevolen minimumfilterbelasting bedraagt 0,5 mg/1 075 mm2 beroet oppervlak voor de methode met één filter. Bij de gebruikelijke filterafmetingen zijn de waarden als aangegeven in tabel 8.
         Tabel 9
         Aanbevolen filterbelastingen

                     Filterdiameter

                     Aanbevolen werkzame diameter

                     Aanbevolen minimumbelasting

                     (mm)

                     (mm)

                     (mg)

                     47

                     37

                     0,5

                     70

                     60

                     1,3

                     90

                     80

                     2,3

                     110

                     100

                     3,6

               4.2.   Specificaties voor de weegkamer en de analytische balans
         4.2.1.   Weegkameromstandigheden
         De kamer (of ruimte) waarin de deeltjesfilters worden geconditioneerd en gewogen, moet op een temperatuur van 295 K ± 3 K (22 °C ± 3 °C) worden gehouden gedurende het conditioneren en wegen van de filters. De vochtigheidsgraad moet worden gehouden op een dauwpunt van 282,5 K ± 3 K (9,5 °C ± 3 °C) en een relatieve vochtigheid van 45 % ± 8 %.
         4.2.2.   Wegen van het referentiefilter
         De atmosfeer in de kamer (of ruimte) moet vrij zijn van vuildeeltjes (zoals stof) die zich op het deeltjesfilter kunnen afzetten gedurende de stabiliseringsperiode. Afwijking van de weegkamerspecificaties van punt 4.2.1 zijn toegestaan, indien de duur van de afwijking niet meer dan 30 minuten bedraagt. De weegkamer moet aan de voorgeschreven specificaties voldoen alvorens het personeel zich in de weegkamer begeeft. Er moeten minstens twee ongebruikte referentiefilters of referentiefilterparen worden gewogen binnen vier uur vóór of bij voorkeur op hetzelfde tijdstip als de weging van het bemonsteringsfilter(paar). De referentiefilters moeten van dezelfde grootte en hetzelfde materiaal zijn als de bemonsteringsfilters.
         Indien het gemiddelde gewicht van de referentiefilters (het referentiefilterpaar) afwijkingen vertoont van meer dan ± 5 % (± 7,5 %, voor het filterpaar) van de aanbevolen minimumfilterbelasting (zie punt 4.2.1) tussen het wegen van de bemonsteringsfilters, moeten alle bemonsteringsfilters worden verwijderd en wordt de emissietest herhaald.
         Indien niet aan de in punt 4.2.1 genoemde stabiliteitscriteria voor de weegkamer wordt voldaan, maar de weging van het referentiefilter(paar) aan de bovenstaande criteria voldoet, heeft de fabrikant van het voertuig de mogelijkheid de massa's van de bemonsteringsfilters te aanvaarden of de test ongeldig te verklaren, waarna het conditioneringssysteem van de weegkamer wordt bijgesteld en de test wordt overgedaan.
         4.2.3.   Analytische balans
         De voor het wegen van alle filters gebruikte analytische balans moet een nauwkeurigheid hebben (standaarddeviatie) van 20 μg en een resolutie van 10 μg (1 cijfer = 10 μg). Voor filters met een kleinere diameter dan 70 mm moeten de nauwkeurigheid en de resolutie respectievelijk 2 μg en 1 μg bedragen.
         4.3.   Overige specificaties voor de deeltjesmeting
         Alle delen van het verdunningssysteem en het bemonsteringssysteem vanaf de uitlaatpijp tot en met de filterhouder die in contact zijn met het ruwe en het verdunde uitlaatgas, moeten zodanig zijn ontworpen dat afzetting of wijziging van de deeltjes tot een minimum wordt beperkt. Alle deeltjes moeten gemaakt zijn van elektrisch geleidende materialen die niet reageren met de uitlaatgascomponenten en moeten elektrisch worden geaard om elektrostatische effecten te voorkomen.
         5.   BEPALING VAN DE ROOKWAARDE
         In dit deel worden de specificaties gegeven voor de voorgeschreven en de facultatieve testapparatuur die bij de ELR-test wordt gebruikt. De rook wordt gemeten met een opaciteitsmeter die zowel een opaciteits- als een lichtabsorptiecoëfficiëntstand heeft. De opaciteitsstand wordt uitsluitend voor kalibreringsdoeleinden en voor het controleren van de goede werking van de opaciteitsmeter gebruikt. De rookwaarden van de testcyclus worden gemeten in de lichtabsorptiecoëfficiëntstand.
         5.1.   Algemene eisen
         De ELR-test vereist het gebruik van een opaciteitsmeet- en gegevensverwerkingssysteem dat drie functionele elementen omvat. Deze elementen mogen geïntegreerd zijn in een apparaat of een systeem van met elkaar verbonden componenten zijn. De drie functionele elementen zijn:

                     —

                     een opaciteitsmeter die aan de specificaties van bijlage V, punt 3, voldoet;

                     —

                     een gegevensverwerkingssysteem dat de in bijlage III, aanhangsel 1, punt 6, omschreven functies kan uitvoeren;

                     —

                     een printer en/of elektronisch opslagmedium waarmee de overeenkomstig bijlage III, aanhangsel 1, punt 6.3, vereiste rookwaarden kunnen worden vastgelegd en afgedrukt.

               5.2.   Specifieke eisen
         5.2.1.   Lineariteit
         De lineariteit moet binnen ± 2 % van de opaciteit zijn.
         5.2.2.   Nulpuntsverloop
         Het nulpuntsverloop gedurende een periode van een uur mag niet groter zijn dan ± 1 % van de opaciteit.
         5.2.3.   Opaciteitsmeterschaal en -bereik
         Wanneer de opaciteit wordt afgelezen, moet het bereik 0-100 % opaciteit zijn en de afleesnauwkeurigheid 0,1 % opaciteit. Wanneer de lichtabsorptiecoëfficiënt wordt afgelezen, moet het bereik 0-30 m-1 lichtabsorptiecoëfficiënt zijn en de afleesnauwkeurigheid 0,01m-1 lichtabsorptiecoëfficiënt.
         5.2.4.   Responsietijd van het instrument
         De fysieke responsietijd van de opaciteitsmeter mag niet groter zijn dan 0,2 s. De fysieke responsietijd is het verschil tussen de tijdstippen dat de output van ontvanger met snelle responsie 10 %, respectievelijk 90 % van de volledige schaal bereikt wanneer de opaciteit van het gemeten gas in minder dan 0,1 s wordt gewijzigd.
         De elektrische responsietijd van de opaciteitsmeter mag niet groter zijn dan 0,05 s. De elektrische responsietijd is het verschil tussen de tijdstippen dat de output van de opaciteitsmeter 10 %, respectievelijk 90 % van de volledige schaal bereikt wanneer de lichtbron onderbroken of volledig gedoofd wordt in minder dan 0,01 s.
         5.2.5.   Neutrale-opaciteitsfilters
         Wanneer een neutrale-opaciteitsfilter wordt gebruikt bij de kalibrering van een opaciteitsmeter, lineariteitsmetingen of meetbereikinstelling, moet de waarde ervan bekend zijn tot binnen 1,0 % van de opaciteit. De nominale waarde van het filter moet ten minste eenmaal per jaar gecontroleerd worden aan de hand van een referentie die op een nationale of internationale norm is gebaseerd.
         Neutrale-opaciteitsfilters zijn precisie-instrumenten en kunnen bij gebruik gemakkelijk worden beschadigd. Zij moeten zo weinig mogelijk en steeds met grote zorg worden gehanteerd om te vermijden dat het filter bekrast of vervuild wordt.

         Aanhangsel 5
         KALIBRATIEPROCEDURE
         1.   KALIBRATIE VAN DE ANALYTISCHE INSTRUMENTEN
         1.1.   Inleiding
         Elk analyseapparaat moet zo vaak als nodig worden gekalibreerd om aan de nauwkeurigheidseisen van deze voorschriften te voldoen. De toe te passen kalibratiemethode wordt in dit punt beschreven voor de analyseapparatuur zoals bedoeld in bijlage III, aanhangsel 4, punt 3 en bijlage V, punt 1.
         1.2.   Kalibratiegassen
         De bewaartijd voor alle kalibratiegassen moet worden gerespecteerd.
         De door de fabrikant aangegeven einddatum van de houdbaarheidsduur van de kalibratiegassen moet worden genoteerd.
         1.2.1.   Zuivere gassen
         De vereiste zuiverheidsgraad van de gassen is gedefinieerd door de in het onderstaande vermelde grenswaarden voor de verontreiniging. De volgende gassen moeten voor gebruik beschikbaar zijn:

                     Gezuiverde stikstof
                     (verontreiniging ≤ 1 ppm C1, ≤ 1 ppm CO, ≤ 400 ppm CO2, ≤ 0,1 ppm NO)

                     Gezuiverde zuurstof
                     (zuiverheidsgraad > 99,5 % volume O2)

                     Waterstof-heliummengsel
                     (40 ± 2 % waterstof, rest helium)
                     (verontreiniging ≤ 1 ppm C1, ≤ 400 ppm CO2)

                     Gezuiverde synthetische lucht
                     (verontreiniging ≤ 1 ppm C1, ≤ 1 ppm CO, ≤ 400 ppm CO2, ≤ 0,1 ppm NO)
                     (zuurstofgehalte tussen 18-21 volume %)

                     Gezuiverde propaan of CO voor de CVS-verificatie

               1.2.2.   Kalibratie- en ijkgas
         Er dienen gasmengsels met de volgende chemische samenstelling beschikbaar te zijn:
         C3H8 en gezuiverde synthetische lucht (zie punt 1.2.1);
         CO en gezuiverde stikstof;
         NOx en gezuiverde stikstof (het gehalte aan NO2 in dit kalibratiegas mag niet meer dan 5 % van het NO-gehalte bedragen);
         CO2 en gezuiverde stikstof;
         CH4 en gezuiverde synthetische lucht;
         C2H6 en gezuiverde synthetische lucht.

            Opmerking: Andere gascombinaties zijn toegestaan mits de gassen niet met elkaar reageren.
         De werkelijke concentratie van een kalibratie- en een ijkgas moet binnen ± 2 % van de nominale waarde liggen. Alle concentraties van het kalibratiegas zijn gebaseerd op het volume (volumeprocent of volume ppm).
         De voor kalibratie en het meetbereik gebruikte gassen mogen ook worden verkregen met behulp van een meng- en doseertoestel voor gassen, waarbij verdund wordt met zuivere N2 of met zuivere synthetische lucht. De nauwkeurigheid van de menginrichting moet zodanig zijn dat de concentratie van de verdunde kalibreringsgassen met een tolerantie van 2 % kan worden bepaald.
         1.3.   Bediening van de analyse- en bemonsteringsapparatuur
         De bediening van de analyseapparatuur geschiedt volgens de gebruiks- en bedieningsaanwijzingen van de fabrikant van het instrument. De minimumvoorschriften van de punten 1.4 tot en met 1.9 moeten daarbij in aanmerking worden genomen.
         1.4.   Lektest
         Er wordt een lektest voor het systeem uitgevoerd. De sonde wordt losgekoppeld van het uitlaatsysteem en het uiteinde wordt voorzien van een stop. De analyserpomp wordt ingeschakeld. Na een stabiliseringsperiode moeten alle stroommeters nul aanwijzen. Zo niet, dan worden de bemonsteringsleidingen gecontroleerd en de gebreken hersteld.
         De maximaal toelaatbare lekstroom aan de vacuümzijde mag 0,5 % van de stroom bij normaal gebruik bedragen voor het gedeelte van het systeem dat wordt gecontroleerd. De stroom door de analyseapparatuur en de stroom in de omloopleiding mogen worden gebruikt om de stroomwaarde bij normaal gebruik te ramen.
         Bij een andere methode wordt de concentratie stapsgewijs aan het begin van de bemonsteringslijn veranderd door het overschakelen van het ijkgas voor de nulinstelling op het ijkgas voor het meetbereik. Indien na een toereikende tijdsperiode de aflezing een lagere concentratie aangeeft dan de toegevoerde concentratie, wijst dit op kalibratie- of lekproblemen.
         1.5.   Kalibratieprocedure
         1.5.1.   Instrumentengeheel
         Het geheel van instrumenten wordt gekalibreerd en de kalibratiekromme wordt gecontroleerd met behulp van standaardgassen. De gasstromen moeten dezelfde zijn als bij de bemonstering van het uitlaatgas.
         1.5.2.   Opwarmtijd
         De opwarmtijd moet overeenkomen met de aanbevelingen van de fabrikant. Indien niet opgegeven, wordt voor het opwarmen van de analyseapparatuur een minimumperiode van twee uur aanbevolen.
         1.5.3.   NDIR- en HFID-analyser
         De NDIR-analyser wordt zo nodig afgesteld en de vlam van de HFID-analyser wordt optimaal afgeregeld (punt 1.8.1).
         1.5.4.   Kalibratie
         Elk normaal gebruikt werkgebied moet worden gekalibreerd.
         Met gebruikmaking van zuivere synthetische lucht (of stikstof) worden de CO-, CO2-, NOx- en HC-analysers op nul afgesteld.
         De passende kalibratiegassen worden in het analyseapparaat gevoerd, de waarden worden vastgelegd en de kalibratiekromme wordt overeenkomstig punt 1.5.5 uitgezet.
         Zo nodig wordt de nulinstelling opnieuw gecontroleerd en de kalibratieprocedure herhaald.
         1.5.5.   Vaststelling van de kalibratiekromme
         1.5.5.1.   Algemene aanwijzingen
         De kalibratiekromme voor de analyser wordt uitgezet met minstens vijf kalibratiepunten (afgezien van nul) die zo gelijkmatig mogelijk zijn verdeeld. De hoogste nominale concentratie moet groter zijn dan of gelijk zijn aan 90 % van het volledige schaalbereik.
         De kalibratiekromme wordt berekend met de methode van de kleinste kwadraten. Indien de resulterende polynomiale graad groter is dan drie, moet het aantal kalibratiepunten (inclusief nul) minstens gelijk zijn aan deze polynomiale graad plus twee.
         De kalibratiekromme mag niet meer dan ± 2 % afwijken van de nominale waarde van elk kalibratiepunt en niet meer dan ± 1 % van het volledige schaalbereik bij nul.
         Met de kalibratiekromme en de kalibratiepunten is het mogelijk te controleren of de kalibrering juist is uitgevoerd. De verschillende karakteristieke parameters van de analyseapparatuur moeten worden aangegeven, zoals:

                     —

                     het meetbereik,

                     —

                     de gevoeligheid,

                     —

                     de datum van de uitvoering van de kalibratie.

               1.5.5.2.   Kalibratie beneden 15 % van het volledige schaalbereik
         De kalibratiekromme van het analyseapparaat wordt bepaald met behulp van ten minste vier kalibratiepunten (afgezien van nul) die nominaal gelijk zijn verdeeld beneden 15 % van het volledige schaalbereik.
         De kalibratiekromme wordt berekend met behulp van de methode van de kleinste kwadraten.
         De kalibratiekromme mag niet meer dan ± 4 % afwijken van de nominale waarde van elk kalibratiepunt en niet meer dan ± 1 % van het volledige schaalbereik bij nul.
         1.5.5.3.   Alternatieve methoden
         Als kan worden aangetoond dat een alternatieve techniek (bv. computer, elektronisch gestuurde meetbereikschakelaar enz.) een equivalente nauwkeurigheid oplevert, mogen deze alternatieve methoden worden toegepast.
         1.6.   Controle van de kalibratie
         Elk normaal gebruikt werkgebied moet vóór elke analyse worden gecontroleerd volgens de volgende procedure.
         De kalibratie wordt gecontroleerd met een ijkgas voor de nulinstelling en een ijkgas voor het meetbereik waarvan de nominale waarde meer dan 80 % van de volle schaal van het meetbereik bedraagt.
         Indien de gevonden waarden voor de twee controlepunten niet meer verschillen dan ± 4 % van het volledige schaalbereik van de opgegeven referentiewaarde, mogen de instelparameters worden gewijzigd. Is dit niet het geval, dan moet een nieuwe kalibratiekromme worden vastgesteld overeenkomstig punt 1.5.5.
         1.7.   Doelmatigheidstest van de NOx-omzetter
         De doelmatigheid van de omzetter die wordt toegepast voor de omzetting van NO2 in NO wordt overeenkomstig de punten 1.7.1 tot en met 1.7.8 (figuur 6) getest.
         1.7.1.   Testschema
         Aan de hand van het in figuur 6 afgebeelde testschema (zie tevens bijlage III, aanhangsel 4, punt 3.3.5) en de onderstaande procedure kan de doelmatigheid van de omzetters worden getest met behulp van een ozonisator.
         1.7.2.   Kalibratie
         De CLD en de HCLD moeten worden gekalibreerd in het meest gebruikte werkgebied overeenkomstig de specificaties van de fabrikant en met gebruikmaking van een ijkgas voor de nulinstelling en een ijkgas voor het meetbereik (waarvan het NO-gehalte ongeveer 80 % van het werkgebied moet bedragen en de NO2-concentratie van het gasmengsel minder dan 5 % van de NO-concentratie bedraagt). De NOx-analyser moet in de NO-stand staan, zodat het ijkgas niet door de omzetter stroomt. De aangegeven concentratie moet worden genoteerd.
         1.7.3.   Berekening
         De doelmatigheid van de NOx-omzetter wordt als volgt berekend:

         waarin:

                     a

                     =

                     NOx-concentratie overeenkomstig punt 1.7.6

                     b

                     =

                     NOx-concentratie overeenkomstig punt 1.7.7

                     c

                     =

                     NO-concentratie overeenkomstig punt 1.7.4

                     d

                     =

                     NO-concentratie overeenkomstig punt 1.7.5

               1.7.4.   Toevoegen van zuurstof
         Via een T-stuk wordt voortdurend zuurstof of referentielucht aan de gasstroom toegevoegd totdat de aangegeven concentratie 20 % minder bedraagt dan de aangegeven kalibratieconcentratie van punt 1.7.2. (De analysator staat in de NO-stand.) De aangegeven concentratie (c) wordt genoteerd. De ozonisator is gedurende het proces gedeactiveerd.
         1.7.5.   Activering van de ozonisator
         De ozonisator wordt nu geactiveerd zodat genoeg ozon wordt geproduceerd om de NO-concentratie met ongeveer 20 % (minimaal 10 %) ten opzichte van de kalibratieconcentratie van punt 1.7.2 te verminderen. De aangegeven concentratie (d) wordt genoteerd. (De analysator staat in de NO-stand.)
         1.7.6.   NOx-stand
         De NO-analysator wordt vervolgens in de NOx-stand gezet, zodat het gasmengsel (bestaande uit NO, NO2, O2 en N2) door de omzetter stroomt. De aangegeven concentratie (a) wordt genoteerd. (De analysator staat in de NOx-stand.)
         1.7.7.   Deactivering van de ozonisator
         De ozonisator wordt nu gedeactiveerd. Het in punt 1.7.6 beschreven gasmengsel stroomt door de omzetter in de detector. De aangegeven concentratie (b) moet worden genoteerd. (De analysator staat in de NOx-stand.)
         1.7.8.   NO-stand
         De analyser wordt nu in de NO-stand gezet waarbij de ozonisator wordt uitgeschakeld en de zuurstof- of synthetische-luchtstroom wordt afgesloten. De NOx-aflezing van de analyser mag niet meer dan ± 5 % van de volgens punt 1.7.2 gemeten waarde afwijken. (De analysator staat in de NO-stand.)
         1.7.9.   Testfrequentie
         De doelmatigheid van de omzetter moet voor elke kalibratie van de NOx-analyser worden getest.
         1.7.10.   Eisen ten aanzien van de doelmatigheid
         De doelmatigheid van de omzetter mag niet minder dan 90 % bedragen, maar een hoger nuttig effect van 95 % wordt sterk aanbevolen.

            Opmerking: Indien de ozonisator, met de analysator ingesteld voor het meest gebruikelijke meetbereik, geen vermindering van 80 tot 20 % kan bewerkstelligen overeenkomstig punt 1.7.5, moet het hoogste meetbereik worden gebruikt waarbij deze vermindering wel mogelijk is.

         1.8.   Instelling van de FID
         1.8.1.   Optimalisering van de detectorresponsie
         De HFID moet overeenkomstig de aanbevelingen van de fabrikant worden afgesteld. Er moet gebruik worden gemaakt van een propaan/luchtmengsel als ijkgas voor de optimalisering van de responsie voor het meest gebruikte werkgebied.
         Er wordt een ijkgas met een C-concentratie van 350 ± 75 ppm in het analyseapparaat gevoerd waarbij de brandstof- en luchtstroom overeenkomstig de aanwijzingen van de fabrikant van het instrument worden afgesteld. De responsie bij een bepaalde brandstofstroom wordt bepaald uit het verschil tussen de meetbereikgasresponsie en de nulgasresponsie. De brandstofstroom moet stapsgewijs worden bijgesteld onder en boven de specificatie van de fabrikant. De meetbereikgasresponsie en de nulgasresponsie bij beide brandstofstromen moeten worden genoteerd. Het verschil tussen de meetbereikgasresponsie en de nulgasresponsie moet worden uitgezet en de brandstofstroom moet worden bijgesteld naar de rijke kant van de kromme.
         1.8.2.   De responsiefactoren voor koolwaterstof
         De analysator moet worden gekalibreerd met een propaan/luchtmengsel en gezuiverde synthetische lucht overeenkomstig punt 1.5.
         De responsiefactoren moeten worden bepaald wanneer de analysator in gebruik wordt genomen en na groot onderhoud. De responsiefactor (Rf) voor een bepaalde koolwaterstof is de verhouding tussen de FID C1-aflezing en de gasconcentratie in de cilinder uitgedrukt in ppm C l.
         De concentratie van het testgas moet op een zodanig niveau zijn dat de responsie ongeveer 80 % van de volle schaal is. De concentratie moet bekend zijn met een nauwkeurigheid van ± 2 % ten opzichte van een gravimetrische standaard uitgedrukt in volume. Bovendien moet de gascilinder gedurende 24 uur op een temperatuur van 298 K ± 5 K (25 °C ± 5 °C) worden geconditioneerd.
         De te gebruiken testgassen en de aanbevolen relatieve responsiefactorgebieden zijn als volgt:
         methaan en gezuiverd synthetisch gas: 1,00 ≤ Rf ≤ 1,15
         propyleen en gezuiverde synthetische lucht: 0,90 ≤ Rf ≤ 1,10
         tolueen en gezuiverde synthetische lucht: 0,90 ≤ Rf ≤ 1,10
         Deze waarden hebben betrekking op de responsiefactor (Rf) van 1,00 voor propaan en zuivere synthetische lucht.
         1.8.3.   Controle van de storing door zuurstof
         De storing door zuurstof moet gecontroleerd worden wanneer een analysator in gebruik wordt genomen en na groot onderhoud.
         De responsiefactor is gedefinieerd en wordt bepaald overeenkomstig punt 1.8.2. Het te gebruiken testgas en de aanbevolen relatieve responsiefactorgebieden zijn als volgt:

         Deze waarde heeft betrekking op de responsiefactor (Rf) van 1,00 voor propaan en zuivere synthetische lucht.
         De zuurstofconcentratie in de FID-branderlucht mag maximaal ± 1 mol % afwijken van de zuurstofconcentratie van de branderlucht die bij de laatste zuurstofstoringscontrole werd gebruikt. Indien het verschil groter is, moet de zuurstofstoring gecontroleerd en de analysator zo nodig bijgesteld worden.
         1.8.4.   Doelmatigheid van de niet-methaancutter (NMC — uitsluitend voor aardgasmotoren)
         De NMC wordt gebruikt voor de verwijdering van andere koolwaterstoffen dan methaan in het gasmonster, namelijk door de oxidering van alle koolwaterstoffen met uitzondering van methaan. In het ideale geval bedraagt de methaanconversie 0 % en loopt de conversie van de andere koolwaterstoffen, vertegenwoordigd door ethaan, op tot 100 %. Voor de nauwkeurige meting van de NMHC worden beide rendementen bepaald en gebruikt voor de meting van de NMHC-emissiemassastroom (zie bijlage III, aanhangsel 2, punt 4.3).
         1.8.4.1.   Doelmatigheid van de methaanconversie
         Het methaankalibratiegas wordt wel en niet via de NMC door de FID geleid en in beide gevallen wordt de concentratie gemeten. De doelmatigheid wordt dan als volgt bepaald:

         waarin:

                     concw

                     =

                     HC-concentratie met CH4 stromend door de NMC

                     concw/o

                     =

                     HC-concentratie met CH4 niet stromend door de NMC

               1.8.4.2.   Doelmatigheid van de ethaanconversie
         Het ethaan-kalibratiegas wordt wel en niet via de NMC door de FID geleid en in beide gevallen wordt de concentratie gemeten. De doelmatigheid wordt dan als volgt bepaald:

         waarin:

                     concw

                     =

                     HC-concentratie met C2H6 stromend door de NMC

                     concw/o

                     =

                     HC-concentratie met C2H6 niet stromend door de NMC

               1.9.   Storende effecten bij CO-, CO2, en NOx-analysatoren
         Andere gassen in het uitlaatgas dan het te analyseren gas kunnen de aflezing op verscheidene wijzen beïnvloeden. Positieve storing treedt op bij NDIR-instrumenten wanneer het storende gas hetzelfde effect heeft als het te meten gas, maar in mindere mate. Negatieve storing treedt op in NDIR-instrumenten doordat het storende gas de absorptieband van het te meten gas verbreedt en in CLD-instrumenten doordat het storingsgas de straling onderdrukt. De in de punten 1.9.1 en 1.9.2 genoemde storingscontroles moeten worden uitgevoerd vóór het eerste gebruik van de analysator en na groot onderhoud.
         1.9.1.   Storingscontrole van de CO-analysator
         Water en CO2 kunnen de prestaties van de CO-analysator verstoren. Derhalve wordt een CO2-ijkgas met een concentratie van 80 tot 100 % van de volle schaal in het maximumwerkgebied dat bij de beproeving wordt gebruikt, door water op kamertemperatuur geleid en de responsie van de analysator wordt genoteerd. De analysatorresponsie mag niet meer dan 1 % van het volledige schaalbereik bedragen voor gebieden die groter dan of gelijk aan 300 ppm zijn en niet meer dan 3 ppm voor gebieden beneden 300 ppm.
         1.9.2.   Dempingscontrole van de NOx-analysator
         De betrokken twee gassen voor CLD- (en HCLD-)analysators zijn CO en waterdamp. Dempingsresponsies van deze gassen zijn evenredig met de concentratie. Er zijn derhalve testtechnieken nodig om de demping bij de verwachte hoogste concentraties tijdens de test te bepalen.
         1.9.2.1.   Dempingscontrole voor CO2

         Een CO2-ijkgas met een concentratie van 80 tot 100 % van de volle schaal van het maximumwerkgebied moet door de NDIR-analysator worden gevoerd en de CO2-waarde moet worden vastgesteld als A. Vervolgens wordt het gas verdund met 50 % NO-ijkgas en door de NDIR en de (H)CLD gevoerd waarbij de CO2- en NO-waarden worden genoteerd als B en C. De CO2-toevoer wordt afgesloten en slechts het NO-ijkgas loopt door de (H)CLD. De NO-waarde wordt als D genoteerd.
         De demping, die niet groter dan 3 % van het volledige schaalbereik mag zijn, wordt als volgt berekend:

         waarin:

                     A

                     =

                     de onverdunde CO2-concentratie gemeten met NDIR, %

                     B

                     =

                     de verdunde CO2-concentratie gemeten met NDIR, %

                     C

                     =

                     de verdunde NO-concentratie gemeten met (H)CLD, ppm

                     D

                     =

                     de onverdunde NO-concentratie gemeten met (H)CLD, ppm

               Alternatieve methoden voor het verdunnen en bepalen van de CO2- en NO-ijkgaswaarden zoals „dynamic mixing/blending” kunnen worden gebruikt.
         1.9.2.2.   Controle van de waterdampverzadigingsdruk
         Deze controle is uitsluitend van toepassing op de meting van natte-gasconcentraties: Voor de berekening van de waterdampverzadigingsdruk moet het NO-ijkgas met waterdamp worden verdund en moet de waterdampconcentratie van het mengsel stapsgewijs worden gebracht op de waarde die tijdens de test wordt verwacht.
         Een NO-ijkgas met een concentratie van 80 tot 100 % van de volle schaal in het normale werkgebied moet door de (H)CLD worden gevoerd en de NO-waarde moet als D worden genoteerd. Het NO-gas moet bij kamertemperatuur door het water borrelen en door de (H)CLD worden gevoerd waarbij de NO-waarde als C wordt genoteerd. De absolute werkdruk van het analyseapparaat en de watertemperatuur moeten worden bepaald en worden genoteerd als respectievelijk E en F. De verzadigde dampdruk van het mengsel bij de watertemperatuur van de bubbler (F) moet worden vastgesteld en als G worden genoteerd. De waterdampconcentratie van het mengsel (H, in %) moet op de volgende wijze worden berekend:

         De verwachte verdunde NO-ijkgasconcentratie (in waterdamp) moet als volgt worden berekend:

         en als De worden opgetekend.
         Voor dieseluitlaatgas moet de maximumwaterdampconcentratie in het uitlaatgas (Hm, in %) worden geraamd die tijdens de test wordt verwacht, waarbij wordt verondersteld dat de atoomverhouding H/C in de brandstof 1,8:1 bedraagt, op basis van de verdunde CO2-ijkgasconcentratie (A, gemeten overeenkomstig punt 1.9.2.1) en wel als volgt:

         De waterdampverzadigingsdruk, die niet meer dan 3 % mag zijn, wordt als volgt berekend:

         waarin:

                     De

                     =

                     de verwachte verdunde NO-concentratie, ppm

                     C

                     =

                     de verdunde NO-concentratie, ppm

                     Hm

                     =

                     de maximumwaterdampconcentratie, %

                     H

                     =

                     de werkelijke waterdampconcentratie, %

            Opmerking: Het is van belang dat de NO2-concentratie in het NO-ijkgas voor het meetbereik bij deze controle minimaal is, aangezien er bij de berekening van de demping geen rekening is gehouden met de absorptie van NO2 in water.
         1.10.   Kalibratiefrequentie
         De analyseapparatuur moet ten minste om de drie maanden overeenkomstig punt 1.5 worden gekalibreerd of wanneer het systeem wordt gerepareerd of een verandering wordt aangebracht die van invloed is op de kalibratie.
         2.   KALIBRATIE VAN HET CVS-SYSTEEM
         2.1.   Algemeen
         Bij de kalibratie van het CVS wordt gebruikgemaakt van een nauwkeurige debietmeter en een instelbare restrictie. De stroom in het systeem wordt bij verschillende drukken gemeten, en tevens worden de afstellingsparameters van het systeem gemeten en aan de gasstromen gerelateerd.
         Er mogen verschillende typen debietmeters worden gebruikt, bijvoorbeeld een gekalibreerde venturibuis, een laminaire stromingsmeter of een gekalibreerde turbulente stromingsmeter.
         2.2.   Kalibratie van de verdringerpomp (PDP)
         Alle parameters die betrekking hebben op de pomp worden gelijktijdig met de parameters die verband houden met de debietmeter, die in serie is geschakeld met de pomp, gemeten. Vervolgens kan de kromme van het berekende debiet (uitgedrukt in m3/min. bij de inlaat van de pomp, bij absolute druk en temperatuur) worden uitgezet, tegen een correlatiefunctie die overeenkomt met een gegeven combinatie van voor de pomp geldende parameters. Vervolgens wordt de lineaire vergelijking bepaald die de verhouding tussen het pompdebiet en de correlatiefunctie uitdrukt. Indien de pomp van het CVS meer dan één pompsnelheid heeft, moet voor iedere gebruikte snelheid een kalibratie worden verricht.
         2.2.1.   Gegevensanalyse
         De luchtstroom (Qs) bij elke restrictiestand (ten minste 6 standen) wordt berekend in m3/min. aan de hand van de meetwaarden van de debietmeter volgens de door de fabrikant voorgeschreven methode. De luchtstroming wordt vervolgens omgezet in pompdebiet V0, weergegeven in m3 per omwenteling bij absolute temperatuur en druk bij de inlaat van de pomp:

         waarin:

                     Qs

                     =

                     luchtstroming bij standaardomstandigheden (101,3 kPa, 273 K), m3/s

                     T

                     =

                     temperatuur bij de inlaat van de pomp, K

                     pA

                     =

                     absolute druk bij de inlaat van de pomp (pB-p1), kPa

                     n

                     =

                     toerental van de pomp, min-1

               Ter compensatie van de wisselwerking tussen de drukvariaties van de pomp en de pompslip wordt de correlatiefunctie (X0) tussen het toerental van de pomp (n), het drukverschil tussen inlaat en uitlaat van de pomp en de absolute druk bij de uitlaat van de pomp berekend met de volgende formule:

         waarin:

                     Δpp

                     =

                     drukverschil tussen inlaat en uitlaat van de pomp, kPa

                     pA

                     =

                     absolute druk bij de uitlaat van de pomp, kPa

               Ter verkrijging van de kalibratievergelijkingen met de onderstaande formule wordt een lineaire aanpassing met de kleinste kwadraten uitgevoerd:

         D0 en m zijn de constanten voor de helling en ordinaat die de regressielijnen beschrijven.
         Indien het CVS verschillende bedrijfssnelheden heeft, moet voor iedere snelheid een kalibratie worden verricht. De voor deze snelheden verkregen kalibratiekrommen moeten zo goed als evenwijdig zijn en de ordinaatwaarden bij de oorsprong D0 moeten toenemen indien het debietbereik van de pomp afneemt.
         De met behulp van de vergelijking berekende waarden moeten binnen ± 0,5 % van de gemeten waarden van V0 liggen. De waarden van m variëren per pomp. De instroming van deeltjes zal ertoe leiden dat de pompslip na enige tijd zal verminderen, hetgeen tot lagere waarden voor m leidt. De kalibratie moet daarom worden uitgevoerd bij het in bedrijf stellen van de pomp, na iedere belangrijke onderhoudsbeurt en wanneer bij een algemene controle van het systeem (zie punt 2.4) een wijziging van de slip wordt vastgesteld.
         2.3.   Kalibratie van de venturibuis met kritische stroming (CFV)
         De kalibratie van de CFV is gebaseerd op de debietvergelijking voor een venturibuis met kritische stroming. De gasstroom is een functie van de inlaatdruk en -temperatuur, zoals hieronder aangegeven:

         waarin:

                     Kv

                     =

                     kalibratiecoëfficiënt

                     pA

                     =

                     absolute druk bij de inlaat van de venturibuis, kPa

                     T

                     =

                     absolute temperatuur bij de inlaat van de venturibuis, K

               2.3.1.   Gegevensanalyse
         De luchtstroom (Qs) op elke restrictiestand (ten minste 8 standen) wordt berekend in standaard m3/min. aan de hand van de meetwaarden van de debietmeter volgens de door de fabrikant voorgeschreven methode. De waarden van de kalibratiecoëfficiënt voor elk meetpunt worden berekend met behulp van onderstaande formule:

         waarin:

                     Qs

                     =

                     het debiet bij standaardomstandigheden (101,3 kPa, 273 K), m3/s

                     T

                     =

                     de temperatuur bij de inlaat van de venturibuis, K

                     pA

                     =

                     absolute druk bij de inlaat van de venturibuis, kPa

               Een kromme van KV wordt uitgezet als functie van de druk bij de inlaat van de venturibuis. Bij een kritische stroming (gesmoord) heeft KV een betrekkelijk constante waarde. Wanneer de druk afneemt (dat wil zeggen wanneer de onderdruk toeneemt), komt de venturibuis vrij en neemt KV af, hetgeen aangeeft dat de CFV buiten het toelaatbare gebied werkt.
         Voor een minimumaantal van 8 metingen in het kritische gebied worden de gemiddelde KV en de standaarddeviatie berekend. De standaarddeviatie mag niet meer dan ± 0,3 % van de gemiddelde KV bedragen.
         2.4.   Algemene controle van het systeem
         De totale nauwkeurigheid van de CVS-bemonsterings- en analyseapparatuur wordt bepaald door een bekende massa verontreinigd gas in het systeem te brengen terwijl dit werkt zoals bij een normale proef. Vervolgens wordt de analyse uitgevoerd en wordt de massa verontreinigend gas berekend aan de hand van de formules van bijlage III, aanhangsel 2, punt 4.3, behalve voor propaan waarvoor een factor van 0,000472 wordt gebruikt in de plaats van 0,000479 voor HC. Daarbij wordt een van de twee volgende technieken gebruikt.
         2.4.1.   Meting met behulp van een opening met kritische stroming
         In het CVS-systeem wordt via een opening met gekalibreerde kritische stroming een bekende hoeveelheid zuiver gas (koolmonoxide of propaan) gebracht. Indien de inlaatdruk voldoende hoog is, is de door de opening geregelde stroom onafhankelijk van de uitlaatdruk van de opening (kritische stromingsomstandigheden). Men laat het CVS-systeem gedurende vijf tot tien minuten werken zoals bij een meetproef met uitlaatgassen. Een gasmonster wordt vervolgens met de normale apparatuur (bemonsteringszak of integratiemethode) geanalyseerd en de massa van het gas wordt berekend. De aldus bepaalde massa mag niet meer dan 3 % van de bekende massa van het gas afwijken.
         2.4.2.   Meting met hulp van een gravimetrische methode
         Men bepaalt de massa van een kleine met koolmonoxide of propaan gevulde fles met een nauwkeurigheid van ± 0,01 gram. Gedurende 5 tot 10 minuten laat men het CVS-systeem werken zoals bij een normale meetproef voor uitlaatgassen, terwijl in het systeem CO of propaan wordt gespoten. De in de apparatuur gebrachte hoeveelheid zuiver gas wordt bepaald door het massaverschil van de fles te meten. Een gasmonster wordt vervolgens met de normale apparatuur (bemonsteringszak of integratiemethode) geanalyseerd en de massa van het gas wordt berekend. De aldus bepaalde massa mag niet meer dan 3 % van de bekende massa van het gas afwijken.
         3.   KALIBRATIE VAN HET DEELTJESMEETSYSTEEM
         3.1.   Inleiding
         Elk onderdeel moet zo vaak als nodig worden gekalibreerd om aan de nauwkeurigheidsvoorschriften van deze richtlijn te voldoen. De toe te passen methode wordt in dit punt beschreven voor de in bijlage III, aanhangsel 4, punt 4 en bijlage V, punt 2, bedoelde onderdelen.
         3.2.   Stroommeting
         De kalibratie van de gasstroommeters of van de stroommeetinstrumenten moet gebaseerd zijn op een nationale en/of internationale norm. De maximumfout in de meetwaarde mag maximaal ± 2 % van de aflezing bedragen.
         Indien de gasstroom wordt bepaald door een differentiaalstroommeting, moet de maximumfout in het verschil zodanig zijn dat de nauwkeurigheid van GEDF binnen ± 4 % ligt (zie ook bijlage V, punt 2.2.1, uitlaatgasanalysator EGA). Deze kan afzonderlijk worden berekend door het bepalen van de RMS van de fouten van elk instrument.
         3.3.   Controle van de partiële-stroomtoestanden
         Het bereik van de uitlaatgassnelheid en de drukschommelingen moeten worden gecontroleerd en worden afgesteld overeenkomstig de voorschriften van bijlage V, punt 2.2.1, EP, indien van toepassing.
         3.4.   Kalibratiefrequentie
         De stroommeetapparatuur moet minstens om de drie maanden worden gekalibreerd of wanneer een wijziging aan het systeem wordt aangebracht die op de kalibratie van invloed is.
         4.   KALIBRATIE VAN DE OPACITEITSMEETAPPARATUUR
         4.1.   Inleiding
         De opaciteitsmeter moet zo vaak als nodig worden gekalibreerd om aan de nauwkeurigheidsvoorschriften van deze richtlijn te voldoen. De toe te passen methode wordt in dit punt beschreven voor de in bijlage III, aanhangsel 4, punt 5 en bijlage V, punt 3 bedoelde onderdelen.
         4.2.   Kalibratieprocedure
         4.2.1.   Opwarmtijd
         De opaciteitsmeter wordt opgewarmd en gestabiliseerd overeenkomstig de aanbevelingen van de fabrikant. Indien de opaciteitsmeter met een luchtspoelsysteem is uitgerust om het beroeten van de optische elementen van het instrument te voorkomen, moet dit systeem eveneens worden geactiveerd en afgesteld volgens de aanbevelingen van de fabrikant.
         4.2.2.   Controle van de lineariteit
         De lineariteit van de opaciteitsmeter wordt gecontroleerd in de opaciteitsstand volgens de aanbevelingen van de fabrikant. Drie neutrale-opaciteitsfilters met bekende transmissiecoëfficiënten, die voldoen aan de voorschriften van bijlage III, aanhangsel 4, punt 5.2.5, worden in de opaciteitsmeter geplaatst en de waarde wordt opgetekend. De grijsfilters hebben een nominale opaciteit van ongeveer 10 %, 20 % en 40 %.
         De lineariteit mag niet meer dan ± 2 % opaciteit afwijken van de nominale waarde van het neutrale-opaciteitsfilter. Niet-lineariteit die deze waarde overschrijdt moet worden gecorrigeerd alvorens met de test wordt gestart.
         4.3.   Kalibratiefrequentie
         De opaciteitsmeter moet ten minste om de drie maanden overeenkomstig punt 4.2.2 worden gekalibreerd of wanneer een wijziging aan het systeem wordt aangebracht die op de kalibratie van invloed is.

      BIJLAGE IV
      TECHNISCHE EIGENSCHAPPEN VAN DE REFERENTIEBRANDSTOF DIE VOORGESCHREVEN IS VOOR KEURING EN DE CONTROLE VAN DE OVEREENSTEMMING VAN DE PRODUCTIE
      Dieselbrandstof (1)

                  Parameter

                  Eenheid

                  Grenswaarden (2)

                  Testmethode

                  Publicatie

                  Minimum

                  Maximum

                  Cetaangetal (3)

                  52,0

                  54,0

                  EN-ISO 5165

                  1998 (4)

                  Dichtheid bij 15 °C

                  kg/m3

                  833

                  837

                  EN-ISO 3675

                  1995

                  Distillatie:

                  — 50 % vol punt

                  °C

                  245

                  —

                  EN-ISO 3405

                  1998

                  — 95 % vol punt

                  °C

                  345

                  350

                  EN-ISO 3405

                  1998

                  — eindkookpunt

                  °C

                  —

                  370

                  EN-ISO 3405

                  1998

                  Vlampunt

                  °C

                  55

                  —

                  EN 27719

                  1993

                  Verstoppingspunt van het filter bij lage temperatuur

                  °C

                  —

                  – 5

                  EN 116

                  1981

                  Viscositeit bij 40 °C

                  mm2/s

                  2,5

                  3,5

                  EN-ISO 3104

                  1996

                  Polycyclische aromatische koolwaterstoffen

                  % m/m

                  3,0

                  6,0

                  IP 391 (7)

                  1995

                  Zwavelgehalte (5)

                  mg/kg

                  —

                  300

                  pr. EN-ISO/DIS 14596

                  1998 (4)

                  Kopercorrosie

                  —

                  1

                  EN-ISO 2160

                  1995

                  Conradsonkoolwaterstofresidu (10 % distillatieresidu)

                  % m/m

                  —

                  0,2

                  EN-ISO 10370

                  Asgehalte

                  % m/m

                  —

                  0,01

                  EN-ISO 6245

                  1995

                  Watergehalte

                  % m/m

                  —

                  0,05

                  EN-ISO 12937

                  1995

                  Neutralisatiegetal (sterk zuur)

                  mg KOH/g

                  —

                  0,02

                  ASTM D 974-95

                  1998 (4)

                  Oxidatiebestendigheid (6)

                  mg/ml

                  —

                  0,025

                  EN-ISO 12205

                  1996

                  % m/m

                  —

                  —

                  EN 12916

                  [2000] (4)

            Ethanol voor dieselmotoren (8)

                  Parameter

                  Eenheid

                  Grenswaarden (9)

                  Testmethode (10)

                  Minimum

                  Maximum

                  Alcohol, massa

                  % m/m

                  92,4

                  —

                  ASTM D 5501

                  Andere alcoholen dan ethanol, begrepen in het alcoholtotaal, massa

                  % m/m

                  —

                  2

                  ADTM D 5501

                  Dichtheid bij 15 °C

                  kg/m3

                  795

                  815

                  ASTM D 4052

                  Asgehalte

                  % m/m

                  0,001

                  ISO 6245

                  Vlampunt

                  °C

                  10

                  ISO 2719

                  Zuurgraad, berekend als azijnzuur

                  % m/m

                  —

                  0,0025

                  ISO 1388-2

                  Neutralisatiegetal (sterk zuur)

                  KOH mg/l

                  —

                  1

                  Kleur

                  Volgens schaal

                  —

                  10

                  ASTM D 1209

                  Droog residu bij 100 °C

                  mg/kg

                  15

                  ISO 759

                  Watergehalte

                  % m/m

                  6,5

                  ISO 760

                  Aldehyden, berekend als azijnzuur

                  % m/m

                  0,0025

                  ISO 1388-4

                  Zwavelgehalte

                  mg/kg

                  —

                  10

                  ASTM D 5453

                  Esters, berekend als ethylacetaat

                  % m/m

                  —

                  0,1

                  ASSTM D 1617

            2.   AARDGAS (NG)
      Op de Europese markt worden brandstoffen in twee gasgroepen aangeboden:

                  —

                  gasgroep H, waarvan de uiterste referentiebrandstoffen GR en G23 zijn;

                  —

                  gasgroep L, waarvan de uiterste referentiebrandstoffen G23 en G25 zijn.

            De kenmerken van de referentiebrandstoffen GR, G23 en G25 zijn als volgt:
      Referentiebrandstof GR

                  Karakteristiek

                  Eenheden

                  Basis

                  Grenswaarden

                  Testmethode

                  Minimum

                  Maximum

                  Samenstelling:

                  Methaan

                  87

                  84

                  89

                  Ethaan

                  13

                  11

                  15

                  Balans (11)

                  mol %

                  —

                  —

                  1

                  ISO 6974

                  Zwavelgehalte

                  mg/m3
                      (12)

                  —

                  —

                  10

                  ISO 6326-5

      Referentiebrandstof G23

                  Karakteristiek

                  Eenheden

                  Basis

                  Grenswaarden

                  Testmethode

                  Minimum

                  Maximum

                  Samenstelling:

                  Methaan

                  92,5

                  91,5

                  93,5

                  Balans (13)

                  mol %

                  —

                  —

                  1

                  ISO 6974

                  N2

                  7,5

                  6,5

                  8,5

                  Zwavelgehalte

                  mg/m3
                      (14)

                  —

                  —

                  10

                  ISO 6326-5

      Referentiebrandstof G25

                  Karakteristiek

                  Eenheden

                  Basis

                  Grenswaarden

                  Testmethode

                  Minimum

                  Maximum

                  Samenstelling:

                  Methaan

                  86

                  84

                  88

                  Balans (15)

                  mol %

                  —

                  —

                  1

                  ISO 6974

                  N2

                  14

                  12

                  16

                  Zwavelgehalte

                  mg/m3
                      (16)

                  —

                  —

                  10

                  ISO 6326-5

            3.   VLOEIBAAR PETROLEUMGAS (LPG)

                  Parameter

                  Eenheid

                  Grenswaarden brandstof A

                  Grenswaarden brandstof B

                  Testmethode

                  Minimum

                  Maximum

                  Minimum

                  Maximum

                  Motoroctaangetal

                  92,5 (17)

                  92,5

                  EN 589 bijlage B

                  Samenstelling:

                  C3-gehalte

                  Vol.-%

                  48

                  52

                  83

                  87

                  C4-gehalte

                  vol %

                  48

                  52

                  13

                  17

                  ISO 7941

                  Olefinen

                  vol %

                  12

                  14

                  Verdampingsresten

                  mg/kg

                  50

                  50

                  NFM 41-015

                  Totaal zwavelgehalte

                  ppm gewicht (17)

                  50

                  50

                  EN 24260

                  Waterstofsulfide

                  —

                  Geen

                  Geen

                  ISO 8819

                  Koperstripcorrosie

                  Graad

                  Klasse 1

                  Klasse 1

                  ISO 6251 (18)

                  Water bij 0 °C

                  Vrij

                  Vrij

                  Visuele inspectie

         (1)  Indien het vereist is het thermisch rendement van de motor of het voertuig te berekenen, kan de calorische waarde van de brandstof worden berekend uit:
      Specifieke energie (calorische waarde) (netto) in MJ/kg = (46,423 - 8,792d2 + 3,170d) (1 - (x + y + s)) + 9,420s - 2,499x
      waarin:
      d = dichtheid bij 15 °C
      x = watergehalte in gewichtsprocenten (%)
      y = asgehalte in gewichtsprocenten (%)
      s = zwavelgehalte in gewichtsprocenten (%).

         (2)  De in de specificatie vermelde waarden zijn „reële waarden”. De grenswaarden werden vastgesteld aan de hand van ISO 4259, Petroleum products — Determination and application of precision data in relation to methods of test, terwijl voor het vastleggen van een minimumwaarde rekening werd gehouden met een minimumverschil van 2R boven nul; bij het vaststellen van een maximum- en minimumwaarde bedroeg het minimumverschil 4R (R = reproduceerbaarheid). Hoewel deze maatregel om statistische redenen is ingevoerd, moet de fabrikant van een brandstof er toch naar streven een nulwaarde te verkrijgen indien de vastgestelde maximumwaarde 2R bedraagt, en de gemiddelde waarde te verkrijgen ingeval maximum- en minimumgrenswaarden zijn opgegeven. Indien moet worden nagegaan of een brandstof al dan niet voldoet aan de voorwaarden van de specificaties, moet ISO 4259 worden toegepast.

         (3)  Het opgegeven gebied voor het cetaangetal is niet in overeenstemming met de eis van een minimum van 4R. Bij geschillen tussen de brandstofleverancier en de gebruiker kunnen de eisen van ISO 4259 evenwel worden gebruikt om die geschillen op te lossen mits er bij voorkeur niet één meting, maar herhaalde metingen, in voldoende aantal om de vereiste nauwkeurigheid te bereiken, worden verricht.

         (4)  De maand van publicatie wordt te zijner tijd ingevuld.

         (5)  Het reële zwavelgehalte van brandstof die gebruikt wordt voor de test wordt gerapporteerd. Bovendien bedraagt het zwavelgehalte van de referentiebrandstof die gebruikt wordt om een voertuig goed te keuren tegenover de grenswaarden, bedoeld in rij B van de tabel in punt 6.2.1 van bijlage I bij deze richtlijn, maximaal 50 ppm. De Commissie zal zo spoedig mogelijk , doch uiterlijk 31 december 1999, een wijziging van deze richtlijn indienen waarin het marktgemiddelde tot uiting komt voor het zwavelgehalte van brandstof ten opzichte van de brandstof, omschreven in bijlage IV bij Richtlijn 98/70/EG.

         (6)  Ook al wordt de oxidatiebestendigheid onder controle gehouden, toch zal de houdbaarheid waarschijnlijk beperkt zijn. De leverancier dient om advies te worden gevraagd over de voorwaarden en de duur van de opslag.

         (7)  Polycyclische aromatische koolwaterstoffen volgens nieuwe en betere methode

         (8)  Aan de ethanolbrandstof mag cetaanverbeteraar, als gespecificeerd door de fabrikant van de motor, worden toegevoegd. De maximale hoeveelheid bedraagt 10 % m/m.

         (9)  De in de specificatie genoemde waarden zijn „werkelijke waarden”. Bij de vaststelling van de grenswaarden zijn de eisen van ISO 4259, Petroleum products — Determination and application of precision data in relation to methods of test, toegepast en bij de vaststelling van een minimumwaarde is rekening gehouden met een minimumverschil van 2R boven nul; bij de vaststelling van een maximum- en minimumwaarde is het verschil 4R (R = reproduceerbaarheid). Ondanks deze maatregel, die om statistische redenen noodzakelijk is, moet de fabrikant van de brandstof een nulwaarde proberen aan te geven indien de aangegeven maximumwaarde gelijk is aan 2R en een gemiddelde waarde indien maximum- en minimumgrenswaarden worden vermeld. Mocht het nodig zijn om opheldering te geven over de vraag of een brandstof aan de voorschriften van de specificaties voldoet, dan moet ISO 4259 worden toegepast.

         (10)  Voor alle bovenstaande eigenschappen zullen equivalente ISO-methoden worden toegepast zodra ze zijn uitgewerkt.

         (11)  Inerte gassen +C2+.

         (12)  Waarde te bepalen onder standaardomstandigheden (293,2 K (20 °C) en 101,3 kPa).

         (13)  Inerte gassen (andere dan N2) + C2 + C2+.

         (14)  Waarde te bepalen onder standaardomstandigheden (293,2 K (20 °C) en 101,3 kPa).

         (15)  Inerte gassen (andere dan N2) + C2 + C2+.

         (16)  Waarde te bepalen onder standaardomstandigheden (293,2 K (20 °C) en 101,3 kPa).

         (17)  Waarde te bepalen onder standaardomstandigheden (293,2 K (20 °C) en 101,3 kPa).

         (18)  Indien het monster corrosieremmers bevat of andere scheikundige bestanddelen die de corrosiviteit van het monster op de koperstrip verminderen, kan de aanwezigheid van corrosieve stoffen met deze methode niet altijd nauwkeurig worden bepaald. Daarom is het verboden dergelijke bestanddelen toe te voegen met als enig doel de test te beïnvloeden.

      BIJLAGE V
      ANALYSE- EN BEMONSTERINGSSYSTEMEN
      1.   BEPALING VAN DE GASVORMIGE EMISSIES
      1.1.   Inleiding
      In punt 1.2 en de figuren 7 en 8 staan uitvoerige beschrijvingen van de aanbevolen bemonsterings- en analysesystemen. Aangezien verschillende configuraties gelijkwaardige resultaten kunnen opleveren, hoeven de figuren 7 en 8 niet exact te worden gevolgd. Aanvullende onderdelen, zoals instrumenten, kleppen, elektromagneten, pompen en schakelaars mogen worden gebruikt om extra gegevens te verschaffen en de functies van deelsystemen te coördineren. Andere onderdelen, voorzover niet noodzakelijk om de nauwkeurigheid van bepaalde systemen te waarborgen, mogen worden weggelaten, indien dit technisch verantwoord is.

      1.2.   Beschrijving van het analysesysteem
      Er wordt een analysesysteem voor de vaststelling van de gasvormige emissies in het ruwe (figuur 7, enkel ESC) of verdunde (figuur 8, ETC en ESC) uitlaatgas beschreven, dat gebaseerd is op het gebruik van een:

                  —

                  HFID-analysator voor de meting van koolwaterstoffen;

                  —

                  NDIR-analysatoren voor de meting van koolmonoxide en kooldioxide;

                  —

                  HCLD- of equivalente analysator voor de meting van stikstofoxiden.

            Het monster van alle componenten mag worden genomen met één bemonsteringssonde of met twee bemonsteringssondes die dicht bij elkaar zijn geplaatst en inwendig zijn gesplitst voor de verschillende analyseapparaten. Er moet op worden toegezien dat er nergens in het analysesysteem condensatie van uitlaatgasbestanddelen (inclusief water en zwavelzuur) optreedt.

      1.2.1.   Onderdelen van de figuren 7 en 8
      EP Uitlaatpijp
      SP1 Sonde voor de uitlaatgasbemonstering (alleen figuur 7)
      Er wordt een roestvast stalen rechte sonde met een gesloten uiteinde, voorzien van een aantal gaatjes, aanbevolen. De binnendiameter mag niet groter zijn dan de binnendiameter van de bemonsteringsleiding. De wanddikte van de sonde mag niet meer bedragen dan 1 mm. De sonde moet voorzien zijn van minimaal drie gaatjes in drie verschillende radiale vlakken die een zodanige afmeting hebben dat de bemonsteringsstromen ongeveer gelijk zijn. De sonde moet op een diepte van minstens 80 % van de uitlaatpijpdiameter worden geplaatst. Er mag gebruikt worden gemaakt van één of twee bemonsteringssondes.
      SP2 Sonde voor de bemonstering van HC in het verdunde uitlaatgas (alleen figuur 8)
      De sonde moet:

                  —

                  worden gedefinieerd als de eerste 254 mm tot 762 mm van de verwarmde bemonsteringsleiding HSL1;

                  —

                  een minimumbinnendiameter van 5 mm hebben;

                  —

                  worden aangebracht in de verdunningstunnel DT (zie punt 2.3, figuur 20) op een plaats waar de verdunningslucht en het uitlaatgas goed vermengd zijn (d.w.z. circa 10 tunneldiameters voorbij het punt waar het uitlaatgas de verdunningstunnel binnentreedt);

                  —

                  zich op voldoende afstand bevinden (radiaal) van andere sondes en de tunnelwand zodat de sonde niet wordt beïnvloed door een zog of wervelingen;

                  —

                  verwarmd worden om de gasstroomtemperatuur te verhogen tot 463 K ± 10 K (190 °C ± 10 °C) bij de uitgang van de sonde.

            SP3 Bemonsteringssonde voor CO, CO2 en NOx in het verdunde uitlaatgas (alleen figuur 8)
      De sonde moet:

                  —

                  in hetzelfde vlak liggen als SP2;

                  —

                  zich op voldoende afstand (radiaal) van andere sondes en de tunnelwand bevinden zodat de sonde niet wordt beïnvloed door een zog of wervelingen;

                  —

                  verwarmd worden tot een minimumtemperatuur van 328 K (55 °C) om condensatie van waterdamp te voorkomen.

            HSL1 Verwarmde bemonsteringsleiding
      De bemonsteringsleiding voert de gasmonsters van één sonde naar een of meer verdeelstukken en de HC-analysator.
      De bemonsteringsleiding moet:

                  —

                  een minimumbinnendiameter van 5 mm en een maximumbinnendiameter van 13,5 mm hebben;

                  —

                  van roestvast staal of PTFE zijn gemaakt;

                  —

                  een wandtemperatuur hebben van 463 K ± 10 K (190 °C ± 10 °C), gemeten op elk afzonderlijk verwarmd deel, indien de temperatuur van het uitlaatgas bij de bemonsteringssonde kleiner of gelijk is aan 463 K (190 °C);

                  —

                  een wandtemperatuur hebben van meer dan 453 K (180 °C), indien de temperatuur van het uitlaatgas boven 463 K (190 °C) ligt;

                  —

                  een gastemperatuur van 463 K ± 10 K (190 °C ± 10 °C) bewerkstelligen, onmiddellijk vóór het verwarmde filter F2 en de HFID.

            HSL2 Verwarmde bemonsteringsleiding voor NOx

      De bemonsteringsleiding moet:

                  —

                  een wandtemperatuur van 328 K tot 473 K (55 °C tot 200 °C) hebben tot aan omzetter C wanneer een koelbad B wordt toegepast en tot aan het analyseapparaat wanneer koelbad B niet wordt gebruikt;

                  —

                  van roestvast staal of PTFE gemaakt zijn.

            SL Bemonsteringsleiding voor CO en CO2

      De leiding moet van PTFE of roestvast staal gemaakt zijn en mag verwarmd worden of onverwarmd zijn.
      BK Achtergrondzak (facultatief; alleen figuur 8)
      Voor de meting van achtergrondconcentraties.
      BG Bemonsteringszak (facultatief; alleen figuur 8 — CO en CO2)
      Voor de meting van de monsterconcentraties.
      F1 Verwarmd voorfilter (facultatief)
      De temperatuur moet dezelfde zijn als die voor HSL1.
      F2 Verwarmd filter
      Het filter moet alle vaste deeltjes vóór het analyseapparaat uit het gasmonster verwijderen. De temperatuur moet dezelfde zijn als die voor HSL1. Het filter moet indien nodig worden vervangen.
      P Verwarmde bemonsteringspomp
      De pomp moet worden verwarmd tot de temperatuur van HSL1.
      HC
      Verwarmde vlamionisatiedetector (HFID) voor de bepaling van de koolwaterstoffenconcentratie. De temperatuur moet tussen 453 K en 473 K (180 °C en 200 °C) worden gehouden.
      CO, CO2

      NDIR-analysatoren voor de bepaling van de koolmonoxide- en kooldioxideconcentratie (facultatief voor de bepaling van de verdunningsverhouding bij de meting van de deeltjesconcentratie).
      NO
      CLD- of HCLD-analysator voor de bepaling van de stikstofoxidenconcentratie. Indien een HCLD wordt toegepast, moet deze op een temperatuur van 328 K tot 473 K (55 °C tot 200 °C) worden gehouden.
      C Omzetter
      Een omzetter wordt gebruikt voor de katalytische reductie van NO2 tot NO vóór de analyse in de CLD of HCLD.
      B Koelbad (facultatief)
      Om te koelen en waterdamp uit het uitlaatgasmonster te laten condenseren. Het bad moet op een temperatuur tussen 273 K en 277 K (0 °C en 4 °C) worden gehouden met behulp van ijs of een koelsysteem. De inrichting is facultatief indien de analyse niet door waterdamp wordt beïnvloed, zoals bepaald in bijlage III, aanhangsel 5, punten 1.9.1 en 1.9.2. Indien het water door condensatie wordt verwijderd, dient de temperatuur of het dauwpunt van het bemonsteringsgas in de watervanger of stroomafwaarts te worden gemeten. De temperatuur of het dauwpunt van het bemonsteringsgas mag niet hoger zijn dan 280 K (7 °C). Chemische droging is niet toegestaan voor de verwijdering van het water uit de monsters.
      T1, T2, T3 Temperatuursensoren
      Met deze sensoren wordt de temperatuur van de gasstroom bewaakt.
      T4 Temperatuursensor
      Om de temperatuur van de NO2-NO-omzetter te bewaken.
      T5 Temperatuursensor
      Om de temperatuur van het koelbad te bewaken.
      G1, G2, G3 Drukmeters
      Om de druk in de bemonsteringsleiding te meten.
      R1, R2 Drukregelaars
      Om de lucht- respectievelijk brandstofdruk voor de HFID te regelen.
      R3, R4, R5 Drukregelaars
      Om de druk in de bemonsteringsleidingen en de stroom naar de analyseapparatuur te regelen.
      FL1, FL2, FL3 Stroommeters
      Om de stroom in de omloopleiding te meten.
      FL4 tot en met FL6 Stroommeters (facultatief)
      Om de stroom door de analyseapparatuur te meten.
      V1 t/m V5 Selectiekleppen
      Geschikte kleppen om naar keuze het bemonsteringsgas, meetbereikgas of lucht naar het analyseapparaat te leiden.
      V6, V7 Elektromagnetische kleppen
      Om de NO2-NO-omzetter te overbruggen.
      V8 Naaldklep
      Om de stroom door de NO2-NO-omzetter en de omloopleiding uit te balanceren.
      V9, V10 Naaldkleppen
      Om de stroom naar de analysatoren te regelen.
      V11, V12 Open-dichtklep (facultatief)
      Om het condensaat uit het bad B af te tappen.
      1.3.   NMHC-analyse (alleen motoren op aardgas)
      1.3.1.   Gaschromatografische methode (GC, figuur 9)
      Bij gebruik van een GC-methode wordt een klein gemeten volume van het monster in een analysekolom geïnjecteerd waarin dit door een inert transportgas wordt getransporteerd. De kolom scheidt de diverse componenten naar gelang van hun kookpunt, zodat zij op verschillende tijdstippen uit de kolom worden uitgewassen. Vervolgens passeren zij een detector die een elektrisch signaal opwekt dat afhangt van de concentratie. Omdat deze methode geen continue analysemethode is, kan zij alleen worden gebruikt samen met de bemonsteringszakmethode die in bijlage III, aanhangsel 4, punt 3.4.2, is beschreven.
      Voor de NMHC-analyse wordt een geautomatiseerde GC-techniek met een FID gebruikt. De uitlaatgassen worden bemonsterd en de monsters gaan in een bemonsteringszak, waaruit een klein gedeelte wordt genomen dat in de GC-kolom wordt geïnjecteerd. Het monster wordt door de Porapak-kolom in twee delen gescheiden (CH4/lucht/CO en NMHC/CO2/H2O). Een moleculaire zeef scheidt vervolgens het CH4 van de lucht en de CO voordat het naar de FID wordt doorgeleid, waar de concentratie wordt gemeten. Een volledige cyclus vanaf de injectie van een monster tot de injectie van het volgende monster kan in 30 s plaatsvinden. Om de NMHC te bepalen, dient de CH4-concentratie van de totale HC-concentratie te worden afgetrokken (zie bijlage III, aanhangsel 2, punt 4.3.1).
      Figuur 9 toont een typische GC-opstelling voor de routinematige bepaling van CH4. Andere GC-methoden mogen worden gebruikt, indien zij technisch verantwoord zijn.

      Onderdelen van figuur 9
      PC Porapak-kolom
      Porapak N, 180/300 μm (50/80 mesh), lengte 610 mm en inwendige diameter 2,16 mm, dient vóór het eerste gebruik ten minste 12 uur in het transportgas te worden geplaatst bij 423 K (150 °C).
      MSC Kolom met de moleculaire zeef
      Type 13X, 250/350 μm (45/60 mesh), lengte 1 220 mm en inwendige diameter 2,16 mm, dient vóór het eerste gebruik ten minste 12 uur in het transportgas te worden geplaatst bij 423 K (150 °C).
      OV Oven
      Om de kolommen en de kleppen op een voor de goede werking van de analysator vereiste stabiele temperatuur te houden, en de kolommen bij 423 K (150 °C) te conditioneren.
      SLP Bemonsteringslus
      Een buis van roestvast staal van voldoende lengte met een volume van circa 1 cm3.
      P Pomp
      Om het monster naar de gaschromatograaf te leiden.
      D Droger
      Een droger met een moleculaire zeef wordt gebruikt om water en andere eventuele verontreinigingen uit het transportgas te verwijderen.
      HC
      Vlamionisatiedetector (FID) om de methaanconcentratie te bepalen.
      V1 Monsterinjectieklep
      Om het monster uit de bemonsteringszak via de SL van figuur 8 te injecteren. De klep moet een klein dood volume hebben, gasdicht zijn en tot 423 K (150 °C) verhit kunnen worden.
      V3 Selectieklep
      Om te kiezen tussen meetbereikgas, bemonsteringsgas of geen gas.
      V2, V4, V5, V6, V7, V8 Naaldklep
      Om de stromen in het systeem in te stellen.
      R1, R2, R3 Drukregelaars
      Om de stroom van de brandstof (= transportgas), het monster, respectievelijk de lucht te regelen.
      FC Stroomcapillair
      Om de luchtstroom naar de FID te regelen.
      G1, G2, G3 Drukmeters
      Om de stroom van de brandstof (= transportgas), het monster, respectievelijk de lucht te regelen.
      F1, F2, F3, F4, F5 Filters
      Filters van gesinterd metaal om te voorkomen dat slijpsel de pomp of het instrument binnendringt.
      FL1
      Om de stroom in de omloopleiding te meten.
      1.3.2.   Niet-methaancuttermethode (NMC, figuur 10)
      De NMC oxideert alle koolwaterstoffen behalve CH4 tot CO2 en H2O, zodat alleen nog CH4 door de FID wordt gedetecteerd nadat het monster door de NMC is geleid. Bij gebruik van een bemonsteringszak wordt bij de SL een omloopleiding geïnstalleerd (zie punt 1.2, figuur 8), waarmee het mogelijk is de stroom door of om de NMC heen te leiden overeenkomstig de bovenste helft van figuur 10. Voor de NMHC-meting moeten beide waarden (HC en CH4) van de FID worden afgelezen en geregistreerd. Bij gebruik van de integratiemethode dient een NMC, gecombineerd met een tweede FID, parallel aan de gewone FID in de HSL1 te worden aangebracht (zie punt 1.2, figuur 8) overeenkomstig de onderste helft van figuur 10. Voor de NMHC-meting dienen de waarden van de twee FID's (HC en CH4) te worden afgelezen en geregistreerd.
      De NMC dient vóór de test bij een temperatuur van tenminste 600 K (327 °C) te worden gekarakteriseerd voor wat betreft het katalytische effect op CH4 en C2H6, waarbij de H2O-waarden representatief zijn voor uitlaatgascondities. Het dauwpunt en het O2-niveau van de bemonsterde uitlaatgasstroom moeten bekend zijn. De relatieve responsie van de FID op CH4 moet geregistreerd worden (zie bijlage III, aanhangsel 5, punt 1.8.2).

      Onderdelen van figuur 10
      NMC Niet-methaan cutter
      Om alle koolwaterstoffen behalve methaan te oxideren.
      HC
      Verwarmde vlamionisatiedetector (HFID) om de HC- en CH4-concentraties te meten. De temperatuur dient op 453 K tot 473 K (180 °C tot 200 °C) te worden gehouden.
      V1 Selectieklep
      Om te kiezen tussen monster, nulgas en meetbereikgas. V1 correspondeert met V2 in figuur 8.
      V2, V3 Elektromagnetische klep
      Om de NMC te overbruggen.
      V4 Naaldklep
      Om de stroom over de NMC en de omloopleiding te verdelen.
      R1 Drukregelaar
      Om de druk in de bemonsteringsleiding en de stroom naar de HFID te regelen. R1 correspondeert met R3 in figuur 8.
      FL1 Stroommeter
      Om de stroom in de omloopleiding te meten. FL1 is identiek met FL1 in figuur 8.
      2.   UITLAATGASVERDUNNING EN BEPALING VAN DE DEELTJESCONCENTRATIE
      2.1.   Inleiding
      De punten 2.2, 2.3 en 2.4 en de figuren 11 tot en met 22 geven uitvoerige beschrijvingen van de aanbevolen verdunnings- en bemonsteringssystemen. Aangezien verschillende configuraties gelijkwaardige resultaten kunnen opleveren, hoeven deze figuren niet exact te worden gevolgd. Aanvullende onderdelen zoals instrumenten, kleppen, elektromagneten, pompen en schakelaars mogen worden gebruikt om extra gegevens te verschaffen en de functies van deelsystemen te coördineren. Andere onderdelen, voorzover niet noodzakelijk om de nauwkeurigheid van bepaalde systemen te waarborgen, mogen worden weggelaten indien dit technisch verantwoord is.
      2.2.   Partiële-stroomverdunningssysteem
      In de figuren 11 tot en met 19 is een verdunningssysteem beschreven dat gebaseerd is op de verdunning van een gedeelte van de uitlaatgassen. Het splitsen van de uitlaatgasstroom en de daaropvolgende verdunning kunnen geschieden door verschillende soorten verdunningssystemen. Bij de daaropvolgende verzameling van deeltjes kan al het verdunde uitlaatgas of een gedeelte van het verdunde uitlaatgas door het deeltjesbemonsteringssysteem worden gevoerd (punt 2.4, figuur 21). De eerste methode wordt de totale bemonsteringsmethode genoemd, de tweede de deelbemonsteringsmethode.
      De berekening van de verdunningsverhouding hangt af van het toegepaste systeem. De volgende systemen worden aanbevolen:
      Isokinetische systemen (figuren 11 en 12)
      Met deze systemen worden de stroom in de verbindingsbuis wat betreft de gassnelheid en/of -druk afgestemd op de totale uitlaatgasstroom, waarvoor derhalve een vrije en gelijkmatige gasstroom bij de bemonsteringssonde nodig is. Dit wordt gewoonlijk tot stand gebracht door gebruikmaking van een resonator en een rechte toevoerleiding vóór het bemonsteringspunt. De splitsingsverhouding wordt dan berekend uit gemakkelijk meetbare waarden zoals de buisdiameters. Er dient rekening mee te worden gehouden dat een isokinetische toestand alleen wordt gebruikt voor het afstemmen van de stroomomstandigheden en niet voor het afstemmen van de grootteverdeling. Dit laatste is gewoonlijk niet nodig, aangezien de deeltjes voldoende klein zijn om de stromen in het fluïdum te volgen.
      Systemen met stroomregeling en concentratiemeting (figuren 13 tot en met 17)
      Bij deze systemen wordt een monster genomen uit de totale gasstroom door het regelen van de verdunningsluchtstroom en de totale verdunde uitlaatgasstroom. De verdunningsverhouding wordt bepaald door de concentraties van indicatorgassen, zoals CO2 of NOx, die van nature in het uitlaatgas voorkomen. De concentraties in het verdunde uitlaatgas en in de verdunningslucht worden gemeten, terwijl de concentratie in het ruwe uitlaatgas hetzij rechtstreeks kan worden gemeten hetzij kan worden bepaald uit de brandstofstroom en de koolstofbalansvergelijking indien de brandstofsamenstelling bekend is. De systemen kunnen worden geregeld aan de hand van de berekende verdunningsverhouding (figuren 13 en 14) of op basis van de stroom in de verbindingsbuis (figuren 12, 13 en 14).
      Systemen met stroomregeling en -meting (figuren 18 en 19)
      Bij deze systemen wordt een monster uit de totale uitlaatgasstroom genomen door de verdunningsluchtstroom en de totale verdunde uitlaatgasstroom in te stellen. De verdunningsverhouding wordt bepaald door het verschil tussen de twee stromen. Nauwkeurige kalibrering van de stroommeters ten opzichte van elkaar is hiervoor nodig, aangezien de relatieve grootte van de twee stromen tot significante fouten kan leiden bij hogere verdunningsverhoudingen (van 15 en meer). De stroomregeling geschiedt eenvoudig door de verdunde uitlaatgasstroom constant te houden en de verdunningslucht zo nodig te variëren.
      Teneinde de voordelen van het partiële-stroomverdunningssysteem te benutten moet ervoor worden gezorgd dat de potentiële problemen van het verlies van deeltjes in de verbindingsleiding wordt voorkomen, zodat een representatief monster wordt genomen uit het uitlaatgas en de splitsingsverhouding wordt bepaald. Bij de beschreven systemen is rekening gehouden met deze kritische gebieden.

      Het ruwe uitlaatgas wordt met de isokinetische bemonsteringssonde ISP uit de uitlaatpijp EP naar de verdunningstunnel DT gevoerd via de verbindingsleiding TT. Het drukverschil van het uitlaatgas tussen de uitlaatpijp en de inlaat van de sonde wordt gemeten met de drukomvormer DPT. Het signaal wordt doorgegeven aan de stroomregelaar FC1 die de aanzuigventilator SB regelt, zodat het drukverschil bij de punt van de sonde op nul wordt gehouden. Onder deze omstandigheden zijn de uitlaatgassnelheden in EP en ISP gelijk en is de stroom door ISP en TT een constant deel (fractie) van de uitlaatgasstroom. De splitsingsverhouding wordt bepaald door de dwarsdoorsneden van EP en ISP. De verdunningsluchtstroom wordt gemeten met de stroommeter FM1. De verdunningsverhouding wordt berekend uit de verdunningsluchtstroom en de splitsingsverhouding.

      Het ruwe uitlaatgas wordt met de isokinetische bemonsteringssonde ISP uit de uitlaatpijp EP naar de verdunningstunnel DT gevoerd via de verbindingsleiding TT. Het drukverschil van het uitlaatgas tussen de uitlaatpijp en de inlaat van de sonde wordt gemeten met de drukomvormer DPT. Het signaal wordt doorgegeven aan de stroomregelaar FC1 die de aanjager PB regelt, zodat het drukverschil bij de punt van de sonde op nul wordt gehouden. Dit wordt gerealiseerd door een klein deel van de verdunningslucht te nemen waarvan de stroom reeds gemeten is met de stroommeter FM1 en dit naar TT te voeren via een gekalibreerde gasdoorlaat. Onder deze omstandigheden zijn de uitlaatgassnelheden in EP en ISP gelijk en is de stroom door ISP en TT een constant deel (fractie) van de uitlaatgasstroom. De splitsingsverhouding wordt bepaald door de dwarsdoorsneden van EP en ISP. De verdunningslucht wordt in DT gezogen met behulp van de aanzuigventilator SB en de stroom wordt gemeten met FM1 bij de inlaat van DT. De verdunningsverhouding wordt berekend uit de verdunningsluchtstroom en de splitsingsverhouding.

      Het ruwe uitlaatgas wordt met de bemonsteringssonde SP vanuit de uitlaatpijp EP naar de verdunningstunnel DT gevoerd via de verbindingsleiding TT. De concentratie van een indicatorgas (CO2 of NOx) wordt gemeten in het ruwe en het verdunde uitlaatgas en in de verdunningslucht met de uitlaatgasanalysator(en) EGA. Deze signalen worden doorgegeven aan de stroomregelaar FC2 die de aanjager PB of de aanzuigventilator SB regelt, zodat de uitlaatgassplitsing en de verdunningsverhouding in DT op de gewenste waarde worden gehouden. De verdunningsverhouding wordt berekend uit de indicatorgasconcentraties in het ruwe uitlaatgas, het verdunde uitlaatgas en de verdunningslucht.

      Het ruwe uitlaatgas wordt met de bemonsteringssonde SP overgebracht uit de uitlaatpijp EP naar de verdunningstunnel DT via de verbindingsleiding TT. De CO2-concentratie wordt gemeten in het verdunde uitlaatgas en in de verdunningslucht met de uitlaatgasanalysator(en) EGA. De signalen van de CO2-meting en de brandstofstroommeting GFUEL worden doorgegeven aan hetzij de stroomregelaar FC2, hetzij de stroomregelaar FC3 van het deeltjesbemonsteringssysteem (zie figuur 21). FC2 regelt de aanjager PB en FC3 de bemonsteringspomp P (zie figuur 21), waardoor de stromen in en uit het systeem zodanig worden ingesteld dat de uitlaatgassplitsing en de verdunningsverhouding in DT op de gewenste waarde worden gehouden. De verdunningsverhouding wordt berekend uit de CO2-concentratie en de GFUEL, uitgaande van de koolstofbalansveronderstelling.

      Het ruwe uitlaatgas wordt met de bemonsteringssonde SP uit de uitlaatpijp EP naar de verdunningstunnel DT gevoerd via de verbindingsleiding TT als gevolg van de onderdruk die door de venturi VN in DT ontstaat. De gasstroom door TT hangt af van de impulsuitwisseling in het venturigebied en wordt daardoor beïnvloed door de absolute temperatuur van het gas bij de uitgang van TT. Dientengevolge is de uitlaatgassplitsing voor een bepaalde tunnelstroom niet constant en de verdunningsverhouding bij lage belasting iets lager dan bij een hoge belasting. De indicatorgasconcentraties (CO2 of NOx) worden gemeten in het ruwe uitlaatgas, het verdunde uitlaatgas en de verdunningslucht met de uitlaatgasanalysator(en) EGA en de verdunningsverhouding wordt berekend uit de gemeten waarden.

      Het ruwe uitlaatgas wordt met de bemonsteringssonde SP uit de uitlaatpijp EP naar de verdunningstunnel DT geleid via de verbindingsleiding TT met behulp van een stroomverdeler die voorzien is van twee restricties of venturi's. De eerste (FD1) bevindt zich in EP en de tweede (FD2) in TT. Bovendien zijn twee drukregelkleppen (PCV1 en PCV2) nodig om een constante uitlaatgassplitsing te bewerkstelligen door de tegendruk in EP en de druk in DT te regelen. PCV1 is na SP in EP geplaatst, PCV2 tussen de aanjager PB en DT. De indicatorgasconcentraties (CO2 en NOx) worden gemeten in het ruwe uitlaatgas, het verdunde uitlaatgas en de verdunningslucht met de uitlaatgasanalysator(en) EGA. Deze zijn nodig om de uitlaatgassplitsing te controleren en kunnen worden gebruikt om PCV1 en PCV2 bij te stellen voor een nauwkeurige regeling van de splitsing. De verdunningsverhouding wordt berekend uit de indicatorgasconcentraties.

      Het ruwe uitlaatgas wordt uit de uitlaatpijp EP naar de verdunningstunnel DT gevoerd via de verbindingsleiding TT en de stroomverdeler FD3 die bestaat uit een aantal buisjes met dezelfde afmetingen (zelfde diameter, lengte en bochtradius) en in EP is geplaatst. Het uitlaatgas uit één van deze buisjes wordt naar DT geleid en het uitlaatgas door de overige buizen gaat door de rustkamer DC. Op deze wijze wordt de uitlaatgassplitsing bepaald door het totale aantal buisjes. Voor een constante regeling van de splitsing moet het drukverschil tussen DC en de uitlaat van TT nul zijn, hetgeen wordt gemeten met de drukomvormer DPT. Een drukverschil van nul wordt bereikt door bij het uiteinde van TT buitenlucht in DT te spuiten. De indicatorgasconcentraties (CO2 of NOx) worden gemeten in het ruwe uitlaatgas, het verdunde uitlaatgas en de verdunningslucht met de uitlaatgasanalysator(en) EGA. Deze grootheden zijn nodig om de uitlaatgassplitsing te controleren en kunnen worden gebruikt om de ingespoten luchtstroom te regelen, zodat de scheiding nauwkeurig plaatsvindt. De verdunningsverhouding wordt berekend uit de indicatorgasverhoudingen.

      Het ruwe uitlaatgas wordt met de bemonsteringssonde SP uit de uitlaatpijp EP naar de verdunningstunnel DT gevoerd via de verbindingsleiding TT. De totale stroom door de tunnel wordt geregeld door de stroomregelaar FC3 en de bemonsteringspomp P van het deeltjesbemonsteringssysteem (zie figuur 18). De verdunningsluchtstroom wordt geregeld door de stroomregelaar FC2, die door GEXHW, GAIRW, of GFUEL kan worden gestuurd om de gewenste uitlaatgassplitsing te verkrijgen. De bemonsteringsstroom in DT is het verschil van de totale stroom en de verdunningsluchtstroom. De verdunningsluchtstroom wordt gemeten met de stroommeter FM1 en de totale stroom met de stroommeter FM3 van het deeltjesbemonsteringssysteem (zie figuur 21). De verdunningsverhouding wordt berekend uit deze twee stroomwaarden.

      Het ruwe uitlaatgas wordt met de bemonsteringssonde SP uit de uitlaatpijp EP naar de verdunningstunnel DT gevoerd via de verbindingsleiding TT. De uitlaatgassplitsing en de stroom in DT wordt geregeld door de stroomregelaar FC2 die de stroom (of snelheid) van de aanjager PB en de aanzuigventilator SB dienovereenkomstig bijstelt. Dit is mogelijk aangezien het door het bemonsteringssysteem genomen monster wordt teruggevoerd in DT. De signalen van GEXHW, GAIRW, of GFUEL kunnen worden gebruikt om FC2 uit te sturen. De verdunningsluchtstroom wordt gemeten met de stroommeter FM1 en de totale stroom met de stroommeter FM2. De verdunningsverhouding wordt berekend uit deze twee stroomwaarden.
      2.2.1.   Onderdelen van de figuren 11 tot en met 19
      EP Uitlaatpijp
      De uitlaatpijp mag worden geïsoleerd. Om de thermische traagheid van de uitlaatpijp te verminderen wordt een dikte/diameterverhouding van 0,015 of minder aanbevolen. Het gebruik van flexibele delen moet worden beperkt tot een lengte/diameterverhouding van 12 of minder. Bochten moeten tot een minimum worden beperkt om afzetting door traagheid tegen te gaan. Indien het systeem een proefbankdemper omvat, mag de demper ook worden geïsoleerd.
      Bij een isokinetisch systeem mogen er in de uitlaatpijp geen ellebogen, bochten of plotselinge diameterovergangen voorkomen over een lengte van ten minste zes buisdiameters vóór en drie buisdiameters voorbij de punt van de sonde. De gassnelheid in het bemonsteringsgebied moet hoger zijn dan 10 m/s behalve bij stationair draaien. Drukschommelingen van het uitlaatgas mogen niet meer dan gemiddeld ± 500 Pa bedragen. Andere maatregelen ter vermindering van drukschommelingen dan die met een uitlaatsysteem van het type onder een chassis (met inbegrip van demper en nabehandelingsinrichting) mogen de motorprestaties niet wijzigen en geen afzetting van deeltjes veroorzaken.
      Bij systemen zonder isokinetische sondes wordt aanbevolen een rechte pijp van ten minste zes pijpdiameters vóór en drie pijpdiameters voorbij de punt van de sonde te gebruiken.
      SP Bemonsteringssonde (figuren 10, 14, 15, 16, 18 en 19)
      De inwendige diameter bedraagt minimaal 4 mm. De minimum-diameterverhouding tussen uitlaatpijp en sonde bedraagt vier. De sonde bestaat uit een open buis met de opening tegen de stroom in gericht in de hartlijn van de uitlaatpijp, of een sonde met verscheidene gaatjes overeenkomstig SP1 in punt 1.2.1, figuur 5.
      ISP Isokinetische bemonsteringssonde (figuren 11 en 12)
      De isokinetische bemonsteringssonde moet tegen de stroom in gericht zijn en zich in de hartlijn van de uitlaatpijp bevinden, in het deel van EP waar aan de stroomvoorwaarden wordt voldaan, en zodanig zijn ontworpen dat een evenredig deel van het ruwe uitlaatgas wordt bemonsterd. De binnendiameter bedraagt minimaal 12 mm.
      Er is een regelsysteem nodig voor de isokinetische uitlaatgassplitsing waarbij het drukverschil tussen EP en SP op nul wordt gehouden. Onder deze omstandigheden zijn de uitlaatgassnelheden in EP en ISP gelijk en is de massastroom door ISP een constant deel van de uitlaatgasstroom. De ISP moet worden aangesloten op een drukverschilomvormer. Het drukverschil tussen EP en ISP wordt op nul gehouden met de stroomregelaar FC1.
      FD1, FD2 Stroomverdeler (figuur 16)
      Er worden in de uitlaatpijp EP en in de verbindingsleiding TT venturi's of restricties aangebracht om een proportioneel monster van het ruwe uitlaatgas te kunnen nemen. Er is een regelsysteem met twee drukregelkleppen PCV1 en PCV2 nodig voor een proportionele splitsing door de regeling van de druk in EP en DT.
      FD3 Stroomverdeler (figuur 17)
      Er wordt in de uitlaatpijp EP een stel buisjes (een eenheid bestaande uit verscheidene buisjes) gemonteerd om een proportioneel monster van het ruwe uitlaatgas te kunnen nemen. Een van de buisjes voert het uitlaatgas in de verdunningstunnel DT, terwijl de andere buisjes het uitlaatgas naar de rustkamer DC leiden. De buisjes moeten dezelfde afmetingen hebben (zelfde diameter, lengte, bochtradius), zodat de splitsing van het uitlaatgas afhangt van het totaal aantal buisjes. Voor een proportionele scheiding is een regelsysteem nodig waarbij het drukverschil tussen het uiteinde van de uit meerdere buisjes bestaande eenheid in de DC en de uitgang van de TT op nul wordt gehouden. Onder deze omstandigheden zijn de uitlaatgassnelheden in EP en in FD3 evenredig en is de stroom door de TT een constant deel van de uitlaatgasstroom. De twee punten moeten worden verbonden met behulp van een drukverschilomvormer DPT. Het drukverschil nul wordt gerealiseerd met behulp van de stroomregelaar FC1.
      EGA Uitlaatgasanalysator (figuren 13, 14, 15, 16 en 17)
      Er kan gebruik worden gemaakt van CO2- of NOx-analysatoren (alleen CO2 bij de koolstofbalansmethode). De analysatoren worden op dezelfde wijze gekalibreerd als de analysatoren voor de meting van de gasvormige emissies. Er kan gebruik gemaakt worden van verscheidene analysatoren voor de bepaling van de concentratieverschillen. De nauwkeurigheid van de meetsystemen moet zodanig zijn dat GEDFW,i met een tolerantie van ± 4 % kan worden bepaald.
      TT Verbindingsleiding (figuren 11 tot en met 19)
      De verbindingsleiding moet:

                  —

                  zo kort mogelijk zijn (maximaal 5 meter lang);

                  —

                  een diameter hebben die groter dan of gelijk is aan de sonde (maximaal 25 mm);

                  —

                  in de hartlijn van de verdunningstunnel uitkomen en met de stroom mee gericht zijn.

            Indien de lengte van de buis kleiner dan of gelijk is aan 1 meter moet deze geïsoleerd worden met materiaal met een maximale thermische geleidbaarheid van 0,05 W/(m · K) met een radiale dikte van de isolatie die overeenkomt met de diameter van de sonde. Indien de buis langer is dan 1 meter, moet hij geïsoleerd zijn en worden verwarmd tot een minimumwandtemperatuur van 523 K (250 °C).
      DPT Drukverschilomvormer (figuren 11, 12 en 17)
      De drukverschilomvormer moet een bereik van ± 500 Pa of minder hebben.
      FC1 Stroomregelaar (figuren 11, 12 en 17)
      Voor isokinetische systemen (figuren 11 en 12) is een stroomregelaar nodig om het drukverschil tussen EP en ISP op nul te houden. De afstelling kan geschieden door:

                  a)

                  de snelheid of het debiet van de aanzuigventilator SB te regelen en de snelheid van de aanjager PB in elke toestand constant te houden (figuur 11), of:

                  b)

                  de aanzuigventilator SB zodanig af te stellen dat er een constante massastroom van verdund uitlaatgas is en de bemonsterde uitlaatgasstroom aan het eind van de verbindingsbuis TT (figuur 12) te beheersen door regeling van het debiet van de aanjager PB.

            Bij een systeem met drukregeling, mag de nettofout in de regelkring niet meer dan ± 3 Pa bedragen. De drukschommelingen in de verdunningstunnel mogen gemiddeld niet meer bedragen dan ± 250 Pa.
      Bij een systeem met meerdere buisjes (figuur 17) is een stroomregelaar nodig voor de proportionele scheiding van het uitlaatgas, waarbij het drukverschil tussen de uitgang van de uit meerdere buisjes bestaande eenheid en de uitgang van TT op nul wordt gehouden. De regeling kan geschieden door middel van de regeling van de injectieluchtstroom in DT aan het einde van de verbindingsleiding TT.
      PCV1, PCV2 Drukregelklep (figuur 16)
      Er zijn twee drukregelkleppen nodig voor de twee venturi's/twee restricties voor een proportionele stroomscheiding waarbij de tegendruk van EP en de druk in DT wordt geregeld. De kleppen moeten voorbij SP in EP en tussen PB en DT worden geplaatst.
      DC Rustkamer (figuur 17)
      Er dient een rustkamer te worden aangebracht aan het uiteinde van de buisjeseenheid om de drukschommelingen in de uitlaatpijp EP tot een minimum te beperken.
      VN Venturi (figuur 15)
      Er wordt in de verdunningstunnel DT een venturi geplaatst om een onderdruk in de omgeving van de uitgang van de verbindingsleiding TT teweeg te brengen. De gasstroom door TT wordt bepaald door de impulsuitwisseling in het venturigebied en is in principe evenredig met het debiet van de aanjager PB met als gevolg een constante verdunningsverhouding. Aangezien de impulsuitwisseling afhankelijk is van de temperatuur bij de uitgang van TT en het drukverschil tussen EP en DT, ligt de werkelijke verdunningsverhouding enigszins lager bij lage belasting dan bij hoge belasting.
      FC2 Stroomregelaar (figuren 13, 14, 18 en 19; facultatief)
      Er mag een stroomregelaar worden toegepast om de stroom van de aanjager PB en/of de aanzuigventilator SB te regelen. Deze mag aangesloten worden op het uitlaatgasstroom- of brandstofstroomsignaal en/of op het CO2- of NOx-verschilsignaal.
      Wanneer lucht onder druk wordt toegevoerd (figuur 18), regelt FC2 de luchtstroom rechtstreeks.
      FM1 Stroommeter (figuren 11, 12, 18 en 19)
      Een gasstroom- of debietmeter die de luchtstroom meet. Het gebruik van FM1 is facultatief indien PB gekalibreerd is om de stroom te meten.
      FM2 Stroommeter (figuur 19)
      Een gasstroom- of debietmeter die de verdunde uitlaatgasstroom meet. Het gebruik van FM2 is facultatief indien de aanzuigventilator SB gekalibreerd is om de stroom te meten.
      PB Aanjager (figuren 11, 12, 13, 14, 15, 16 en 19)
      Om de stroom van de verdunningslucht te regelen, mag PB worden aangesloten op de stroommeters FC1 of FC2. PB is overbodig wanneer gebruik wordt gemaakt van een vlinderklep. PB kan worden gebruikt om de verdunningsluchtstroom te meten, indien instrument gekalibreerd.
      SB Aanzuigventilator (figuren 11, 12, 13, 16, 17 en 19)
      Alleen voor deeltjesbemonsteringssystemen. SB kan worden gebruikt om de verdunde uitlaatgasstroom te meten, indien gekalibreerd.
      DAF Verdunningsluchtfilter (figuren 11 tot en met 19)
      Aanbevolen wordt de verdunningslucht te filteren en met koolstof te wassen om achtergrondkoolwaterstoffen te verwijderen. Op verzoek van de fabrikant van de motor mag de verdunningslucht op deskundige wijze worden bemonsterd om de achtergronddeeltjesniveaus te bepalen, die vervolgens van de gemeten waarden in het verdunde uitlaatgas kunnen worden afgetrokken.
      DT Verdunningstunnel (figuren 11 tot en met 19)
      De verdunningstunnel:

                  —

                  moet lang genoeg zijn om volledige menging van het uitlaatgas en de verdunningslucht door turbulentie tot stand te brengen;

                  —

                  moet van roestvast staal gemaakt zijn met:

                              —

                              een dikte/diameterverhouding van 0,025 of minder voor verdunningstunnels die een grotere binnendiameter dan 75 mm hebben;

                              —

                              een nominale wanddikte van minimaal 1,5 mm voor verdunningstunnels die een binnendiameter hebben kleiner dan of gelijk aan 75 mm;

                  —

                  moet bij deelbemonsteringssystemen een diameter van minimaal 75 mm hebben;

                  —

                  heeft bij totale bemonsteringssystemen een aanbevolen diameter van minstens 25 mm;

                  —

                  mag worden verwarmd tot een maximumwandtemperatuur van 325 K (52 °C) door directe verwarming of door voorverwarming van de verdunningslucht, mits de luchttemperatuur niet meer dan 325 K (52 °C) bedraagt voordat het uitlaatgas in de verdunningstunnel wordt gevoerd;

                  —

                  mag worden geïsoleerd.

            Het uitlaatgas moet grondig met de verdunningslucht worden vermengd. Bij deelbemonsteringssystemen moet de mengkwaliteit na ingebruikname worden gecontroleerd aan de hand van een CO2-profiel van de tunnel bij draaiende motor (ten minste vier, zich op gelijke afstand bevindende meetpunten). Indien nodig mag een mengrestrictie worden toegepast.

         NB: Indien de omgevingstemperatuur rond de verdunningstunnel (DT) beneden 293 K (20 °C) ligt, moeten er voorzorgsmaatregelen genomen worden om te voorkomen dat deeltjes verloren gaan door afzetting op de koele wanden van de verdunningstunnel. Derhalve wordt aanbevolen de tunnel te verwarmen en/of te isoleren volgens de bovenstaande specificaties.
      Bij hoge motorbelastingen mag de tunnel op niet-agressieve wijze worden gekoeld zoals met een circulatieventilator, zolang de temperatuur van het koelmiddel niet lager is dan 293 K (20 °C).
      HE Warmtewisselaar (figuren 16 en 17)
      De warmtewisselaar moet voldoende capaciteit hebben om gedurende de test de temperatuur bij de inlaat van aanzuigventilator SB binnen ± 11 K van de gemiddelde bedrijfstemperatuur te houden.
      2.3.   Volledige-stroomverdunningssysteem
      In figuur 20 wordt een verdunningssysteem beschreven waarbij het totale uitlaatgas wordt verdund, uitgaande van constante-volumebemonstering (CVS). Het totale volume van het mengsel uitlaatgas en verdunningslucht moet worden gemeten. Er mag gebruik worden gemaakt van hetzij een PDP- hetzij een CFV-systeem.
      Voor de daaropvolgende verzameling van deeltjes wordt een monster van het verdunde uitlaatgas door het deeltjesbemonsteringssysteem (punt 2.4, figuren 21 en 22) gevoerd. Indien dit rechtstreeks geschiedt, is er sprake van enkelvoudige verdunning. Indien het monster nogmaals wordt verdund in een secundaire verdunningstunnel, is er sprake van dubbele verdunning. Dit kan van nut zijn indien niet aan de eisen ten aanzien van de temperatuur van het filteroppervlak kan worden voldaan met een enkelvoudige verdunning. Hoewel het dubbele-verdunningssysteem gedeeltelijk uit een verdunningssysteem bestaat, wordt dit systeem beschreven als een variant van een deeltjesbemonsteringssysteem in punt 2.4, figuur 22, aangezien de meeste onderdelen overeenkomen met een typisch deeltjesbemonsteringssysteem.

      De totale hoeveelheid ruw uitlaatgas wordt in de verdunningstunnel DT vermengd met verdunningslucht. De verdunde uitlaatgasstroom wordt gemeten met de verdringerpomp PDP of met de kritische stroomventuri CFV. Er kan gebruik worden gemaakt van een warmtewisselaar HE of elektronische stroomcompensatie EFC voor proportionele deeltjesbemonstering of voor de vaststelling van de stroom. Aangezien bepaling van de massa van de deeltjes is gebaseerd op de totale verdunde uitlaatgasstroom, hoeft de verdunningsverhouding niet te worden berekend.
      2.3.1.   Onderdelen van figuur 20
      EP Uitlaatpijp
      De lengte van de uitlaatpijp vanaf de uitgang van het uitlaatspruitstuk van de motor, de uitgang van de turbocompressor of de nabehandelingsinrichting tot de verdunningstunnel mag niet meer dan 10 m bedragen. Indien deze pijp meer dan 4 m lang is, moet het gedeelte dat langer is dan 4 m worden geïsoleerd, behalve een eventuele in het systeem opgenomen opaciteitsmeter. De radiale dikte van het isolatiemateriaal moet ten minste 25 mm bedragen. De thermische geleidbaarheid van het isolatiemateriaal moet een waarde hebben van maximaal 0,1 W/(m · K) gemeten bij een temperatuur van 673 K (400 °C). Om de thermische traagheid van de uitlaatpijp te verminderen wordt een dikte/diameterverhouding van 0,015 of minder aanbevolen. Het gebruik van flexibele delen moet worden beperkt tot een lengte/diameterverhouding van maximaal 12.
      PDP Verdringerpomp
      De PDP bepaalt de totale verdunde uitlaatgasstroom uit het aantal pompomwentelingen en de plunjerverplaatsing. De tegendruk van het uitlaatsysteem mag niet kunstmatig worden verlaagd door de PDP of het inlaatsysteem voor de verdunningslucht. De statische tegendruk van het uitlaatgas, gemeten met de PDP in werking, moet binnen ± 1,5 kPa van de statische druk liggen, gemeten zonder aansluiting op de PDP bij gelijk toerental en gelijke belasting. De gasmengseltemperatuur onmiddellijk voor de PDP moet gedurende de test binnen ± 6 K van de gemiddelde bedrijfstemperatuur liggen wanneer er geen stroomcompensatie wordt toegepast. Er mag slechts stroomcompensatie worden toegepast indien de temperatuur bij de inlaat van de PDP niet meer dan 323 K (50 °C) bedraagt.
      CFV Venturibuis met kritische stroming
      De CFV meet de totale verdunde uitlaatgasstroom door de stroming voortdurend te knijpen (kritische stroming). De statische tegendruk van het uitlaatgas gemeten terwijl het CFV-systeem in werking is, mag slechts ± 1,5 kPa afwijken van de statische druk die zonder de CFV wordt gemeten bij eenzelfde toerental en belasting. De temperatuur van het gasmengsel vlak na de CFV moet gedurende de test binnen ± 11 K van de gemiddelde bedrijfstemperatuur liggen, wanneer geen stroomcompensatie wordt toegepast.
      HE Warmtewisselaar (facultatief bij gebruik van een EFC)
      De warmtewisselaar moet voldoende capaciteit hebben om de temperatuur binnen de bovengenoemde grenswaarden te houden.
      EFC Elektronische stroomcompensatie (facultatief bij gebruik van een HE)
      Indien de temperatuur bij de inlaat van de PDP of de CFV niet binnen de bovenstaande grenzen wordt gehouden, moet een stroomcompensatiesysteem worden toegepast voor de permanente meting van de stroom en regeling van de proportionele bemonstering in het deeltjessysteem. Hiertoe worden de continu gemeten stroomsignalen gebruikt om de bemonsteringsstroom door het deeltjesfilter van het deeltjesbemonsteringssysteem te corrigeren (zie punt 2.4, figuren 21 en 22).
      DT Verdunningstunnel
      De verdunningstunnel:

                  —

                  moet een diameter hebben die klein genoeg is om turbulente stroom teweeg te brengen (getal van Reynolds groter dan 4 000) en van voldoende lengte om volledige menging van het uitlaatgas met de verdunningslucht teweeg te brengen. Er mag een mengrestrictie worden toegepast;

                  —

                  moet een diameter van ten minste 460 mm hebben bij een systeem met enkelvoudige verdunning;

                  —

                  moet een diameter van ten minste 210 mm hebben bij een systeem met dubbele verdunning;

                  —

                  mag worden geïsoleerd.

            Het uitlaatgas van de motor moet met de stroom mee gericht zijn op het punt waar het de verdunningstunnel betreedt, en grondig gemengd worden.
      Bij enkelvoudige verdunning wordt een monster uit de verdunningstunnel overgebracht naar het deeltjesbemonsteringssysteem (punt 2.4, figuur 21). De stroomcapaciteit van de PDP of CFV moet voldoende zijn om het verdunde uitlaatgas op een temperatuur te houden die vlak voor het primaire deeltjesfilter kleiner dan of gelijk is aan 325 K (52 °C).
      Wanneer dubbele verdunning wordt toegepast moet een monster uit de verdunningstunnel worden overgebracht naar de secundaire verdunningstunnel waar het verder wordt verdund en vervolgens door de bemonsteringsfilters wordt geleid (punt 2.4, figuur 22). De stroomcapaciteit van de PDP of CFV moet voldoende groot zijn om de verdunde uitlaatgasstroom in de DT op een temperatuur in het bemonsteringsgebied te houden die lager dan of gelijk is aan 464 K (191 °C). Het secundaire verdunningssysteem moet voldoende secundaire verdunningslucht toevoeren om de tweemaal verdunde uitlaatgasstroom op een temperatuur te houden die vlak voor het primaire deeltjesfilter lager dan of gelijk is aan 325 K (52 °C).
      DAF Verdunningsluchtfilter
      Aanbevolen wordt de verdunningslucht te filteren en met koolstof te wassen om achtergrondkoolwaterstoffen te verwijderen. Op verzoek van de fabrikant mag de verdunningslucht op deskundige wijze worden bemonsterd om de achtergronddeeltjesniveaus te bepalen, die vervolgens kunnen worden afgetrokken van de gemeten waarden in het verdunde uitlaatgas.
      PSP Deeltjesbemonsteringssonde
      De sonde is het eerste stuk van de PTT en

                  —

                  moet tegen de stroom in worden gemonteerd op een punt waar de verdunningslucht en het uitlaatgas goed vermengd zijn, d.w.z. in de hartlijn van de verdunningstunnel DT van de verdunningssystemen, ongeveer 10 tunneldiameters voorbij het punt waar het uitlaatgas de verdunningstunnel betreedt;

                  —

                  moet een minimumbinnendiameter van 12 mm hebben;

                  —

                  mag verwarmd worden tot een maximumwandtemperatuur van 325 K (52 °C) door directe verwarming of door voorverwarming van de verdunningslucht, mits de luchttemperatuur niet hoger is dan 325 K (52 °C) voordat het uitlaatgas in de verdunningstunnel wordt geleid;

                  —

                  mag worden geïsoleerd.

            2.4.   Deeltjesbemonsteringssysteem
      Het deeltjesbemonsteringssysteem moet de deeltjes met het deeltjesfilter opvangen. Bij totale bemonstering met partiële-stroomverdunning, waarbij het gehele verdunde uitlaatgasmonster door de filters wordt gevoerd, vormt het verdunnings- (punt 2.2, figuren 14 en 18) en het bemonsteringssysteem gewoonlijk één geheel. Bij deelbemonstering met partiële-stroomverdunning of volledige-stroomverdunning, waarbij slechts een deel van het verdunde uitlaatgas door de filters wordt gevoerd, zijn het verdunningssysteem (punt 2.2, figuren 11, 12, 13, 15, 16, 17 en 19; punt 2.3, figuur 20) en het bemonsteringssysteem gewoonlijk gescheiden.
      In deze richtlijn wordt het dubbele-verdunningssysteem DDS (figuur 22) van een volledige-stroomverdunningssysteem beschouwd als een specifieke variant van het in figuur 21 afgebeelde typische deeltjesbemonsteringssysteem. Het dubbele verdunningssysteem omvat alle belangrijke onderdelen van het deeltjesbemonsteringssysteem, zoals filterhouders en bemonsteringspomp, en daarnaast een aantal verdunningskenmerken, zoals de verdunningsluchttoevoer en een secundaire verdunningstunnel.
      Om eventuele effecten op de controlelussen te voorkomen, wordt aanbevolen de bemonsteringspomp gedurende de gehele test te laten werken. Bij de methode met één filter dient een omloopsysteem te worden toegepast om het monster op de gewenste tijden door de bemonsteringsfilters te voeren. Nadelige effecten op de controlelussen door het omschakelen moeten tot een minimum worden beperkt.

      Er wordt met behulp van de bemonsteringspomp P een monster van het verdunde uitlaatgas uit de tunnel DT van een partiële- of volledige-stroomverdunningssysteem genomen via de deeltjesbemonsteringssonde PSP en de deeltjesverbindingsleiding PTT. Het monster wordt door de filterhouder(s) FH geleid die de deeltjesbemonsteringsfilters bevat(ten). De bemonsteringsstroom wordt geregeld door de stroomregelaar FC3. Indien elektronische stroomcompensatie EFC (zie figuur 20) wordt toegepast, moet de verdunde uitlaatgasstroom worden gebruikt als stuursignaal voor FC3.

      Er wordt een monster van het verdunde uitlaatgas overgebracht vanuit de verdunningstunnel DT van een volledige-stroomverdunningssysteem door de bemonsteringssonde PSP en de deeltjesverbindingsleiding PTT naar de secundaire verdunningstunnel SDT, waar het nogmaals wordt verdund. Het monster wordt vervolgens door de filterhouder(s) FH geleid waarin zich de deeltjesbemonsteringsfilters bevinden. De verdunningsluchtstroom is gewoonlijk constant, terwijl de bemonsteringsstroom wordt geregeld door de stroomregelaar FC3. Indien elektronische stroomcompensatie EFC (zie figuur 20) wordt toegepast, moet de totale verdunde uitlaatgasstroom worden gebruikt als stuursignaal voor FC3.
      2.4.1.   Onderdelen van de figuren 21 en 22
      PTT Deeltjesverbindingsbuis (figuren 21 en 22)
      De deeltjesverbindingsbuis moet zo kort mogelijk zijn, maar in ieder geval niet langer dan 1 020 mm. Voorzover van toepassing (d.w.z. bij stroomverdunningssystemen met deelbemonstering en bij volledige-stroomverdunningssystemen) is de lengte van de bemonsteringssonde (SP, ISP, PSP; zie punten 2.2 en 2.3) daarbij inbegrepen.
      De afmetingen gelden voor:

                  —

                  het stroomverdunningssysteem met deelbemonstering en het volledige-stroomsysteem met enkele verdunning vanaf de sondepunt (SP, ISP, respectievelijk PSP) tot aan de filterhouder;

                  —

                  het partiële-stroomverdunningssysteem met totale bemonstering vanaf het eind van de verdunningstunnel tot aan de filterhouder;

                  —

                  het volledige-stroomsysteem met dubbele verdunning vanaf de sondepunt (PSP) tot aan de secundaire verdunningstunnel.

            De verbindingsbuis:

                  —

                  mag verwarmd worden tot een maximumwandtemperatuur van 325 K (52 °C) door directe verwarming of voorverwarming van de verdunningslucht, mits de luchttemperatuur niet hoger is dan 325 K (52 °C) voordat het uitlaatgas in de verdunningstunnel wordt geleid;

                  —

                  mag geïsoleerd worden.

            SDT Secundaire verbindingstunnel (figuur 22)
      De secundaire verdunningstunnel moet een minimumdiameter van 75 mm hebben en lang genoeg zijn om een retentietijd van ten minste 0,25 seconden voor het tweemaal verdunde monster te realiseren. De primaire filterhouder FH moet zich op een afstand van maximaal 300 mm vanaf het uiteinde van de SDT bevinden.
      De secundaire verdunningstunnel:

                  —

                  mag verwarmd worden tot een maximumwandtemperatuur van 325 K (52 °C) door directe verwarming of voorverwarming van de verdunningslucht, mits de luchttemperatuur niet hoger is dan 325 K (52 °C) voordat het uitlaatgas in de verdunningstunnel wordt geleid;

                  —

                  mag geïsoleerd worden.

            FH Filterhouder(s) (figuren 21 en 22)
      Voor primaire en secundaire filters mag gebruik worden gemaakt van één filterhuis of afzonderlijke filterhuizen. Er moet aan de voorschriften van bijlage III, aanhangsel 4, punt 4.1.3, worden voldaan.
      De filterhouder(s):

                  —

                  mag (mogen) verwarmd worden tot een maximumwandtemperatuur van 325 K (52 °C) door directe verwarming of voorverwarming van de verdunningslucht, mits de luchttemperatuur niet hoger is dan 325 K (52 °C) voordat het uitlaatgas in de verdunningstunnel wordt geleid;

                  —

                  mag (mogen) geïsoleerd worden.

            P Bemonsteringspomp (figuren 21 en 22)
      De deeltjesbemonsteringspomp moet zich op voldoende afstand van de tunnel bevinden zodat de inlaatgastemperatuur constant wordt gehouden (± 3 K), indien geen stroomcorrectie door FC3 wordt toegepast.
      DP Verdunningsluchtpomp (figuur 22)
      De verdunningsluchtpomp moet zich op een zodanige plaats bevinden dat de secundaire verdunningslucht op een temperatuur van 298 K (25 °C) ± 5 K wordt toegevoerd, indien de verdunningslucht niet wordt voorverwarmd.
      FC3 Stroomregelaar (figuren 21 en 22)
      Er dient gebruik te worden gemaakt van een stroomregelaar om de deeltjesbemonsteringsstroom te regelen in verband met temperatuur- en tegendrukschommelingen op het bemonsteringstraject, indien geen andere middelen beschikbaar zijn. De stroomregelaar is verplicht indien elektronische stroomcompensatie EFC (zie figuur 20) wordt toegepast.
      FM3 Stroommeter (figuren 21 en 22)
      De gasstroom- of debietmeter moet zich op voldoende afstand van de bemonsteringspomp bevinden zodat de inlaatgastemperatuur constant blijft (± 3 K), indien geen gebruik wordt gemaakt van stroomcorrectie door FC3.
      FM4 Stroommeter (figuur 22)
      De gasstroom- of debietmeter moet zich op een zodanige plaats bevinden dat de inlaatgastemperatuur op 298 K (25 °C) ± 5 K wordt gehouden.
      BV Kogelklep (facultatief)
      De kogelklep moet een diameter van minimaal de binnendiameter van de deeltjesverbindingsleiding PTT en een schakeltijd van minder dan 0,5 s hebben.

         NB: Indien de omgevingstemperatuur in de buurt van PSP, PTT, SDT en FH onder 239 K (20 °C) ligt, moeten maatregelen worden genomen om te voorkomen dat deeltjesverliezen optreden op de koele wand van deze onderdelen. Derhalve wordt aanbevolen deze delen te verwarmen en/of te isoleren overeenkomstig de specificaties van de respectieve beschrijvingen. Eveneens wordt aanbevolen de filteroppervlaktemperatuur gedurende de bemonstering niet tot onder 293 K (20 °C) te laten dalen.
      Bij hoge motorbelastingen mogen de bovenstaande delen op niet-agressieve wijze worden gekoeld, bv. met behulp van een circulatieventilator, zolang de temperatuur van het koelmiddel niet tot onder 293 K (20 °C) daalt.
      3.   ROOKWAARDEBEPALING
      3.1.   Inleiding
      De punten 3.2 en 3.3 en de figuren 23 en 24 bevatten een uitvoerige beschrijving van de aanbevolen opaciteitsmeters. Aangezien verschillende configuraties gelijkwaardige resultaten kunnen opleveren, hoeven de figuren 23 en 24 niet exact te worden gevolgd. Aanvullende onderdelen, zoals instrumenten, kleppen, elektromagneten, pompen en schakelaars mogen worden gebruikt om extra gegevens te verschaffen en de functies van deelsystemen te coördineren. Andere onderdelen, voorzover niet noodzakelijk om de nauwkeurigheid van bepaalde systemen te waarborgen, mogen worden weggelaten, indien dat technisch verantwoord is.
      Voor de meting wordt licht over een bepaalde afstand door de te meten rook geleid. Het gedeelte van het invallende licht dat een ontvanger bereikt, is dan een maat voor de lichtabsorptie-eigenschappen van het medium. De opaciteitsmeting is afhankelijk van het ontwerp van de apparatuur en kan plaatsvinden in de uitlaatpijp (geïntegreerde volledige-stroomopaciteitsmeter), aan het uiteinde van de uitlaatpijp (achtergeschakelde volledige-stroomopaciteitsmeter) of door een monster van de uitlaatgassen aan de uitlaatpijp te nemen (partiële-stroomopaciteitsmeter). Voor de bepaling van de lichtabsorptiecoëfficiënt uit het opaciteitssignaal dient de optische weglengte van het instrument door de fabrikant van het instrument te worden vermeld.
      3.2.   Volledige-stroomopaciteitsmeter
      Er kunnen twee algemene typen volledige-stroomopaciteitsmeters worden gebruikt (figuur 23). Bij de geïntegreerde opaciteitsmeter wordt de opaciteit van de volledige uitlaatgasstroom in de uitlaatpijp gemeten. Bij dit type opaciteitsmeter is de effectieve optische weglengte een functie van het ontwerp van de opaciteitsmeter.
      Bij de achtergeschakelde opaciteitsmeter wordt de opaciteit van de volledige uitlaatgasstroom gemeten op de plaats waar deze de uitlaatpijp verlaat. Bij dit type opaciteitsmeter is de effectieve optische weglengte een functie van het ontwerp van de uitlaatpijp en de afstand tussen het uiteinde van de uitlaatpijp en de opaciteitsmeter.

      3.2.1.   Onderdelen van figuur 23
      EP Uitlaatpijp
      Bij een geïntegreerde opaciteitsmeter mag de diameter van de uitlaatpijp binnen een afstand van driemaal die diameter vóór en achter het meetgebied niet worden gewijzigd. Indien de diameter van het meetgebied groter is dan die van de uitlaatpijp, verdient het aanbeveling vóór het meetgebied een taps toelopende pijp te gebruiken.
      Bij een achtergeschakelde opaciteitsmeter dient de laatste 0,6 m van de uitlaatpijp een cirkelvormige doorsnede te hebben en vrij te zijn van ellebogen en bochten. Het uiteinde van de uitlaatpijp dient haaks te zijn afgezaagd. De opaciteitsmeter wordt in het midden van de rookpluim gemonteerd binnen 25 ± 5 mm van het uiteinde van de uitlaatpijp.
      OPL Optische weglengte
      De lengte van het door de rook verduisterde optische traject tussen de lichtbron van de opaciteitsmeter en de ontvanger, zo nodig gecorrigeerd voor non-uniformiteit ten gevolge van dichtheidsgradiënten en randeffecten. De optische weglengte dient door de fabrikant van het instrument te worden vermeld, waarbij hij rekening houdt met de maatregelen die zijn genomen om aanslag te voorkomen (bv. spoellucht). Indien de optische weglengte niet bekend is, dient deze te worden bepaald overeenkomstig ISO IDS 11614, punt 11.6.5. Voor de juiste bepaling van de optische weglengte moet het uitlaatgas een snelheid van ten minste 20 m/s hebben.
      LS Lichtbron
      De lichtbron is een gloeilamp met een kleurtemperatuur tussen 2 800 en 3 250 K of een groene lichtemitterende diode (LED) met een spectrale piek tussen 550 en 570 mm. De lichtbron dient tegen aanslag te worden beschermd op een wijze die de optische weglengte niet méér beïnvloedt dan toegestaan op grond van de specificaties van de fabrikant.
      LD Lichtdetector
      De lichtdetector is een fotocel of fotodiode (zo nodig voorzien van een filter). Indien de lichtbron een gloeilamp is, dient de spectrale gevoeligheid van de ontvanger te lijken op de lichtgevoeligheidskromme van het menselijk oog met een responsie die een maximum bereikt in het gebied tussen 550 en 570 nm en tot minder dan 4 % van dat maximum daalt onder 430 nm en boven 680 nm. De lichtdetector dient tegen aanslag te worden beschermd op een wijze die de optische weglengte niet méér beïnvloedt dat toegestaan op grond van de specificaties van de fabrikant.
      CL Collimatorlens
      Het opgevangen licht dient te worden gecollimeerd tot een bundel met een diameter van ten hoogste 30 mm. De lichtstralen van de lichtbundel dienen met een tolerantie van 3° parallel te lopen met de optische as.
      T1 Temperatuursensor (facultatief)
      De temperatuur van het uitlaatgas mag tijdens de test worden gemeten.
      3.3.   Partiële-stroomopaciteitsmeter
      Bij de partiële-stroomopaciteitsmeter (figuur 24) wordt in de uitlaatpijp een representatief monster van het uitlaatgas genomen. Via een verbindingsbuis wordt dit naar de meetkamer geleid. Bij dit type opaciteitsmeter is de effectieve optische weglengte afhankelijk van het ontwerp van de opaciteitsmeter. De in het volgende punt bedoelde responsietijden hebben betrekking op de minimumwaarde van de stroom door de opaciteitsmeter, als opgegeven door de fabrikant van het instrument.

      3.3.1.   Onderdelen van figuur 24
      EP Uitlaatpijp
      De uitlaatpijp dient recht te zijn over een lengte van tenminste 6 pijpdiameters vóór en 3 pijpdiameters voorbij de punt van de meetsonde.
      SP Bemonsteringssonde
      De bemonsteringssonde dient een open buis te zijn met de opening tegen de stroom in gericht die op of vlakbij de hartlijn van de uitlaatpijp is geplaatst. De afstand tot de wand van de uitlaatpijp dient ten minste 5 mm te bedragen. De diameter van de sonde dient groot genoeg te zijn om een representatieve bemonstering mogelijk te maken en voor een voldoende hoge stroom door de opaciteitsmeter te zorgen.
      TT Verbindingsbuis
      De verbindingsbuis moet:

                  —

                  zo kort mogelijk zijn en voor een temperatuur van het uitlaatgas van 373 ± 30 K (100 °C ± 30 °C) aan de ingang van de meetkamer zorgen;

                  —

                  een wandtemperatuur hebben die ver genoeg boven het dauwpunt van het uitlaatgas ligt om condensatie te voorkomen;

                  —

                  over de gehele lengte dezelfde diameter hebben als de bemonsteringssonde;

                  —

                  een responsietijd van minder dan 0,05 s hebben bij de minimale stroom door het instrument, bepaald volgens bijlage III, aanhangsel 4, punt 5.2.4;

                  —

                  geen merkbaar effect op de rookwaarde hebben.

            FM Stroommeter
      Stroommeter om de juiste waarde van de stroom in de meetkamer te bepalen. De minimum- en maximumwaarde van de stroom dienen door de fabrikant van het instrument te worden opgegeven. Zij moeten een zodanige waarde hebben dat aan de eisen ten aanzien van de responsietijd en de optische weglengte wordt voldaan. De stroommeter mag zich in de nabijheid van de bemonsteringspomp bevinden, voorzover die aanwezig is.
      MC Meetkamer
      De meetkamer dient een niet-reflecterende binnenwand of gelijkwaardige optische eigenschappen te bezitten. De invloed van strooilicht op de detector ten gevolge van interne reflecties of verstrooiing dient tot een minimum te worden beperkt.
      De druk van het gas in de meetkamer mag niet meer dan 0,75 kPa van de luchtdruk afwijken. Waar dit in verband met het ontwerp niet mogelijk is, dient de aanwijzing van de opaciteitsmeter te worden gecorrigeerd voor de luchtdruk.
      De wandtemperatuur van de meetkamer dient tussen 343 K (70 °C) en 373 K (100 °C) ± 5 K te liggen, maar in ieder geval ver genoeg boven het dauwpunt van het uitlaatgas om condensatie te voorkomen. De meetkamer dient te worden uitgerust met geschikte instrumenten voor de meting van de temperatuur.
      OPL Optische weglengte
      De lengte van het door de rook verduisterde optische traject tussen de lichtbron van de opaciteitsmeter en de ontvanger, zo nodig gecorrigeerd voor non-uniformiteit ten gevolge van dichtheidsgradiënten en randeffecten. De optische weglengte dient door de fabrikant van het instrument te worden vermeld, waarbij hij rekening houdt met de maatregelen die zijn genomen om aanslag te voorkomen (bijvoorbeeld spoellucht). Indien de optische weglengte niet bekend is, dient deze te worden bepaald overeenkomstig ISO IDS 11614, punt 11.6.5.
      LS Lichtbron
      De lichtbron is een gloeilamp met een kleurtemperatuur tussen 2 800 en 3 250 K of een groene lichtemitterende diode (LED) met een spectrale piek tussen 550 en 570 nm. De lichtbron dient tegen aanslag te worden beschermd op een wijze die de optische weglengte niet méér beïnvloedt dan toegestaan op grond van de specificaties van de fabrikant.
      LD Lichtdetector
      De lichtdetector is een fotocel of fotodiode (zo nodig voorzien van een filter). Indien de lichtbron een gloeilamp is, dient de spectrale gevoeligheid van de ontvanger te lijken op de lichtgevoeligheidskromme van het menselijk oog met een responsie die een maximum bereikt in het gebied tussen 550 en 570 nm en tot minder dan 4 % van dat maximum daalt onder 430 nm en boven 680 nm. De lichtdetector dient tegen aanslag te worden beschermd op een wijze die de optische weglengte niet méér beïnvloedt dat toegestaan op grond van de specificaties van de fabrikant.
      CL Collimatorlens
      Het opgevangen licht dient te worden gecollimeerd tot een bundel met een diameter van ten hoogste 30 mm. De lichtstralen van de lichtbundel dienen met een tolerantie van 3° parallel te lopen met de optische as.
      T1 Temperatuursensor
      Om de temperatuur van het uitlaatgas aan de ingang van de meetkamer tijdens de test te meten.
      P Bemonsteringspomp (facultatief)
      Achter de meetkamer mag een bemonsteringspomp worden gebruikt om het bemonsteringsgas door de meetkamer te zuigen.

      BIJLAGE VI

         (1)  Doorhalen wat niet van toepassing is.

         Aanhangsel
         bij EG-typegoedkeuringsformulier nr. … betreffende de typegoedkeuring van een voertuig/technische eenheid/onderdeel (1)

            (1)  Doorhalen wat niet van toepassing is.

      BIJLAGE VII
      VOORBEELD VAN DE BEREKENINGSMETHODE
      1.   ESC-TEST
      1.1.   Gasvormige emissies
      De meetgegevens voor de berekening van de resultaten van de afzonderlijke testfasen staan hieronder. In dit voorbeeld worden CO en NOx op droge basis en HC op natte basis gemeten. De HC-concentratie wordt uitgedrukt in propaanequivalent (C3) en moet met 3 worden vermenigvuldigd om het C1-equivalent te verkrijgen. De berekeningswijze is identiek voor de andere testfasen.

                  P
                  (kW)

                  Ta

                  (K)

                  Ha

                  (g/kg)

                  GEXH

                  (kg)

                  GAIRW

                  (kg)

                  GFUEL

                  (kg)

                  HC
                  (ppm)

                  CO
                  (ppm)

                  NOx

                  (ppm)

                  82,9

                  294,8

                  7,81

                  563,38

                  545,29

                  18,09

                  6,3

                  41,2

                  495

            Berekening van de droog/nat-correctiefactor KW,r (bijlage III, aanhangsel 1, punt 4.2)

          en

      Berekening van de natte concentraties

      Berekening van de NOx-vochtigheidscorrectiefactor KH,D (bijlage III, aanhangsel 1, punt 4.3)

      Berekening van de emissiemassastroom (bijlage III, aanhangsel 1, punt 4.4)

      Berekening van de specifieke emissies (bijlage III, aanhangsel 1, punt 4.5)
      Het volgende voorbeeld heeft betrekking op CO; voor de andere componenten is de berekeningswijze identiek.
      De emissiemassastromen van de afzonderlijke testfasen worden vermenigvuldigd met de respectieve wegingsfactoren, als vermeld in bijlage III, aanhangsel 1, punt 2.7.1, en vervolgens bij elkaar opgeteld. Dit resulteert in de gemiddelde emissiemassastroom over de cyclus:

                  CO

                  =

                  =

                  30,91 g/h

            Het motorvermogen van de afzonderlijke testfasen wordt vermenigvuldigd met de respectieve wegingsfactoren, als vermeld in bijlage III, aanhangsel 1, punt 2.7.1, en vervolgens bij elkaar opgeteld. Dit resulteert in het gemiddelde vermogen over de cyclus:

                  =

                  =

                  60,006 kW

      Berekening van de specifieke NOx-emissie voor een willekeurig punt (bijlage III, aanhangsel 1, punt 4.6.1)
      Stel dat voor het willekeurige punt de volgende waarden zijn bepaald:

                  nZ

                  =

                  1 600 min-1

                  MZ

                  =

                  495 Nm

                  NOx mass.Z

                  =

                  487,9 g/h (berekend met de voorgaande formules)

                  P(n)Z

                  =

                  83 kW

                  NOx,Z

                  =

                  487,9/83 = 5,878 g/kWh

            Bepaling van de emissiewaarde uit de testcyclus (bijlage III, aanhangsel 1, punt 4.6.2)
      Stel dat de waarden voor de vier omgevingstoestanden voor de ESC-cyclus als volgt luiden:

                  nRT

                  nSU

                  ER

                  ES

                  ET

                  EU

                  MR

                  MS

                  MT

                  MU

                  1 368

                  1 785

                  5,943

                  5,565

                  5,889

                  4,973

                  515

                  460

                  681

                  610

      Vergelijking van de NOx-emissiewaarden (bijlage III, aanhangsel 1, punt 4.6.3)

      1.2.   Deeltjesemissies
      De deeltjesmeting is gebaseerd op het principe van bemonstering van de deeltjesmassa over de volledige cyclus, terwijl de deeltjesmassa van de monsters en deeltjesstroom (MSAM en GEDF) in de afzonderlijke testfasen worden bepaald. De berekening van GEDF is afhankelijk van het gebruikte systeem. In de volgende voorbeelden wordt zowel een systeem met CO2-meting en een koolstofbalansmethode als een systeem met stroommeting gebruikt. Bij gebruik van een volledige-verdunningssysteem wordt GEDF rechtstreeks door de CVS-apparatuur gemeten.
      Berekening van GEDF (bijlage III, aanhangsel 1, punten 5.2.3 en 5.2.4)
      Stel dat meetgegevens voor testfase 4 als volgt zijn. De berekeningsmethode is identiek voor de overige testfasen.

                  GEXH

                  (kg/h)

                  GFUEL

                  (kg/h)

                  GDILW

                  (kg/h)

                  GTOTW

                  (kg/h)

                  CO2D

                  (%)

                  CO2A

                  (%)

                  334,02

                  10,76

                  5,4435

                  6,0

                  0,657

                  0,040

                  a)

                  koolstofbalansmethode

                  b)

                  stroommetingsmethode

            Berekening van de massastroom (bijlage III, aanhangsel 1, punt 5.4)
      De massastromen GEDFW voor de afzonderlijke testfasen worden vermenigvuldigd met de respectieve wegingsfactoren, als vermeld in bijlage III, aanhangsel 1, punt 2.7.1, en bij elkaar opgeteld. Dit resulteert in de gemiddelde GEDF over de cyclus. De totale deeltjesmassa van de monsters MSAM wordt berekend door de deeltjesmassa's voor de afzonderlijke cycli bij elkaar op te tellen.

                  =

                  =

                  3 604,6 kg/h

                  =

                  0,226 + 0,122 + 0,151 + 0,152 + 0,076 + 0,076 + 0,076 + 0,136 + 0,151 + 0,121 + 0,076 + 0,076 + 0,075

                  =

                  1,515 kg

            Stel dat de massa van de deeltjes op de filters 2,5 mg bedraagt, dan is:

      Achtergrondcorrectie (facultatief)
      Stel dat er een achtergrondmeting heeft plaatsgevonden met de volgende resultaten. De verdunningsfactor DF wordt op dezelfde wijze berekend als in punt 3.1 van deze bijlage en wordt hier niet getoond.

                  Som van de DF

                  =

                  =

                  0,923

      Berekening van de specifieke emissie (bijlage III, aanhangsel 1, punt 5.5)

                  =

                  =

                  60,006 kW

      Berekening van de effectieve wegingsfactor (bijlage III, aanhangsel 1, punt 5.6)
      Als de waarden voor toestand 4 op bovenstaande wijze zijn berekend, dan:

      Deze waarde is in overeenstemming met de voorgeschreven waarde van 0,10 ± 0,003.
      2.   ELR-TEST
      Aangezien het gebruik van een Bessel-filter voor de berekening van het gemiddelde in de Europese wetgeving inzake uitlaatgassen geheel nieuw is, wordt hieronder een uitleg van het Bessel-filter, een voorbeeld van het opstellen van een Bessel-algoritme en een voorbeeld van de berekening van de uiteindelijke rookwaarde gegeven. De constanten van het Bessel-algoritme zijn uitsluitend afhankelijk van het ontwerp van de opaciteitsmeter en de bemonsteringsfrequentie van het data-acquisitiesysteem. Het verdient aanbeveling dat de fabrikant van de opaciteitsmeter de uiteindelijke Bessel-filterconstanten voor verschillende bemonsteringsfrequenties opgeeft en dat de klant deze constanten gebruikt voor het opstellen van het Bessel-algoritme en voor het berekenen van de rookwaarden.
      2.1.   Algemene opmerkingen over het Bessel-filter
      Ten gevolge van hoogfrequente vervorming vertoont het ruwe signaal van de opaciteitsmeter (opaciteitssignaal) gewoonlijk een grillig karakter. Om deze hoogfrequente vervorming te elimineren is bij de ELR-test een Bessel-filter nodig. Het Bessel-filter zelf is een recursief, tweede orde-laagdoorlaatfilter dat een zo kort mogelijke stijgtijd van het signaal mogelijk maakt zonder overshoot.
      Stel dat rook in real time door de uitlaatpijp passeert. Elke opaciteitsmeter levert met een zekere vertraging een verschillend opaciteitssignaal. De vertraging en de grootte van het gemeten opaciteitssignaal zijn voornamelijk afhankelijk van de geometrie van de meetkamer van de opaciteitsmeter, de bemonsteringsleidingen voor de uitlaatgassen inbegrepen, en van de tijd die de elektronica van de opaciteitsmeter nodig heeft om het signaal te verwerken. De voor deze twee effecten karakteristieke waarden worden de fysische en de elektrische responsietijd genoemd. Zij vormen een apart filter voor elk type opaciteitsmeter.
      Een Bessel-filter wordt gebruikt om te zorgen voor een uniform totaal filter dat karakteristiek is voor het gehele opaciteitsmetersysteem, bestaande uit:

                  —

                  de fysische responsietijd van de opaciteitsmeter (tp);

                  —

                  de elektrische responsietijd van de opaciteitsmeter (te);

                  —

                  de filterresponsietijd van het gebruikte Bessel-filter (tF).

            De resulterende totale responsietijd tAver van het systeem wordt gegeven door

      en moet voor alle soorten opaciteitsmeters gelijk zijn om dezelfde rookwaarde op te leveren. Daarom moet een zodanig Bessel-filter worden ontworpen dat de filterresponsietijd (tF) samen met de fysische (tp) en de elektrische responsietijd (te) van de afzonderlijke opaciteitsmeter de gewenste totale responsietijd (tAver) oplevert. Aangezien tp en te voor elke opaciteitsmeter vastliggen en tAver voor deze richtlijn vastgesteld is op 1,0 s, kan tF als volgt worden berekend:

      Per definitie is de filterresponsietijd tF de stijgtijd van het uitgangssignaal van het filter tussen 10 % en 90 % van de waarde van het stapvormige ingangssignaal. Daarom moet de grensfrequentie van het Bessel-filter iteratief worden bepaald, zodat de responsietijd van het Bessel-filter binnen de voorgeschreven grenzen voor de stijgtijd ligt.

      Figuur a toont het verloop van het stapvormige ingangssignaal en het uitgangssignaal van het Bessel-filter en de responsietijd (tF) van het Bessel-filter.
      Het ontwerp van het uiteindelijke Bessel-filter is een meerstappenprocedure waarvoor verschillende iteratiecyclussen nodig zijn. Het schema van het iteratieproces staat hieronder.

      2.2.   Berekening van de Bessel-algoritme
      In dit voorbeeld wordt in verschillende stappen een Bessel-algoritme ontwikkeld op basis van bovenstaande iteratieprocedure, die gebaseerd is op bijlage III, aanhangsel 1, punt 6.1.
      Voor de opaciteitsmeter en het data-acquisitiesysteem wordt uitgegaan van de volgende karakteristieken:

                  —

                  fysische responsietijd tp: 0,15 s;

                  —

                  elektrische responsietijd te: 0,05 s;

                  —

                  totale responsietijd tAver: 1,00 s (gedefinieerd in deze richtlijn);

                  —

                  bemonsteringsfrequentie: 150 Hz.

            Stap 1   Vereiste responsietijd tF van het Bessel-filter

      Stap 2   Schatting van de grensfrequentie en berekening van de Bessel-constanten E en K voor de eerste iteratie

                  fc

                  =

                  Δt

                  =

                  1/150 = 0,006667 s

                  Ω

                  =

                  E

                  =

                  K

                  =

            Dit levert het volgende Bessel-algoritme op:

      waarin Si de waarde van het stapvormige ingangssignaal is („0” of „1” ) en Yi de gefilterde waarde van het uitgangssignaal is.
      Stap 3   Toepassing van het Bessel-filter op het stapsignaal
      De filterresponsietijd tF van het Bessel-filter is gedefinieerd als de stijgtijd van het gefilterde uitgangssignaal tussen 10 % en 90 % van de waarde van het stapvormige ingangssignaal. Om het tijdstip te bepalen waarop het uitgangssignaal 10 % (t10), respectievelijk 90 % (t90) van de waarde van het uitgangssignaal bereikt, moet een Bessel-filter worden toegepast op het stapvormige ingangssignaal met gebruikmaking van de bovenstaande waarden voor fc, E en K.
      De index, de tijd en de waarde van het stapvormige ingangssignaal en de resulterende waarde van het gefilterde uitgangssignaal voor de eerste en de tweede iteratie staan in tabel B. De punten die grenzen aan t10 en t90 zijn vetgedrukt.
      Na de eerste iteratie ligt in tabel B de 10 % waarde tussen index 30 en 31 en de 90 %-waarde tussen index 191 en 192. Voor de berekening van tF,iter worden de t10- en t90-waarden op de volgende wijze bepaald door lineaire interpolatie tussen de aangrenzende meetpunten:

      waarin outupper, respectievelijk outlower de aangrenzende punten van het Bessel-gefilterde uitgangssignaal zijn en tlower de tijd is van het voorgaande tijdstip, zoals aangegeven in tabel B.

      Stap 4   Filterresponsietijd voor de eerste iteratiecyclus

      Stap 5   Afwijking tussen de gewenste en de berekende filterresponsietijd voor de eerste iteratiecyclus

      Stap 6   Test op het stopcriterium
      De eis is dat |Δ| ≤ 0,01. Aangezien 0,081641 > 0,01, is niet aan het stopcriterium voldaan en is een tweede iteratiecyclus nodig. Voor deze iteratiecyclus wordt uit fc en Δ een nieuwe grensfrequentie berekend:

      Deze nieuwe grensfrequentie wordt in de tweede iteratiecyclus gebruikt, waarbij weer bij stap 2 wordt begonnen. De iteratie gaat door totdat aan het stopcriterium is voldaan. De resulterende waarden voor de eerste en de tweede iteratie staan in het overzicht van tabel A.
      Tabel A
      Waarden voor de eerste en de tweede iteratie

                  Parameter

                  Iteratie 1

                  Iteratie 2

                  fc

                  (Hz)

                  0,318152

                  0,344126

                  E

                  (-)

                  7,07948 E-5

                  8,272777 E-5

                  K

                  (-)

                  0,970783

                  0,968410

                  t10

                  (s)

                  0,200945

                  0,185523

                  t90

                  (s)

                  1,276147

                  1,179562

                  tF,iter

                  (s)

                  1,075202

                  0,994039

                  Δ

                  (-)

                  0,081641

                  0,006657

                  fc,new

                  (Hz)

                  0,344126

                  0,346417

            Stap 7   Uiteindelijke Bessel-algoritme
      Zodra aan het stopcriterium is voldaan, worden de uiteindelijke Bessel-filterconstanten en de uiteindelijke Bessel-algoritme bepaald overeenkomstig stap 2. In dit voorbeeld wordt na de tweede iteratie aan het stopcriterium voldaan (Δ = 0,006657 ≤ 0,01). De uiteindelijke algoritme wordt dan gebruikt om de gemiddelde rookwaarden te bepalen (zie onderstaand punt 2.3).

      Tabel B
      Waarden van het stapvormig ingangssignaal en het uitgangssignaal van het Bessel-filter voor de eerste en de tweede iteratiecyclus

                  Index i
                  [-]

                  Tijd
                  [s]

                  Stapvormig ingangssignaal Si

                  [-]

                  Gefilterd uitgangssignaal Yi

                  [-]

                  Iteratie 1

                  Iteratie 2

                  - 2

                  - 0,013333

                  0

                  0,000000

                  0,000000

                  - 1

                  - 0,006667

                  0

                  0,000000

                  0,000000

                  0

                  0,000000

                  1

                  0,000071

                  0,000083

                  1

                  0,006667

                  1

                  0,000352

                  0,000411

                  2

                  0,013333

                  1

                  0,000908

                  0,001060

                  3

                  0,020000

                  1

                  0,001731

                  0,002019

                  4

                  0,026667

                  1

                  0,002813

                  0,003278

                  5

                  0,033333

                  1

                  0,004145

                  0,004828

                  ~

                  ~

                  ~

                  ~

                  ~

                  24

                  0,160000

                  1

                  0,067877

                  0,077876

                  25

                  0,166667

                  1

                  0,072816

                  0,083476

                  26

                  0,173333

                  1

                  0,077874

                  0,089205

                  27

                  0,180000

                  1

                  0,083047

                  0,095056

                  28

                  0,186667

                  1

                  0,088331

                  0,101024

                  29

                  0,193333

                  1

                  0,093719

                  0,107102

                  30

                  0,200000

                  1

                  0,099208

                  0,113286

                  31

                  0,206667

                  1

                  0,104794

                  0,119570

                  32

                  0,213333

                  1

                  0,110471

                  0,125949

                  33

                  0,220000

                  1

                  0,116236

                  0,132418

                  34

                  0,226667

                  1

                  0,122085

                  0,138972

                  35

                  0,233333

                  1

                  0,128013

                  0,145605

                  36

                  0,240000

                  1

                  0,134016

                  0,152314

                  37

                  0,246667

                  1

                  0,140091

                  0,159094

                  ~

                  ~

                  ~

                  ~

                  ~

                  175

                  1,166667

                  1

                  0,862416

                  0,895701

                  176

                  1,173333

                  1

                  0,864968

                  0,897941

                  177

                  1,180000

                  1

                  0,867484

                  0,900145

                  178

                  1,186667

                  1

                  0,869964

                  0,902312

                  179

                  1,193333

                  1

                  0,872410

                  0,904445

                  180

                  1,200000

                  1

                  0,874821

                  0,906542

                  181

                  1,206667

                  1

                  0,877197

                  0,908605

                  182

                  1,213333

                  1

                  0,879540

                  0,910633

                  183

                  1,220000

                  1

                  0,881849

                  0,912628

                  184

                  1,226667

                  1

                  0,884125

                  0,914589

                  185

                  1,233333

                  1

                  0,886367

                  0,916517

                  186

                  1,240000

                  1

                  0,888577

                  0,918412

                  187

                  1,246667

                  1

                  0,890755

                  0,920276

                  188

                  1,253333

                  1

                  0,892900

                  0,922107

                  189

                  1,260000

                  1

                  0,895014

                  0,923907

                  190

                  1,266667

                  1

                  0,897096

                  0,925676

                  191

                  1,273333

                  1

                  0,899147

                  0,927414

                  192

                  1,280000

                  1

                  0,901168

                  0,929121

                  193

                  1,286667

                  1

                  0,903158

                  0,930799

                  194

                  1,293333

                  1

                  0,905117

                  0,932448

                  195

                  1,300000

                  1

                  0,907047

                  0,934067

                  ~

                  ~

                  ~

                  ~

                  ~

            2.3.   Berekening van de rookwaarden
      Onderstaand schema toont de algemene gang van zaken voor de bepaling van de uiteindelijke rookwaarde.

      In figuur B zijn het verloop van het gemeten ruwe opaciteitssignaal en dat van de ongefilterde en de gefilterde lichtabsorptiecoëfficiënt (k-waarde) van de eerste belastingsstap bij een ELR-test getoond. Ook is de maximumwaarde Ymax1,A (piek) van het k-signaal aangegeven. Tabel C bevat de overeenkomstige numerieke waarden van de index i, de tijd (bemonsteringsfrequentie 150 Hz), het ruwe opaciteitssignaal, de ongefilterde k-waarde en de gefilterde k-waarde. De filtering is verricht met de constanten van het in punt 2.2 van deze bijlage ontwikkelde Bessel-algoritme. Vanwege de grote hoeveelheid gegevens zijn alleen het signaalverloop rond het begin en de piek van het signaal in de tabel opgenomen.

      De piekwaarde (i = 272) wordt berekend uitgaande van de volgende gegevens voor tabel C. Alle overige k-waarden worden op dezelfde wijze berekend. Bij het begin van het algoritme worden S-1, S-2, Y-1 en Y-2 op nul gesteld.

                  LA (m)

                  0,430

                  Index i

                  272

                  N ( %)

                  16,783

                  S271 (m-1)

                  0,427392

                  S270 (m-1)

                  0,427532

                  Y271 (m-1)

                  0,542383

                  Y270 (m-1)

                  0,542337

            Berekening van de k-waarde (bijlage III, aanhangsel 1, punt 6.3.1)

      Deze waarde correspondeert met S272 in de volgende vergelijking.
      Berekening van de Bessel-gemiddelde rookwaarde (bijlage III, aanhangsel 1, punt 6.3.2)
      In de volgende vergelijking worden de Bessel-constanten uit het voorgaande punt 2.2 gebruikt. De momentane ongefilterde k-waarde, die hierboven is berekend, correspondeert met S272 (Si). S271 (Si-1) en S270 (Si-2) zijn de twee voorgaande ongefilterde k-waarden, Y271 (Yi-1) en Y270 (Yi-2) zijn de twee voorgaande gefilterde k-waarden.

                  =

                  =

            Deze waarde correspondeert met Ymax1,A in de volgende vergelijking.
      Berekening van de uiteindelijke rookwaarde (bijlage III, aanhangsel 1, punt 6.3.3)
      Voor elk toerental wordt het maximum van de gefilterde k-waarde genomen als uitgangspunt voor de verdere berekening.
      Uitgaande van de volgende waarden:

                  Toerental

                  Ymax (m-1)

                  Cyclus 1

                  Cyclus 2

                  Cyclus 3

                  A

                  0,5424

                  0,5435

                  0,5587

                  B

                  0,5596

                  0,5400

                  0,5389

                  C

                  0,4912

                  0,5207

                  0,5177

      Cyclusvalidatie (bijlage III, aanhangsel 1, punt 3.4)
      Voor de berekening van de SV moet de cyclus worden gevalideerd door de relatieve standaarddeviatie van de rookwaarde van de drie cycli voor elk toerental te berekenen.

                  Toerental

                  Gemiddelde SV
                  (m-1)

                  Absolute standaarddeviatie
                  (m-1)

                  Relatieve standaarddeviatie
                  (%)

                  A

                  0,5482

                  0,0091

                  1,7

                  B

                  0,5462

                  0,0116

                  2,1

                  C

                  0,5099

                  0,0162

                  3,2

            In dit voorbeeld wordt voldaan aan het validatiecriterium van 15 % voor elk toerental.
      Tabel C
      Opaciteit N, ongefilterde en gefilterde k-waarde aan het begin van de belastingsstap

                  Index i
                  [-]

                  Tijd
                  [s]

                  Opaciteit N
                  [%]

                  Ongefilterde k-waarde
                  [m-1]

                  Gefilterde k-waarde
                  [m-1]

                  - 2

                  0,000000

                  0,000000

                  0,000000

                  0,000000

                  - 1

                  0,000000

                  0,000000

                  0,000000

                  0,000000

                  0

                  0,000000

                  0,000000

                  0,000000

                  0,000000

                  1

                  0,006667

                  0,020000

                  0,000465

                  0,000000

                  2

                  0,013333

                  0,020000

                  0,000465

                  0,000000

                  3

                  0,020000

                  0,020000

                  0,000465

                  0,000000

                  4

                  0,026667

                  0,020000

                  0,000465

                  0,000001

                  5

                  0,033333

                  0,020000

                  0,000465

                  0,000002

                  6

                  0,040000

                  0,020000

                  0,000465

                  0,000002

                  7

                  0,046667

                  0,020000

                  0,000465

                  0,000003

                  8

                  0,053333

                  0,020000

                  0,000465

                  0,000004

                  9

                  0,060000

                  0,020000

                  0,000465

                  0,000005

                  10

                  0,066667

                  0,020000

                  0,000465

                  0,000006

                  11

                  0,073333

                  0,020000

                  0,000465

                  0,000008

                  12

                  0,080000

                  0,020000

                  0,000465

                  0,000009

                  13

                  0,086667

                  0,020000

                  0,000465

                  0,000011

                  14

                  0,093333

                  0,020000

                  0,000465

                  0,000012

                  15

                  0,100000

                  0,192000

                  0,004469

                  0,000014

                  16

                  0,106667

                  0,212000

                  0,004935

                  0,000018

                  17

                  0,113333

                  0,212000

                  0,004935

                  0,000022

                  18

                  0,120000

                  0,212000

                  0,004935

                  0,000028

                  19

                  0,126667

                  0,343000

                  0,007990

                  0,000036

                  20

                  0,133333

                  0,566000

                  0,013200

                  0,000047

                  21

                  0,140000

                  0,889000

                  0,020767

                  0,000061

                  22

                  0,146667

                  0,929000

                  0,021706

                  0,000082

                  23

                  0,153333

                  0,929000

                  0,021706

                  0,000109

                  24

                  0,160000

                  1,263000

                  0,029559

                  0,000143

                  25

                  0,166667

                  1,455000

                  0,034086

                  0,000185

                  26

                  0,173333

                  1,697000

                  0,039804

                  0,000237

                  27

                  0,180000

                  2,030000

                  0,047695

                  0,000301

                  28

                  0,186667

                  2,081000

                  0,048906

                  0,000378

                  29

                  0,193333

                  2,081000

                  0,048906

                  0,000469

                  30

                  0,200000

                  2,424000

                  0,057067

                  0,000573

                  31

                  0,206667

                  2,475000

                  0,058282

                  0,000693

                  32

                  0,213333

                  2,475000

                  0,058282

                  0,000827

                  33

                  0,220000

                  2,808000

                  0,066237

                  0,000977

                  34

                  0,226667

                  3,010000

                  0,071075

                  0,001144

                  35

                  0,233333

                  3,253000

                  0,076909

                  0,001328

                  36

                  0,240000

                  3,606000

                  0,085410

                  0,001533

                  37

                  0,246667

                  3,960000

                  0,093966

                  0,001758

                  38

                  0,253333

                  4,455000

                  0,105983

                  0,002007

                  39

                  0,260000

                  4,818000

                  0,114836

                  0,002283

                  40

                  0,266667

                  5,020000

                  0,119776

                  0,002587

      Opaciteit N, ongefilterde en gefilterde k-waarde rond Ymaxl,A (≡ piekwaarde, vetgedrukt)

                  Index i
                  [-]

                  Tijd
                  [s]

                  Opaciteit N
                  [%]

                  Ongefilterde k-waarde
                  [m-1]

                  Gefilterde k-waarde
                  [m-1]

                  259

                  1,726667

                  17,182000

                  0,438429

                  0,538856

                  260

                  1,733333

                  16,949000

                  0,431896

                  0,539423

                  261

                  1,740000

                  16,788000

                  0,427392

                  0,539936

                  262

                  1,746667

                  16,798000

                  0,427671

                  0,540396

                  263

                  1,753333

                  16,788000

                  0,427392

                  0,540805

                  264

                  1,760000

                  16,798000

                  0,427671

                  0,541163

                  265

                  1,766667

                  16,798000

                  0,427671

                  0,541473

                  266

                  1,773333

                  16,788000

                  0,427392

                  0,541735

                  267

                  1,780000

                  16,788000

                  0,427392

                  0,541951

                  268

                  1,786667

                  16,798000

                  0,427671

                  0,542123

                  269

                  1,793333

                  16,798000

                  0,427671

                  0,542251

                  270

                  1,800000

                  16,793000

                  0,427532

                  0,542337

                  271

                  1,806667

                  16,788000

                  0,427392

                  0,542383

                  272

                  1,813333

                  16,783000

                  0,427252

                     0,542389

                  273

                  1,820000

                  16,780000

                  0,427168

                  0,542357

                  274

                  1,826667

                  16,798000

                  0,427671

                  0,542288

                  275

                  1,833333

                  16,778000

                  0,427112

                  0,542183

                  276

                  1,840000

                  16,808000

                  0,427951

                  0,542043

                  277

                  1,846667

                  16,768000

                  0,426833

                  0,541870

                  278

                  1,853333

                  16,010000

                  0,405750

                  0,541662

                  279

                  1,860000

                  16,010000

                  0,405750

                  0,541418

                  280

                  1,866667

                  16,000000

                  0,405473

                  0,541136

                  281

                  1,873333

                  16,010000

                  0,405750

                  0,540819

                  282

                  1,880000

                  16,000000

                  0,405473

                  0,540466

                  283

                  1,886667

                  16,010000

                  0,405750

                  0,540080

                  284

                  1,893333

                  16,394000

                  0,416406

                  0,539663

                  285

                  1,900000

                  16,394000

                  0,416406

                  0,539216

                  286

                  1,906667

                  16,404000

                  0,416685

                  0,538744

                  287

                  1,913333

                  16,394000

                  0,416406

                  0,538245

                  288

                  1,920000

                  16,394000

                  0,416406

                  0,537722

                  289

                  1,926667

                  16,384000

                  0,416128

                  0,537175

                  290

                  1,933333

                  16,010000

                  0,405750

                  0,536604

                  291

                  1,940000

                  16,010000

                  0,405750

                  0,536009

                  292

                  1,946667

                  16,000000

                  0,405473

                  0,535389

                  293

                  1,953333

                  16,010000

                  0,405750

                  0,534745

                  294

                  1,960000

                  16,212000

                  0,411349

                  0,534079

                  295

                  1,966667

                  16,394000

                  0,416406

                  0,533394

                  296

                  1,973333

                  16,394000

                  0,416406

                  0,532691

                  297

                  1,980000

                  16,192000

                  0,410794

                  0,531971

                  298

                  1,986667

                  16,000000

                  0,405473

                  0,531233

                  299

                  1,993333

                  16,000000

                  0,405473

                  0,530477

                  300

                  2,000000

                  16,000000

                  0,405473

                  0,529704

            3.   ETC-TEST
      3.1.   Gasvormige emissies (dieselmotor)
      Laten we uitgaan van de volgende testresultaten voor een PDP-CVS-systeem:

                  V0 (m3/rev)

                  0,1776

                  Np (rev)

                  23 073

                  pB (kPa)

                  98,0

                  p1 (kPa)

                  2,3

                  T (K)

                  322,5

                  Ha (g/kg)

                  12,8

                  NOx conce (ppm)

                  53,7

                  NOx concd (ppm)

                  0,4

                  COconce (ppm)

                  38,9

                  COconcd (ppm)

                  1,0

                  HCconce (ppm)

                  9,00

                  HCconcd (ppm)

                  3,02

                  CO2,conce (%)

                  0,723

                  Wact (kWh)

                  62,72

            Berekening van de verdunde uitlaatgasstroom (bijlage III, aanhangsel 2, punt 4.1)

      Berekening van de NOx-correctiefactor (bijlage III, aanhangsel 2, punt 4.2)

      Berekening van de concentraties met achtergrondcorrectie (bijlage III, aanhangsel 2, punt 4.3.1.1)
      Stel dat de dieselbrandstof de samenstelling C1H1,8 heeft.

      Berekening van de emissiemassastroom (bijlage III, aanhangsel 2, punt 4.3.1)

      Berekening van de specifieke emissies (bijlage III, aanhangsel 2, punt 4.4)

      3.2.   Deeltjesemissies (dieselmotor)
      Stel dat testresultaten voor een PDP-CVS-systeem met dubbele verdunning als volgt zijn:

                  MTOTW (kg)

                  4 237,2

                  Mf,p (mg)

                  3,030

                  Mf,b (mg)

                  0,044

                  MTOT (kg)

                  2,159

                  MSEC (kg)

                  0,909

                  Md (mg)

                  0,341

                  MDIL (kg)

                  1,245

                  DF

                  18,69

                  Wact (kWh)

                  62,72

            Berekening van de massa-emissie (bijlage III, aanhangsel 2, punt 5.1)

      Berekening van de massa-emissie met achtergrondcorrectie (bijlage III, aanhangsel 2, punt 5.1)

      Berekening van de specifieke emissie (bijlage III, aanhangsel 2, punt 5.2)

      3.3.   Gasvormige emissies (CNG-motor)
      Stel dat de testresultaten voor een PDP-CVS-systeem met dubbele verdunning als volgt zijn:

                  MTOTW (kg)

                  4 237,2

                  Ha (g/kg)

                  12,8

                  NOx conce (ppm)

                  17,2

                  NOx concd (ppm)

                  0,4

                  COconce (ppm)

                  44,3

                  COconcd (ppm)

                  1,0

                  HCconce (ppm)

                  27,0

                  HCconcd (ppm)

                  3,02

                  CH4 conce (ppm)

                  18,0

                  CH4 concd (ppm)

                  1,7

                  CO2,conce ( %)

                  0,723

                  Wact (kWh)

                  62,72

            Berekening van de NOx-correctiefactor (bijlage III, aanhangsel 2, punt 4.2)

      Berekening van de NMHC-concentratie (bijlage III, aanhangsel 2, punt 4.3.1)

                  a)

                  GC-methode

                  b)

                  NMC-methode
                  Bij een rendement van 0,04 voor methaan en 0,98 voor ethaan (zie bijlage III, aanhangsel 5, punt 1.8.4) is:

            Berekening van de concentraties met achtergrondcorrectie (bijlage III, aanhangsel 2, punt 4.3.1.1)
      Met G20 als referentiebrandstof (100 % methaan) met samenstelling C1H4 is:

      Voor NMHC is de achtergrondconcentratie gelijk aan het verschil tussen HCconcd en CH4concd

      Berekening van de emissiemassastromen (bijlage III, aanhangsel 2, punt 4.3.1)

      Berekening van de specifieke emissies (bijlage III, aanhangsel 2, punt 4.4)

      4.   λ-VERSCHUIVINGSFACTOR (Sλ)
      4.1.   Berekening van de λ-verschuivingsfactor (Sλ) (1)

      waarin:

                  Sλ

                  =

                  λ-verschuivingsfactor

                  % inert gas

                  =

                  vol % van de inerte gassen in de brandstof (N2, CO2, He, enz.)

                  O2
                     *

                  =

                  vol % van de oorspronkelijke zuurstof in de brandstof

                  n en m

                  =

                  staan voor de gemiddelde CnHm van de koolwaterstoffen in de brandstof, d.w.z.:

            waarin:

                  CH4

                  =

                  vol % methaan in de brandstof

                  C2

                  =

                  vol % van alle C2-koolwaterstoffen (bv. C2H6, C2H4, enz.) in de brandstof

                  C3

                  =

                  vol % van alle C3-koolwaterstoffen (bv. C3H8, C3H6, enz.) in de brandstof

                  C4

                  =

                  vol % van alle C4-koolwaterstoffen (bv. C4H10, C4H8, enz.) in de brandstof

                  C5

                  =

                  vol % van alle C5-koolwaterstoffen (bv. C5H12, C5H10, enz.) in de brandstof

                  verdunningsmiddel

                  =

                  vol % van de verdunningsgassen in de brandstof (O2
                     *, N2, CO2, He, enz.).

            4.2.   Voorbeelden van de berekening van de λ-verschuivingsfactor Sλ

                     Voorbeeld 1:

                  G25: CH4 = 86 %, N2 = 14 % (vol)

                     Voorbeeld 2:

                  GR: CH4 = 87 %, C2H6 = 13 % (vol)

                     Voorbeeld 3:

                  USA: CH4 = 89 %, C2H6 = 4,5 %, C3H8 = 2,3 %, C6H14 = 0,2 %, O2 = 0,6 %, N2 = 4 %

         (1)  Stoichiometrische lucht-brandstofverhouding van brandstoffen voor automobielen – SAE J1829, juni 1987. John B. Heywood, Internal Combustion Engine Fundamentals, McGraw-Hill, 1988, hoofdstuk 3.4 „Combustion stoichiometry” (blz. 68-72).

      BIJLAGE VIII
      SPECIFIEKE TECHNISCHE EISEN MET BETREKKING TOT DIESELMOTOREN OP ETHANOL
      Voor dieselmotoren op ethanol moeten de desbetreffende punten, formules en factoren die bij de testprocedures van bijlage III van deze richtlijn worden gebruikt, als volgt worden aangepast.
      AANHANGSEL 1 VAN BIJLAGE III:
      4.2.   Droog/natcorrectie

      4.3.   Vochtigheids- en temperatuurcorrectie voor NOx

      waarin:

                  A

                  =

                  0,181 GFUEL/GAIRD - 0,0266

                  B

                  =

                  – 0,123 GFUEL/GAIRD + 0,00954

                  Ta

                  =

                  temperatuur van de lucht, K

                  Ha

                  =

                  vochtigheidsgraad van de inlaatlucht, in g water per kg droge lucht.

            4.4.   Berekening van de emissiemassastroom
      De emissiemassastroom (g/h) voor elke toestand wordt als volgt berekend, waarbij ervan wordt uitgegaan dat de uitlaatgasdichtheid 1,272 kg/m3 bij 273 K (0 °C) en 101,3 kPa bedraagt:

      waarin:
      NOx conc, COconc, HCconc
          (1) de gemiddelde concentraties (ppm) in het ruwe uitlaatgas zijn, als bepaald overeenkomstig punt 4.1.
      Indien de gasvormige emissies (optioneel) worden bepaald met een volledigestroomverdunningssysteem, worden de volgende formules toegepast:

      waarin:
      NOx conc, COconc, HCconc
          (1) de gemiddelde, naar de achtergrond gecorrigeerde concentraties (ppm) in elke toestand in het verdunde gas zijn, als bepaald overeenkomstig punt 4.3.1.1 van aanhangsel 2 van bijlage III.
      AANHANGSEL 2 VAN BIJLAGE III:
      De punten 3.1, 3.4, 3.8.3 en 5 van aanhangsel 2 gelden niet uitsluitend voor dieselmotoren. Zij gelden ook voor dieselmotoren op ethanol.

                  4.2.

                  De test moet plaatsvinden onder zodanige omstandigheden dat de luchttemperatuur en -vochtigheid gemeten aan de motorinlaat gelijk zijn aan de standaardomstandigheden voor de testcyclus. De norm is 6 ± 0,5 g water per kg droge lucht bij een temperatuur van 298 ± 3 K. Binnen deze grenzen hoeft geen verdere NOx-correctie plaats te vinden. De test is alleen onder deze omstandigheden geldig.

            4.3.   Berekening van de emissiemassastroom
      4.3.1   Systemen met constante massastroom
      Voor systemen met een warmtewisselaar wordt de massa van de verontreinigende stoffen (g/test) bepaald aan de hand van de volgende vergelijkingen:

      waarin:
      NOx conc, COconc, HCconc
          (2), NMHCconc= gemiddelde voor de achtergrond gecorrigeerde concentraties gedurende de cyclus verkregen via integratie (verplicht voor NOx en HC) of bemonsteringszakmetingen, ppm;
      MTOTW= totale massa van het verdunde uitlaatgas gedurende de cyclus als bepaald overeenkomstig punt 4.1, in kg.
      4.3.1.1.   Bepaling van de voor de achtergrond gecorrigeerde concentraties
      De gemiddelde achtergrondconcentratie van gasvormige verontreinigingen in de verdunningslucht moeten van de gemeten concentraties worden afgetrokken om de nettoconcentratie van verontreinigende stoffen te krijgen. De gemiddelde waarden van de achtergrondconcentraties kunnen worden bepaald via de bemonsteringszakmethode of via continue meting met integratie. De volgende formule is van toepassing.

      waarin:

                  conc

                  =

                  concentratie van de respectieve verontreinigende stof in het verdunde uitlaatgas, gecorrigeerd voor de hoeveelheid van de respectieve stof in de verdunningslucht, in ppm;

                  conce

                  =

                  concentratie van de respectieve verontreinigende stof als gemeten in het verdunde uitlaatgas, in ppm;

                  concd

                  =

                  concentratie van de respectieve verontreinigende stof als gemeten in de verdunningslucht, in ppm;

                  DF

                  =

                  verdunningsfactor.

            De verdunningsfactor wordt als volgt berekend:

      waarin:

                  CO2conce

                  =

                  concentratie van CO2 in het verdunde uitlaatgas, in % vol

                  HCconce

                  =

                  concentratie van HC in het verdunde uitlaatgas, in ppm C1

                  COconce

                  =

                  concentratie van CO in het verdunde uitlaatgas, in ppm

                  FS

                  =

                  Stoichiometrische factor.

            Op droge basis gemeten concentraties worden omgezet in concentraties op natte basis overeenkomstig punt 4.2 van aanhangsel 1 van bijlage III.
      De stoichiometrische factor wordt, voor de algemene brandstofsamenstelling CHαOβNγ, als volgt berekend:

      Indien de brandstofsamenstelling niet bekend is, mogen de volgende stoichiometrische factoren worden gebruikt:
      FS (ethanol) = 12,3.
      4.3.2.   Systemen met stroomcompensatie
      Bij systemen zonder warmtewisselaar wordt de massa van de verontreinigende stoffen (g/test) bepaald door de momentane gasemissies te berekenen en deze momentane waarden te integreren over de hele cyclus. De achtergrondcorrectie wordt eveneens direct op de momentane concentraties toegepast. De te gebruiken formules zijn:

      waarin:

                  conce

                  =

                  concentratie van de respectieve verontreinigende stof, gemeten in het verdunde uitlaatgas, in ppm;

                  concd

                  =

                  concentratie van de respectieve verontreinigende stof, gemeten in de verdunningslucht, in ppm;

                  MTOTW,i

                  =

                  momentane massa van het verdunde uitlaatgas (zie punt 4.1), in kg;

                  MTOTW

                  =

                  totale massa van het verdunde uitlaatgas over de hele cyclus (zie punt 4.1), in kg;

                  DF

                  =

                  verdunningsfactor, als bepaald in punt 4.3.1.1.

            4.4.   Berekening van de specifieke emissies
      De emissies (g/kWh) worden voor alle afzonderlijke componenten berekend en wel op de volgende wijze:

      waarin:

                  Wact

                  =

                  de werkelijke cyclusarbeid als bepaald in punt 3.9.2, in kWh.

         (1)  Op basis van C1-equivalent.

         (2)  Op basis van C1-equivalent.

      BIJLAGE IX
      TERMIJNEN VOOR DE OMZETTING IN INTERN RECHT VAN DE INGETROKKEN RICHTLIJNEN
      Artikel 10 verwijst naar deze bijlage
      DEEL A
      Ingetrokken richtlijnen

                  Richtlijnen

                  Publicatieblad

                  Richtlijn 88/77/EEG

                     L 36 van 9.2.1988, blz. 33

                  Richtlijn 91/542/EEG

                     L 295 van 25.10.1991, blz. 1

                  Richtlijn 96/1/EG

                     L 40 van 17.2.1996, blz. 1

                  Richtlijn 1999/96/EG

                     L 44 van 16.2.2000, blz. 1

                  Richtlijn 2001/27/EG

                     L 107 van 18.4.2001, blz. 10

      DEEL B
      Termijnen voor de omzetting in intern recht

                  Richtlijn

                  Termijn voor de omzetting

                  Datum van toepassing

                  Richtlijn 88/77/EEG

                  1 juli 1988

                  Richtlijn 91/542/EEG

                  1 januari 1992

                  Richtlijn 96/1/EG

                  1 juli 1996

                  Richtlijn 1999/96/EG

                  1 juli 2000

                  Richtlijn 2001/27/EG

                  1 oktober 2001

                  1 oktober 2001

      BIJLAGE X
      CONCORDANTIETABEL
      (artikel 10, lid 2, verwijst naar deze bijlage)

                  Richtlijn 88/77/EEG

                  Richtlijn 91/542/EEG

                  Richtlijn 1999/96/EG

                  Richtlijn 2001/27/EG

                  Deze richtlijn

                  Artikel 1

                  —

                  —

                  Artikel 1

                  Artikel 2, lid 1

                  Artikel 2, lid 1

                  Artikel 2, lid 1

                  Artikel 2, lid 1

                  Artikel 2, lid 4

                  Artikel 2, lid 2

                  Artikel 2, lid 2

                  Artikel 2, lid 2

                  Artikel 2, lid 2

                  Artikel 2, lid 1

                  —

                  Artikel 2, lid 3

                  —

                  —

                  —

                  Artikel 2, lid 3

                  —

                  —

                  —

                  —

                  Artikel 2, lid 4

                  Artikel 2, lid 4

                  Artikel 2, lid 3

                  Artikel 2, lid 3

                  Artikel 2, lid 2

                  —

                  —

                  —

                  Artikel 2, lid 4

                  Artikel 2, lid 3

                  —

                  —

                  —

                  Artikel 2, lid 5

                  —

                  —

                  —

                  Artikel 2, lid 4

                  —

                  Artikel 2, lid 5

                  —

                  —

                  Artikel 2, lid 5

                  —

                  Artikel 2, lid 6

                  —

                  —

                  Artikel 2, lid 6

                  —

                  Artikel 2, lid 7

                  —

                  —

                  Artikel 2, lid 7

                  —

                  Artikel 2, lid 8

                  —

                  —

                  Artikel 2, lid 8

                  —

                  Artikel 2, lid 9

                  Artikel 3

                  —

                  —

                  —

                  —

                  —

                  —

                  Artikelen 5 en 6

                  —

                  Artikel 3

                  —

                  —

                  Artikel 4

                  —

                  Artikel 4

                  —

                  Artikel 3, lid 1

                  Artikel 3, lid 1

                  —

                  Artikel 6, lid 1

                  —

                  Artikel 3, lid 1, a)

                  Artikel 3, lid 1, a)

                  —

                  Artikel 6, lid 2

                  —

                  Artikel 3, lid 1, b)

                  Artikel 3, lid 1, b)

                  —

                  Artikel 6, lid 3

                  —

                  Artikel 3, lid 2

                  Artikel 3, lid 2

                  —

                  Artikel 6, lid 4

                  —

                  Artikel 3, lid 3

                  Artikel 3, lid 3

                  —

                  Artikel 6, lid 5

                  Artikel 4

                  —

                  —

                  —

                  Artikel 7

                  Artikel 6

                  Artikel 5 en 6

                  Artikel 7

                  —

                  Artikel 8

                  Artikel 5

                  Artikel 4

                  Artikel 8

                  Artikel 3

                  Artikel 9

                  —

                  —

                  —

                  —

                  Artikel 10

                  —

                  —

                  Artikel 9

                  Artikel 4

                  Artikel 11

                  Artikel 7

                  Artikel 7

                  Artikel 10

                  Artikel 5

                  Artikel 12

                  Bijlagen I tot en met VII

                  —

                  —

                  —

                  Bijlagen I tot en met VII

                  —

                  —

                  —

                  Bijlage VIII

                  Bijlage VIII

                  —

                  —

                  —

                  —

                  Bijlage IX

                  —

                  —

                  —

                  —

                  Bijlage X