Đổi Mới

Tại Việt Nam, có thể hiểu khái quát: Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là kinh tế thị trường, vừa tuân thủ theo quy luật của kinh tế thị trường, vừa phải theo định hướng của chủ nghĩa xã hội. Có nghĩa là, trong khi chú ý tới tăng trưởng kinh tế, thì hết sức coi trọng tới vấn đề xã hội, xây dựng hệ thống an sinh xã hội và dịch vụ công cộng tốt, bảo đảm công bằng xã hội, hạn chế sự chênh lệch giàu-nghèo, phấn đấu để có nhiều người giàu nhưng đồng thời cũng hạn chế tối đa, tiến tới xóa bỏ tình trạng đói nghèo trong nhân dân. Nhà nước phải đóng vai trò hạn chế, khắc phục những mặt trái của chủ nghĩa tư bản và quá trình toàn cầu hóa để nền kinh tế hoạt động có hiệu quả hơn và nâng cao phúc lợi xã hội.

Thực tế quá trình Đổi mới hơn 30 năm qua đã giúp Việt Nam có những bước phát triển vượt bậc tuy còn nhiều hạn chế cần khắc phục để bảo đảm kinh tế Việt Nam tiếp tục tăng trưởng ở mức cao. Nền kinh tế Việt Nam tăng trưởng vượt trội trong khu vực, nhưng vẫn dưới mức tiềm năng. Việt Nam nằm trong số ít quốc gia trên thế giới có chỉ số phát triển con người cao hơn những nước có cùng mức thu nhập. Chính phủ Việt Nam đã có những nỗ lực đầu tư vào hệ thống y tế và giáo dụcĐầu tư của nhà nước cho giáo dục, đào tạo: Thực trạng và một số đề xuất, Đinh Thị Nga, 29/10/2017, Tạp chí điện tử Tài chính, điều này giúp Việt Nam có tỷ lệ biết chữ và tuổi thọ trung bình khá cao97,3% dân số toàn quốc biết chữ, Báo Lao động, 13/01/2016Người Việt thọ 75,6 tuổi, đứng thứ 2 khu vực, VietNamNet. Trình độ y tế và giáo dục của Việt Nam ngày càng tiếp cận gần hơn với trình độ của các nước tiên tiến. Tuy nhiên chi tiêu cho y tế, giáo dục vẫn chưa thật sự hiệu quả. Việt Nam thành công trong việc nâng cao mức sống của người dân nhưng hoàn toàn thất bại trong mục tiêu công nghiệp hóa vào năm 2020 như Đảng Cộng sản Việt Nam đề ra khi bắt đầu Đổi mớiMục tiêu trở thành nước công nghiệp vào năm 2020 không đạt: kết thúc một mơ ước duy ý chí , BÁO ĐIỆN TỬ MỘT THẾ GIỚI, 13/04/2016. Đảng Cộng sản Việt Nam tiếp tục đặt mục tiêu hoàn thành công nghiệp hóa, hiện đại hóa Việt Nam vào năm 2030. Báo cáo Tổng quan Việt Nam 2035 của Bộ Kế hoạch và Đầu tư Việt Nam và Ngân hàng Thế giới đưa ra kỳ vọng Việt Nam sẽ đạt thu nhập bình quân đầu người 18.000 USD/năm vào năm 2035Báo cáo Tổng quan Việt Nam 2035, Bộ Kế hoạch và Đầu tư Việt Nam và Ngân hàng Thế giới, 2016 download.
nhỏ|300px|So sánh thu nhập bình quân đầu người giữa Việt Nam và Trung Quốc (Nguồn: Ngân hàng Thế giới)
Tuy vậy quá trình Đổi mới vẫn đặt ra những vấn đề mới về cả lý luận và thực tiễn. Theo tiến sĩ Trần Đình Thiên, Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam, trước Đại hội Đảng lần XI cho rằng "Công thức phát triển là kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa nên được hiểu như thế nào cho rõ ràng? Đây là thời điểm mà tôi nghĩ rằng bàn cương lĩnh là bàn đến khái niệm lớn". Ông Phùng Hữu Phú, Phó Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam, cho rằng "...vấn đề lâu nay rất vướng và cũng chưa làm được. Đó là lộ trình phát triển đất nước ta thời kỳ quá độ là thế nào? Trước đây ta dùng khái niệm "bước đi bước đầu", "chặng đường đầu", "giai đoạn đầu". Có lần nào Tổng bí thư Nguyễn Phú Trọng tiếp xúc cử tri, có người hỏi: bao giờ chúng ta có chủ nghĩa xã hội? Tổng bí thư nói chúng ta chưa nghiên cứu tường minh vấn đề này, có khi trăm năm nữa cũng chưa có chủ nghĩa xã hội. Thế thì thời kỳ quá độ (lên chủ nghĩa xã hội) là bao lâu, có mấy chặng đường thì chưa rõ"Quá độ lên chủ nghĩa xã hội bao lâu, có mấy chặng đường cần tiếp tục làm rõ, Báo Tuổi trẻ, 10/06/2020. Sau hơn 30 năm, Đổi mới kinh tế ở Việt Nam vẫn theo kiểu "dò đá qua sông"30 năm đổi mới- Vẫn tiếp tục “dò đá qua sông”, Báo Pháp luật Việt Nam, 1/10/2016Đổi mới kinh tế vẫn theo kiểu “dò đá qua sông”, 01/10/2016, Thời báo Ngân hàng. Trong khi các nước Đông Bắc Á thành công trong việc đề ra đường lối phát triển công nghiệp, can thiệp vào thị trường thì Việt Nam lại thất bại vì Việt Nam không có một bộ máy hành chính công vụ chuyên nghiệp, thuộc giới tinh hoa và độc lập như các nước đóTiến sĩ Nguyễn Sĩ Dũng: ‘Nhà nước kiến tạo là nhà nước không hành dân’, 29/07/2017, BÁO ĐIỆN TỬ VTC NEWS.

Ông Vũ Minh Khương khi so sánh Việt Nam và Trung Quốc là hai đất nước có mô hình kinh tế - chính trị tương tự nhau đã nhận xét "Ở Trung Quốc họ có một tầm nhìn xa, muốn có một chương trình hiện đại hóa toàn diện để Trung Quốc trở thành một cường quốc hiện đại vào trước năm 2050. Việt Nam thì cải cách trên tình thế bí bách, bị Liên Xô cắt viện trợ và buộc phải tìm con đường đổi mới, cho nên cải cách mang tính chất thoát khỏi tình cảnh khó khăn hiện tại. Việt Nam thì có những chiến thắng huy hoàng trong chiến tranh chống Pháp, chống Mỹ, nên có thể ỷ lại thắng lợi của những cuộc chiến tranh này để duy trì sự chính danh của mình, cho nên nhiều khi trong cải cách không triệt để, mà chỉ cốt đủ ăn đủ sống. Điều này tạo ra những khiếm khuyết rất căn bản cho cải cách sâu rộng ở Việt Nam. Vì các đặc điểm đó, cho nên lãnh đạo Việt Nam chưa đủ tầm để xác định một chiến lược kỳ vĩ, chẳng hạn như đưa Việt Nam trở thành một đất nước hùng cường"VN và TQ: Một mô hình, hai tầm nhìn, 23 tháng 10 năm 2013, BBC Tiếng Việt. Ở Việt Nam thuật ngữ nhà nước kiến tạo trở thành một định hướng cải cách theo đó nhà nước sẽ tạo ra được hệ thống khuyến khích các nguồn lực của xã hội tập trung đầu tư cho các mục tiêu phát triển, cung cấp các dịch vụ công chất lượng, tạo ra cạnh tranh lành mạnh để tất cả mọi chủ thể trong xã hội đều phải vươn lên và để thu hút được người tàiNhà nước kiến tạo phát triển tại Việt Nam, Báo Quân đội nhân dân, 03/05/2017. Tuy nhiên, Việt Nam vẫn chưa hình hành một khung khái niệm rõ ràng về nhà nước kiến tạo và có quá nhiều người nói về nhà nước kiến tạo nhưng không ai làmTS Nguyễn Đình Cung: Nhà nước kiến tạo, ai cũng nói nhưng không ai làm, Báo điện tử Dân trí, 13/06/2017.


Đổi Mới

nhỏ|250px|Khu trung tâm thành phố Hồ Chí Minh ban đêm.
Đổi Mới là một chương trình cải cách toàn diện bao gồm kinh tế và nhiều khía cạnh khác của đời sống xã hội do Đảng Cộng sản Việt Nam,đứng đầu là Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh khởi xướng vào thập niên 1980. Chính sách Đổi mới được chính thức thực hiện từ Đại hội đại biểu Đảng Cộng sản Việt Nam lần VI, năm 1986.

Đổi mới về kinh tế được thực hiện song song với Đổi mới trên các mặt khác như hành chính, chính trị, văn hóa, giáo dục...Công cuộc Đổi mới - những thành tựu và bài học kinh nghiệm, NGUYỄN DUY QUÝ, Báo điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam Tuy nhiên chính trị Việt Nam chỉ có những thay đổi rất nhỏ và chưa nhanh chóng so với nền kinh tế mà nó vẫn giữ nguyên mô hình chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản theo chủ nghĩa Marx-Lenin.

Đổi mới ở Việt Nam tương tự chính sách kinh tế mới của Liên Xô giai đoạn Lenin lãnh đạo (1921-1924), Cải Cách Khai Phóng ở Trung Quốc và Đổi mới ở Lào. Công cuộc Đổi mới tại Việt Nam sau năm 1986 được xem là sự áp dụng lại mô hình NEP của LeninNhững ký ức thời kỳ Đổi mớiChính sách kinh tế mới của V.I. Lê-nin và sự vận dụng vào công cuộc Đổi mới ở Việt Nam, 26/4/2010, Tạp chí Cộng sảnĐổi mới ở Việt Nam – Nhớ lại và suy ngẫm, Đào Xuân Sâm – Vũ Quốc Tuấn, Nhà xuất bản Tri thức.

Các quan điểm về Đổi mới kinh tế của Việt Nam và Trung Quốc dựa chủ yếu trên các kinh nghiệm cải cách của các nước Đông Âu, nhưng ở Việt Nam và Trung Quốc thì Đổi mới xuất phát từ lĩnh vực kinh tế, không đi kèm với những biến động lớn về mặt chính trị - ý thức hệ và xã hội.

Tại Việt Nam, có thể hiểu khái quát: Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là kinh tế thị trường, vừa tuân thủ theo quy luật của kinh tế thị trường, vừa phải theo định hướng của chủ nghĩa xã hội. Có nghĩa là, trong khi chú ý tới tăng trưởng kinh tế, thì hết sức coi trọng tới vấn đề xã hội, xây dựng hệ thống an sinh xã hội và dịch vụ công cộng tốt, bảo đảm công bằng xã hội, hạn chế sự chênh lệch giàu-nghèo, phấn đấu để có nhiều người giàu nhưng đồng thời cũng hạn chế tối đa, tiến tới xóa bỏ tình trạng đói nghèo trong nhân dân. Nhà nước phải đóng vai trò hạn chế, khắc phục những mặt trái của chủ nghĩa tư bản và quá trình toàn cầu hóa để nền kinh tế hoạt động có hiệu quả hơn và nâng cao phúc lợi xã hội.

Thực tế quá trình Đổi mới hơn 30 năm qua đã giúp Việt Nam có những bước phát triển vượt bậc tuy còn nhiều hạn chế cần khắc phục để bảo đảm kinh tế Việt Nam tiếp tục tăng trưởng ở mức cao. Nền kinh tế Việt Nam tăng trưởng vượt trội trong khu vực, nhưng vẫn dưới mức tiềm năng. Việt Nam nằm trong số ít quốc gia trên thế giới có chỉ số phát triển con người cao hơn những nước có cùng mức thu nhập. Chính phủ Việt Nam đã có những nỗ lực đầu tư vào hệ thống y tế và giáo dụcĐầu tư của nhà nước cho giáo dục, đào tạo: Thực trạng và một số đề xuất, Đinh Thị Nga, 29/10/2017, Tạp chí điện tử Tài chính, điều này giúp Việt Nam có tỷ lệ biết chữ và tuổi thọ trung bình khá cao97,3% dân số toàn quốc biết chữ, Báo Lao động, 13/01/2016Người Việt thọ 75,6 tuổi, đứng thứ 2 khu vực, VietNamNet. Trình độ y tế và giáo dục của Việt Nam ngày càng tiếp cận gần hơn với trình độ của các nước tiên tiến. Tuy nhiên chi tiêu cho y tế, giáo dục vẫn chưa thật sự hiệu quả. Việt Nam thành công trong việc nâng cao mức sống của người dân nhưng hoàn toàn thất bại trong mục tiêu công nghiệp hóa vào năm 2020 như Đảng Cộng sản Việt Nam đề ra khi bắt đầu Đổi mớiMục tiêu trở thành nước công nghiệp vào năm 2020 không đạt: kết thúc một mơ ước duy ý chí , BÁO ĐIỆN TỬ MỘT THẾ GIỚI, 13/04/2016. Đảng Cộng sản Việt Nam tiếp tục đặt mục tiêu hoàn thành công nghiệp hóa, hiện đại hóa Việt Nam vào năm 2030. Báo cáo Tổng quan Việt Nam 2035 của Bộ Kế hoạch và Đầu tư Việt Nam và Ngân hàng Thế giới đưa ra kỳ vọng Việt Nam sẽ đạt thu nhập bình quân đầu người 18.000 USD/năm vào năm 2035Báo cáo Tổng quan Việt Nam 2035, Bộ Kế hoạch và Đầu tư Việt Nam và Ngân hàng Thế giới, 2016 download.
nhỏ|300px|So sánh thu nhập bình quân đầu người giữa Việt Nam và Trung Quốc (Nguồn: Ngân hàng Thế giới)
Tuy vậy quá trình Đổi mới vẫn đặt ra những vấn đề mới về cả lý luận và thực tiễn. Theo tiến sĩ Trần Đình Thiên, Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam, trước Đại hội Đảng lần XI cho rằng "Công thức phát triển là kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa nên được hiểu như thế nào cho rõ ràng? Đây là thời điểm mà tôi nghĩ rằng bàn cương lĩnh là bàn đến khái niệm lớn". Ông Phùng Hữu Phú, Phó Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam, cho rằng "...vấn đề lâu nay rất vướng và cũng chưa làm được. Đó là lộ trình phát triển đất nước ta thời kỳ quá độ là thế nào? Trước đây ta dùng khái niệm "bước đi bước đầu", "chặng đường đầu", "giai đoạn đầu". Có lần nào Tổng bí thư Nguyễn Phú Trọng tiếp xúc cử tri, có người hỏi: bao giờ chúng ta có chủ nghĩa xã hội? Tổng bí thư nói chúng ta chưa nghiên cứu tường minh vấn đề này, có khi trăm năm nữa cũng chưa có chủ nghĩa xã hội. Thế thì thời kỳ quá độ (lên chủ nghĩa xã hội) là bao lâu, có mấy chặng đường thì chưa rõ"Quá độ lên chủ nghĩa xã hội bao lâu, có mấy chặng đường cần tiếp tục làm rõ, Báo Tuổi trẻ, 10/06/2020. Sau hơn 30 năm, Đổi mới kinh tế ở Việt Nam vẫn theo kiểu "dò đá qua sông"30 năm đổi mới- Vẫn tiếp tục “dò đá qua sông”, Báo Pháp luật Việt Nam, 1/10/2016Đổi mới kinh tế vẫn theo kiểu “dò đá qua sông”, 01/10/2016, Thời báo Ngân hàng. Trong khi các nước Đông Bắc Á thành công trong việc đề ra đường lối phát triển công nghiệp, can thiệp vào thị trường thì Việt Nam lại thất bại vì Việt Nam không có một bộ máy hành chính công vụ chuyên nghiệp, thuộc giới tinh hoa và độc lập như các nước đóTiến sĩ Nguyễn Sĩ Dũng: ‘Nhà nước kiến tạo là nhà nước không hành dân’, 29/07/2017, BÁO ĐIỆN TỬ VTC NEWS.

Ông Vũ Minh Khương khi so sánh Việt Nam và Trung Quốc là hai đất nước có mô hình kinh tế - chính trị tương tự nhau đã nhận xét "Ở Trung Quốc họ có một tầm nhìn xa, muốn có một chương trình hiện đại hóa toàn diện để Trung Quốc trở thành một cường quốc hiện đại vào trước năm 2050. Việt Nam thì cải cách trên tình thế bí bách, bị Liên Xô cắt viện trợ và buộc phải tìm con đường đổi mới, cho nên cải cách mang tính chất thoát khỏi tình cảnh khó khăn hiện tại. Việt Nam thì có những chiến thắng huy hoàng trong chiến tranh chống Pháp, chống Mỹ, nên có thể ỷ lại thắng lợi của những cuộc chiến tranh này để duy trì sự chính danh của mình, cho nên nhiều khi trong cải cách không triệt để, mà chỉ cốt đủ ăn đủ sống. Điều này tạo ra những khiếm khuyết rất căn bản cho cải cách sâu rộng ở Việt Nam. Vì các đặc điểm đó, cho nên lãnh đạo Việt Nam chưa đủ tầm để xác định một chiến lược kỳ vĩ, chẳng hạn như đưa Việt Nam trở thành một đất nước hùng cường"VN và TQ: Một mô hình, hai tầm nhìn, 23 tháng 10 năm 2013, BBC Tiếng Việt. Ở Việt Nam thuật ngữ nhà nước kiến tạo trở thành một định hướng cải cách theo đó nhà nước sẽ tạo ra được hệ thống khuyến khích các nguồn lực của xã hội tập trung đầu tư cho các mục tiêu phát triển, cung cấp các dịch vụ công chất lượng, tạo ra cạnh tranh lành mạnh để tất cả mọi chủ thể trong xã hội đều phải vươn lên và để thu hút được người tàiNhà nước kiến tạo phát triển tại Việt Nam, Báo Quân đội nhân dân, 03/05/2017. Tuy nhiên, Việt Nam vẫn chưa hình hành một khung khái niệm rõ ràng về nhà nước kiến tạo và có quá nhiều người nói về nhà nước kiến tạo nhưng không ai làmTS Nguyễn Đình Cung: Nhà nước kiến tạo, ai cũng nói nhưng không ai làm, Báo điện tử Dân trí, 13/06/2017. Nhà nước là sản phẩm của xã hộiTính giai cấp và tính nhân dân của Nhà nước , Nguyễn Ngọc Hà, Tạp chí Triết học, số 4 (203), tháng 4 - 2008 nên nhân dân nào thì chính phủ ấy'Các ông đổ lỗi cho chính quyền nhiều quá!', 27/03/2014, Vietnamnet.

Bà Phạm Chi Lan nhận xét về Đổi Mới trên thực tế khi nói về các doanh nghiệp kinh tế tư nhân:

Gần 50 năm gắn bó với việc nghiên cứu các doanh nghiệp Việt Nam, bà cảm nhận như thế nào về sự đổi thay từ lúc mở cửa cho đến nay?
Kể từ lúc Đổi mới đến nay đã hơn 30 năm, bức tranh của doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt là khu vực kinh tế tư nhân đã thay đổi hết sức cơ bản. Có thể nói, doanh nghiệp tư nhân Việt đã đi từ "Không" đến "Có".
Hình ảnh ban đầu của kinh tế tư nhân có thể hình dung là một con số 0 tròn trĩnh. Bởi sau giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước, khu vực này không được thừa nhận tồn tại. Chỉ khi bước vào thời kỳ Đổi mới, Việt Nam mới có chủ trương phát triển kinh tế nhiều thành phần, trong đó có kinh tế tư nhân.
Nhưng cũng phải đến 5 năm sau Đổi mới, Luật Doanh nghiệp tư nhân và Luật Công ty mới được Quốc hội thông qua. Dù vậy, 2 luật đó cũng đầy sự trói buộc. Bất cứ doanh nghiệp nào ra đời cũng phải xin phép các cơ quan Nhà nước, thời gian hoạt động của doanh nghiệp cũng rất hạn chế, ngắn nhất chỉ là 3 tháng, dài hơn chút cũng chỉ được từ 1 – 2 năm.
Điều này đã khiến cho doanh nghiệp gặp khó khăn ở trên hai phương diện: thui mòn đi ý chí kinh doanh cũng như cũng như bất lợi trong việc tiếp cận nguồn lực. Họ sợ kinh doanh, không dám làm kinh doanh vì không biết nếu làm rồi sau đó không được cấp phép tiếp thì sẽ như thế nào.
Do đó, trong 10 năm kể từ khi Luật Doanh nghiệp tư nhân và Luật Công ty xuất hiện, chỉ có khoảng 40.000 doanh nghiệp ra đời.
Bước nhảy vọt trong tư duy của lãnh đạo Nhà nước sau đó đã thay đổi tất cả. Năm 1999, Luật Doanh nghiệp được Quốc hội thông qua, đi vào thực hiện năm 2000 đã thay đổi gần như bộ mặt của kinh tế tư nhân Việt Nam. Từ năm 2000 trở đi, mỗi năm có từ 20.000 doanh nghiệp, rồi tăng thành 25.000 – 30.000 doanh nghiệp ra đời. Con số bây giờ thì vào khoảng 100.000 doanh nghiệp.
Quá trình phát triển của doanh nghiệp cũng đồng thời gắn với quá trình hội nhập đất nước. Luật Doanh nghiệp năm 1999 ra đời, thực hiện năm 2000 cũng giúp Việt Nam vừa kịp bắt nhịp với Hiệp định thương mại song phương Việt Nam – Hoa Kỳ (BTA). Từ hiệp định này, các doanh nghiệp trong nước đã bừng tỉnh, lao ra bên ngoài để tìm kiếm cơ hội. Các nền kinh tế khác cũng nhân dịp này tìm hiểu vào thị trường gần 90 triệu dân này.
Đến năm 2007, Việt Nam đã trở thành thành viên thứ 150 của WTO với rất nhiều cơ hội giao thương với 149 nền kinh tế còn lại được mở ra. Tất cả những điều này làm cho khu vực kinh tế tư nhân sống động hẳn lên, giúp cho khả năng phát triển kinh tế vượt trội.
Theo dòng chảy đó, kinh tế tư nhân đã dần khẳng định được mình. Từ việc không được thừa nhận, đến "bán" thừa nhận ở những ngày đầu, đến nay, khu vực này được nhấn mạnh là động lực quan trọng của nền kinh tế.
Việt Nam giờ đã xuất hiện tỷ phú đô la là ông Phạm Nhật Vượng và bà Nguyễn Thị Phương Thảo dù đất nước vẫn là một nền kinh tế đang phát triển, chất lượng thấp. Riêng việc này chứng tỏ khu vực tư nhân nước ta đã có những bước phát triển như thế nào.
Sự thay đổi này một phần đến từ nỗ lực không ngừng nghỉ của những người kinh doanh, một phần là nhờ vào những chính sách Nhà nước ngày càng cởi mở, thân thiện hơn với doanh nghiệp. Hệ thống luật pháp đã được cải thiện theo hướng tạo thuận lợi hơn cho kinh doanh. Thông qua đó, kinh tế tư nhân đóng góp ngày càng nhiều cho kinh tế trong nước.
Trong dòng chảy của 30 năm đó, giai đoạn nào khiến bà có ký ức khó phai mờ?
Có lẽ là thời kỳ đầu rất gian nan của các doanh nghiệp khi họ bắt đầu được Nhà nước cho phép thành lập. Những doanh nhân của thời kỳ đấy đã chứng minh ý chí nỗ lực kinh khủng, sự bền gan, quyết tâm chấp nhận rủi ro để vượt lên.
Chính ở giai đoạn đầu này, khoảng những năm 1995 – 1996, đất nước đã có lứa doanh nghiệp đầu tiên mà sau này tên tuổi của công ty, người thành lập đã in dấu ấn sâu đậm. Đó là là công ty Huy Hoàng của ông Lê Văn Kiểm, Minh Phụng của ông Tăng Minh Phụng, Thái Tuấn của ông Thái Tuấn Chí, Cà phê Trung Nguyên của ông Đặng Lê Nguyên Vũ, Thiên Long của ông Cô Gia Thọ, Kinh Đô của ông Trần Kim Thành...
Lúc bắt tay vào làm, hầu hết những doanh nhân này không có nền tảng kinh doanh. Nhưng với tố chất sẵn có, họ đã vừa học, vừa làm, và sáng tạo ra những cái mới. Ví dụ như Cà phê Trung Nguyên của Đặng Lê Nguyên Vũ đã đưa ra hình ảnh đầu tiên của kinh doanh theo chuỗi nhượng quyền tại Việt Nam dù người sáng lập xuất thân là dân Y khoa. Phải đến sau này khi Lý Quý Trung được đào tạo bài bản ở Úc về mở chuỗi Phở 24 và viết những cuốn sách đầu tiên thì kiến thức nhượng quyền thương hiệu mới được hệ thống bài bản.
Thế hệ đầu tiên cũng là những người đi ra từ trong vất vả, khó khăn. Ông chủ Kinh Đô bắt đầu với công việc vác bột mỳ cho chủ lò bánh, về sau được người ta thương tình dạy nghề rồi khởi sự với một cửa hàng rất nhỏ. Ông Cô Gia Thọ của Thiên Long cũng bắt đầu sự nghiệp của mình bằng cách bán bút bi dạo.
Tôi không bao giờ có thể quên được những doanh nhân ấy bởi họ là những người đầu tiên bước ra thương trường đầy quả cảm bởi rủi ro, nguy hiểm, thậm chí phải trả giá bằng tính mạng như chuyện của ông Tăng Minh Phụng.
Những sai phạm của ông Tăng Minh Phụng khiến ông chịu án tử hình. Bản án của ông đã để lại nhiều đau đớn với tôi cũng như những người quan tâm đến số phận của doanh nghiệp Việt. Nhưng nếu không có những con người, sự việc như vậy thì chúng ta không có nền kinh tế như hiện nay. Bởi lẽ, từ những bất cập, những lỗ hổng cũng như rủi ro pháp lý mà thế hệ tiên phong đã gánh lấy đã khiến cho nhưng lãnh đạo Chính phủ có tư duy cải cách mạnh mẽ như cố Thủ tướng Võ Văn Kiệt, nguyên Thủ tướng Phan Văn Khải đã cố gắng hết sức tạo dựng môi trường kinh doanh an toàn, tốt đẹp hơn.
Những doanh nghiệp F1 ngày đấy đã truyền lửa kinh doanh sang thế hệ F2. Ví dụ như gốm sứ Minh Long, giày dép Bitis, Thép Việt với những người thừa kế như Lý Huy Sáng, Vưu Lệ Quyên hay Đỗ Duy Hiếu... Nói thêm về Hiếu, cái tên này khiến nhiều người lầm tưởng đấy là nam giới nhưng thực ra Hiếu là ái nữ duy nhất của ông Đỗ Duy Thái. Kế nghiệp cha làm thép, Hiếu đã bước chân vào một ngành vốn được xem là lãnh địa của đàn ông. Dòng chảy quả cảm đang được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Bà vừa nhắc việc chuyển giao kinh doanh từ thế hệ thứ nhất sang thế hệ thứ hai ở một số doanh nghiệp, nhưng sự giao thời này dường như cũng gặp những khó khăn nhất định bởi xung đột giữa trẻ và già, cũ và mới?
Tất yếu thôi, vì thời kỳ đầu những người tiên phong đã gặp phải những vất vả kinh khủng, đối mặt với rủi ro, thậm chí là mất mát về tính mạng. Chuyện của ông Tăng Minh Phụng là chuyện của những ai từng làm doanh nghiệp ở Việt Nam không được phép quên và cũng không thể quên được.
Nó đã thành phản ứng khiến cho nhiều doanh nhân trở nên dè dặt, thận trọng đáng kể. Họ luôn mang trong mình nỗi sợ môi trường kinh doanh với môi trường pháp lý chưa được hoàn chỉnh lại thêm một bộ phận công chức vừa hạn chế về tâm cũng như tầm, không như tinh thần của Chính phủ ở cấp cao nhất. Điều này đã hình thành cơ chế mà như mọi người hay đùa hành chính tức "hành là chính".
Do vậy, phản xạ của lớp người cũ là điều dể hiểu. Nhưng chính lãnh đạo của thế hệ này cũng là những người chịu khó học hỏi. Họ hiểu được sự thay đổi của thời đại không chỉ ở công nghệ mà còn ở hệ thống quản trị. Họ cũng chấp nhận và có niềm tin ở thế hệ trẻ hơn.
Ở chiều ngược lại, những doanh nhân trẻ cũng thông cảm cho lớp cha anh đi trước. Họ vừa học hỏi tiền bối, vừa thuyết phục và chứng minh năng lực của bản thân. Điều này thể hiện rất rõ ở doanh nghiệp gốm sứ Minh Long hay Bitis.
Tôi rất mong sẽ có thêm nhiều sự tiếp nối, kế thừa để dòng máu, nhiệt huyết kinh doanh được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Như vậy Việt Nam mới có thể có được những doanh nghiệp tồn tại hàng trăm năm như các nước.
Nhưng có một sự thật là doanh nghiệp Việt rất khó để lớn nhưng một khi đã lớn được, phát triển được, nhiều doanh nghiệp lại bị bán đi bởi chính người sáng lập...
Đấy cũng là nỗi đau mà tôi quan sát được hiện nay. Ngoài những doanh nghiệp gia đình như tôi đã kể trên có sự tiếp nối thì nhiều doanh nghiệp tư nhân khác, dù có sự phát triển rực rỡ nhưng không thể duy trì được và phải "bán mình". Đấy thực sự là điều đáng tiếc.
Thực tế, trong số hàng vạn doanh nghiệp ra đời mỗi năm, có khoảng vài trăm doanh nghiệp nổi trội. Bắt đầu tư những công ty rất nhỏ, rồi trở thành công ty với quy mô vừa, tương đối lớn, rồi rất lớn, được định giá cao.
Nhưng tiếc là trong mấy năm gần đây, môi trường kinh doanh đã trở nên khó khăn quá đối với doanh nghiệp, nhất là khi lớn đến một quy mô nhất định sẽ hết sức khó để vượt lên. Những bất cập này đến từ sự bất bình đẳng rất lớn giữa doanh nghiệp tư nhân với doanh nghiệp nhà nước, doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài và cả những doanh nghiệp tư nhân nhưng thân hữu.
Sự phân bổ nguồn lực, sự ưu đãi đến bất hợp lý giữa các nhóm này và tiếng kêu của doanh nghiệp tư nhân để cải thiện mãi không được giải quyết khiến cho doanh nghiệp tư nhân dần bị "bóp chết". Thêm vào đó, chi phí tăng lên, sự đuối sức trong cạnh tranh với nước ngoài ngày một nhiều, họ đành chấp nhận bán mình.
Tôi tin, tự đáy lòng, không một doanh nhân nào muốn như vậy, nhất là những người đã từng thành công khi gây dựng công ty. Hơn ai hết, họ khát khao muốn thành công tiếp nối, sự nghiệp được chuyển tiếp, có thế hệ sau kế thừa. Họ cũng rất bất bình khi bao nhà đầu tư ngoại vào Việt Nam tìm kiếm cơ hội nhưng chính bản thân lại không có "cửa" để phát triển, phải ra đi tìm cơ hội ở đất nước khác.
Vì vậy, tôi mong rằng các cơ quan Nhà nước phải thực sự xem xét về chủ trương khuyến khích doanh nghiệp tư nhân trong nước, cần tách bạch giữa doanh nghiệp trong nước và doanh nghiệp FDI chứ đừng trộn lẫn trong một cụm từ kinh tế tư nhân nói chung.
Tôi nhấn mạnh không một nước nào phát triển nhờ ngoại lực cả, tất cả phải nhờ nội lực của đất nước đó.
Theo bà đâu là điểm nghẽn lớn nhất đối với kinh tế tư nhân Việt Nam?
Tôi cho rằng tư duy về kinh tế trong bộ máy của Nhà nước chưa ổn. Những người quản lý vẫn muốn can thiệp sâu và rộng đối với doanh nghiệp, thị trường. Người ta không thực sự hiểu khái niệm "Nhà nước kiến tạo" mà nguyên Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng đưa ra cũng như Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc nhấn mạnh nhiều lần kể từ khi ông nhậm chức.
Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc còn lưu ý thêm về khái niệm "Nhà nước liêm chính, phục vụ". Những khái niệm này đã được người tiền nhiệm đưa ra và thực hiện trong 2 năm cuối nhiệm kỳ trước nhưng chưa được bao nhiêu nay đượcchú trọng hết sức. Không chỉ dừng lại ở tuyên bố, Thủ tướng Phúc hiểu rõ cần phải có hành động.
Thủ tướng đã thiết lập ra Tổ công tác của Thủ tướng với 11 thành viên, đứng đầu là Bộ trưởng Mai Tiến Dũng, trong đó nhấn mạnh việc thực thi Nghị quyết 19, Nghị quyết 35.
Tinh thần của Người đứng đầu Chính phủ là như vậy nhưng các cấp thấp hơn có lẽ chưa thấm nhuần được. Hệ quả của nó là số điều kiện kinh doanh "đẻ" ra đến hơn 5.200 điều kiện.
Thời thực hiện Luật Doanh nghiệp năm 1999, chúng tôi cố gắng giảm số giấy phép con từ 400 cái xuống còn hơn 200 – lúc ấy vẫn bị coi là nhiều. Sau đó có sự thay đổi, các bộ ngành tìm cách khôi phục lại những điều kiện này nhưng đến mức như hiện nay.
Doanh nghiệp thực sự rất bực vì một mặt Chính phủ tuyên bố rất mạnh mẽ về cải thiện môi trường kinh doanh nhưng hầu hết các cấp thừa hành lại không tuân thủ mà làm ngược lại, gây nên bao khó khăn. Chính phủ ra sức tháo gỡ nhưng không tháo nổi vì chính cấp dưới thắt thêm nhiều nút.
Vì sao lại có hiện tượng "trên bảo dưới không nghe" thưa bà?
Thứ nhất đó là kỷ luật không nghiêm. Chính những người trong hệ thống Nhà nước lại không tuân thủ pháp luật. Từ việc bản thân không tuân thủ làm họ nghi ngờ doanh nghiệp cũng như mình rồi từ đó "đẻ" thêm các công cụ để giám sát, thanh kiểm tra. Chính những việc này khiến cho tiêu cực bùng lên không chặn được. Doanh nghiệp bức bối quá vì cảm thấy cứ làm theo luật định họ sẽ không tồn tại được nên phải "lách".
Nhưng khi lách, vi phạm luật, như ông Đậu Anh Tuấn, Trưởng ban Pháp chế VCCI nói thì doanh nghiệp đã trở thành "con tin" của các công chức Nhà nước, rơi vào vòng luẩn quẩn không thoát ra được.
Đổi mới, theo tôi là phải có cơ chế đổi thay, giám sát những người thừa hành, chứ không chỉ là những tuyên bố mạnh mẽ từ những người đứng đầu rồi bị lờ đi như hiện nay.
Thứ hai, hiện Nhà nước đang có vai trò quá lớn trong nền kinh tế, đặc biệt là quyền phân bổ nguồn lực nên cơ chế xin – cho kéo dài suốt từ thời kỳ kế hoạch hoá tập trung đến nay vẫn còn nặng kề. Trong quá trình Đổi mới có sự tự do hoá một số thị trường nhưng một số thị trường nhân tố cơ bản vẫn trong tay Nhà nước.
Từ sự bất cập này đã hình thành nên những nhóm doanh nghiệp thân hữu, phát triển lệch lạc mà sự giàu có của những doanh nghiệp này trả giá bằng sự nghèo đi tương đối của đa phần dân số. Trong khi đó, những doanh nghiệp tư nhân vẫn tiếp tục gặp khốn khó vì thiếu nguồn lực.
Điểm nghẽn lớn nhất lại nằm ở tư duy vốn không dễ để ngay lập tức thay đổi, theo bà, những nút thắt nào có thể giải quyết ngay trước mắt?
Chúng ta nên bám theo 2 Nghị quyết quan trọng của Chính phủ và Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc đã đưa ra. Đó là Nghị quyết 19 với các vấn đề hàng năm cần giải quyết. Năm nay, Nghị quyết 19 đưa ra 256 biện pháp chỉ thị rõ từng Bộ ngành cơ quan liên quan cần làm gì. Bám theo cái đó để thực hiện sẽ giải quyết được những câu chuyện hàng ngày gây khó khăn cho doanh nghiệp.
Còn căn cơ hơn nữa là Nghị quyết 35 với 10 nguyên tắc về quan hệ giữa Nhà nước và doanh nghiệp. Ví dụ như Chính phủ cam kết không hình sự hoá các hoạt động kinh tế, không can thiệp vào hoạt động kinh doanh. 10 cam kết đó là đúng theo nguyên tắc Nhà nước với thị trường mà các nước khác đã áp dụng. Nếu thực hiện được thì hệ thống thị trường của Việt Nam đã tương đối hoàn chỉnh.
Chính phủ vừa mới thành lập Ban Nghiên cứu phát triển kinh tế tư nhân với sự tham gia của nhiều doanh nhân nổi tiếng, bà nghĩ sao về điều này?
Tôi hoan nghênh ý tưởng này vì một nền kinh tế đông doanh nghiệp với số lượng lên đến hơn nửa triệu cần phải có được trung tâm kết nối với những doanh nghiệp lớn làm đầu tàu. Nguyên lý ở các nước khác cũng vậy.
Hiện ở Việt Nam có nhiều doanh nghiệp lớn nhưng một số lượng không nhỏ đang ở mảng bất động sản, do vậy cần có sự nghiên cứu, điều chỉnh, mở rộng ra để có nhiều hơn những doanh nghiệp chế biến chế tạo, tiếp cận mạnh hơn với công nghệ 4.0.
Tuy nhiên, tôi cũng lưu ý, đã là Ban nghiên cứu cần thì cần phải có sự nghiên cứu sòng phẳng, đưa ra lấy ý kiến của mọi người, nhất là những người ở khu vực kinh tế tư nhân, chứ không được quyền biến báo tiếng nói của Ban thành tiếng nói của khu vực tư nhân hay nhân danh khu vực này nhằm lobby chính sách.
Tham gia vào Báo cáo Việt Nam 2035: "Hướng tới thịnh vượng, sáng tạo, công bằng và dân chủ", vậy diện mạo của doanh nghiệp tư nhân trong tâm trí bà ở thời điểm 2035 sẽ như thế nào?
Tôi trông đợi thế hệ doanh nhân tiếp theo của Việt Nam sẽ thực hiện được những mục tiêu của Việt Nam 2035: biến Việt Nam thành nước thu nhập trung bình cao, các ngành kinh tế phát triển tập trung vào các ngành có lợi thế so sánh nhất, có thể cạnh tranh toàn cầu, nâng cấp nền kinh tế. Việt Nam lúc này cũng có một hệ thống kinh tế thị trường đúng nghĩa.
Phương Ánh
Kiên Trần
Hương Xuân


Đổi Mới


Đổi Mới

Tại Việt Nam, có thể hiểu khái quát: Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là kinh tế thị trường, vừa tuân thủ theo quy luật của kinh tế thị trường, vừa phải theo định hướng của chủ nghĩa xã hội. Có nghĩa là, trong khi chú ý tới tăng trưởng kinh tế, thì hết sức coi trọng tới vấn đề xã hội, xây dựng hệ thống an sinh xã hội và dịch vụ công cộng tốt, bảo đảm công bằng xã hội, hạn chế sự chênh lệch giàu-nghèo, phấn đấu để có nhiều người giàu nhưng đồng thời cũng hạn chế tối đa, tiến tới xóa bỏ tình trạng đói nghèo trong nhân dân. Nhà nước phải đóng vai trò hạn chế, khắc phục những mặt trái của chủ nghĩa tư bản và quá trình toàn cầu hóa để nền kinh tế hoạt động có hiệu quả hơn và nâng cao phúc lợi xã hội.

Thực tế quá trình Đổi mới hơn 30 năm qua đã giúp Việt Nam có những bước phát triển vượt bậc tuy còn nhiều hạn chế cần khắc phục để bảo đảm kinh tế Việt Nam tiếp tục tăng trưởng ở mức cao. Nền kinh tế Việt Nam tăng trưởng vượt trội trong khu vực, nhưng vẫn dưới mức tiềm năng. Việt Nam nằm trong số ít quốc gia trên thế giới có chỉ số phát triển con người cao hơn những nước có cùng mức thu nhập. Chính phủ Việt Nam đã có những nỗ lực đầu tư vào hệ thống y tế và giáo dụcĐầu tư của nhà nước cho giáo dục, đào tạo: Thực trạng và một số đề xuất, Đinh Thị Nga, 29/10/2017, Tạp chí điện tử Tài chính, điều này giúp Việt Nam có tỷ lệ biết chữ và tuổi thọ trung bình khá cao97,3% dân số toàn quốc biết chữ, Báo Lao động, 13/01/2016Người Việt thọ 75,6 tuổi, đứng thứ 2 khu vực, VietNamNet. Trình độ y tế và giáo dục của Việt Nam ngày càng tiếp cận gần hơn với trình độ của các nước tiên tiến. Tuy nhiên chi tiêu cho y tế, giáo dục vẫn chưa thật sự hiệu quả. Việt Nam thành công trong việc nâng cao mức sống của người dân nhưng hoàn toàn thất bại trong mục tiêu công nghiệp hóa vào năm 2020 như Đảng Cộng sản Việt Nam đề ra khi bắt đầu Đổi mớiMục tiêu trở thành nước công nghiệp vào năm 2020 không đạt: kết thúc một mơ ước duy ý chí , BÁO ĐIỆN TỬ MỘT THẾ GIỚI, 13/04/2016. Đảng Cộng sản Việt Nam tiếp tục đặt mục tiêu hoàn thành công nghiệp hóa, hiện đại hóa Việt Nam vào năm 2030. Báo cáo Tổng quan Việt Nam 2035 của Bộ Kế hoạch và Đầu tư Việt Nam và Ngân hàng Thế giới đưa ra kỳ vọng Việt Nam sẽ đạt thu nhập bình quân đầu người 18.000 USD/năm vào năm 2035Báo cáo Tổng quan Việt Nam 2035, Bộ Kế hoạch và Đầu tư Việt Nam và Ngân hàng Thế giới, 2016 download.
nhỏ|300px|So sánh thu nhập bình quân đầu người giữa Việt Nam và Trung Quốc (Nguồn: Ngân hàng Thế giới)
Tuy vậy quá trình Đổi mới vẫn đặt ra những vấn đề mới về cả lý luận và thực tiễn. Theo tiến sĩ Trần Đình Thiên, Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam, trước Đại hội Đảng lần XI cho rằng "Công thức phát triển là kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa nên được hiểu như thế nào cho rõ ràng? Đây là thời điểm mà tôi nghĩ rằng bàn cương lĩnh là bàn đến khái niệm lớn". Ông Phùng Hữu Phú, Phó Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam, cho rằng "...vấn đề lâu nay rất vướng và cũng chưa làm được. Đó là lộ trình phát triển đất nước ta thời kỳ quá độ là thế nào? Trước đây ta dùng khái niệm "bước đi bước đầu", "chặng đường đầu", "giai đoạn đầu". Có lần nào Tổng bí thư Nguyễn Phú Trọng tiếp xúc cử tri, có người hỏi: bao giờ chúng ta có chủ nghĩa xã hội? Tổng bí thư nói chúng ta chưa nghiên cứu tường minh vấn đề này, có khi trăm năm nữa cũng chưa có chủ nghĩa xã hội. Thế thì thời kỳ quá độ (lên chủ nghĩa xã hội) là bao lâu, có mấy chặng đường thì chưa rõ"Quá độ lên chủ nghĩa xã hội bao lâu, có mấy chặng đường cần tiếp tục làm rõ, Báo Tuổi trẻ, 10/06/2020. Sau hơn 30 năm, Đổi mới kinh tế ở Việt Nam vẫn theo kiểu "dò đá qua sông"30 năm đổi mới- Vẫn tiếp tục “dò đá qua sông”, Báo Pháp luật Việt Nam, 1/10/2016Đổi mới kinh tế vẫn theo kiểu “dò đá qua sông”, 01/10/2016, Thời báo Ngân hàng. Trong khi các nước Đông Bắc Á thành công trong việc đề ra đường lối phát triển công nghiệp, can thiệp vào thị trường thì Việt Nam lại thất bại vì Việt Nam không có một bộ máy hành chính công vụ chuyên nghiệp, thuộc giới tinh hoa và độc lập như các nước đóTiến sĩ Nguyễn Sĩ Dũng: ‘Nhà nước kiến tạo là nhà nước không hành dân’, 29/07/2017, BÁO ĐIỆN TỬ VTC NEWS.

Ông Vũ Minh Khương khi so sánh Việt Nam và Trung Quốc là hai đất nước có mô hình kinh tế - chính trị tương tự nhau đã nhận xét "Ở Trung Quốc họ có một tầm nhìn xa, muốn có một chương trình hiện đại hóa toàn diện để Trung Quốc trở thành một cường quốc hiện đại vào trước năm 2050. Việt Nam thì cải cách trên tình thế bí bách, bị Liên Xô cắt viện trợ và buộc phải tìm con đường đổi mới, cho nên cải cách mang tính chất thoát khỏi tình cảnh khó khăn hiện tại. Việt Nam thì có những chiến thắng huy hoàng trong chiến tranh chống Pháp, chống Mỹ, nên có thể ỷ lại thắng lợi của những cuộc chiến tranh này để duy trì sự chính danh của mình, cho nên nhiều khi trong cải cách không triệt để, mà chỉ cốt đủ ăn đủ sống. Điều này tạo ra những khiếm khuyết rất căn bản cho cải cách sâu rộng ở Việt Nam. Vì các đặc điểm đó, cho nên lãnh đạo Việt Nam chưa đủ tầm để xác định một chiến lược kỳ vĩ, chẳng hạn như đưa Việt Nam trở thành một đất nước hùng cường"VN và TQ: Một mô hình, hai tầm nhìn, 23 tháng 10 năm 2013, BBC Tiếng Việt. Ở Việt Nam thuật ngữ nhà nước kiến tạo trở thành một định hướng cải cách theo đó nhà nước sẽ tạo ra được hệ thống khuyến khích các nguồn lực của xã hội tập trung đầu tư cho các mục tiêu phát triển, cung cấp các dịch vụ công chất lượng, tạo ra cạnh tranh lành mạnh để tất cả mọi chủ thể trong xã hội đều phải vươn lên và để thu hút được người tàiNhà nước kiến tạo phát triển tại Việt Nam, Báo Quân đội nhân dân, 03/05/2017. Tuy nhiên, Việt Nam vẫn chưa hình hành một khung khái niệm rõ ràng về nhà nước kiến tạo và có quá nhiều người nói về nhà nước kiến tạo nhưng không ai làmTS Nguyễn Đình Cung: Nhà nước kiến tạo, ai cũng nói nhưng không ai làm, Báo điện tử Dân trí, 13/06/2017. Nhà nước là sản phẩm của xã hộiTính giai cấp và tính nhân dân của Nhà nước , Nguyễn Ngọc Hà, Tạp chí Triết học, số 4 (203), tháng 4 - 2008 nên nhân dân nào thì chính phủ ấy'Các ông đổ lỗi cho chính quyền nhiều quá!', 27/03/2014, Vietnamnet. Một nhà báo Pháp đã nhận xét "Công bằng mà nói, người Việt Nam các ông đổ lỗi cho chính quyền nhiều quá. Người Pháp chúng tôi có một câu: nhân dân nào, chính phủ đó!".


Đổi Mới

Tại Việt Nam, có thể hiểu khái quát: Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là kinh tế thị trường, vừa tuân thủ theo quy luật của kinh tế thị trường, vừa phải theo định hướng của chủ nghĩa xã hội. Có nghĩa là, trong khi chú ý tới tăng trưởng kinh tế, thì hết sức coi trọng tới vấn đề xã hội, xây dựng hệ thống an sinh xã hội và dịch vụ công cộng tốt, bảo đảm công bằng xã hội, hạn chế sự chênh lệch giàu-nghèo, phấn đấu để có nhiều người giàu nhưng đồng thời cũng hạn chế tối đa, tiến tới xóa bỏ tình trạng đói nghèo trong nhân dân. Nhà nước phải đóng vai trò hạn chế, khắc phục những mặt trái của chủ nghĩa tư bản và quá trình toàn cầu hóa để nền kinh tế hoạt động có hiệu quả hơn và nâng cao phúc lợi xã hội.

Thực tế quá trình Đổi mới hơn 30 năm qua đã giúp Việt Nam có những bước phát triển vượt bậc tuy còn nhiều hạn chế cần khắc phục để bảo đảm kinh tế Việt Nam tiếp tục tăng trưởng ở mức cao. Nền kinh tế Việt Nam tăng trưởng vượt trội trong khu vực, nhưng vẫn dưới mức tiềm năng. Việt Nam nằm trong số ít quốc gia trên thế giới có chỉ số phát triển con người cao hơn những nước có cùng mức thu nhập. Chính phủ Việt Nam đã có những nỗ lực đầu tư vào hệ thống y tế và giáo dụcĐầu tư của nhà nước cho giáo dục, đào tạo: Thực trạng và một số đề xuất, Đinh Thị Nga, 29/10/2017, Tạp chí điện tử Tài chính, điều này giúp Việt Nam có tỷ lệ biết chữ và tuổi thọ trung bình khá cao97,3% dân số toàn quốc biết chữ, Báo Lao động, 13/01/2016Người Việt thọ 75,6 tuổi, đứng thứ 2 khu vực, VietNamNet. Trình độ y tế và giáo dục của Việt Nam ngày càng tiếp cận gần hơn với trình độ của các nước tiên tiến. Tuy nhiên chi tiêu cho y tế, giáo dục vẫn chưa thật sự hiệu quả. Việt Nam thành công trong việc nâng cao mức sống của người dân nhưng hoàn toàn thất bại trong mục tiêu công nghiệp hóa vào năm 2020 như Đảng Cộng sản Việt Nam đề ra khi bắt đầu Đổi mớiMục tiêu trở thành nước công nghiệp vào năm 2020 không đạt: kết thúc một mơ ước duy ý chí , BÁO ĐIỆN TỬ MỘT THẾ GIỚI, 13/04/2016. Đảng Cộng sản Việt Nam tiếp tục đặt mục tiêu hoàn thành công nghiệp hóa, hiện đại hóa Việt Nam vào năm 2030. Báo cáo Tổng quan Việt Nam 2035 của Bộ Kế hoạch và Đầu tư Việt Nam và Ngân hàng Thế giới đưa ra kỳ vọng Việt Nam sẽ đạt thu nhập bình quân đầu người 18.000 USD/năm vào năm 2035Báo cáo Tổng quan Việt Nam 2035, Bộ Kế hoạch và Đầu tư Việt Nam và Ngân hàng Thế giới, 2016 download.
nhỏ|300px|So sánh thu nhập bình quân đầu người giữa Việt Nam và Trung Quốc (Nguồn: Ngân hàng Thế giới)
Tuy vậy quá trình Đổi mới vẫn đặt ra những vấn đề mới về cả lý luận và thực tiễn. Theo tiến sĩ Trần Đình Thiên, Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam, trước Đại hội Đảng lần XI cho rằng "Công thức phát triển là kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa nên được hiểu như thế nào cho rõ ràng? Đây là thời điểm mà tôi nghĩ rằng bàn cương lĩnh là bàn đến khái niệm lớn". Ông Phùng Hữu Phú, Phó Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam, cho rằng "...vấn đề lâu nay rất vướng và cũng chưa làm được. Đó là lộ trình phát triển đất nước ta thời kỳ quá độ là thế nào? Trước đây ta dùng khái niệm "bước đi bước đầu", "chặng đường đầu", "giai đoạn đầu". Có lần nào Tổng bí thư Nguyễn Phú Trọng tiếp xúc cử tri, có người hỏi: bao giờ chúng ta có chủ nghĩa xã hội? Tổng bí thư nói chúng ta chưa nghiên cứu tường minh vấn đề này, có khi trăm năm nữa cũng chưa có chủ nghĩa xã hội. Thế thì thời kỳ quá độ (lên chủ nghĩa xã hội) là bao lâu, có mấy chặng đường thì chưa rõ"Quá độ lên chủ nghĩa xã hội bao lâu, có mấy chặng đường cần tiếp tục làm rõ, Báo Tuổi trẻ, 10/06/2020. Sau hơn 30 năm, Đổi mới kinh tế ở Việt Nam vẫn theo kiểu "dò đá qua sông"30 năm đổi mới- Vẫn tiếp tục “dò đá qua sông”, Báo Pháp luật Việt Nam, 1/10/2016Đổi mới kinh tế vẫn theo kiểu “dò đá qua sông”, 01/10/2016, Thời báo Ngân hàng. Trong khi các nước Đông Bắc Á thành công trong việc đề ra đường lối phát triển công nghiệp, can thiệp vào thị trường thì Việt Nam lại thất bại vì Việt Nam không có một bộ máy hành chính công vụ chuyên nghiệp, thuộc giới tinh hoa và độc lập như các nước đóTiến sĩ Nguyễn Sĩ Dũng: ‘Nhà nước kiến tạo là nhà nước không hành dân’, 29/07/2017, BÁO ĐIỆN TỬ VTC NEWS.

Ông Vũ Minh Khương khi so sánh Việt Nam và Trung Quốc là hai đất nước có mô hình kinh tế - chính trị tương tự nhau đã nhận xét "Ở Trung Quốc họ có một tầm nhìn xa, muốn có một chương trình hiện đại hóa toàn diện để Trung Quốc trở thành một cường quốc hiện đại vào trước năm 2050. Việt Nam thì cải cách trên tình thế bí bách, bị Liên Xô cắt viện trợ và buộc phải tìm con đường đổi mới, cho nên cải cách mang tính chất thoát khỏi tình cảnh khó khăn hiện tại. Việt Nam thì có những chiến thắng huy hoàng trong chiến tranh chống Pháp, chống Mỹ, nên có thể ỷ lại thắng lợi của những cuộc chiến tranh này để duy trì sự chính danh của mình, cho nên nhiều khi trong cải cách không triệt để, mà chỉ cốt đủ ăn đủ sống. Điều này tạo ra những khiếm khuyết rất căn bản cho cải cách sâu rộng ở Việt Nam. Vì các đặc điểm đó, cho nên lãnh đạo Việt Nam chưa đủ tầm để xác định một chiến lược kỳ vĩ, chẳng hạn như đưa Việt Nam trở thành một đất nước hùng cường"VN và TQ: Một mô hình, hai tầm nhìn, 23 tháng 10 năm 2013, BBC Tiếng Việt. Ở Việt Nam thuật ngữ nhà nước kiến tạo trở thành một định hướng cải cách theo đó nhà nước sẽ tạo ra được hệ thống khuyến khích các nguồn lực của xã hội tập trung đầu tư cho các mục tiêu phát triển, cung cấp các dịch vụ công chất lượng, tạo ra cạnh tranh lành mạnh để tất cả mọi chủ thể trong xã hội đều phải vươn lên và để thu hút được người tàiNhà nước kiến tạo phát triển tại Việt Nam, Báo Quân đội nhân dân, 03/05/2017. Tuy nhiên, Việt Nam vẫn chưa hình hành một khung khái niệm rõ ràng về nhà nước kiến tạo và có quá nhiều người nói về nhà nước kiến tạo nhưng không ai làmTS Nguyễn Đình Cung: Nhà nước kiến tạo, ai cũng nói nhưng không ai làm, Báo điện tử Dân trí, 13/06/2017. Nhà nước là sản phẩm của xã hộiTính giai cấp và tính nhân dân của Nhà nước , Nguyễn Ngọc Hà, Tạp chí Triết học, số 4 (203), tháng 4 - 2008 nên nhân dân nào thì chính phủ ấy'Các ông đổ lỗi cho chính quyền nhiều quá!', 27/03/2014, Vietnamnet. Một nhà báo Pháp đã nhận xét "Công bằng mà nói, người Việt Nam các ông đổ lỗi cho chính quyền nhiều quá. Người Pháp chúng tôi có một câu: nhân dân nào, chính phủ đó!".

Tình trạng tham nhũng, lãng phí nghiêm trọng với những biểu hiện ngày càng tinh vi, phức tạp hơn, gây bức xúc trong xã hội khiến Việt Nam đứng trong nhóm nước có tình trạng tham nhũng nghiêm trọngViệt Nam đứng trong nhóm các nước tham nhũng được cho là nghiêm trọng, Báo Dân trí, 12/04/2017. Tổng bí thư Đảng cộng sản Việt Nam Nguyễn Phú Trọng đã cảnh báo cần tránh "nhạt Đảng, khô Đoàn, xa rời chính trị"Tổng bí thư: 'Tránh nhạt Đảng, khô Đoàn, xa rời chính trị', 11/12/2017, VnExpress. Việc đàn áp những người chỉ trích khiến nhà nước Việt Nam bị phản đốiViệt Nam bị lên án vì sử dụng điều khoản ‘an ninh quốc gia’ để đàn áp người dân, 2017-10-26, RFAQuốc hội châu Âu đòi Việt Nam trả tự do cho các nhà báo công dân, 2017-12-14, RFA. Theo ông Phùng Đức Tùng, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển Mekong, nếu từng công chức, doanh nhân và người dân không được truyền cảm hứng và khát vọng đưa Việt Nam trở thành một quốc gia văn minh, giàu mạnh thì đến năm 2035, Việt Nam sẽ giống như Indonesia, Philippines hoặc Mexico ngày nay. Những quốc gia phát triển thần kỳ như Singapore hay Hàn Quốc đều xuất phát từ người đứng đầu "khóc trước số phận của dân tộc" đã khiến cả một dân tộc phải cảm kích trước tâm huyết cũng như tầm nhìn của họ.

Đảng Cộng sản Việt Nam đã xác định: đây là mô hình tự xây dựng, không có khuôn mẫu cụ thể do đó, trong quá trình xây dựng không tránh khỏi khiếm khuyết, phải nhận rõ những khiếm khuyết này và đã từng điều chỉnh trong từng giai đoạn. Tại Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI, trong Cương lĩnh mới của Đảng, mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa sẽ tiếp tục được hoàn thiện để phù hợp với xu thế mới của thời đại, phù hợp với nguyện vọng của nhân dân; đồng thời phê phán quan điểm của một số người cho rằng, nền kinh tế Việt Nam hiện nay "chẳng giống ai", "chủ nghĩa xã hội bên ngoài nhưng bên trong lại là tư bản"... là cố tình bóp méo sự thật.Tiếp tục hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta, Vũ Văn Phúc, Báo điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam Ngoại trưởng Mỹ John Kerry cho rằng "Cách chúng tôi làm là mở cửa và bình thường hóa quan hệ, mà John McCain và tôi đã dẫn đầu cùng nhau, dỡ bỏ cấm vận để có kinh doanh. Và nay không còn dấu vết của "chủ nghĩa cộng sản", theo nghĩa là một kế hoạch và lý thuyết kinh tế. Ở đó là chủ nghĩa tư bản cuồng nhiệt, có internet mà người dân được tiếp cận"John Kerry: 'Chỉ có chủ nghĩa tư bản' ở Việt Nam, BBC Tiếng Việt, 13 tháng 10 2016. Theo đánh giá của ông Vũ Minh Khương "... Việt Nam thua kém rất xa so với Trung Quốc và với nhiều nước khác.


Đổi Mới

Tại Việt Nam, có thể hiểu khái quát: Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là kinh tế thị trường, vừa tuân thủ theo quy luật của kinh tế thị trường, vừa phải theo định hướng của chủ nghĩa xã hội. Có nghĩa là, trong khi chú ý tới tăng trưởng kinh tế, thì hết sức coi trọng tới vấn đề xã hội, xây dựng hệ thống an sinh xã hội và dịch vụ công cộng tốt, bảo đảm công bằng xã hội, hạn chế sự chênh lệch giàu-nghèo, phấn đấu để có nhiều người giàu nhưng đồng thời cũng hạn chế tối đa, tiến tới xóa bỏ tình trạng đói nghèo trong nhân dân. Nhà nước phải đóng vai trò hạn chế, khắc phục những mặt trái của chủ nghĩa tư bản và quá trình toàn cầu hóa để nền kinh tế hoạt động có hiệu quả hơn và nâng cao phúc lợi xã hội.

Thực tế quá trình Đổi mới hơn 30 năm qua đã giúp Việt Nam có những bước phát triển vượt bậc tuy còn nhiều hạn chế cần khắc phục để bảo đảm kinh tế Việt Nam tiếp tục tăng trưởng ở mức cao. Nền kinh tế Việt Nam tăng trưởng vượt trội trong khu vực, nhưng vẫn dưới mức tiềm năng. Việt Nam nằm trong số ít quốc gia trên thế giới có chỉ số phát triển con người cao hơn những nước có cùng mức thu nhập. Chính phủ Việt Nam đã có những nỗ lực đầu tư vào hệ thống y tế và giáo dụcĐầu tư của nhà nước cho giáo dục, đào tạo: Thực trạng và một số đề xuất, Đinh Thị Nga, 29/10/2017, Tạp chí điện tử Tài chính, điều này giúp Việt Nam có tỷ lệ biết chữ và tuổi thọ trung bình khá cao97,3% dân số toàn quốc biết chữ, Báo Lao động, 13/01/2016Người Việt thọ 75,6 tuổi, đứng thứ 2 khu vực, VietNamNet. Trình độ y tế và giáo dục của Việt Nam ngày càng tiếp cận gần hơn với trình độ của các nước tiên tiến. Tuy nhiên chi tiêu cho y tế, giáo dục vẫn chưa thật sự hiệu quả. Việt Nam thành công trong việc nâng cao mức sống của người dân nhưng hoàn toàn thất bại trong mục tiêu công nghiệp hóa vào năm 2020 như Đảng Cộng sản Việt Nam đề ra khi bắt đầu Đổi mớiMục tiêu trở thành nước công nghiệp vào năm 2020 không đạt: kết thúc một mơ ước duy ý chí , BÁO ĐIỆN TỬ MỘT THẾ GIỚI, 13/04/2016. Đảng Cộng sản Việt Nam tiếp tục đặt mục tiêu hoàn thành công nghiệp hóa, hiện đại hóa Việt Nam vào năm 2030. Báo cáo Tổng quan Việt Nam 2035 của Bộ Kế hoạch và Đầu tư Việt Nam và Ngân hàng Thế giới đưa ra kỳ vọng Việt Nam sẽ đạt thu nhập bình quân đầu người 18.000 USD/năm vào năm 2035Báo cáo Tổng quan Việt Nam 2035, Bộ Kế hoạch và Đầu tư Việt Nam và Ngân hàng Thế giới, 2016 download.
nhỏ|300px|So sánh thu nhập bình quân đầu người giữa Việt Nam và Trung Quốc (Nguồn: Ngân hàng Thế giới)
Tuy vậy quá trình Đổi mới vẫn đặt ra những vấn đề mới về cả lý luận và thực tiễn. Theo tiến sĩ Trần Đình Thiên, Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam, trước Đại hội Đảng lần XI cho rằng "Công thức phát triển là kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa nên được hiểu như thế nào cho rõ ràng? Đây là thời điểm mà tôi nghĩ rằng bàn cương lĩnh là bàn đến khái niệm lớn". Ông Phùng Hữu Phú, Phó Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam, cho rằng "...vấn đề lâu nay rất vướng và cũng chưa làm được. Đó là lộ trình phát triển đất nước ta thời kỳ quá độ là thế nào? Trước đây ta dùng khái niệm "bước đi bước đầu", "chặng đường đầu", "giai đoạn đầu". Có lần nào Tổng bí thư Nguyễn Phú Trọng tiếp xúc cử tri, có người hỏi: bao giờ chúng ta có chủ nghĩa xã hội? Tổng bí thư nói chúng ta chưa nghiên cứu tường minh vấn đề này, có khi trăm năm nữa cũng chưa có chủ nghĩa xã hội. Thế thì thời kỳ quá độ (lên chủ nghĩa xã hội) là bao lâu, có mấy chặng đường thì chưa rõ"Quá độ lên chủ nghĩa xã hội bao lâu, có mấy chặng đường cần tiếp tục làm rõ, Báo Tuổi trẻ, 10/06/2020. Sau hơn 30 năm, Đổi mới kinh tế ở Việt Nam vẫn theo kiểu "dò đá qua sông"30 năm đổi mới- Vẫn tiếp tục “dò đá qua sông”, Báo Pháp luật Việt Nam, 1/10/2016Đổi mới kinh tế vẫn theo kiểu “dò đá qua sông”, 01/10/2016, Thời báo Ngân hàng. Trong khi các nước Đông Bắc Á thành công trong việc đề ra đường lối phát triển công nghiệp, can thiệp vào thị trường thì Việt Nam lại thất bại vì Việt Nam không có một bộ máy hành chính công vụ chuyên nghiệp, thuộc giới tinh hoa và độc lập như các nước đóTiến sĩ Nguyễn Sĩ Dũng: ‘Nhà nước kiến tạo là nhà nước không hành dân’, 29/07/2017, BÁO ĐIỆN TỬ VTC NEWS.

Ông Vũ Minh Khương khi so sánh Việt Nam và Trung Quốc là hai đất nước có mô hình kinh tế - chính trị tương tự nhau đã nhận xét "Ở Trung Quốc họ có một tầm nhìn xa, muốn có một chương trình hiện đại hóa toàn diện để Trung Quốc trở thành một cường quốc hiện đại vào trước năm 2050. Việt Nam thì cải cách trên tình thế bí bách, bị Liên Xô cắt viện trợ và buộc phải tìm con đường đổi mới, cho nên cải cách mang tính chất thoát khỏi tình cảnh khó khăn hiện tại. Việt Nam thì có những chiến thắng huy hoàng trong chiến tranh chống Pháp, chống Mỹ, nên có thể ỷ lại thắng lợi của những cuộc chiến tranh này để duy trì sự chính danh của mình, cho nên nhiều khi trong cải cách không triệt để, mà chỉ cốt đủ ăn đủ sống. Điều này tạo ra những khiếm khuyết rất căn bản cho cải cách sâu rộng ở Việt Nam. Vì các đặc điểm đó, cho nên lãnh đạo Việt Nam chưa đủ tầm để xác định một chiến lược kỳ vĩ, chẳng hạn như đưa Việt Nam trở thành một đất nước hùng cường"VN và TQ: Một mô hình, hai tầm nhìn, 23 tháng 10 năm 2013, BBC Tiếng Việt. Ở Việt Nam thuật ngữ nhà nước kiến tạo trở thành một định hướng cải cách theo đó nhà nước sẽ tạo ra được hệ thống khuyến khích các nguồn lực của xã hội tập trung đầu tư cho các mục tiêu phát triển, cung cấp các dịch vụ công chất lượng, tạo ra cạnh tranh lành mạnh để tất cả mọi chủ thể trong xã hội đều phải vươn lên và để thu hút được người tàiNhà nước kiến tạo phát triển tại Việt Nam, Báo Quân đội nhân dân, 03/05/2017. Tuy nhiên, Việt Nam vẫn chưa hình hành một khung khái niệm rõ ràng về nhà nước kiến tạo và có quá nhiều người nói về nhà nước kiến tạo nhưng không ai làmTS Nguyễn Đình Cung: Nhà nước kiến tạo, ai cũng nói nhưng không ai làm, Báo điện tử Dân trí, 13/06/2017. Nhà nước là sản phẩm của xã hộiTính giai cấp và tính nhân dân của Nhà nước , Nguyễn Ngọc Hà, Tạp chí Triết học, số 4 (203), tháng 4 - 2008 nên nhân dân nào thì chính phủ ấy'Các ông đổ lỗi cho chính quyền nhiều quá!', 27/03/2014, Vietnamnet. Một nhà báo Pháp đã nhận xét "Công bằng mà nói, người Việt Nam các ông đổ lỗi cho chính quyền nhiều quá. Người Pháp chúng tôi có một câu: nhân dân nào, chính phủ đó!".

Tình trạng tham nhũng, lãng phí nghiêm trọng với những biểu hiện ngày càng tinh vi, phức tạp hơn, gây bức xúc trong xã hội khiến Việt Nam đứng trong nhóm nước có tình trạng tham nhũng nghiêm trọngViệt Nam đứng trong nhóm các nước tham nhũng được cho là nghiêm trọng, Báo Dân trí, 12/04/2017. Tổng bí thư Đảng cộng sản Việt Nam Nguyễn Phú Trọng đã cảnh báo cần tránh "nhạt Đảng, khô Đoàn, xa rời chính trị"Tổng bí thư: 'Tránh nhạt Đảng, khô Đoàn, xa rời chính trị', 11/12/2017, VnExpress. Việc đàn áp những người chỉ trích khiến nhà nước Việt Nam bị phản đốiViệt Nam bị lên án vì sử dụng điều khoản ‘an ninh quốc gia’ để đàn áp người dân, 2017-10-26, RFAQuốc hội châu Âu đòi Việt Nam trả tự do cho các nhà báo công dân, 2017-12-14, RFA. Theo ông Phùng Đức Tùng, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển Mekong, nếu từng công chức, doanh nhân và người dân không được truyền cảm hứng và khát vọng đưa Việt Nam trở thành một quốc gia văn minh, giàu mạnh thì đến năm 2035, Việt Nam sẽ giống như Indonesia, Philippines hoặc Mexico ngày nay. Những quốc gia phát triển thần kỳ như Singapore hay Hàn Quốc đều xuất phát từ người đứng đầu "khóc trước số phận của dân tộc" đã khiến cả một dân tộc phải cảm kích trước tâm huyết cũng như tầm nhìn của họ.

Đảng Cộng sản Việt Nam đã xác định: đây là mô hình tự xây dựng, không có khuôn mẫu cụ thể do đó, trong quá trình xây dựng không tránh khỏi khiếm khuyết, phải nhận rõ những khiếm khuyết này và đã từng điều chỉnh trong từng giai đoạn. Tại Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI, trong Cương lĩnh mới của Đảng, mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa sẽ tiếp tục được hoàn thiện để phù hợp với xu thế mới của thời đại, phù hợp với nguyện vọng của nhân dân; đồng thời phê phán quan điểm của một số người cho rằng, nền kinh tế Việt Nam hiện nay "chẳng giống ai", "chủ nghĩa xã hội bên ngoài nhưng bên trong lại là tư bản"... là cố tình bóp méo sự thật.Tiếp tục hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta, Vũ Văn Phúc, Báo điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam Ngoại trưởng Mỹ John Kerry cho rằng "Cách chúng tôi làm là mở cửa và bình thường hóa quan hệ, mà John McCain và tôi đã dẫn đầu cùng nhau, dỡ bỏ cấm vận để có kinh doanh. Và nay không còn dấu vết của "chủ nghĩa cộng sản", theo nghĩa là một kế hoạch và lý thuyết kinh tế. Ở đó là chủ nghĩa tư bản cuồng nhiệt, có internet mà người dân được tiếp cận"John Kerry: 'Chỉ có chủ nghĩa tư bản' ở Việt Nam, BBC Tiếng Việt, 13 tháng 10 2016. Theo đánh giá của ông Vũ Minh Khương "... Việt Nam thua kém rất xa so với Trung Quốc và với nhiều nước khác. Thứ nhất là không có một chiến lược phát triển dài hạn để nhìn thấy đâu là sức mạnh của dân tộc mình, đâu là cơ hội và thách thức trên thế giới, đâu là mục tiêu mà chúng ta sẽ đi tới trong vòng vài thập kỷ nữa. Tất cả đều không rõ. Thứ hai là năng lực học hỏi của Đảng Cộng sản Việt Nam rất hạn chế; từ việc thu hút nhân tài, đối sánh mình với thế giới ra sao, trong việc thử nghiệm những chính sách dũng cảm, trong việc liên tục đổi mới và cải tiến, lắng nghe nhân dân. Những đặc điểm đó làm đất nước mình ngày càng tụt lùi. Khi năng lực học hỏi được nâng lên, khi chiến lược phát triển kinh tế được hoạch định sắc bén và triệt để thì đất nước sẽ trỗi dậy."


Đổi Mới

Tại Việt Nam, có thể hiểu khái quát: Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là kinh tế thị trường, vừa tuân thủ theo quy luật của kinh tế thị trường, vừa phải theo định hướng của chủ nghĩa xã hội. Có nghĩa là, trong khi chú ý tới tăng trưởng kinh tế, thì hết sức coi trọng tới vấn đề xã hội, xây dựng hệ thống an sinh xã hội và dịch vụ công cộng tốt, bảo đảm công bằng xã hội, hạn chế sự chênh lệch giàu-nghèo, phấn đấu để có nhiều người giàu nhưng đồng thời cũng hạn chế tối đa, tiến tới xóa bỏ tình trạng đói nghèo trong nhân dân. Nhà nước phải đóng vai trò hạn chế, khắc phục những mặt trái của chủ nghĩa tư bản và quá trình toàn cầu hóa để nền kinh tế hoạt động có hiệu quả hơn và nâng cao phúc lợi xã hội.

Thực tế quá trình Đổi mới hơn 30 năm qua đã giúp Việt Nam có những bước phát triển vượt bậc tuy còn nhiều hạn chế cần khắc phục để bảo đảm kinh tế Việt Nam tiếp tục tăng trưởng ở mức cao. Nền kinh tế Việt Nam tăng trưởng vượt trội trong khu vực, nhưng vẫn dưới mức tiềm năng. Việt Nam nằm trong số ít quốc gia trên thế giới có chỉ số phát triển con người cao hơn những nước có cùng mức thu nhập. Chính phủ Việt Nam đã có những nỗ lực đầu tư vào hệ thống y tế và giáo dụcĐầu tư của nhà nước cho giáo dục, đào tạo: Thực trạng và một số đề xuất, Đinh Thị Nga, 29/10/2017, Tạp chí điện tử Tài chính, điều này giúp Việt Nam có tỷ lệ biết chữ và tuổi thọ trung bình khá cao97,3% dân số toàn quốc biết chữ, Báo Lao động, 13/01/2016Người Việt thọ 75,6 tuổi, đứng thứ 2 khu vực, VietNamNet. Trình độ y tế và giáo dục của Việt Nam ngày càng tiếp cận gần hơn với trình độ của các nước tiên tiến. Tuy nhiên chi tiêu cho y tế, giáo dục vẫn chưa thật sự hiệu quả. Việt Nam thành công trong việc nâng cao mức sống của người dân nhưng hoàn toàn thất bại trong mục tiêu công nghiệp hóa vào năm 2020 như Đảng Cộng sản Việt Nam đề ra khi bắt đầu Đổi mớiMục tiêu trở thành nước công nghiệp vào năm 2020 không đạt: kết thúc một mơ ước duy ý chí , BÁO ĐIỆN TỬ MỘT THẾ GIỚI, 13/04/2016. Đảng Cộng sản Việt Nam tiếp tục đặt mục tiêu hoàn thành công nghiệp hóa, hiện đại hóa Việt Nam vào năm 2030. Báo cáo Tổng quan Việt Nam 2035 của Bộ Kế hoạch và Đầu tư Việt Nam và Ngân hàng Thế giới đưa ra kỳ vọng Việt Nam sẽ đạt thu nhập bình quân đầu người 18.000 USD/năm vào năm 2035Báo cáo Tổng quan Việt Nam 2035, Bộ Kế hoạch và Đầu tư Việt Nam và Ngân hàng Thế giới, 2016 download.
nhỏ|300px|So sánh thu nhập bình quân đầu người giữa Việt Nam và Trung Quốc (Nguồn: Ngân hàng Thế giới)
Tuy vậy quá trình Đổi mới vẫn đặt ra những vấn đề mới về cả lý luận và thực tiễn. Theo tiến sĩ Trần Đình Thiên, Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam, trước Đại hội Đảng lần XI cho rằng "Công thức phát triển là kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa nên được hiểu như thế nào cho rõ ràng? Đây là thời điểm mà tôi nghĩ rằng bàn cương lĩnh là bàn đến khái niệm lớn". Ông Phùng Hữu Phú, Phó Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam, cho rằng "...vấn đề lâu nay rất vướng và cũng chưa làm được. Đó là lộ trình phát triển đất nước ta thời kỳ quá độ là thế nào? Trước đây ta dùng khái niệm "bước đi bước đầu", "chặng đường đầu", "giai đoạn đầu". Có lần nào Tổng bí thư Nguyễn Phú Trọng tiếp xúc cử tri, có người hỏi: bao giờ chúng ta có chủ nghĩa xã hội? Tổng bí thư nói chúng ta chưa nghiên cứu tường minh vấn đề này, có khi trăm năm nữa cũng chưa có chủ nghĩa xã hội. Thế thì thời kỳ quá độ (lên chủ nghĩa xã hội) là bao lâu, có mấy chặng đường thì chưa rõ"Quá độ lên chủ nghĩa xã hội bao lâu, có mấy chặng đường cần tiếp tục làm rõ, Báo Tuổi trẻ, 10/06/2020. Sau hơn 30 năm, Đổi mới kinh tế ở Việt Nam vẫn theo kiểu "dò đá qua sông"30 năm đổi mới- Vẫn tiếp tục “dò đá qua sông”, Báo Pháp luật Việt Nam, 1/10/2016Đổi mới kinh tế vẫn theo kiểu “dò đá qua sông”, 01/10/2016, Thời báo Ngân hàng. Trong khi các nước Đông Bắc Á thành công trong việc đề ra đường lối phát triển công nghiệp, can thiệp vào thị trường thì Việt Nam lại thất bại vì Việt Nam không có một bộ máy hành chính công vụ chuyên nghiệp, thuộc giới tinh hoa và độc lập như các nước đóTiến sĩ Nguyễn Sĩ Dũng: ‘Nhà nước kiến tạo là nhà nước không hành dân’, 29/07/2017, BÁO ĐIỆN TỬ VTC NEWS.

Ông Vũ Minh Khương khi so sánh Việt Nam và Trung Quốc là hai đất nước có mô hình kinh tế - chính trị tương tự nhau đã nhận xét "Ở Trung Quốc họ có một tầm nhìn xa, muốn có một chương trình hiện đại hóa toàn diện để Trung Quốc trở thành một cường quốc hiện đại vào trước năm 2050. Việt Nam thì cải cách trên tình thế bí bách, bị Liên Xô cắt viện trợ và buộc phải tìm con đường đổi mới, cho nên cải cách mang tính chất thoát khỏi tình cảnh khó khăn hiện tại. Việt Nam thì có những chiến thắng huy hoàng trong chiến tranh chống Pháp, chống Mỹ, nên có thể ỷ lại thắng lợi của những cuộc chiến tranh này để duy trì sự chính danh của mình, cho nên nhiều khi trong cải cách không triệt để, mà chỉ cốt đủ ăn đủ sống. Điều này tạo ra những khiếm khuyết rất căn bản cho cải cách sâu rộng ở Việt Nam. Vì các đặc điểm đó, cho nên lãnh đạo Việt Nam chưa đủ tầm để xác định một chiến lược kỳ vĩ, chẳng hạn như đưa Việt Nam trở thành một đất nước hùng cường"VN và TQ: Một mô hình, hai tầm nhìn, 23 tháng 10 năm 2013, BBC Tiếng Việt. Ở Việt Nam thuật ngữ nhà nước kiến tạo trở thành một định hướng cải cách theo đó nhà nước sẽ tạo ra được hệ thống khuyến khích các nguồn lực của xã hội tập trung đầu tư cho các mục tiêu phát triển, cung cấp các dịch vụ công chất lượng, tạo ra cạnh tranh lành mạnh để tất cả mọi chủ thể trong xã hội đều phải vươn lên và để thu hút được người tàiNhà nước kiến tạo phát triển tại Việt Nam, Báo Quân đội nhân dân, 03/05/2017. Tuy nhiên, Việt Nam vẫn chưa hình hành một khung khái niệm rõ ràng về nhà nước kiến tạo và có quá nhiều người nói về nhà nước kiến tạo nhưng không ai làmTS Nguyễn Đình Cung: Nhà nước kiến tạo, ai cũng nói nhưng không ai làm, Báo điện tử Dân trí, 13/06/2017. Nhà nước là sản phẩm của xã hộiTính giai cấp và tính nhân dân của Nhà nước , Nguyễn Ngọc Hà, Tạp chí Triết học, số 4 (203), tháng 4 - 2008 nên nhân dân nào thì chính phủ ấy'Các ông đổ lỗi cho chính quyền nhiều quá!', 27/03/2014, Vietnamnet. Một nhà báo Pháp đã nhận xét "Công bằng mà nói, người Việt Nam các ông đổ lỗi cho chính quyền nhiều quá. Người Pháp chúng tôi có một câu: nhân dân nào, chính phủ đó!".

Tình trạng tham nhũng, lãng phí nghiêm trọng với những biểu hiện ngày càng tinh vi, phức tạp hơn, gây bức xúc trong xã hội khiến Việt Nam đứng trong nhóm nước có tình trạng tham nhũng nghiêm trọngViệt Nam đứng trong nhóm các nước tham nhũng được cho là nghiêm trọng, Báo Dân trí, 12/04/2017. Tổng bí thư Đảng cộng sản Việt Nam Nguyễn Phú Trọng đã cảnh báo cần tránh "nhạt Đảng, khô Đoàn, xa rời chính trị"Tổng bí thư: 'Tránh nhạt Đảng, khô Đoàn, xa rời chính trị', 11/12/2017, VnExpress. Việc đàn áp những người chỉ trích khiến nhà nước Việt Nam bị phản đốiViệt Nam bị lên án vì sử dụng điều khoản ‘an ninh quốc gia’ để đàn áp người dân, 2017-10-26, RFAQuốc hội châu Âu đòi Việt Nam trả tự do cho các nhà báo công dân, 2017-12-14, RFA. Theo ông Phùng Đức Tùng, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển Mekong, nếu từng công chức, doanh nhân và người dân không được truyền cảm hứng và khát vọng đưa Việt Nam trở thành một quốc gia văn minh, giàu mạnh thì đến năm 2035, Việt Nam sẽ giống như Indonesia, Philippines hoặc Mexico ngày nay. Những quốc gia phát triển thần kỳ như Singapore hay Hàn Quốc đều xuất phát từ người đứng đầu "khóc trước số phận của dân tộc" đã khiến cả một dân tộc phải cảm kích trước tâm huyết cũng như tầm nhìn của họ.

Đảng Cộng sản Việt Nam đã xác định: đây là mô hình tự xây dựng, không có khuôn mẫu cụ thể do đó, trong quá trình xây dựng không tránh khỏi khiếm khuyết, phải nhận rõ những khiếm khuyết này và đã từng điều chỉnh trong từng giai đoạn. Tại Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI, trong Cương lĩnh mới của Đảng, mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa sẽ tiếp tục được hoàn thiện để phù hợp với xu thế mới của thời đại, phù hợp với nguyện vọng của nhân dân; đồng thời phê phán quan điểm của một số người cho rằng, nền kinh tế Việt Nam hiện nay "chẳng giống ai", "chủ nghĩa xã hội bên ngoài nhưng bên trong lại là tư bản"... là cố tình bóp méo sự thật.Tiếp tục hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta, Vũ Văn Phúc, Báo điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam Ngoại trưởng Mỹ John Kerry cho rằng "Cách chúng tôi làm là mở cửa và bình thường hóa quan hệ, mà John McCain và tôi đã dẫn đầu cùng nhau, dỡ bỏ cấm vận để có kinh doanh. Và nay không còn dấu vết của "chủ nghĩa cộng sản", theo nghĩa là một kế hoạch và lý thuyết kinh tế. Ở đó là chủ nghĩa tư bản cuồng nhiệt, có internet mà người dân được tiếp cận"John Kerry: 'Chỉ có chủ nghĩa tư bản' ở Việt Nam, BBC Tiếng Việt, 13 tháng 10 2016. Theo đánh giá của ông Vũ Minh Khương "... Việt Nam thua kém rất xa so với Trung Quốc và với nhiều nước khác. Thứ nhất là không có một chiến lược phát triển dài hạn để nhìn thấy đâu là sức mạnh của dân tộc mình, đâu là cơ hội và thách thức trên thế giới, đâu là mục tiêu mà chúng ta sẽ đi tới trong vòng vài thập kỷ nữa. Tất cả đều không rõ. Thứ hai là năng lực học hỏi của Đảng Cộng sản Việt Nam rất hạn chế; từ việc thu hút nhân tài, đối sánh mình với thế giới ra sao, trong việc thử nghiệm những chính sách dũng cảm, trong việc liên tục đổi mới và cải tiến, lắng nghe nhân dân. Những đặc điểm đó làm đất nước mình ngày càng tụt lùi. Khi năng lực học hỏi được nâng lên, khi chiến lược phát triển kinh tế được hoạch định sắc bén và triệt để thì đất nước sẽ trỗi dậy."

Từ năm 1986 đến nay, Đảng Cộng sản Việt Nam đã có nhiều thay đổi trong tư duy kinh tế - chính trị.


Đổi Mới

Tại Việt Nam, có thể hiểu khái quát: Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là kinh tế thị trường, vừa tuân thủ theo quy luật của kinh tế thị trường, vừa phải theo định hướng của chủ nghĩa xã hội. Có nghĩa là, trong khi chú ý tới tăng trưởng kinh tế, thì hết sức coi trọng tới vấn đề xã hội, xây dựng hệ thống an sinh xã hội và dịch vụ công cộng tốt, bảo đảm công bằng xã hội, hạn chế sự chênh lệch giàu-nghèo, phấn đấu để có nhiều người giàu nhưng đồng thời cũng hạn chế tối đa, tiến tới xóa bỏ tình trạng đói nghèo trong nhân dân. Nhà nước phải đóng vai trò hạn chế, khắc phục những mặt trái của chủ nghĩa tư bản và quá trình toàn cầu hóa để nền kinh tế hoạt động có hiệu quả hơn và nâng cao phúc lợi xã hội.

Thực tế quá trình Đổi mới hơn 30 năm qua đã giúp Việt Nam có những bước phát triển vượt bậc tuy còn nhiều hạn chế cần khắc phục để bảo đảm kinh tế Việt Nam tiếp tục tăng trưởng ở mức cao. Nền kinh tế Việt Nam tăng trưởng vượt trội trong khu vực, nhưng vẫn dưới mức tiềm năng. Việt Nam nằm trong số ít quốc gia trên thế giới có chỉ số phát triển con người cao hơn những nước có cùng mức thu nhập. Chính phủ Việt Nam đã có những nỗ lực đầu tư vào hệ thống y tế và giáo dụcĐầu tư của nhà nước cho giáo dục, đào tạo: Thực trạng và một số đề xuất, Đinh Thị Nga, 29/10/2017, Tạp chí điện tử Tài chính, điều này giúp Việt Nam có tỷ lệ biết chữ và tuổi thọ trung bình khá cao97,3% dân số toàn quốc biết chữ, Báo Lao động, 13/01/2016Người Việt thọ 75,6 tuổi, đứng thứ 2 khu vực, VietNamNet. Trình độ y tế và giáo dục của Việt Nam ngày càng tiếp cận gần hơn với trình độ của các nước tiên tiến. Tuy nhiên chi tiêu cho y tế, giáo dục vẫn chưa thật sự hiệu quả. Việt Nam thành công trong việc nâng cao mức sống của người dân nhưng hoàn toàn thất bại trong mục tiêu công nghiệp hóa vào năm 2020 như Đảng Cộng sản Việt Nam đề ra khi bắt đầu Đổi mớiMục tiêu trở thành nước công nghiệp vào năm 2020 không đạt: kết thúc một mơ ước duy ý chí , BÁO ĐIỆN TỬ MỘT THẾ GIỚI, 13/04/2016. Đảng Cộng sản Việt Nam tiếp tục đặt mục tiêu hoàn thành công nghiệp hóa, hiện đại hóa Việt Nam vào năm 2030. Báo cáo Tổng quan Việt Nam 2035 của Bộ Kế hoạch và Đầu tư Việt Nam và Ngân hàng Thế giới đưa ra kỳ vọng Việt Nam sẽ đạt thu nhập bình quân đầu người 18.000 USD/năm vào năm 2035Báo cáo Tổng quan Việt Nam 2035, Bộ Kế hoạch và Đầu tư Việt Nam và Ngân hàng Thế giới, 2016 download.
nhỏ|300px|So sánh thu nhập bình quân đầu người giữa Việt Nam và Trung Quốc (Nguồn: Ngân hàng Thế giới)
Tuy vậy quá trình Đổi mới vẫn đặt ra những vấn đề mới về cả lý luận và thực tiễn. Theo tiến sĩ Trần Đình Thiên, Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam, trước Đại hội Đảng lần XI cho rằng "Công thức phát triển là kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa nên được hiểu như thế nào cho rõ ràng? Đây là thời điểm mà tôi nghĩ rằng bàn cương lĩnh là bàn đến khái niệm lớn". Ông Phùng Hữu Phú, Phó Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam, cho rằng "...vấn đề lâu nay rất vướng và cũng chưa làm được. Đó là lộ trình phát triển đất nước ta thời kỳ quá độ là thế nào? Trước đây ta dùng khái niệm "bước đi bước đầu", "chặng đường đầu", "giai đoạn đầu". Có lần nào Tổng bí thư Nguyễn Phú Trọng tiếp xúc cử tri, có người hỏi: bao giờ chúng ta có chủ nghĩa xã hội? Tổng bí thư nói chúng ta chưa nghiên cứu tường minh vấn đề này, có khi trăm năm nữa cũng chưa có chủ nghĩa xã hội. Thế thì thời kỳ quá độ (lên chủ nghĩa xã hội) là bao lâu, có mấy chặng đường thì chưa rõ"Quá độ lên chủ nghĩa xã hội bao lâu, có mấy chặng đường cần tiếp tục làm rõ, Báo Tuổi trẻ, 10/06/2020. Sau hơn 30 năm, Đổi mới kinh tế ở Việt Nam vẫn theo kiểu "dò đá qua sông"30 năm đổi mới- Vẫn tiếp tục “dò đá qua sông”, Báo Pháp luật Việt Nam, 1/10/2016Đổi mới kinh tế vẫn theo kiểu “dò đá qua sông”, 01/10/2016, Thời báo Ngân hàng. Trong khi các nước Đông Bắc Á thành công trong việc đề ra đường lối phát triển công nghiệp, can thiệp vào thị trường thì Việt Nam lại thất bại vì Việt Nam không có một bộ máy hành chính công vụ chuyên nghiệp, thuộc giới tinh hoa và độc lập như các nước đóTiến sĩ Nguyễn Sĩ Dũng: ‘Nhà nước kiến tạo là nhà nước không hành dân’, 29/07/2017, BÁO ĐIỆN TỬ VTC NEWS.

Ông Vũ Minh Khương khi so sánh Việt Nam và Trung Quốc là hai đất nước có mô hình kinh tế - chính trị tương tự nhau đã nhận xét "Ở Trung Quốc họ có một tầm nhìn xa, muốn có một chương trình hiện đại hóa toàn diện để Trung Quốc trở thành một cường quốc hiện đại vào trước năm 2050. Việt Nam thì cải cách trên tình thế bí bách, bị Liên Xô cắt viện trợ và buộc phải tìm con đường đổi mới, cho nên cải cách mang tính chất thoát khỏi tình cảnh khó khăn hiện tại. Việt Nam thì có những chiến thắng huy hoàng trong chiến tranh chống Pháp, chống Mỹ, nên có thể ỷ lại thắng lợi của những cuộc chiến tranh này để duy trì sự chính danh của mình, cho nên nhiều khi trong cải cách không triệt để, mà chỉ cốt đủ ăn đủ sống. Điều này tạo ra những khiếm khuyết rất căn bản cho cải cách sâu rộng ở Việt Nam. Vì các đặc điểm đó, cho nên lãnh đạo Việt Nam chưa đủ tầm để xác định một chiến lược kỳ vĩ, chẳng hạn như đưa Việt Nam trở thành một đất nước hùng cường"VN và TQ: Một mô hình, hai tầm nhìn, 23 tháng 10 năm 2013, BBC Tiếng Việt. Ở Việt Nam thuật ngữ nhà nước kiến tạo trở thành một định hướng cải cách theo đó nhà nước sẽ tạo ra được hệ thống khuyến khích các nguồn lực của xã hội tập trung đầu tư cho các mục tiêu phát triển, cung cấp các dịch vụ công chất lượng, tạo ra cạnh tranh lành mạnh để tất cả mọi chủ thể trong xã hội đều phải vươn lên và để thu hút được người tàiNhà nước kiến tạo phát triển tại Việt Nam, Báo Quân đội nhân dân, 03/05/2017. Tuy nhiên, Việt Nam vẫn chưa hình hành một khung khái niệm rõ ràng về nhà nước kiến tạo và có quá nhiều người nói về nhà nước kiến tạo nhưng không ai làmTS Nguyễn Đình Cung: Nhà nước kiến tạo, ai cũng nói nhưng không ai làm, Báo điện tử Dân trí, 13/06/2017. Nhà nước là sản phẩm của xã hộiTính giai cấp và tính nhân dân của Nhà nước , Nguyễn Ngọc Hà, Tạp chí Triết học, số 4 (203), tháng 4 - 2008 nên nhân dân nào thì chính phủ ấy'Các ông đổ lỗi cho chính quyền nhiều quá!', 27/03/2014, Vietnamnet. Một nhà báo Pháp đã nhận xét "Công bằng mà nói, người Việt Nam các ông đổ lỗi cho chính quyền nhiều quá. Người Pháp chúng tôi có một câu: nhân dân nào, chính phủ đó!".

Tình trạng tham nhũng, lãng phí nghiêm trọng với những biểu hiện ngày càng tinh vi, phức tạp hơn, gây bức xúc trong xã hội khiến Việt Nam đứng trong nhóm nước có tình trạng tham nhũng nghiêm trọngViệt Nam đứng trong nhóm các nước tham nhũng được cho là nghiêm trọng, Báo Dân trí, 12/04/2017. Tổng bí thư Đảng cộng sản Việt Nam Nguyễn Phú Trọng đã cảnh báo cần tránh "nhạt Đảng, khô Đoàn, xa rời chính trị"Tổng bí thư: 'Tránh nhạt Đảng, khô Đoàn, xa rời chính trị', 11/12/2017, VnExpress. Việc đàn áp những người chỉ trích khiến nhà nước Việt Nam bị phản đốiViệt Nam bị lên án vì sử dụng điều khoản ‘an ninh quốc gia’ để đàn áp người dân, 2017-10-26, RFAQuốc hội châu Âu đòi Việt Nam trả tự do cho các nhà báo công dân, 2017-12-14, RFA. Theo ông Phùng Đức Tùng, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển Mekong, nếu từng công chức, doanh nhân và người dân không được truyền cảm hứng và khát vọng đưa Việt Nam trở thành một quốc gia văn minh, giàu mạnh thì đến năm 2035, Việt Nam sẽ giống như Indonesia, Philippines hoặc Mexico ngày nay. Những quốc gia phát triển thần kỳ như Singapore hay Hàn Quốc đều xuất phát từ người đứng đầu "khóc trước số phận của dân tộc" đã khiến cả một dân tộc phải cảm kích trước tâm huyết cũng như tầm nhìn của họ.

Đảng Cộng sản Việt Nam đã xác định: đây là mô hình tự xây dựng, không có khuôn mẫu cụ thể do đó, trong quá trình xây dựng không tránh khỏi khiếm khuyết, phải nhận rõ những khiếm khuyết này và đã từng điều chỉnh trong từng giai đoạn. Tại Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI, trong Cương lĩnh mới của Đảng, mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa sẽ tiếp tục được hoàn thiện để phù hợp với xu thế mới của thời đại, phù hợp với nguyện vọng của nhân dân; đồng thời phê phán quan điểm của một số người cho rằng, nền kinh tế Việt Nam hiện nay "chẳng giống ai", "chủ nghĩa xã hội bên ngoài nhưng bên trong lại là tư bản"... là cố tình bóp méo sự thật.Tiếp tục hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta, Vũ Văn Phúc, Báo điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam Ngoại trưởng Mỹ John Kerry cho rằng "Cách chúng tôi làm là mở cửa và bình thường hóa quan hệ, mà John McCain và tôi đã dẫn đầu cùng nhau, dỡ bỏ cấm vận để có kinh doanh. Và nay không còn dấu vết của "chủ nghĩa cộng sản", theo nghĩa là một kế hoạch và lý thuyết kinh tế. Ở đó là chủ nghĩa tư bản cuồng nhiệt, có internet mà người dân được tiếp cận"John Kerry: 'Chỉ có chủ nghĩa tư bản' ở Việt Nam, BBC Tiếng Việt, 13 tháng 10 2016. Theo đánh giá của ông Vũ Minh Khương "... Việt Nam thua kém rất xa so với Trung Quốc và với nhiều nước khác. Thứ nhất là không có một chiến lược phát triển dài hạn để nhìn thấy đâu là sức mạnh của dân tộc mình, đâu là cơ hội và thách thức trên thế giới, đâu là mục tiêu mà chúng ta sẽ đi tới trong vòng vài thập kỷ nữa. Tất cả đều không rõ. Thứ hai là năng lực học hỏi của Đảng Cộng sản Việt Nam rất hạn chế; từ việc thu hút nhân tài, đối sánh mình với thế giới ra sao, trong việc thử nghiệm những chính sách dũng cảm, trong việc liên tục đổi mới và cải tiến, lắng nghe nhân dân. Những đặc điểm đó làm đất nước mình ngày càng tụt lùi. Khi năng lực học hỏi được nâng lên, khi chiến lược phát triển kinh tế được hoạch định sắc bén và triệt để thì đất nước sẽ trỗi dậy."

Từ năm 1986 đến nay, Đảng Cộng sản Việt Nam đã có nhiều thay đổi trong tư duy kinh tế - chính trị. Từ chỗ xem khu vực kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạoKinh tế Nhà nước giữ vai trò chủ đạo, Báo Quân đội Nhân dân, 13/03/2017, Đảng Cộng sản Việt Nam đã xem khu vực tư nhân là động lực quan trọng của nền kinh tếKinh tế tư nhân là động lực quan trọng của nền kinh tế, 08/05/2017, Báo điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam. Tuy nhiên Việt Nam cần cải tiến chất lượng, hiệu quả bộ máy nước; tinh giản thủ tục hành chính; đẩy mạnh cổ phần hóa và có những chính sách hỗ trợ phù hợp để thúc đẩy khu vực tư nhân phát triểnBáo cáo của Ban Nghiên cứu phát triển kinh tế tư nhân trình Chính phủ, 22/01/2018, Báo Tuổi trẻ.


Đổi Mới

Tại Việt Nam, có thể hiểu khái quát: Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là kinh tế thị trường, vừa tuân thủ theo quy luật của kinh tế thị trường, vừa phải theo định hướng của chủ nghĩa xã hội. Có nghĩa là, trong khi chú ý tới tăng trưởng kinh tế, thì hết sức coi trọng tới vấn đề xã hội, xây dựng hệ thống an sinh xã hội và dịch vụ công cộng tốt, bảo đảm công bằng xã hội, hạn chế sự chênh lệch giàu-nghèo, phấn đấu để có nhiều người giàu nhưng đồng thời cũng hạn chế tối đa, tiến tới xóa bỏ tình trạng đói nghèo trong nhân dân. Nhà nước phải đóng vai trò hạn chế, khắc phục những mặt trái của chủ nghĩa tư bản và quá trình toàn cầu hóa để nền kinh tế hoạt động có hiệu quả hơn và nâng cao phúc lợi xã hội.

Thực tế quá trình Đổi mới hơn 30 năm qua đã giúp Việt Nam có những bước phát triển vượt bậc tuy còn nhiều hạn chế cần khắc phục để bảo đảm kinh tế Việt Nam tiếp tục tăng trưởng ở mức cao. Nền kinh tế Việt Nam tăng trưởng vượt trội trong khu vực, nhưng vẫn dưới mức tiềm năng. Việt Nam nằm trong số ít quốc gia trên thế giới có chỉ số phát triển con người cao hơn những nước có cùng mức thu nhập. Chính phủ Việt Nam đã có những nỗ lực đầu tư vào hệ thống y tế và giáo dụcĐầu tư của nhà nước cho giáo dục, đào tạo: Thực trạng và một số đề xuất, Đinh Thị Nga, 29/10/2017, Tạp chí điện tử Tài chính, điều này giúp Việt Nam có tỷ lệ biết chữ và tuổi thọ trung bình khá cao97,3% dân số toàn quốc biết chữ, Báo Lao động, 13/01/2016Người Việt thọ 75,6 tuổi, đứng thứ 2 khu vực, VietNamNet. Trình độ y tế và giáo dục của Việt Nam ngày càng tiếp cận gần hơn với trình độ của các nước tiên tiến. Tuy nhiên chi tiêu cho y tế, giáo dục vẫn chưa thật sự hiệu quả. Việt Nam thành công trong việc nâng cao mức sống của người dân nhưng hoàn toàn thất bại trong mục tiêu công nghiệp hóa vào năm 2020 như Đảng Cộng sản Việt Nam đề ra khi bắt đầu Đổi mớiMục tiêu trở thành nước công nghiệp vào năm 2020 không đạt: kết thúc một mơ ước duy ý chí , BÁO ĐIỆN TỬ MỘT THẾ GIỚI, 13/04/2016. Đảng Cộng sản Việt Nam tiếp tục đặt mục tiêu hoàn thành công nghiệp hóa, hiện đại hóa Việt Nam vào năm 2030. Báo cáo Tổng quan Việt Nam 2035 của Bộ Kế hoạch và Đầu tư Việt Nam và Ngân hàng Thế giới đưa ra kỳ vọng Việt Nam sẽ đạt thu nhập bình quân đầu người 18.000 USD/năm vào năm 2035Báo cáo Tổng quan Việt Nam 2035, Bộ Kế hoạch và Đầu tư Việt Nam và Ngân hàng Thế giới, 2016 download.
nhỏ|300px|So sánh thu nhập bình quân đầu người giữa Việt Nam và Trung Quốc (Nguồn: Ngân hàng Thế giới)
Tuy vậy quá trình Đổi mới vẫn đặt ra những vấn đề mới về cả lý luận và thực tiễn. Theo tiến sĩ Trần Đình Thiên, Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam, trước Đại hội Đảng lần XI cho rằng "Công thức phát triển là kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa nên được hiểu như thế nào cho rõ ràng? Đây là thời điểm mà tôi nghĩ rằng bàn cương lĩnh là bàn đến khái niệm lớn". Ông Phùng Hữu Phú, Phó Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam, cho rằng "...vấn đề lâu nay rất vướng và cũng chưa làm được. Đó là lộ trình phát triển đất nước ta thời kỳ quá độ là thế nào? Trước đây ta dùng khái niệm "bước đi bước đầu", "chặng đường đầu", "giai đoạn đầu". Có lần nào Tổng bí thư Nguyễn Phú Trọng tiếp xúc cử tri, có người hỏi: bao giờ chúng ta có chủ nghĩa xã hội? Tổng bí thư nói chúng ta chưa nghiên cứu tường minh vấn đề này, có khi trăm năm nữa cũng chưa có chủ nghĩa xã hội. Thế thì thời kỳ quá độ (lên chủ nghĩa xã hội) là bao lâu, có mấy chặng đường thì chưa rõ"Quá độ lên chủ nghĩa xã hội bao lâu, có mấy chặng đường cần tiếp tục làm rõ, Báo Tuổi trẻ, 10/06/2020. Sau hơn 30 năm, Đổi mới kinh tế ở Việt Nam vẫn theo kiểu "dò đá qua sông"30 năm đổi mới- Vẫn tiếp tục “dò đá qua sông”, Báo Pháp luật Việt Nam, 1/10/2016Đổi mới kinh tế vẫn theo kiểu “dò đá qua sông”, 01/10/2016, Thời báo Ngân hàng. Trong khi các nước Đông Bắc Á thành công trong việc đề ra đường lối phát triển công nghiệp, can thiệp vào thị trường thì Việt Nam lại thất bại vì Việt Nam không có một bộ máy hành chính công vụ chuyên nghiệp, thuộc giới tinh hoa và độc lập như các nước đóTiến sĩ Nguyễn Sĩ Dũng: ‘Nhà nước kiến tạo là nhà nước không hành dân’, 29/07/2017, BÁO ĐIỆN TỬ VTC NEWS.

Ông Vũ Minh Khương khi so sánh Việt Nam và Trung Quốc là hai đất nước có mô hình kinh tế - chính trị tương tự nhau đã nhận xét "Ở Trung Quốc họ có một tầm nhìn xa, muốn có một chương trình hiện đại hóa toàn diện để Trung Quốc trở thành một cường quốc hiện đại vào trước năm 2050. Việt Nam thì cải cách trên tình thế bí bách, bị Liên Xô cắt viện trợ và buộc phải tìm con đường đổi mới, cho nên cải cách mang tính chất thoát khỏi tình cảnh khó khăn hiện tại. Việt Nam thì có những chiến thắng huy hoàng trong chiến tranh chống Pháp, chống Mỹ, nên có thể ỷ lại thắng lợi của những cuộc chiến tranh này để duy trì sự chính danh của mình, cho nên nhiều khi trong cải cách không triệt để, mà chỉ cốt đủ ăn đủ sống. Điều này tạo ra những khiếm khuyết rất căn bản cho cải cách sâu rộng ở Việt Nam. Vì các đặc điểm đó, cho nên lãnh đạo Việt Nam chưa đủ tầm để xác định một chiến lược kỳ vĩ, chẳng hạn như đưa Việt Nam trở thành một đất nước hùng cường"VN và TQ: Một mô hình, hai tầm nhìn, 23 tháng 10 năm 2013, BBC Tiếng Việt. Ở Việt Nam thuật ngữ nhà nước kiến tạo trở thành một định hướng cải cách theo đó nhà nước sẽ tạo ra được hệ thống khuyến khích các nguồn lực của xã hội tập trung đầu tư cho các mục tiêu phát triển, cung cấp các dịch vụ công chất lượng, tạo ra cạnh tranh lành mạnh để tất cả mọi chủ thể trong xã hội đều phải vươn lên và để thu hút được người tàiNhà nước kiến tạo phát triển tại Việt Nam, Báo Quân đội nhân dân, 03/05/2017. Tuy nhiên, Việt Nam vẫn chưa hình hành một khung khái niệm rõ ràng về nhà nước kiến tạo và có quá nhiều người nói về nhà nước kiến tạo nhưng không ai làmTS Nguyễn Đình Cung: Nhà nước kiến tạo, ai cũng nói nhưng không ai làm, Báo điện tử Dân trí, 13/06/2017. Nhà nước là sản phẩm của xã hộiTính giai cấp và tính nhân dân của Nhà nước , Nguyễn Ngọc Hà, Tạp chí Triết học, số 4 (203), tháng 4 - 2008 nên nhân dân nào thì chính phủ ấy'Các ông đổ lỗi cho chính quyền nhiều quá!', 27/03/2014, Vietnamnet. Một nhà báo Pháp đã nhận xét "Công bằng mà nói, người Việt Nam các ông đổ lỗi cho chính quyền nhiều quá. Người Pháp chúng tôi có một câu: nhân dân nào, chính phủ đó!".

Tình trạng tham nhũng, lãng phí nghiêm trọng với những biểu hiện ngày càng tinh vi, phức tạp hơn, gây bức xúc trong xã hội khiến Việt Nam đứng trong nhóm nước có tình trạng tham nhũng nghiêm trọngViệt Nam đứng trong nhóm các nước tham nhũng được cho là nghiêm trọng, Báo Dân trí, 12/04/2017. Tổng bí thư Đảng cộng sản Việt Nam Nguyễn Phú Trọng đã cảnh báo cần tránh "nhạt Đảng, khô Đoàn, xa rời chính trị"Tổng bí thư: 'Tránh nhạt Đảng, khô Đoàn, xa rời chính trị', 11/12/2017, VnExpress. Việc đàn áp những người chỉ trích khiến nhà nước Việt Nam bị phản đốiViệt Nam bị lên án vì sử dụng điều khoản ‘an ninh quốc gia’ để đàn áp người dân, 2017-10-26, RFAQuốc hội châu Âu đòi Việt Nam trả tự do cho các nhà báo công dân, 2017-12-14, RFA. Theo ông Phùng Đức Tùng, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển Mekong, nếu từng công chức, doanh nhân và người dân không được truyền cảm hứng và khát vọng đưa Việt Nam trở thành một quốc gia văn minh, giàu mạnh thì đến năm 2035, Việt Nam sẽ giống như Indonesia, Philippines hoặc Mexico ngày nay. Những quốc gia phát triển thần kỳ như Singapore hay Hàn Quốc đều xuất phát từ người đứng đầu "khóc trước số phận của dân tộc" đã khiến cả một dân tộc phải cảm kích trước tâm huyết cũng như tầm nhìn của họ.

Đảng Cộng sản Việt Nam đã xác định: đây là mô hình tự xây dựng, không có khuôn mẫu cụ thể do đó, trong quá trình xây dựng không tránh khỏi khiếm khuyết, phải nhận rõ những khiếm khuyết này và đã từng điều chỉnh trong từng giai đoạn. Tại Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI, trong Cương lĩnh mới của Đảng, mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa sẽ tiếp tục được hoàn thiện để phù hợp với xu thế mới của thời đại, phù hợp với nguyện vọng của nhân dân; đồng thời phê phán quan điểm của một số người cho rằng, nền kinh tế Việt Nam hiện nay "chẳng giống ai", "chủ nghĩa xã hội bên ngoài nhưng bên trong lại là tư bản"... là cố tình bóp méo sự thật.Tiếp tục hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta, Vũ Văn Phúc, Báo điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam Ngoại trưởng Mỹ John Kerry cho rằng "Cách chúng tôi làm là mở cửa và bình thường hóa quan hệ, mà John McCain và tôi đã dẫn đầu cùng nhau, dỡ bỏ cấm vận để có kinh doanh. Và nay không còn dấu vết của "chủ nghĩa cộng sản", theo nghĩa là một kế hoạch và lý thuyết kinh tế. Ở đó là chủ nghĩa tư bản cuồng nhiệt, có internet mà người dân được tiếp cận"John Kerry: 'Chỉ có chủ nghĩa tư bản' ở Việt Nam, BBC Tiếng Việt, 13 tháng 10 2016. Theo đánh giá của ông Vũ Minh Khương "... Việt Nam thua kém rất xa so với Trung Quốc và với nhiều nước khác. Thứ nhất là không có một chiến lược phát triển dài hạn để nhìn thấy đâu là sức mạnh của dân tộc mình, đâu là cơ hội và thách thức trên thế giới, đâu là mục tiêu mà chúng ta sẽ đi tới trong vòng vài thập kỷ nữa. Tất cả đều không rõ. Thứ hai là năng lực học hỏi của Đảng Cộng sản Việt Nam rất hạn chế; từ việc thu hút nhân tài, đối sánh mình với thế giới ra sao, trong việc thử nghiệm những chính sách dũng cảm, trong việc liên tục đổi mới và cải tiến, lắng nghe nhân dân. Những đặc điểm đó làm đất nước mình ngày càng tụt lùi. Khi năng lực học hỏi được nâng lên, khi chiến lược phát triển kinh tế được hoạch định sắc bén và triệt để thì đất nước sẽ trỗi dậy."

Từ năm 1986 đến nay, Đảng Cộng sản Việt Nam đã có nhiều thay đổi trong tư duy kinh tế - chính trị. Từ chỗ xem khu vực kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạoKinh tế Nhà nước giữ vai trò chủ đạo, Báo Quân đội Nhân dân, 13/03/2017, Đảng Cộng sản Việt Nam đã xem khu vực tư nhân là động lực quan trọng của nền kinh tếKinh tế tư nhân là động lực quan trọng của nền kinh tế, 08/05/2017, Báo điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam. Tuy nhiên Việt Nam cần cải tiến chất lượng, hiệu quả bộ máy nước; tinh giản thủ tục hành chính; đẩy mạnh cổ phần hóa và có những chính sách hỗ trợ phù hợp để thúc đẩy khu vực tư nhân phát triểnBáo cáo của Ban Nghiên cứu phát triển kinh tế tư nhân trình Chính phủ, 22/01/2018, Báo Tuổi trẻ. Từ chỗ xem dân chủ, nhân quyền chỉ là chiêu bài của các thế lực thù địch chống phá Việt NamNhận diện âm mưu lợi dụng “dân chủ”, “nhân quyền”, 22/12/2016, Báo Nhân Dân; nhà nước Việt Nam bắt đầu tạo dựng hình ảnh họ là người đang nỗ lực cải thiện tình trạng dân chủ và nhân quyền tại Việt NamBáo cáo Quốc gia về thực hiện quyền con người ở Việt Nam theo cơ chế kiểm định kỳ phổ cập (UPR) chu kỳ II, Bộ Ngoại giao Việt NamSách trắng về nhân quyền ở Việt Nam, Bộ Ngoại giao Việt Nam. Từ chỗ xem Việt Nam Cộng hòa là tay sai, ngụy quân, ngụy quyền một số người cộng sản bắt đầu nói đến hòa giải hòa hợp dân tộcNguyên Chủ tịch nước trăn trở về hòa hợp dân tộc, VietNamNet, 27/04/2015Cùng một dân tộc hà cớ gì không thể hoà hợp?, Vietnamnet, 29/04/2016Nguyên Thủ tướng Võ Văn Kiệt: Ðại đoàn kết dân tộc - cội nguồn sức mạnh của chúng ta, Võ Văn Kiệt, Bộ Ngoại giao Việt Nam. Thực tiễn đổi mới ở Việt Nam vừa là kết quả đổi mới tư duy, lại vừa đặt ra những yêu cầu mới cho việc tiếp tục đổi mới tư duy ở trình độ cao hơnCông cuộc đổi mới - những thành tựu và bài học kinh nghiệm, Đảng Cộng sản Việt Nam - 80 năm xây dựng và phát triển, NGUYỄN DUY QUÝ, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia - Hà nội, 2010.

Giáo sư Kenichi Ohno thuộc Viện Nghiên cứu Chính sách Quốc gia Nhật Bản nhận xét tăng trưởng của Việt Nam từ trước đến nay là do vốn và lao động mang lại chứ không dựa trên tăng năng suất lao động. Từ năm 2008, năng suất lao động và tốc độ tăng trưởng kinh tế có xu hướng đi xuống do Việt Nam mới chú trọng tăng GDP mà chưa chú trọng tăng năng suất. Thị trường tự do hiện nay tại Việt Nam chưa hiệu quả trong khi đó chỉ riêng thị trường thì không thể đem lại thu nhập cao.


Đổi Mới

Tại Việt Nam, có thể hiểu khái quát: Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là kinh tế thị trường, vừa tuân thủ theo quy luật của kinh tế thị trường, vừa phải theo định hướng của chủ nghĩa xã hội. Có nghĩa là, trong khi chú ý tới tăng trưởng kinh tế, thì hết sức coi trọng tới vấn đề xã hội, xây dựng hệ thống an sinh xã hội và dịch vụ công cộng tốt, bảo đảm công bằng xã hội, hạn chế sự chênh lệch giàu-nghèo, phấn đấu để có nhiều người giàu nhưng đồng thời cũng hạn chế tối đa, tiến tới xóa bỏ tình trạng đói nghèo trong nhân dân. Nhà nước phải đóng vai trò hạn chế, khắc phục những mặt trái của chủ nghĩa tư bản và quá trình toàn cầu hóa để nền kinh tế hoạt động có hiệu quả hơn và nâng cao phúc lợi xã hội.

Thực tế quá trình Đổi mới hơn 30 năm qua đã giúp Việt Nam có những bước phát triển vượt bậc tuy còn nhiều hạn chế cần khắc phục để bảo đảm kinh tế Việt Nam tiếp tục tăng trưởng ở mức cao. Nền kinh tế Việt Nam tăng trưởng vượt trội trong khu vực, nhưng vẫn dưới mức tiềm năng. Việt Nam nằm trong số ít quốc gia trên thế giới có chỉ số phát triển con người cao hơn những nước có cùng mức thu nhập. Chính phủ Việt Nam đã có những nỗ lực đầu tư vào hệ thống y tế và giáo dụcĐầu tư của nhà nước cho giáo dục, đào tạo: Thực trạng và một số đề xuất, Đinh Thị Nga, 29/10/2017, Tạp chí điện tử Tài chính, điều này giúp Việt Nam có tỷ lệ biết chữ và tuổi thọ trung bình khá cao97,3% dân số toàn quốc biết chữ, Báo Lao động, 13/01/2016Người Việt thọ 75,6 tuổi, đứng thứ 2 khu vực, VietNamNet. Trình độ y tế và giáo dục của Việt Nam ngày càng tiếp cận gần hơn với trình độ của các nước tiên tiến. Tuy nhiên chi tiêu cho y tế, giáo dục vẫn chưa thật sự hiệu quả. Việt Nam thành công trong việc nâng cao mức sống của người dân nhưng hoàn toàn thất bại trong mục tiêu công nghiệp hóa vào năm 2020 như Đảng Cộng sản Việt Nam đề ra khi bắt đầu Đổi mớiMục tiêu trở thành nước công nghiệp vào năm 2020 không đạt: kết thúc một mơ ước duy ý chí , BÁO ĐIỆN TỬ MỘT THẾ GIỚI, 13/04/2016. Đảng Cộng sản Việt Nam tiếp tục đặt mục tiêu hoàn thành công nghiệp hóa, hiện đại hóa Việt Nam vào năm 2030. Báo cáo Tổng quan Việt Nam 2035 của Bộ Kế hoạch và Đầu tư Việt Nam và Ngân hàng Thế giới đưa ra kỳ vọng Việt Nam sẽ đạt thu nhập bình quân đầu người 18.000 USD/năm vào năm 2035Báo cáo Tổng quan Việt Nam 2035, Bộ Kế hoạch và Đầu tư Việt Nam và Ngân hàng Thế giới, 2016 download.
nhỏ|300px|So sánh thu nhập bình quân đầu người giữa Việt Nam và Trung Quốc (Nguồn: Ngân hàng Thế giới)
Tuy vậy quá trình Đổi mới vẫn đặt ra những vấn đề mới về cả lý luận và thực tiễn. Theo tiến sĩ Trần Đình Thiên, Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam, trước Đại hội Đảng lần XI cho rằng "Công thức phát triển là kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa nên được hiểu như thế nào cho rõ ràng? Đây là thời điểm mà tôi nghĩ rằng bàn cương lĩnh là bàn đến khái niệm lớn". Ông Phùng Hữu Phú, Phó Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam, cho rằng "...vấn đề lâu nay rất vướng và cũng chưa làm được. Đó là lộ trình phát triển đất nước ta thời kỳ quá độ là thế nào? Trước đây ta dùng khái niệm "bước đi bước đầu", "chặng đường đầu", "giai đoạn đầu". Có lần nào Tổng bí thư Nguyễn Phú Trọng tiếp xúc cử tri, có người hỏi: bao giờ chúng ta có chủ nghĩa xã hội? Tổng bí thư nói chúng ta chưa nghiên cứu tường minh vấn đề này, có khi trăm năm nữa cũng chưa có chủ nghĩa xã hội. Thế thì thời kỳ quá độ (lên chủ nghĩa xã hội) là bao lâu, có mấy chặng đường thì chưa rõ"Quá độ lên chủ nghĩa xã hội bao lâu, có mấy chặng đường cần tiếp tục làm rõ, Báo Tuổi trẻ, 10/06/2020. Sau hơn 30 năm, Đổi mới kinh tế ở Việt Nam vẫn theo kiểu "dò đá qua sông"30 năm đổi mới- Vẫn tiếp tục “dò đá qua sông”, Báo Pháp luật Việt Nam, 1/10/2016Đổi mới kinh tế vẫn theo kiểu “dò đá qua sông”, 01/10/2016, Thời báo Ngân hàng. Trong khi các nước Đông Bắc Á thành công trong việc đề ra đường lối phát triển công nghiệp, can thiệp vào thị trường thì Việt Nam lại thất bại vì Việt Nam không có một bộ máy hành chính công vụ chuyên nghiệp, thuộc giới tinh hoa và độc lập như các nước đóTiến sĩ Nguyễn Sĩ Dũng: ‘Nhà nước kiến tạo là nhà nước không hành dân’, 29/07/2017, BÁO ĐIỆN TỬ VTC NEWS.

Ông Vũ Minh Khương khi so sánh Việt Nam và Trung Quốc là hai đất nước có mô hình kinh tế - chính trị tương tự nhau đã nhận xét "Ở Trung Quốc họ có một tầm nhìn xa, muốn có một chương trình hiện đại hóa toàn diện để Trung Quốc trở thành một cường quốc hiện đại vào trước năm 2050. Việt Nam thì cải cách trên tình thế bí bách, bị Liên Xô cắt viện trợ và buộc phải tìm con đường đổi mới, cho nên cải cách mang tính chất thoát khỏi tình cảnh khó khăn hiện tại. Việt Nam thì có những chiến thắng huy hoàng trong chiến tranh chống Pháp, chống Mỹ, nên có thể ỷ lại thắng lợi của những cuộc chiến tranh này để duy trì sự chính danh của mình, cho nên nhiều khi trong cải cách không triệt để, mà chỉ cốt đủ ăn đủ sống. Điều này tạo ra những khiếm khuyết rất căn bản cho cải cách sâu rộng ở Việt Nam. Vì các đặc điểm đó, cho nên lãnh đạo Việt Nam chưa đủ tầm để xác định một chiến lược kỳ vĩ, chẳng hạn như đưa Việt Nam trở thành một đất nước hùng cường"VN và TQ: Một mô hình, hai tầm nhìn, 23 tháng 10 năm 2013, BBC Tiếng Việt. Ở Việt Nam thuật ngữ nhà nước kiến tạo trở thành một định hướng cải cách theo đó nhà nước sẽ tạo ra được hệ thống khuyến khích các nguồn lực của xã hội tập trung đầu tư cho các mục tiêu phát triển, cung cấp các dịch vụ công chất lượng, tạo ra cạnh tranh lành mạnh để tất cả mọi chủ thể trong xã hội đều phải vươn lên và để thu hút được người tàiNhà nước kiến tạo phát triển tại Việt Nam, Báo Quân đội nhân dân, 03/05/2017. Tuy nhiên, Việt Nam vẫn chưa hình hành một khung khái niệm rõ ràng về nhà nước kiến tạo và có quá nhiều người nói về nhà nước kiến tạo nhưng không ai làmTS Nguyễn Đình Cung: Nhà nước kiến tạo, ai cũng nói nhưng không ai làm, Báo điện tử Dân trí, 13/06/2017. Nhà nước là sản phẩm của xã hộiTính giai cấp và tính nhân dân của Nhà nước , Nguyễn Ngọc Hà, Tạp chí Triết học, số 4 (203), tháng 4 - 2008 nên nhân dân nào thì chính phủ ấy'Các ông đổ lỗi cho chính quyền nhiều quá!', 27/03/2014, Vietnamnet. Một nhà báo Pháp đã nhận xét "Công bằng mà nói, người Việt Nam các ông đổ lỗi cho chính quyền nhiều quá. Người Pháp chúng tôi có một câu: nhân dân nào, chính phủ đó!".

Tình trạng tham nhũng, lãng phí nghiêm trọng với những biểu hiện ngày càng tinh vi, phức tạp hơn, gây bức xúc trong xã hội khiến Việt Nam đứng trong nhóm nước có tình trạng tham nhũng nghiêm trọngViệt Nam đứng trong nhóm các nước tham nhũng được cho là nghiêm trọng, Báo Dân trí, 12/04/2017. Tổng bí thư Đảng cộng sản Việt Nam Nguyễn Phú Trọng đã cảnh báo cần tránh "nhạt Đảng, khô Đoàn, xa rời chính trị"Tổng bí thư: 'Tránh nhạt Đảng, khô Đoàn, xa rời chính trị', 11/12/2017, VnExpress. Việc đàn áp những người chỉ trích khiến nhà nước Việt Nam bị phản đốiViệt Nam bị lên án vì sử dụng điều khoản ‘an ninh quốc gia’ để đàn áp người dân, 2017-10-26, RFAQuốc hội châu Âu đòi Việt Nam trả tự do cho các nhà báo công dân, 2017-12-14, RFA. Theo ông Phùng Đức Tùng, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển Mekong, nếu từng công chức, doanh nhân và người dân không được truyền cảm hứng và khát vọng đưa Việt Nam trở thành một quốc gia văn minh, giàu mạnh thì đến năm 2035, Việt Nam sẽ giống như Indonesia, Philippines hoặc Mexico ngày nay. Những quốc gia phát triển thần kỳ như Singapore hay Hàn Quốc đều xuất phát từ người đứng đầu "khóc trước số phận của dân tộc" đã khiến cả một dân tộc phải cảm kích trước tâm huyết cũng như tầm nhìn của họ.

Đảng Cộng sản Việt Nam đã xác định: đây là mô hình tự xây dựng, không có khuôn mẫu cụ thể do đó, trong quá trình xây dựng không tránh khỏi khiếm khuyết, phải nhận rõ những khiếm khuyết này và đã từng điều chỉnh trong từng giai đoạn. Tại Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI, trong Cương lĩnh mới của Đảng, mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa sẽ tiếp tục được hoàn thiện để phù hợp với xu thế mới của thời đại, phù hợp với nguyện vọng của nhân dân; đồng thời phê phán quan điểm của một số người cho rằng, nền kinh tế Việt Nam hiện nay "chẳng giống ai", "chủ nghĩa xã hội bên ngoài nhưng bên trong lại là tư bản"... là cố tình bóp méo sự thật.Tiếp tục hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta, Vũ Văn Phúc, Báo điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam Ngoại trưởng Mỹ John Kerry cho rằng "Cách chúng tôi làm là mở cửa và bình thường hóa quan hệ, mà John McCain và tôi đã dẫn đầu cùng nhau, dỡ bỏ cấm vận để có kinh doanh. Và nay không còn dấu vết của "chủ nghĩa cộng sản", theo nghĩa là một kế hoạch và lý thuyết kinh tế. Ở đó là chủ nghĩa tư bản cuồng nhiệt, có internet mà người dân được tiếp cận"John Kerry: 'Chỉ có chủ nghĩa tư bản' ở Việt Nam, BBC Tiếng Việt, 13 tháng 10 2016. Theo đánh giá của ông Vũ Minh Khương "... Việt Nam thua kém rất xa so với Trung Quốc và với nhiều nước khác. Thứ nhất là không có một chiến lược phát triển dài hạn để nhìn thấy đâu là sức mạnh của dân tộc mình, đâu là cơ hội và thách thức trên thế giới, đâu là mục tiêu mà chúng ta sẽ đi tới trong vòng vài thập kỷ nữa. Tất cả đều không rõ. Thứ hai là năng lực học hỏi của Đảng Cộng sản Việt Nam rất hạn chế; từ việc thu hút nhân tài, đối sánh mình với thế giới ra sao, trong việc thử nghiệm những chính sách dũng cảm, trong việc liên tục đổi mới và cải tiến, lắng nghe nhân dân. Những đặc điểm đó làm đất nước mình ngày càng tụt lùi. Khi năng lực học hỏi được nâng lên, khi chiến lược phát triển kinh tế được hoạch định sắc bén và triệt để thì đất nước sẽ trỗi dậy."

Từ năm 1986 đến nay, Đảng Cộng sản Việt Nam đã có nhiều thay đổi trong tư duy kinh tế - chính trị. Từ chỗ xem khu vực kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạoKinh tế Nhà nước giữ vai trò chủ đạo, Báo Quân đội Nhân dân, 13/03/2017, Đảng Cộng sản Việt Nam đã xem khu vực tư nhân là động lực quan trọng của nền kinh tếKinh tế tư nhân là động lực quan trọng của nền kinh tế, 08/05/2017, Báo điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam. Tuy nhiên Việt Nam cần cải tiến chất lượng, hiệu quả bộ máy nước; tinh giản thủ tục hành chính; đẩy mạnh cổ phần hóa và có những chính sách hỗ trợ phù hợp để thúc đẩy khu vực tư nhân phát triểnBáo cáo của Ban Nghiên cứu phát triển kinh tế tư nhân trình Chính phủ, 22/01/2018, Báo Tuổi trẻ. Từ chỗ xem dân chủ, nhân quyền chỉ là chiêu bài của các thế lực thù địch chống phá Việt NamNhận diện âm mưu lợi dụng “dân chủ”, “nhân quyền”, 22/12/2016, Báo Nhân Dân; nhà nước Việt Nam bắt đầu tạo dựng hình ảnh họ là người đang nỗ lực cải thiện tình trạng dân chủ và nhân quyền tại Việt NamBáo cáo Quốc gia về thực hiện quyền con người ở Việt Nam theo cơ chế kiểm định kỳ phổ cập (UPR) chu kỳ II, Bộ Ngoại giao Việt NamSách trắng về nhân quyền ở Việt Nam, Bộ Ngoại giao Việt Nam. Từ chỗ xem Việt Nam Cộng hòa là tay sai, ngụy quân, ngụy quyền một số người cộng sản bắt đầu nói đến hòa giải hòa hợp dân tộcNguyên Chủ tịch nước trăn trở về hòa hợp dân tộc, VietNamNet, 27/04/2015Cùng một dân tộc hà cớ gì không thể hoà hợp?, Vietnamnet, 29/04/2016Nguyên Thủ tướng Võ Văn Kiệt: Ðại đoàn kết dân tộc - cội nguồn sức mạnh của chúng ta, Võ Văn Kiệt, Bộ Ngoại giao Việt Nam. Thực tiễn đổi mới ở Việt Nam vừa là kết quả đổi mới tư duy, lại vừa đặt ra những yêu cầu mới cho việc tiếp tục đổi mới tư duy ở trình độ cao hơnCông cuộc đổi mới - những thành tựu và bài học kinh nghiệm, Đảng Cộng sản Việt Nam - 80 năm xây dựng và phát triển, NGUYỄN DUY QUÝ, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia - Hà nội, 2010.

Giáo sư Kenichi Ohno thuộc Viện Nghiên cứu Chính sách Quốc gia Nhật Bản nhận xét tăng trưởng của Việt Nam từ trước đến nay là do vốn và lao động mang lại chứ không dựa trên tăng năng suất lao động. Từ năm 2008, năng suất lao động và tốc độ tăng trưởng kinh tế có xu hướng đi xuống do Việt Nam mới chú trọng tăng GDP mà chưa chú trọng tăng năng suất. Thị trường tự do hiện nay tại Việt Nam chưa hiệu quả trong khi đó chỉ riêng thị trường thì không thể đem lại thu nhập cao. Vì vậy, chính phủ Việt Nam cần phải phát triển nguồn nhân lực, hỗ trợ doanh nghiệp và các ngành kinh tế một cách hiệu quả. Tuy nhiên chính phủ Việt Nam còn non kém về tư duy lẫn năng lực do đó chất lượng chính sách của Việt Nam vẫn còn thấp so với các nước Đông Á. Theo ông thì chất lượng chính sách của Việt Nam cần được cải thiện. Hơn nữa Việt Nam có quá nhiều hội thảo, hội nghị, báo cáo chung chung về những hạn chế của nền kinh tế nhưng có quá ít hành động để khắc phục những hạn chế nàyTrị 'bệnh' quá nhiều hội nghị, báo cáo...nhưng quá ít hành động, 15/02/2018, Vietnamnet.