काठमाडौँ

काठमाडौँ नेपालको सङ्घीय राजधानी र नेपालको सबैभन्दा बढी जनसङ्ख्या भएको सहर हो। यो महानगर बागमती प्रदेश तथा मध्य नेपालको अग्लो पठारको रूपमा रहेको काठमाडौँ उपत्यकामा १,४०० मिटर (४,६०० फिट) को उचाइमा अवस्थित छ। यो भारतको श्रीनगर सहरपछि हिमालय पहाडी क्षेत्रमा अवस्थित दोस्रो ठूलो सहर हो र हिमालय पहाडी क्षेत्रको सबैभन्दा ठूलो महानगरीय क्षेत्र हो। वि.सं. २०६८ को जनगणना अनुसार यो महानगरको कुल जनसङ्ख्या ९,७५,४५३ रहेको छ।

प्रागऐतिहासिक इतिहास भएको यो नगर ईशा पूर्व दोस्रो शताब्दीमा स्थापना भएको र विश्वको सबैभन्दा पुरानो निरन्तर बसोबास गर्ने ठाउँहरू मध्येको एक हो। यो उपत्यकालाई ऐतिहासिक रूपमा "नेपाल मण्डल" र मध्यकालमा "कान्तिपुर" भनिन्थ्यो। यो उपत्यका प्राचीन कालदेखि नेवार मानिसहरूको मूल घरको रूपमा रहेको छ। हिमालयको फेदमा रहेको सर्वदेशीय सहरी सभ्यता बोकेको यो सहर नेपाल अधिराज्यको राजधानी र नेपालका कुलीन वर्गका दरबार, महल र बगैंचाहरूद्वारा सुसज्जित छ। यो सहरमा सन् १९८५ देखि दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय सहयोग सङ्गठनको मुख्यालय रहेको छ।

काठमाडौँ धेरै वर्षदेखि नेपालको इतिहास, कला, संस्कृति र अर्थतन्त्रको केन्द्रको रूपमा रहँदै आएको छ। यो महानगर क्षेत्रमा बहु-जातीय मानिसहरूको बसोबास रहेता पनि हिन्दू र बौद्ध धर्मावलम्बीहरू बहुसङ्ख्यक छन्। धार्मिक र सांस्कृतिक चाडपर्वहरू काठमाडौँमा बसोबास गर्ने मानिसहरूको जीवनको एक प्रमुख हिस्सा हो। यो नगरको अर्थतन्त्रको महत्वपूर्ण भाग पर्यटन हो। सन् २०१९ मा ट्रिपएडभाइजरद्वारा विश्वको शीर्ष पच्चीस पर्यटकीय गन्तव्यहरूको सूचीमा काठमाडौँ १९औँ स्थानमा थियो। यस सहरलाई नेपाली हिमालयको प्रवेशद्वार मानिन्छ र विश्व सम्पदा क्षेत्रमा सूचीकृत वसन्तपुर दरबार क्षेत्र, स्वयम्भूनाथ, बौद्धनाथ र पशुपतिनाथ यो सहरको ऐतिहासिकता तथा सुन्दरतालाई शोभामान बनाइरहेको छ।

इतिहासका विभिन्न कालखण्डमा विभिन्न राजवंशले शासन गरेको यो नगर नेपालको एकीकरण कालदेखि नेपालको राजधनीको रूपमा रहेको छ। पृथ्वीनारायण शाहको नेतृत्वमा गोर्खाली सेनाले काठमाडौँ उपत्यका विजय गरेपछि वि.सं. १८२६ चैत्र १० मा यो नगरलाई राजधानी बनाएका थिए। देशको राजधानी रहेकै कारण यो सहरमा राष्ट्रपति निवास, प्रधानमन्त्रीको कार्यालय (सिंहदरवार), नेपाल सरकारको केन्द्रीय सचिवालय तथा मन्त्रालयहरू, सरकारी तथा निजी टेलिभिजन स्टेसनहरू लगायत उल्लेखनीय सङ्ख्यामा सरकारी तथा निजी रेडियोहरू र समाचार संस्थाहरू रहेका छन्। नेपाली सेनाको केन्द्रीय कार्यालय जङ्गी अड्डा, सशस्त्र प्रहरी बलको प्रधान कार्यालय तथा नेपाल प्रहरीको केन्द्रीय कार्यालय पनि यसै नगरमा रहेका छन्।

काठमाडौँ नगरको प्राचीनतम् इतिहास धार्मिक ग्रन्थ, परम्परागत मिथक, किंवदन्ती तथा वंशावलीहरूबाट प्राप्त गर्न सकिन्छ। नेपालको प्रमुख प्राचीन ग्रन्थ स्वयम्भू पुराणका अनुसार वर्तमान काठमाडौँमा कुनै समय नागदह नामको विशाल र गहिरो ताल सर्पले भरिएको थियो। महाचीनबाट बुद्ध धर्मका बोधिसत्त्व मञ्जुश्रीले दहमा आलौकिक रश्मि देखेर यहाँ मानव वस्ती निर्माण गर्ने निधो गरेपछि दहको दक्षिणमा रहेको कच्छपाल पर्वतमा चन्द्रह्रास खड्गले प्रहार गरेर यहाँको पानी निकास गरिदिएका थिए। त्यसपछि उनले 'मञ्जुपट्टन' नामक सहर स्थापना गरे र धर्मकारलाई उपत्यकाको शासक बनाएर आफू चीनतर्फ लागेका थिए। केही समयपछि बाणासुर नामक राक्षसले नाका बन्द गरिदिए र उपत्यका फेरि तालमा परिणत भयो। त्यसपछि भगवान कृष्ण नेपाल आएर बाणासुरलाई मारेर फेरि पानी निकालेका थिए। उनले केही गोपालहरूलाई साथमा ल्याए र भुक्तमानलाई नेपालको राजा बनाएका थिए।

शिव पुराणको कोटिरुद्र संहिता, अध्याय ११, श्लोक १८ ले पशुपति शिवलिङ्गका लागि प्रख्यात रहेको 'नयाँपाल सहर' भनेर उल्लेख गरेको छ। नेपाल नामको उत्पत्ति सायद यसै नयाँपाल सहरबाट भएको भन्ने विश्वास गरिन्छ।

मध्यकालीन लिच्छवी शासकहरू अघिको अवधिको धेरै थोरै ऐतिहासिक अभिलेखहरू पाइएका छन्। नेपाली राजतन्त्रको वंशावली गोपाल राजवंशावलीका अनुसार लिच्छवि कालभन्दा पहिले काठमाडौँ उपत्यकाका शासकहरू गोपाल, महिषपाल, अभीर, किराँत र सोमवंशी थिए। किराँत राजवंश यलम्बरद्वारा स्थापित भएको थियो। किराँतकालमा पुरानो काठमाडौँको उत्तरी भागमा याम्बु नामको बस्ती थियो। चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवारका केही भाषाहरूमा अझै पनि काठमाडौँलाई याम्बु भनिन्छ। काठमाडौँको दक्षिणी भागमा 'मञ्जुपट्टन' नजिक यँगाल भनिने अर्को सानो प्राचीन बस्ती रहेको थियो। सातौं किराँती शासक जितेदास्तीको पालामा बौद्ध भिक्षुहरू काठमाडौँ उपत्यकामा प्रवेश गरे र साँखुमा वन विहार स्थापना गरेका थिए। लुम्बिनीमा शाक्य वंशमाथि विरुढकद्वारा आक्रमण भएपश्चात् बचेका शाक्य र कोलियहरूको आगमन पश्चात काठमाडौँमा रहेका बस्तीहरूको नाम 'यम्बु'बाट कोलिग्राम र 'यँगाल'बाट दक्षिण कोलिग्राममा परिवर्तन भएको थियो

मध्यकालीन लिच्छवी शासकहरू अघिको अवधिको धेरै थोरै ऐतिहासिक अभिलेखहरू पाइएका छन्। नेपाली राजतन्त्रको वंशावली गोपाल राजवंशावलीका अनुसार लिच्छवि कालभन्दा पहिले काठमाडौँ उपत्यकाका शासकहरू गोपाल, महिषपाल, अभीर, किराँत र सोमवंशी थिए। किराँत राजवंश यलम्बरद्वारा स्थापित भएको थियो। किराँतकालमा पुरानो काठमाडौँको उत्तरी भागमा याम्बु नामको बस्ती थियो। चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवारका केही भाषाहरूमा अझै पनि काठमाडौँलाई याम्बु भनिन्छ। काठमाडौँको दक्षिणी भागमा 'मञ्जुपट्टन' नजिक यँगाल भनिने अर्को सानो प्राचीन बस्ती रहेको थियो। सातौं किराँती शासक जितेदास्तीको पालामा बौद्ध भिक्षुहरू काठमाडौँ उपत्यकामा प्रवेश गरे र साँखुमा वन विहार स्थापना गरेका थिए। लुम्बिनीमा शाक्य वंशमाथि विरुढकद्वारा आक्रमण भएपश्चात् बचेका शाक्य र कोलियहरूको आगमन पश्चात काठमाडौँमा रहेका बस्तीहरूको नाम 'यम्बु'बाट कोलिग्राम र 'यँगाल'बाट दक्षिण कोलिग्राममा परिवर्तन भएको थियो।


काठमाडौँ

काठमाडौँ नगरको प्राचीनतम् इतिहास धार्मिक ग्रन्थ, परम्परागत मिथक, किंवदन्ती तथा वंशावलीहरूबाट प्राप्त गर्न सकिन्छ। नेपालको प्रमुख प्राचीन ग्रन्थ स्वयम्भू पुराणका अनुसार वर्तमान काठमाडौँमा कुनै समय नागदह नामको विशाल र गहिरो ताल सर्पले भरिएको थियो। महाचीनबाट बुद्ध धर्मका बोधिसत्त्व मञ्जुश्रीले दहमा आलौकिक रश्मि देखेर यहाँ मानव वस्ती निर्माण गर्ने निधो गरेपछि दहको दक्षिणमा रहेको कच्छपाल पर्वतमा चन्द्रह्रास खड्गले प्रहार गरेर यहाँको पानी निकास गरिदिएका थिए। त्यसपछि उनले 'मञ्जुपट्टन' नामक सहर स्थापना गरे र धर्मकारलाई उपत्यकाको शासक बनाएर आफू चीनतर्फ लागेका थिए। केही समयपछि बाणासुर नामक राक्षसले नाका बन्द गरिदिए र उपत्यका फेरि तालमा परिणत भयो। त्यसपछि भगवान कृष्ण नेपाल आएर बाणासुरलाई मारेर फेरि पानी निकालेका थिए। उनले केही गोपालहरूलाई साथमा ल्याए र भुक्तमानलाई नेपालको राजा बनाएका थिए।


काठमाडौँ

काठमाडौँ नगरको प्राचीनतम् इतिहास धार्मिक ग्रन्थ, परम्परागत मिथक, किंवदन्ती तथा वंशावलीहरूबाट प्राप्त गर्न सकिन्छ। नेपालको प्रमुख प्राचीन ग्रन्थ स्वयम्भू पुराणका अनुसार वर्तमान काठमाडौँमा कुनै समय नागदह नामको विशाल र गहिरो ताल सर्पले भरिएको थियो। महाचीनबाट बुद्ध धर्मका बोधिसत्त्व मञ्जुश्रीले दहमा आलौकिक रश्मि देखेर यहाँ मानव वस्ती निर्माण गर्ने निधो गरेपछि दहको दक्षिणमा रहेको कच्छपाल पर्वतमा चन्द्रह्रास खड्गले प्रहार गरेर यहाँको पानी निकास गरिदिएका थिए। त्यसपछि उनले 'मञ्जुपट्टन' नामक सहर स्थापना गरे र धर्मकारलाई उपत्यकाको शासक बनाएर आफू चीनतर्फ लागेका थिए। केही समयपछि बाणासुर नामक राक्षसले नाका बन्द गरिदिए र उपत्यका फेरि तालमा परिणत भयो। त्यसपछि भगवान कृष्ण नेपाल आएर बाणासुरलाई मारेर फेरि पानी निकालेका थिए। उनले केही गोपालहरूलाई साथमा ल्याए र भुक्तमानलाई नेपालको राजा बनाएका थिए।

शिव पुराणको कोटिरुद्र संहिता, अध्याय ११, श्लोक १८ ले पशुपति शिवलिङ्गका लागि प्रख्यात रहेको 'नयाँपाल सहर' भनेर उल्लेख गरेको छ। नेपाल नामको उत्पत्ति सायद यसै नयाँपाल सहरबाट भएको भन्ने विश्वास गरिन्छ।


काठमाडौँ

भारतीय गङ्गाको मैदानबाट लिच्छविहरू उत्तरमा बसाइँ सरेपछि किराँतहरूलाई पराजित गर्दै लगभग सन् ४०० मा लिच्छवि राजवंशको स्थापना गरेका थिए। यस युगको समयमा लुम्बिनीमा विरुढकद्वारा शाक्यहरूको नरसंहार पछि उक्त युद्धबाट बाँचेकाहरू उत्तरतिर बसाइँ सरेका थिए भने कोलियको रूपमा लुकेर वन मठमा प्रवेश गरेका थिए। साँखुबाट उनीहरू यम्बु र यँगाल (लञ्जगवाल र मञ्जुपट्टन) गएर काठमाडौँको पहिलो स्थायी बौद्ध विहारको स्थापना गरेका थिए। यसले नेवार बौद्ध धर्मको आधार सृजना गरेको थियो, जुन संसारमा एकमात्र जीवित संस्कृत आधारित बौद्ध परम्परा हो। तिनीहरूको प्रवाससँगै लिच्छवि युगको अधिकांश समय 'यम्बु'लाई कोलिग्राम भनिन्थ्यो र 'यँगाल'लाई दक्षिण कोलिग्राम भनिन्थ्यो।

अन्ततः लिच्छवि शासक गुणकामदेवले कोलिग्राम र दक्षिण कोलिग्रामलाई विलय गरी काठमाडौँ सहरको स्थापना गरेका थिए। यो सहर मञ्जुश्रीको तरवार चन्द्रह्रासको आकारमा डिजाइन गरिएको थियो। यो सहर अजिमाहरूद्वारा संरक्षित आठ ब्यारेकहरूले घेरिएको थियो। यी मध्ये एउटा ब्यारेक अहिले पनि भद्रकाली (सिंहदरबार अगाडि) प्रयोगमा रहेको छ। यो सहरले भारत र तिब्बतबीचको व्यापारमा महत्वपूर्ण नाका बिन्दुको रूपमा सेवा गरेको थियो, जसले वास्तुकलाको क्षेत्रमा अत्यधिक वृद्धि गर्न सफल भएको थियो। मानगृह, कैलाशकूट भवन, भद्राधिवास भवन जस्ता भवनहरूको विवरण यस युगमा बस्ने यात्रु र भिक्षुहरूको संरक्षित तथा प्रकाशमा आएका यात्रा दस्तावेजहरूमा पाइन्छ। उदाहरणको लागि, ७औँ शताब्दीमा प्रसिद्ध चीनी यात्री ह्वेन साङले लिच्छवि राजा अंशुवर्माको कैलाशकूट भवनको बारेमा वर्णन गरेका थिए। यो ऐतिहासिक व्यापारिक मार्गले दुवै क्षेत्रहरूबीच सांस्कृतिक आदानप्रदान पनि भएको थियो। काठमाडौँ उपत्यकाका आदिवासी बासिन्दाहरूको रूपमा रहेका नेवारहरूको कलात्मकता यस युगमा, उपत्यका भित्र र बृहत् हिमालय क्षेत्रभरि फैलिएको थियो। नेवार कलाकारहरूले आफ्ना छिमेकीहरूका लागि धार्मिक कला सिर्जना गर्दै एसियाभर व्यापक रूपमा यात्रा गरेका थिए। उदाहरणको लागि, अरनिकोले तिब्बत र चीन हुँदै आफ्ना स्वदेशी कलाकारहरूको समूहको नेतृत्व गरेका थिए। तिब्बती सम्राट स्रोङ्चन गम्पोसँग विवाह गर्ने नेपालकी राजकुमारी भृकुटीले तिब्बतमा बुद्ध धर्मको परिचय गराउन महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेकी थिइन्


काठमाडौँ

भारतीय गङ्गाको मैदानबाट लिच्छविहरू उत्तरमा बसाइँ सरेपछि किराँतहरूलाई पराजित गर्दै लगभग सन् ४०० मा लिच्छवि राजवंशको स्थापना गरेका थिए। यस युगको समयमा लुम्बिनीमा विरुढकद्वारा शाक्यहरूको नरसंहार पछि उक्त युद्धबाट बाँचेकाहरू उत्तरतिर बसाइँ सरेका थिए भने कोलियको रूपमा लुकेर वन मठमा प्रवेश गरेका थिए। साँखुबाट उनीहरू यम्बु र यँगाल (लञ्जगवाल र मञ्जुपट्टन) गएर काठमाडौँको पहिलो स्थायी बौद्ध विहारको स्थापना गरेका थिए। यसले नेवार बौद्ध धर्मको आधार सृजना गरेको थियो, जुन संसारमा एकमात्र जीवित संस्कृत आधारित बौद्ध परम्परा हो। तिनीहरूको प्रवाससँगै लिच्छवि युगको अधिकांश समय 'यम्बु'लाई कोलिग्राम भनिन्थ्यो र 'यँगाल'लाई दक्षिण कोलिग्राम भनिन्थ्यो।


काठमाडौँ


काठमाडौँ

लिच्छवि कालको अन्त्यपछि नेपाल अधिराज्यमा मल्ल कालको प्रारम्भ भएको थियो।
मल्ल कालको पहिलो राजाको रूपमा अरि मल्ललाई मानिन्छ। दिल्लीको मुगल शासकले नेपालको दक्षिणी भागमा रहेको तिरहुत राज्यमा आक्रमण गरेपछि तिरहुतका शासकहरू उत्तरतर्फ काठमाडौँ उपत्यकातिर भागेर आएका थिए। उनीहरूले नेपाली राजपरिवारसँग अन्तरविवाह गरेपछि यसले मल्ल युगको नेतृत्व गरेको थियो। मल्ल युगको आरम्भमा खस र तुर्क मुस्लिमहरूको आक्रमणले गर्दा यसको इतिहास उथलपुथल रहेको देखिन्छ। वि.सं. १३१० सालमा नेपालमा आएको विनाशकारी भूकम्पले तत्कालीन राजा अभय मल्लसहित काठमाडौँ उपत्यकाको एक तिहाई जनसङ्ख्याको ज्यान लिएको थियो। यी प्रकोपहरूले लिच्छवि युगको अधिकांश वास्तुकला (जस्तै मानगृह र कैलाशकूट भवन) को विनाश भएको थियो भने सहर भित्रका विभिन्न गुम्बाहरूमा सङ्कलन गरेर राखिएका साहित्यको क्षति भएको थियो। प्रारम्भिक कठिनाइहरूलाई छिचोल्दै काठमाडौँले पुन: आफ्नो लोकप्रियता कायम गर्न सफल भएको थियो। मल्ल युगको अधिकांश समयमा काठमाडौँले भारत र तिब्बतबीचको व्यापारमा प्रभुत्व जमाएको थियो। नेपाली मुद्रा बृहत् हिमालय क्षेत्रको व्यापारमा मानक मुद्रा बनेको थियो।

मल्ल युगको उत्तरार्धमा, काठमाडौँ उपत्यकाभित्र चार सुदृढ सहरहरू कान्तिपुर, ललितपुर, भक्तपुर र कीर्तिपुर समावेश गरेको थियो। यी चारै सहरहरूले त्यस ताका नेपालमा राज्य गरिरहेको मल्ल महासङ्घको राजधानीको रूपमा सेवा गरेका थिए। यी सहररूले कला, वास्तुकला, सौन्दर्यशास्त्र र व्यापारमा एक-अर्कासँग प्रतिस्पर्धा गर्दै विकासको बाटो खोलेका थिए। यस अवधिका राजाहरूले सार्वजनिक भवनहरू, दरबार क्षेत्रहरू र मन्दिरहरूको निर्माण, साथै जलस्रोतहरूको विकास, गुठीहरूको संस्थागतीकरण, कानूनको संहिताकरण, नाटक लेखन तथा सहरका चोकहरूमा नाटकहरूको प्रदर्शनमा उल्लेखनीय योगदान गरेका थिए। भारत, तिब्बत, चीन, फारस र युरोप लगायतका ठाउँबाट विचारधाराको आगमन भएको प्रमाण राजा प्रताप मल्ल पालाको ढुङ्गाको शिलालेखमा पाइन्छ। यस युगबाट तिनीहरूको तान्त्रिक परम्परा (जस्तै तान्त्रख्यान), चिकित्सा (जस्तै हरमेखला), धर्म (जस्तै मूलदेवशाशिदेव), कानून, नैतिकता र इतिहासको वर्णन गर्ने पुस्तकहरू फेला परेका छन्। सन् १३८१ मा लेखिएको संस्कृत-नेपाल भाषाको शब्दकोश अमरकोश पनि फेला परेको छ। यस युगका वास्तुकलाका रूपमा उल्लेखनीय भवनहरूमा काठमाडौँ दरबार क्षेत्र, पाटन दरबार क्षेत्र, भक्तपुर दरबार क्षेत्र, कीर्तिपुरको पुरानो दरबार, न्यातपोल, पचपन्नझ्याले दरबार, कुम्भेश्वर, कृष्ण मन्दिर र अन्य समावेश छन्


काठमाडौँ

लिच्छवि कालको अन्त्यपछि नेपाल अधिराज्यमा मल्ल कालको प्रारम्भ भएको थियो।
मल्ल कालको पहिलो राजाको रूपमा अरि मल्ललाई मानिन्छ। दिल्लीको मुगल शासकले नेपालको दक्षिणी भागमा रहेको तिरहुत राज्यमा आक्रमण गरेपछि तिरहुतका शासकहरू उत्तरतर्फ काठमाडौँ उपत्यकातिर भागेर आएका थिए। उनीहरूले नेपाली राजपरिवारसँग अन्तरविवाह गरेपछि यसले मल्ल युगको नेतृत्व गरेको थियो। मल्ल युगको आरम्भमा खस र तुर्क मुस्लिमहरूको आक्रमणले गर्दा यसको इतिहास उथलपुथल रहेको देखिन्छ। वि.सं. १३१० सालमा नेपालमा आएको विनाशकारी भूकम्पले तत्कालीन राजा अभय मल्लसहित काठमाडौँ उपत्यकाको एक तिहाई जनसङ्ख्याको ज्यान लिएको थियो। यी प्रकोपहरूले लिच्छवि युगको अधिकांश वास्तुकला (जस्तै मानगृह र कैलाशकूट भवन) को विनाश भएको थियो भने सहर भित्रका विभिन्न गुम्बाहरूमा सङ्कलन गरेर राखिएका साहित्यको क्षति भएको थियो। प्रारम्भिक कठिनाइहरूलाई छिचोल्दै काठमाडौँले पुन: आफ्नो लोकप्रियता कायम गर्न सफल भएको थियो। मल्ल युगको अधिकांश समयमा काठमाडौँले भारत र तिब्बतबीचको व्यापारमा प्रभुत्व जमाएको थियो। नेपाली मुद्रा बृहत् हिमालय क्षेत्रको व्यापारमा मानक मुद्रा बनेको थियो।


काठमाडौँ

राणा शासन काल

वि.सं. १९०३ भदौ ३१ गते हनुमानढोका दरबार नजिकै भएको कोत पर्वबाट नेपालमा राणा शासन सुरु भएको थियो। यस नरसंहारका क्रममा जङ्गबहादुर राणा र उनका समर्थकहरूले नेपालका अधिकांश उच्च पदस्थ अधिकारीहरूको हत्या गरेका थिए। कोत पर्व लगत्तै नेपालको अर्को चर्चित काण्ड, भण्डारखाल पर्व पनि काठमाडौँमा कुँवर र उनका समर्थकहरूले गराएका थिए। राणा शासनको समयमा, काठमाडौँको गठबन्धन ब्रिटिश विरोधीबाट ब्रिटिश समर्थकमा सरेको थियो। यसै समर्थन तथा प्रभावका कारण पश्चिमी युरोपेली वास्तुकलाको शैलीमा काठमाडौँस्थित भवनहरूको निर्माण गर्न नेतृत्व गरेको थियो। यीमध्ये सबैभन्दा चर्चित भवनहरूमा सिंहदरबार, स्वप्न बगैंचा, शितल निवास र पुरानो नारायणहिटी दरबार पर्छन्। काठमाडौँ उपत्यकाको पहिलो आधुनिक व्यापारिक सडक ‘न्युरोड’ पनि यही कालखण्डमा बनेको थियो। त्रिचन्द्र कलेज (नेपालको पहिलो कलेज), दरबार हाई स्कुल (नेपालको पहिलो आधुनिक विद्यालय) र वीर अस्पताल (नेपालको पहिलो अस्पताल) यस युगमा काठमाडौँमा बनेका थिए। यस युगमा शिक्षा भने विशेषाधिकार प्राप्त वर्गको लागि मात्र पहुँचयोग्य थियो। राणा शासन काललाई निरङ्कुश, आर्थिक शोषण र धार्मिक उत्पीडनद्वारा चिह्नित गर्ने गरिन्छ

शिक्षा नेपालको सबैभन्दा पुरानो आधुनिक विद्यालय दरबार हाई स्कुल र सबैभन्दा पुरानो कलेज त्रिचन्द्र कलेज दुवै काठमाडौँमा छन्। नेपालमा रैती दुनियाँको लागि शिक्षा निषेधित रहेको समयमा राणा वंशका सन्तानहरूको लागि शिक्षादीक्षाको प्रबन्धनको लागि तत्कालीन राणा प्रधानमन्त्री जङ्गबहादुर राणाले वि.सं.


काठमाडौँ

राणा शासन काल


final-lid-gt-disam-match/mega-cliqa-0000.jsonl--Q3037--काठमाडौँका नगर प्रमुखहरूको सूची-9--ne-0000-185

काठमाडौँ

काठमाडौँका नगर प्रमुखहरूको सूची

+क्रसंवर्षनामपदराजनीतिक दलनामपदराजनीतिक दलटिप्पणी१वि.सं. १९७६सिंह शमशेरचेयरम्यान  - - -सफाई अड्डाका चेयरम्यान, चन्द्र शमशेरद्वारा मनोनित२वि.सं. २००४- वि.सं. २००७गहेन्द्र शमशेर थापासभापति -शङ्करदेव पन्तउपसभापतिस्वतन्त्रसभापति राणा वर्गद्वारा मनोनित गरिएका थिए भने उप सभापति जनताद्वारा निर्वाचित भएका थिए।३वि.सं. २०१०जनकमान श्रेष्ठसभापतिकम्युनिष्ट पार्टीप्रयागराज सिंह सुवालउपसभापतिनेपाली कांग्रेसपहिलो जननिर्वाचित नगर प्रमुख र उप-प्रमुख४वि.सं. २०१४प्रयागराज सिंह सुवालसभापतिनेपाली कांग्रेसकृष्णलाल श्रेष्ठउपसभापतिकम्युनिष्ट पार्टीवि.सं. २०१७ सालपछि अधिकांश समय वडाध्यक्षहरू र केही समय कायममुकायम प्रधानपञ्च हुनुभएका चन्द्रानन्द नेवाले काम गरेका थिए।५वि.सं. २०२२गणेशमान श्रेष्ठप्रधानपञ्च६वि.सं. २०२७चन्द्रानन्द नेवाप्रधानपञ्चकायममुकायम प्रधानपञ्च७वि.सं. २०३३ - वि.सं. २०३८बासुदेव ढुङ्गानाप्रधानपञ्चवि.सं. २०३८ देखि वि.सं. २०३९ सालसम्म पञ्चायत सुधार आयोगका अध्यक्ष प्रेमराज शाक्यले प्रधानपञ्च भएर कार्य गरेका थिए।८वि.सं. २०३९ - वि.सं. २०४३कमल चित्रकारप्रधानपञ्चकाठमाडौँ नगर पञ्चायतका प्रधानपञ्च रहेका थिए।९वि.सं. २०४४ - वि.सं. २०४९हरिबोल भट्टराईप्रधानपञ्चप्रजातान्त्रिक समूहशारदाप्रसाद भट्टराईउप प्रधानपञ्चप्रजातान्त्रिक समूहनेपाली कांग्रेस र नेकपा एमाले मिलेर प्रजातान्त्रिक समूह नामक गठबन्धन बनाएर निर्वाचन लडेका थिए। हरिबोलले पञ्चायतको विरोध गरेपछि उनलाई पदबाट निलम्बित गरिएको थियो।प्रधानपञ्चको निलम्बनपछि शारदाप्रसादले कायममुकायम भएर काम गरेका थिए।१०वि.सं. २०४९ - वि.सं. २०५४प्रेमलाल सिंहमेयरनेपाली कांग्रेसनवीन्द्रराज जोशीउप मेयरनेपाली कांग्रेसपिएल सिंहको रूपमा चिनिने प्रेमलाल नगर प्रमुख रहेकै समयमा काठमाडौँ नगरपालिकाबाट महानगरपालिकामा स्तरोन्नति भएको थियो।११वि.सं. २०५४ - वि.सं. २०६०केशव स्थापितमेयरकम्युनिष्ट पार्टीविदुर मैनाली उप मेयरकम्युनिष्ट पार्टी१२वि.सं. २०६०राजाराम श्रेष्ठमेयरराप्रपातत्कालिन शाही सरकारद्वारा गरिएको स्थानीय निर्वाचनमा निर्वाचित भएर मात्र दुई महिना काम गरेका थिए।१३वि.सं. २०७४ - वर्तमानविद्यासुन्दर शाक्यमेयरकम्युनिष्ट पार्टीहरिप्रभा खड्गीउप मेयरनेपाली कांग्रेसदेशमा सङ्घीयता स्थापना भएपछि पहिलो निर्वाचित मेय

काठमाडौँका नगर प्रमुखहरूको सूची +क्रसंवर्षनामपदराजनीतिक दलनामपदराजनीतिक दलटिप्पणी१वि.सं. १९७६सिंह शमशेरचेयरम्यान - - -सफाई अड्डाका चेयरम्यान, चन्द्र शमशेरद्वारा मनोनित२वि.सं. २००४- वि.सं.


final-lid-gt-disam-match/mega-cliqa-0000.jsonl--Q3037--काठमाडौँका नगर प्रमुखहरूको सूची-9--ne-0000-187

काठमाडौँ

काठमाडौँका नगर प्रमुखहरूको सूची


final-lid-gt-disam-match/mega-cliqa-0000.jsonl--Q3037--काठमाडौँका नगर प्रमुखहरूको सूची-9--ne-0000-178

काठमाडौँ

काठमाडौँका नगर प्रमुखहरूको सूची

+क्रसंवर्षनामपदराजनीतिक दलनामपदराजनीतिक दलटिप्पणी१वि.सं. १९७६सिंह शमशेरचेयरम्यान  - - -सफाई अड्डाका चेयरम्यान, चन्द्र शमशेरद्वारा मनोनित२वि.सं. २००४- वि.सं. २००७गहेन्द्र शमशेर थापासभापति -शङ्करदेव पन्तउपसभापतिस्वतन्त्रसभापति राणा वर्गद्वारा मनोनित गरिएका थिए भने उप सभापति जनताद्वारा निर्वाचित भएका थिए।३वि.सं. २०१०जनकमान श्रेष्ठसभापतिकम्युनिष्ट पार्टीप्रयागराज सिंह सुवालउपसभापतिनेपाली कांग्रेसपहिलो जननिर्वाचित नगर प्रमुख र उप-प्रमुख४वि.सं. २०१४प्रयागराज सिंह सुवालसभापतिनेपाली कांग्रेसकृष्णलाल श्रेष्ठउपसभापतिकम्युनिष्ट पार्टीवि.सं. २०१७ सालपछि अधिकांश समय वडाध्यक्षहरू र केही समय कायममुकायम प्रधानपञ्च हुनुभएका चन्द्रानन्द नेवाले काम गरेका थिए।५वि.सं. २०२२गणेशमान श्रेष्ठप्रधानपञ्च६वि.सं. २०२७चन्द्रानन्द नेवाप्रधानपञ्चकायममुकायम प्रधानपञ्च७वि.सं. २०३३ - वि.सं. २०३८बासुदेव ढुङ्गानाप्रधानपञ्चवि.सं.


final-lid-gt-disam-match/mega-cliqa-0000.jsonl--Q3037--काठमाडौँका नगर प्रमुखहरूको सूची-9--ne-0000-204

काठमाडौँ

काठमाडौँका नगर प्रमुखहरूको सूची

+क्रसंवर्षनामपदराजनीतिक दलनामपदराजनीतिक दलटिप्पणी१वि.सं. १९७६सिंह शमशेरचेयरम्यान  - - -सफाई अड्डाका चेयरम्यान, चन्द्र शमशेरद्वारा मनोनित२वि.सं. २००४- वि.सं. २००७गहेन्द्र शमशेर थापासभापति -शङ्करदेव पन्तउपसभापतिस्वतन्त्रसभापति राणा वर्गद्वारा मनोनित गरिएका थिए भने उप सभापति जनताद्वारा निर्वाचित भएका थिए।३वि.सं. २०१०जनकमान श्रेष्ठसभापतिकम्युनिष्ट पार्टीप्रयागराज सिंह सुवालउपसभापतिनेपाली कांग्रेसपहिलो जननिर्वाचित नगर प्रमुख र उप-प्रमुख४वि.सं. २०१४प्रयागराज सिंह सुवालसभापतिनेपाली कांग्रेसकृष्णलाल श्रेष्ठउपसभापतिकम्युनिष्ट पार्टीवि.सं. २०१७ सालपछि अधिकांश समय वडाध्यक्षहरू र केही समय कायममुकायम प्रधानपञ्च हुनुभएका चन्द्रानन्द नेवाले काम गरेका थिए।५वि.सं. २०२२गणेशमान श्रेष्ठप्रधानपञ्च६वि.सं. २०२७चन्द्रानन्द नेवाप्रधानपञ्चकायममुकायम प्रधानपञ्च७वि.सं. २०३३ - वि.सं. २०३८बासुदेव ढुङ्गानाप्रधानपञ्चवि.सं. २०३८ देखि वि.सं. २०३९ सालसम्म पञ्चायत सुधार आयोगका अध्यक्ष प्रेमराज शाक्यले प्रधानपञ्च भएर कार्य गरेका थिए।८वि.सं.


final-lid-gt-disam-match/mega-cliqa-0000.jsonl--Q3037--काठमाडौँका नगर प्रमुखहरूको सूची-9--ne-0000-228

काठमाडौँ

काठमाडौँका नगर प्रमुखहरूको सूची

+क्रसंवर्षनामपदराजनीतिक दलनामपदराजनीतिक दलटिप्पणी१वि.सं. १९७६सिंह शमशेरचेयरम्यान  - - -सफाई अड्डाका चेयरम्यान, चन्द्र शमशेरद्वारा मनोनित२वि.सं. २००४- वि.सं. २००७गहेन्द्र शमशेर थापासभापति -शङ्करदेव पन्तउपसभापतिस्वतन्त्रसभापति राणा वर्गद्वारा मनोनित गरिएका थिए भने उप सभापति जनताद्वारा निर्वाचित भएका थिए।३वि.सं. २०१०जनकमान श्रेष्ठसभापतिकम्युनिष्ट पार्टीप्रयागराज सिंह सुवालउपसभापतिनेपाली कांग्रेसपहिलो जननिर्वाचित नगर प्रमुख र उप-प्रमुख४वि.सं. २०१४प्रयागराज सिंह सुवालसभापतिनेपाली कांग्रेसकृष्णलाल श्रेष्ठउपसभापतिकम्युनिष्ट पार्टीवि.सं. २०१७ सालपछि अधिकांश समय वडाध्यक्षहरू र केही समय कायममुकायम प्रधानपञ्च हुनुभएका चन्द्रानन्द नेवाले काम गरेका थिए।५वि.सं. २०२२गणेशमान श्रेष्ठप्रधानपञ्च६वि.सं. २०२७चन्द्रानन्द नेवाप्रधानपञ्चकायममुकायम प्रधानपञ्च७वि.सं. २०३३ - वि.सं. २०३८बासुदेव ढुङ्गानाप्रधानपञ्चवि.सं. २०३८ देखि वि.सं. २०३९ सालसम्म पञ्चायत सुधार आयोगका अध्यक्ष प्रेमराज शाक्यले प्रधानपञ्च भएर कार्य गरेका थिए।८वि.सं. २०३९ - वि.सं. २०४३कमल चित्रकारप्रधानपञ्चकाठमाडौँ नगर पञ्चायतका प्रधानपञ्च रहेका थिए।९वि.सं. २०४४ - वि.सं. २०४९हरिबोल भट्टराईप्रधानपञ्चप्रजातान्त्रिक समूहशारदाप्रसाद भट्टराईउप प्रधानपञ्चप्रजातान्त्रिक समूहनेपाली कांग्रेस र नेकपा एमाले मिलेर प्रजातान्त्रिक समूह नामक गठबन्धन बनाएर निर्वाचन लडेका थिए। हरिबोलले पञ्चायतको विरोध गरेपछि उनलाई पदबाट निलम्बित गरिएको थियो।प्रधानपञ्चको निलम्बनपछि शारदाप्रसादले कायममुकायम भएर काम गरेका थिए।१०वि.सं.


final-lid-gt-disam-match/mega-cliqa-0000.jsonl--Q3037--काठमाडौँका नगर प्रमुखहरूको सूची-9--ne-0000-234

काठमाडौँ

काठमाडौँका नगर प्रमुखहरूको सूची

+क्रसंवर्षनामपदराजनीतिक दलनामपदराजनीतिक दलटिप्पणी१वि.सं. १९७६सिंह शमशेरचेयरम्यान  - - -सफाई अड्डाका चेयरम्यान, चन्द्र शमशेरद्वारा मनोनित२वि.सं. २००४- वि.सं. २००७गहेन्द्र शमशेर थापासभापति -शङ्करदेव पन्तउपसभापतिस्वतन्त्रसभापति राणा वर्गद्वारा मनोनित गरिएका थिए भने उप सभापति जनताद्वारा निर्वाचित भएका थिए।३वि.सं. २०१०जनकमान श्रेष्ठसभापतिकम्युनिष्ट पार्टीप्रयागराज सिंह सुवालउपसभापतिनेपाली कांग्रेसपहिलो जननिर्वाचित नगर प्रमुख र उप-प्रमुख४वि.सं. २०१४प्रयागराज सिंह सुवालसभापतिनेपाली कांग्रेसकृष्णलाल श्रेष्ठउपसभापतिकम्युनिष्ट पार्टीवि.सं. २०१७ सालपछि अधिकांश समय वडाध्यक्षहरू र केही समय कायममुकायम प्रधानपञ्च हुनुभएका चन्द्रानन्द नेवाले काम गरेका थिए।५वि.सं. २०२२गणेशमान श्रेष्ठप्रधानपञ्च६वि.सं. २०२७चन्द्रानन्द नेवाप्रधानपञ्चकायममुकायम प्रधानपञ्च७वि.सं. २०३३ - वि.सं. २०३८बासुदेव ढुङ्गानाप्रधानपञ्चवि.सं. २०३८ देखि वि.सं. २०३९ सालसम्म पञ्चायत सुधार आयोगका अध्यक्ष प्रेमराज शाक्यले प्रधानपञ्च भएर कार्य गरेका थिए।८वि.सं. २०३९ - वि.सं. २०४३कमल चित्रकारप्रधानपञ्चकाठमाडौँ नगर पञ्चायतका प्रधानपञ्च रहेका थिए।९वि.सं. २०४४ - वि.सं. २०४९हरिबोल भट्टराईप्रधानपञ्चप्रजातान्त्रिक समूहशारदाप्रसाद भट्टराईउप प्रधानपञ्चप्रजातान्त्रिक समूहनेपाली कांग्रेस र नेकपा एमाले मिलेर प्रजातान्त्रिक समूह नामक गठबन्धन बनाएर निर्वाचन लडेका थिए। हरिबोलले पञ्चायतको विरोध गरेपछि उनलाई पदबाट निलम्बित गरिएको थियो।प्रधानपञ्चको निलम्बनपछि शारदाप्रसादले कायममुकायम भएर काम गरेका थिए।१०वि.सं. २०४९ - वि.सं. २०५४प्रेमलाल सिंहमेयरनेपाली कांग्रेसनवीन्द्रराज जोशीउप मेयरनेपाली कांग्रेसपिएल सिंहको रूपमा चिनिने प्रेमलाल नगर प्रमुख रहेकै समयमा काठमाडौँ नगरपालिकाबाट महानगरपालिकामा स्तरोन्नति भएको थियो।११वि.सं.


final-lid-gt-disam-match/mega-cliqa-0000.jsonl--Q3037--काठमाडौँका नगर प्रमुखहरूको सूची-9--ne-0000-172

काठमाडौँ

काठमाडौँका नगर प्रमुखहरूको सूची

+क्रसंवर्षनामपदराजनीतिक दलनामपदराजनीतिक दलटिप्पणी१वि.सं. १९७६सिंह शमशेरचेयरम्यान  - - -सफाई अड्डाका चेयरम्यान, चन्द्र शमशेरद्वारा मनोनित२वि.सं. २००४- वि.सं. २००७गहेन्द्र शमशेर थापासभापति -शङ्करदेव पन्तउपसभापतिस्वतन्त्रसभापति राणा वर्गद्वारा मनोनित गरिएका थिए भने उप सभापति जनताद्वारा निर्वाचित भएका थिए।३वि.सं. २०१०जनकमान श्रेष्ठसभापतिकम्युनिष्ट पार्टीप्रयागराज सिंह सुवालउपसभापतिनेपाली कांग्रेसपहिलो जननिर्वाचित नगर प्रमुख र उप-प्रमुख४वि.सं. २०१४प्रयागराज सिंह सुवालसभापतिनेपाली कांग्रेसकृष्णलाल श्रेष्ठउपसभापतिकम्युनिष्ट पार्टीवि.सं. २०१७ सालपछि अधिकांश समय वडाध्यक्षहरू र केही समय कायममुकायम प्रधानपञ्च हुनुभएका चन्द्रानन्द नेवाले काम गरेका थिए।५वि.सं. २०२२गणेशमान श्रेष्ठप्रधानपञ्च६वि.सं. २०२७चन्द्रानन्द नेवाप्रधानपञ्चकायममुकायम प्रधानपञ्च७वि.सं. २०३३ - वि.सं. २०३८बासुदेव ढुङ्गानाप्रधानपञ्चवि.सं. २०३८ देखि वि.सं. २०३९ सालसम्म पञ्चायत सुधार आयोगका अध्यक्ष प्रेमराज शाक्यले प्रधानपञ्च भएर कार्य गरेका थिए।८वि.सं. २०३९ - वि.सं. २०४३कमल चित्रकारप्रधानपञ्चकाठमाडौँ नगर पञ्चायतका प्रधानपञ्च रहेका थिए।९वि.सं. २०४४ - वि.सं. २०४९हरिबोल भट्टराईप्रधानपञ्चप्रजातान्त्रिक समूहशारदाप्रसाद भट्टराईउप प्रधानपञ्चप्रजातान्त्रिक समूहनेपाली कांग्रेस र नेकपा एमाले मिलेर प्रजातान्त्रिक समूह नामक गठबन्धन बनाएर निर्वाचन लडेका थिए। हरिबोलले पञ्चायतको विरोध गरेपछि उनलाई पदबाट निलम्बित गरिएको थियो।प्रधानपञ्चको निलम्बनपछि शारदाप्रसादले कायममुकायम भएर काम गरेका थिए।१०वि.सं. २०४९ - वि.सं. २०५४प्रेमलाल सिंहमेयरनेपाली कांग्रेसनवीन्द्रराज जोशीउप मेयरनेपाली कांग्रेसपिएल सिंहको रूपमा चिनिने प्रेमलाल नगर प्रमुख रहेकै समयमा काठमाडौँ नगरपालिकाबाट महानगरपालिकामा स्तरोन्नति भएको थियो।११वि.सं. २०५४ - वि.सं.


final-lid-gt-disam-match/mega-cliqa-0000.jsonl--Q3037--काठमाडौँका नगर प्रमुखहरूको सूची-9--ne-0000-184

काठमाडौँ

काठमाडौँका नगर प्रमुखहरूको सूची


final-lid-gt-disam-match/mega-cliqa-0000.jsonl--Q3037--thumb|centre|बागमती नदीको किनारमा रहेको पशुपतिनाथ मन्दिरको दृश्य|633x633px|alt=-22--ne-0000-317

काठमाडौँ

पशुपतिनाथ मन्दिर भगवान शिवलाई समर्पित पाँचौं शताब्दीको प्रसिद्ध हिन्दू मन्दिर हो। बागमती नदीको किनारमा अवस्थित पशुपतिनाथ मन्दिर काठमाडौँको सबैभन्दा पुरानो हिन्दू मन्दिर हो।
नेपाल धर्मनिरपेक्ष राष्ट्र नभएसम्म यसले राष्ट्रिय देवता तथा भगवान पशुपतिनाथको आसनको रूपमा सेवा गरेको थियो। यो मन्दिरको एक महत्वपूर्ण भागलाई वि.सं. १४०६ मा बङ्गालका मुसलमान शासक शमशुद्दीन इलियासको आक्रमणकारी सेनाहरूले नष्ट गरेको थियो जसकारण यो मन्दिरको मूल ५औँ शताब्दीको मन्दिरको बाहिरी भागको थोरै वा केही पनि बाँकी छैन। गोरुको मूर्ति र पशुपतिको कालो चार टाउको भएको मूर्ति कम्तिमा ३०० वर्ष पुरानो भए पनि आज उभिएको मन्दिर १९औँ शताब्दीमा बनेको हो। यो मन्दिरलाई युनेस्कोले आफ्नो विश्व सम्पदा क्षेत्रमा सूचिकृत गरेको छ। यो मन्दिरमा मनाइने सबैभन्दा महत्वपूर्ण चाड शिवरात्रि हो। शिवरात्रिको दिन यो मन्दिर दर्शन गर्न हजारौँ भक्त र साधुहरू आउने गर्छन्।

पशुपतिनाथमा विश्वास गर्नेहरूमध्ये मुख्यतया हिन्दूहरूलाई मात्रै मन्दिर परिसरमा प्रवेश गर्न अनुमति दिइएको छ, तर गैर-हिन्दू आगन्तुकहरूलाई बागमती नदी पारीबाट मात्र मन्दिर हेर्न अनुमति दिइएको छ। यस मन्दिरमा सेवा गर्ने पुजारीहरू मल्ल राजा यक्ष मल्लको समयदेखि दक्षिण भारतको कर्नाटकका ब्राह्मणहरू हुन्। यो परम्परा आदि शङ्कराचार्यको अनुरोधमा सुरु भएको मानिन्छ जसले सांस्कृतिक आदानप्रदानलाई प्रोत्साहित गरेर पौराणिक राजा भरतले शासन गरेको मानिने दक्षिण एसियाको भारतीय राज्यहरूलाई एकीकरण गर्न खोजेका थिए। यो प्रक्रिया भारत वरपरका अन्य मन्दिरहरूमा पछ्याइएको छ, जुन आदि शङ्कराचार्यद्वारा पवित्र गरिएको थियो।

यो मन्दिर प्यागोडा वास्तुकलाको शैलीमा बनाइएको छ। मन्दिरमा तामा र सुनको दुई-स्तरको छानाहरू रहेका छन्

यो मन्दिर प्यागोडा वास्तुकलाको शैलीमा बनाइएको छ। मन्दिरमा तामा र सुनको दुई-स्तरको छानाहरू रहेका छन्।


final-lid-gt-disam-match/mega-cliqa-0000.jsonl--Q3037--thumb|centre|बागमती नदीको किनारमा रहेको पशुपतिनाथ मन्दिरको दृश्य|633x633px|alt=-22--ne-0000-318

काठमाडौँ


final-lid-gt-disam-match/mega-cliqa-0000.jsonl--Q3037--thumb|centre|बागमती नदीको किनारमा रहेको पशुपतिनाथ मन्दिरको दृश्य|633x633px|alt=-22--ne-0000-321

काठमाडौँ

पशुपतिनाथ मन्दिर भगवान शिवलाई समर्पित पाँचौं शताब्दीको प्रसिद्ध हिन्दू मन्दिर हो। बागमती नदीको किनारमा अवस्थित पशुपतिनाथ मन्दिर काठमाडौँको सबैभन्दा पुरानो हिन्दू मन्दिर हो।
नेपाल धर्मनिरपेक्ष राष्ट्र नभएसम्म यसले राष्ट्रिय देवता तथा भगवान पशुपतिनाथको आसनको रूपमा सेवा गरेको थियो। यो मन्दिरको एक महत्वपूर्ण भागलाई वि.सं. १४०६ मा बङ्गालका मुसलमान शासक शमशुद्दीन इलियासको आक्रमणकारी सेनाहरूले नष्ट गरेको थियो जसकारण यो मन्दिरको मूल ५औँ शताब्दीको मन्दिरको बाहिरी भागको थोरै वा केही पनि बाँकी छैन। गोरुको मूर्ति र पशुपतिको कालो चार टाउको भएको मूर्ति कम्तिमा ३०० वर्ष पुरानो भए पनि आज उभिएको मन्दिर १९औँ शताब्दीमा बनेको हो। यो मन्दिरलाई युनेस्कोले आफ्नो विश्व सम्पदा क्षेत्रमा सूचिकृत गरेको छ। यो मन्दिरमा मनाइने सबैभन्दा महत्वपूर्ण चाड शिवरात्रि हो। शिवरात्रिको दिन यो मन्दिर दर्शन गर्न हजारौँ भक्त र साधुहरू आउने गर्छन्।


नेपालका संरक्षित क्षेत्रहरूको सूची

thumb|300px|नेपालका संरक्षित क्षेत्रहरू

नेपालमा हाल सम्म १२ वटा राष्ट्रिय निकुञ्जहरू साथै २ वटा वन्यजन्तु आरक्षहरू रहेको छ ।

राष्ट्रिय निकुञ्जहरू

नेपालमा रहेका राष्ट्रिय निकुञ्जहरूको सूची निम्न छन् :-

क्रम संख्याराष्ट्रिय निकुञ्जको नामक्षेत्रफलस्थापना वर्षजिल्लाहरूटिप्पणी १  सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज   ११४८ वर्ग किमी  बि.स.२०३२  सोलुखुम्बु  हाब्रे, हिम चितुवा, हिमाली भालु, डाँफेका लागि प्रसिद्ध  २  लाङ्टाङ राष्ट्रिय निकुञ्ज   १७१० वर्ग किमी  बि.स.२०३२  रसुवा,सिन्धुपाल्चोक र नुवाकोट  ३  मकालु-बरूण राष्ट्रिय निकुञ्ज   १५०० वर्ग किमी  बि.स.२०४९ सङ्खुवासभा,सोलुखुम्बु   ४  रारा राष्ट्रिय निकुञ्ज   १०६ वर्ग किमी  बि.स.२०३२  मुगु र जुम्ला  ५  शे-फोक्सुण्डो राष्ट्रिय निकुञ्ज   ३५५५ वर्ग किमी  बि.स.२०४०  मुगु र डोल्पा  ६  खप्तड राष्ट्रिय निकुञ्ज  २२५ वर्ग किमी  बि.स.२०४२  बझाङ, बाजुरा डोटी र अछाम  ७  शिवपुरी नागार्जुन राष्ट्रिय निकुञ्ज   १५९ वर्ग किमी  बि.स.२०५८  काठमाडौँ, नुवाकोट र सिन्धुपाल्चोक  ८  चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज   ९३२ वर्ग किमी  बि.स.२०३०  चितवन,नवलपरासी,मकवानपुर र पर्सा  एक सिंगे गैँडा, पाटे बाघका लागि प्रसिद्ध  ९  बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्ज   ९६८ वर्ग किमी  बि.स.२०३२  बर्दिया  १०  बाँके राष्ट्रिय निकुञ्ज   ५५० वर्ग किमी  बि.स.२०६७  बाँके,सल्यान,दाङ र बर्दिया ११  शुक्लाफाँट राष्ट्रिय निकुञ्ज  ३०५ वर्ग कि.मी.  बि.स.२०७३ कञ्चनपुर  हात्ती, पाते बाघ, भालु आदि जनावरका लागि प्रसिद्ध १२  पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्ज ६३७.३७ वर्ग कि.मी. बि.स.२०७४  पर्सा, चितवन र मकवानपुर  नौसिंगे, हात्तीका लागि प्रसिद्ध

पर्सा १२ औं निकुञ्ज घोषणाA+ A-
- सुजाता कार्की
-
- जेठ २१, २०७४
सरकारले पर्सा वन्यजन्तु आरक्षलाई १२औं निकुञ्ज घोषणा गरेको छ । यो सँगै नेपालमा निकुञ्जको संख्या दर्जन पुगेको छ ।पर्यटकीय सम्भावना र पूर्वाधारको विकासलाई आधार बनाएर २०४० मा स्थापना भएको उक्त आरक्षलाई वन मन्त्रालयको प्रस्तावमा मन्त्रिपरिषद्ले निकुञ्ज घोषणा गरेको हो ।
बारा, पर्सा र मकवानपुरको ६२७ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफलमा फैलिएको पर्सा आरक्षमा विश्वमै दुर्लभ पाटे बाघ, एकसिंगे गैँडा, गौरी गाई, घोडा गधा मुख्य आकर्षण हुन् । मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्रको नारायणी अञ्चलको चितवन, मकवानपुर र पर्सा जिल्लाका केही भागहरू समेटेर पर्सा निकुञ्ज फैलिएको छ । यो चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको पूर्वपट्टिको विस्तारित क्षेत्र हो । ५०० देखि ९५० मिटरसम्म अग्लो चुरे पर्वतले यसको सबैजसो भूमि ढाकेको छ ।
गत पुसमा सरकारले आरक्ष रहेको शुक्लाफाँटालाई समेत निकुञ्ज घोषणा गरेको थियो ।अन्तराष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण सङ्घ आइयुसिन को वर्गीकरणमा पनि पर्यटकीय दृष्टिकोणले निकुञ्ज दोस्रो र आरक्ष चौथो श्रेणीमा छ ।पर्सा निकुञ्ज विगत ३४ वर्षदेखि प्रजाति संरक्षणबाहेक पर्यटनप्रवद्र्धन प्रायः शून्य छ । आरक्षभित्र खासै पर्यटकीय गतिवधि खुला गरिएको छैन ।
यसअघि ११ वटा राष्ट्रिय निकुञ्ज घोषणा भएका छन् ।शुक्लाफाँटा, रारा, शिवपुरी नागार्जुन, शे फोक्सुण्डो, मकालु बरुण, खप्तड, बाके, बर्दिया, चितवन, लाङटाङ, सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज रहेका छन् । यी निकुञ्जमा भित्रिने पर्यटकका कारण स्थानीय वासिन्दाको आय आर्जन बढेको छ । साथै यहाँका मानिसले रोजगारी पनि पाएका छन् ।
पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्ज भएपश्चात् कोसीटप्पु मात्र आरक्ष बाँकी रहने छ ।


नेपालका संरक्षित क्षेत्रहरूको सूची

राष्ट्रिय निकुञ्जहरू


सन्दीप लामिछाने

सन्दीप लामिछाने (जन्म: २०५७ साउन १८) एक नेपाली क्रिकेट खेलाडी हुन जो नेपाली राष्ट्रिय क्रिकेट टोलीको लागि खेल्दछन्। दायाँ हाते स्पिन बलर, लामिछानेले इन्डियन प्रिमियर लिगमा दिल्ली क्यापिटल्स, बिग ब्यास लिगमा होबार्ट हुरिकेन र पाकिस्तान सुपर लिगमा लाहोर कलन्दर सहित विश्वभर आयोजना हुने प्रमुख ट्वान्टी२० खेल प्रतियोगिताहरूमा खेल्ने गर्दछन्।

सन्दीपले सन् २०१८ मा आइसिसी विश्व ११ बाट खेल्दै वेस्ट इन्डिज विरुद्ध टि२० मा पदार्पण गरेका थिए। संयुक्त टोलीको प्रतिनिधित्व गर्दै टि२० अन्तर्राष्ट्रिय पदार्पण गर्ने उनी पहिलो नेपाली क्रिकेट खेलाडी समेत हुन्। उनी सन् २०१८ अगस्तमा नेदरल्यान्ड विरुद्ध नेपालको पहिलो एकदिवसीय अन्तर्राष्ट्रिय खेल खेल्ने एघार क्रिकेट खेलाडी मध्ये एक थिए।

अन्तर्राष्ट्रिय खेलजीवन

सन् २०१८ जनवरीमा, उनलाई सन् २०१९ आइसिसी विश्व क्रिकेट लिग द्वितीय विभागमा नेपालको टोलीमा छनोट गरिएको थियो। नामिबिया विरुद्ध टोलीले खेलेको आफ्नो पहिलो खेलमा, सन्दीपले ४ विकेट लिँदै १८ रन खर्चिएका थिए भने उनलाई खेलको सर्वोत्कृष्ट खेलाडीको रूपमा पुरस्कार प्रदान गरिएको थियो। उनले उक्त खेलमा, बसन्त रेग्मीसँग अन्तिम विकेटको लागि १८ रनको महत्वपूर्ण  साझेदारी गरे जसको कारण नेपालले नामिबियालाई १ विकेटले पराजित गर्न सफल भएको थियो।

संयुक्त अरब इमिरेट्ससँगको तेस्रो खेलमा,  विरोधी टोलीलाई ११४ रनमा रोक्नको लागि सन्दीपले ३० रन दिएर महत्वपूर्ण तीन विकेट लिएका थिए। नेपालले आफ्नो ६ विकेट गुमाउँदै २८.५ ओभरमा निर्धारित लक्ष्य पुरा गरेको थियो।

केन्या विरुद्धको चौथो खेलमा, सन्दीपले पाँच विकेट लिएर खेलको उत्कृष्ट खेलाडीको पुरस्कार प्राप्त गरेका थिए।लामिछानेको उत्कृष्ट प्रदर्शनका कारण उनलाई आइसिसी विश्व क्रिकेट लिग द्वितीय विभागको सर्वोत्कृष्ट खेलाडीको रूपमा घोषित गरिएको थियो। सन्दीपले प्रतियोगिताभर ६ खेल खेल्दै १७ विकेट लिन सफल भएका थिए।

सन् २०१८ फेब्रुअरीमा, अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट परिषदले लामिछानेलाई सन् २०१८ क्रिकेट विश्वकप छनोट खेलको उत्कृष्ट दश खेलाडीको रूपमा चयन गरेको थियो। प्रतियोगिता पश्चात्, परिषद्ले लामिछानेलाई उदयीमान खेलाडी घोषित गरेको थियो। सन् २०१८ मे महिनामा, उनले आइसिसी विश्व ११ बाट खेल्दै वेस्ट इन्डिज विरुद्ध टि२० मा पदार्पण गरेका थिए।

सन् २०१८ जुलाईमा, नेपालले नेदरल्यान्ड विरूद्धको पहिलो एकदिवसीय अन्तर्राष्ट्रियको शृङ्खलाको लागि उनलाई नेपाली टोलीमा सामेल गरेको थियो। क्रिकेट विश्वकप छनोटको बेलामा, एकदिवसीय खेल खेल्ने मान्यता प्राप्त गरेपछि नेपालको यो पहिलो एकदिवसीय अन्तर्राष्ट्रिय खेल थियो। खेल अगाडि अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट परिषदले उनलाई नेपालको लागि मुख्य खेलाडीका रूपमा नामकरण गरेको थियो। सन् २०१८ जुलाईमा, उनले नेदरल्यान्ड विरुद्धको एमसीसी त्रिकोणात्मक शृङ्खलाको तेस्रो खेलमा नेपालको लागि टी २० खेलमा पदार्पण गरेका थिए। उनले सन् २०१८ अगस्त १ (वि.सं. २०७५ साउन १६) मा नेदरल्यान्ड विरूद्ध नेपालको लागि एकदिवसीय खेलमा पदार्पण गरेका थिए।

सन् २०१८ अगस्तमा, उनी सन् २०१८ एसिया कप छनोट प्रतियोगिताको लागि नेपालको टोलीमा अटाउन सफल भएका थिए। सन् २०१८ अक्टोबरमा, उनलाई आइसिसी विश्व ट्वान्टी २० एसिया छनोट प्रतियोगिताको लागि पूर्वी उप-क्षेत्रीय समूहमा नेपालको टोलीमा राखिएको थियो। प्रतियोगिताको क्रममा उनी अग्रणी विकेट लिने खेलाडी बनेका थिए जहाँ उनले खेलेका सम्पूर्ण ६ खेलमा २४ विकेट लिन सफल भएका थिए।

सन् २०१९ जुनमा उनलाई सन् २०१८-१९ आइसीसी टि२० विश्वकप एसिया छनोट प्रतियोगिताको क्षेत्रीय फाइनलका लागि नेपालको टोलीमा राखिएको थियो।मेरिलबोन क्रिकेट क्लबको नेपाल भ्रमणको क्रममा उनले मेरिलबोन क्रिकेट क्लबको विरुद्ध नेपालको लागि सन् २०१९ नोभेम्बर ६ (वि.सं. २०७६ कार्तिक २०) मा प्रथम श्रेणीको नेपाली खेलाडीको रूपमा खेलमा पदार्पण गरेका थिए। सन् २०२० फेब्रुअरी १२ (वि.सं. २०७६ माघ २९) मा, सन् २०२० नेपाल त्रि-राष्ट्र शृङ्खला संयुक्त राज्य अमेरिका विरुद्धको खेलमा लामिछानेले एकदिवसीय खेलमा पहिलो पटक ६ विकेट लिएका थिए। सन् २०२० फेब्रुअरी २९ (वि.सं. २०७६ फागुन १७) मा, सन् २०२० एसिया कप छनोट खेलको पूर्वी क्षेत्र समूहमा मलेसियाको विरुद्धको खेलमा लामिछाने ट्वान्टी २० क्रिकेटमा १०० विकेट लिने पहिलो नेपाली बलर बनेका थिए। सन् २०२० सेप्टेम्बरमा, उनी सहित नेपालका १८ जना क्रिकेट खेलाडीहरूलाई नेपाल क्रिकेट सङ्घले केन्द्रीय अनुबन्धनमा हस्ताक्षर गरेको थियो


सन्दीप लामिछाने

अन्तर्राष्ट्रिय खेलजीवन

सन् २०१८ जनवरीमा, उनलाई सन् २०१९ आइसिसी विश्व क्रिकेट लिग द्वितीय विभागमा नेपालको टोलीमा छनोट गरिएको थियो। नामिबिया विरुद्ध टोलीले खेलेको आफ्नो पहिलो खेलमा, सन्दीपले ४ विकेट लिँदै १८ रन खर्चिएका थिए भने उनलाई खेलको सर्वोत्कृष्ट खेलाडीको रूपमा पुरस्कार प्रदान गरिएको थियो। उनले उक्त खेलमा, बसन्त रेग्मीसँग अन्तिम विकेटको लागि १८ रनको महत्वपूर्ण  साझेदारी गरे जसको कारण नेपालले नामिबियालाई १ विकेटले पराजित गर्न सफल भएको थियो।

संयुक्त अरब इमिरेट्ससँगको तेस्रो खेलमा,  विरोधी टोलीलाई ११४ रनमा रोक्नको लागि सन्दीपले ३० रन दिएर महत्वपूर्ण तीन विकेट लिएका थिए। नेपालले आफ्नो ६ विकेट गुमाउँदै २८.५ ओभरमा निर्धारित लक्ष्य पुरा गरेको थियो।


सन्दीप लामिछाने

अन्तर्राष्ट्रिय खेलजीवन


एसियाली पूर्वाधार लगानी बैंक

एसियाली पूर्वाधार लगानी बैङ्क () चीनको अग्रसरतामा एसिया र ओसिनिया क्षेत्रको सामाजिक र आर्थिक क्षेत्रको सुधारका लागि पूर्वाधार विकास तथा अन्य उत्पादनमूलक गतिविधिमा लगानी गर्ने उद्देश्यले स्थापना गरिएको बहुपक्षीय विकास बैङ्क हो । यसको प्रधान कार्यालय बेइजिङमा छ। २०१६ जनवरीबाट सञ्चालनमा आएको यस बैङ्कका विश्वभर करिब एक सय स्वीकृत सदस्यहरू रहेका छन्।https://www.aiib.org/en/news-events/news/2019/20190713_003.html यस बैङ्कलाई प्रतिष्ठित तीन स्वतन्त्र विश्वसनीयता मापन गर्ने एजेन्सीले उम्दा दर्जा दिएका छन्।https://www.aiib.org/en/treasury/_other_content/rating-reports/index.htmlhttps://www.scmp.com/news/china/economy/article/2100552/beijing-based-aiib-gets-top-notch-credit-rating-moodys

नेपालमा लगानी

यस बैङ्कले नेपालमा ६४ करोड अमेरिकी डलर लागतको माथिल्लो त्रिशूली-१ जलविद्युत आयोजना (२१६ मेगावाट)मा ३ करोड ९६ लाख अमेरिकी डलर ऋण लगानी गरेको छ।https://bizmandu.com/content/20191101172917.html यसबाहेक बैङ्कले तामाकोशी पाँचौँ आयोजनाको तयारीका लागि ९ लाख अमेरिकी डलर अनुदान दिने निर्णय गरेको छ।https://www.onlinekhabar.com/2019/06/772412 बैङ्कका सदस्य राष्ट्रले पाउने विशेष कोषबाट योसँगै नेपालको विद्युत प्रसारण लाइन सुदृढीकरणका लागि १० लाख अमेरिकी डलर ऋण दिने निर्णय गरेको छ। नेपालको तर्फबाट अन्य पूर्वाधार आयोजनाका लागि ऋण माग गरिए पनि तयारी अवस्थामा आयोजना नभएको भन्दै दिएको छैन। छहरे सुरुङ मार्ग, तामाकोशी पाँचौ तथा अन्य सहरीकरण आयोजनाका लागि नेपालले ऋण माग गरेको थियो।https://www.bizmandu.com/content/20180619213236.htm

नेपालमा लगानी यस बैङ्कले नेपालमा ६४ करोड अमेरिकी डलर लागतको माथिल्लो त्रिशूली-१ जलविद्युत आयोजना (२१६ मेगावाट)मा ३ करोड ९६ लाख अमेरिकी डलर ऋण लगानी गरेको छ। यसबाहेक बैङ्कले तामाकोशी पाँचौँ आयोजनाको तयारीका लागि ९ लाख अमेरिकी डलर अनुदान दिने निर्णय गरेको छ। बैङ्कका सदस्य राष्ट्रले पाउने विशेष कोषबाट योसँगै नेपालको विद्युत प्रसारण लाइन सुदृढीकरणका लागि १० लाख अमेरिकी डलर ऋण दिने निर्णय गरेको छ। नेपालको तर्फबाट अन्य पूर्वाधार आयोजनाका लागि ऋण माग गरिए पनि तयारी अवस्थामा आयोजना नभएको भन्दै दिएको छैन। छहरे सुरुङ मार्ग, तामाकोशी पाँचौ तथा अन्य सहरीकरण आयोजनाका लागि नेपालले ऋण माग गरेको थियो।


एसियाली पूर्वाधार लगानी बैंक

नेपालमा लगानी


नेपालको पहिलो सङ्घीय संसद

नेपालको संविधानले सङ्घीय संसदका रूपमा दुई सदनात्मक व्यवस्थापिकाको व्यवस्था गरेको छ। संविधानको धारा ८३ ले सङ्घीय संसदको तल्लो सदनलाई प्रतिनिधि सभा र माथिल्लो सदनलाई राष्ट्रिय सभाको नाम दिएको छ। प्रतिनिधिसभा र राष्ट्रिय सभा मिलेर बनेको नेपालको पहिलो सङ्घीय संसद प्रतिनिधिसभा निर्वाचन, २०७४, प्रदेशसभा निर्वाचन, २०७४ र स्थानीय तह निर्वाचन, २०७४ मार्फत निर्वाचित भएको थियो। यसमा १६५ सदस्यहरू विगतका हुलाक प्रणाली र ११० सदस्यहरू समानुपातिक प्रतिनिधित्व प्रणाली मार्फत जम्मा २७५ सदस्य सहित प्रतिनिधि सभाको गठन भएको थियो जुन पाँच वर्षको अवधिको लागि चुनिएको थियो। २०७४ माघ २४ मा, प्रदेशसभाका निर्वाचक मण्डल, प्रादेशिक निर्वाचनमा निर्वाचित प्रदेशसभाका सदस्यहरू र स्थानीय चुनावमा निर्वाचित स्थानीय प्रशासनिक इकाईहरूका अध्यक्ष र उपाध्यक्ष मिलेर प्रत्येकका ८ सदस्य गरि कुल निर्वाचित ५६ सदस्यहरू चयन गरिएको थियो भने थप तीन जनालाई राष्ट्रपतिले  मनोनित गरेकी थिइन् र सदस्यहरूको सङ्ख्या ५९ पुर्‍याइएको थियो र यससँगै राष्ट्रिय सभाको गठन भएको थियो। २०७७ पुष ५, मा राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीले प्रधानमन्त्री खड्गप्रसाद शर्मा ओलीको अनुरोधमा प्रतिनिधि सभा विघटनको घोषणा गरेकी थिइन्।

राष्ट्रियसभाका सदस्यहरू

दल२०७४ निर्वाचन पश्चात्२०७६ निर्वाचन पश्चात्हालनेपाल कम्युनिष्ट पार्टी—५०५०नेपाली काङ्ग्रेस१३६६जनता समाजवादी पार्टी, नेपाल——३नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)२९——नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)१३——राष्ट्रिय जनता पार्टी नेपाल२२—जनता समाजवादी पार्टी, नेपाल२——समाजवादी पार्टी, नेपाल—१—जम्मा५९५९५९
श्रेणीनामदलनियुक्तिप्रदेश नं. १खुलापरशुराम मेगी गुरुङनेपाल कम्युनिष्ट पार्टी२०७४ फागुन २०खुलादेवेन्द्र दाहालनेपाल कम्युनिष्ट पार्टी२०७६ फागुन २१खुलारमेशजङ रायमाझीनेपाली काङ्ग्रेस२०७४ फागुन २०महिलानैनकला ओझानेपाल कम्युनिष्ट पार्टी२०७४ फागुन २०महिलाबिना पोखरेलनेपाल कम्युनिष्ट पार्टी२०७४ फागुन २०महिलाइन्दिरा गौतमनेपाल कम्युनिष्ट पार्टी२०७६ फागुन २१दलितगोपी आच्छामीनेपाल कम्युनिष्ट पार्टी२०७६ फागुन २१अपाङ्ग/अल्पसङ्ख्यकआगमप्रसाद बान्तवा राईनेपाल कम्युनिष्ट पार्टी२०७४ फागुन २०मधेश प्रदेशखुलाजितेन्द्र देवनेपाली काङ्ग्रेस२०७४ फागुन २०खुलामृगेन्द्र सिंह यादवजनता समाजवादी पार्टी, नेपाल२०७६ फागुन २१खुलासुमनराज प्याकुरेलनेपाल कम्युनिष्ट पार्टी२०७४ फागुन २०महिलाशशिकला दाहालनेपाल कम्युनिष्ट पार्टी२०७४ फागुन २०महिलातुलसा दाहालनेपाल कम्युनिष्ट पार्टी२०७६ फागुन २१महिलाप्रमिला कुमारीजनता समाजवादी पार्टी, नेपाल२०७४ फागुन २०दलितराधेश्याम पाशवाननेपाल कम्युनिष्ट पार्टी२०७६ फागुन २१अपाङ्ग/अल्पसङ्ख्यकशेखर सिंहजनता समाजवादी पार्टी, नेपाल२०७६ फागुन २१वाग्मती प्रदेशखुलारामबहादुर थापानेपाल कम्युनिष्ट पार्टी२०७४ फागुन २०खुलाबेदुराम भूूूषालनेपाल कम्युनिष्ट पार्टी२०७६ फागुन २१खुलाराधेश्याम अधिकारीनेपाली काङ्ग्रेस२०७४ फागुन २०महिलापार्वती रावलनेपाल कम्युनिष्ट पार्टी२०७४ फागुन २०महिलाउदय शर्मानेपाल कम्युनिष्ट पार्टी२०७४ फागुन २०महिलागङ्गा बेलबासेनेपाल कम्युनिष्ट पार्टी२०७६ फागुन २१दलितसिंहबहादुर विश्वकर्मानेपाल कम्युनिष्ट पार्टी२०७४ फागुन २०अपाङ्ग/अल्पसङ्ख्यकरामचन्द्र राई दनुवारनेपाल कम्युनिष्ट पार्टी२०७४ फागुन २०गण्डकी प्रदेशखुलागणेशप्रसाद तिमिल्सिनानेपाल कम्युनिष्ट पार्टी२०७४ फागुन २०खुलादिनानाथ शर्मानेपाल कम्युनिष्ट पार्टी२०७४ फागुन २०खुलानारायणकाजी श्रेष्ठनेपाल कम्युनिष्ट पार्टी२०७६ फागुन २१महिलाशान्ति अधिकारीनेपाल कम्युनिष्ट पार्टी२०७४ फागुन २०महिलादीपा गुरुङनेपाल कम्युनिष्ट पार्टी२०७४ फागुन २०महिलाभगवती न्यौपानेनेपाल कम्युनिष्ट पार्टी२०७६ फागुन २१दलितखिमबहादुर बिकनेपाल कम्युनिष्ट पार्टी२०७४ फागुन २०अपाङ्ग/अल्पसङ्ख्यकप्रकाश पन्थनेपाली काङ्ग्रेस२०७४ फागुन २०लुम्बिनी प्रदेशखुलाखिमलाल भट्टराईनेपाल कम्युनिष्ट पार्टी२०७४ फागुन २०खुलाचन्द्रबहादुर खड्कानेपाल कम्युनिष्ट पार्टी२०७४ फागुन २०खुलागोपाल भट्टराईनेपाल कम्युनिष्ट पार्टी२०७६ फागुन २१महिलाकोमल ओलीनेपाल कम्युनिष्ट पार्टी२०७४ फागुन २०महिलाविमला घिमिरेनेपाल कम्युनिष्ट पार्टी२०७६ फागुन २१महिलाअनिता देवकोटानेपाली काङ्ग्रेस२०७४ फागुन २०दलितरामलखन हरिजननेपाल कम्युनिष्ट पार्टी२०७४ फागुन २०अपाङ्ग/अल्पसङ्ख्यकजगप्रसाद शर्मानेपाल कम्युनिष्ट पार्टी२०७६ फागुन २१कर्णाली प्रदेशखुलाभैरव सुन्दर श्रेष्ठनेपाल कम्युनिष्ट पार्टी२०७४ फागुन २०खुलाठगेन्द्र पुरीनेपाल कम्युनिष्ट पार्टी२०७४ फागुन २०खुलामायाप्रसाद आचार्यनेपाल कम्युनिष्ट पार्टी२०७६ फागुन २१महिलाकविता बोगटीनेपाल कम्युनिष्ट पार्टी२०७४ फागुन २०महिलानन्दा शर्मानेपाल कम्युनिष्ट पार्टी२०७४ फागुन २०महिलासुमित्रा बिसीनेपाल कम्युनिष्ट पार्टी२०७६ फागुन २१दलितनरपति लुवारनेपाल कम्युनिष्ट पार्टी२०७४ फागुन २०अपाङ्ग/अल्पसङ्ख्यकजीवन बुढानेपाल कम्युनिष्ट पार्टी२०७४ फागुन २०सुदूरपश्चिम प्रदेशखुलाशेरबहादुर कुँवरनेपाल कम्युनिष्ट पार्टी२०७४ फागुन २०खुलाहरिराम चौधरीनेपाल कम्युनिष्ट पार्टी२०७४ फागुन २०खुलातारामान स्वारनेपाल कम्युनिष्ट पार्टी२०७६ फागुन २१महिलातारादेवी जोशीनेपाली काङ्ग्रेस२०७४ फागुन २०महिलाशारदा भट्टनेपाल कम्युनिष्ट पार्टी२०७६ फागुन २१महिलाइन्दु कडरियानेपाल कम्युनिष्ट पार्टी२०७४ फागुन २०दलितचक्रप्रसाद स्नेहीनेपाल कम्युनिष्ट पार्टी२०७४ फागुन २०अपाङ्ग/अल्पसङ्ख्यकमहेशकुमार महरानेपाल कम्युनिष्ट पार्टी२०७४ फागुन २०मनोनीतविमला पौडेलनेपाल कम्युनिष्ट पार्टी२०७४ फागुन २०रामनारायण बिडारीनेपाल कम्युनिष्ट पार्टी२०७४ फागुन २०वामदेव गौतमनेपाल कम्युनिष्ट पार्टी१४ फागुन २०७

राष्ट्रियसभाका सदस्यहरू दल२०७४ निर्वाचन पश्चात्२०७६ निर्वाचन पश्चात्हालनेपाल कम्युनिष्ट पार्टी—५०५०नेपाली काङ्ग्रेस१३६६जनता समाजवादी पार्टी, नेपाल——३नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)२९——नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)१३——राष्ट्रिय जनता पार्टी नेपाल२२—जनता समाजवादी पार्टी, नेपाल२——समाजवादी पार्टी, नेपाल—१—जम्मा५९५९५९ श्रेणीनामदलनियुक्तिप्रदेश नं.


नेपालको पहिलो सङ्घीय संसद

राष्ट्रियसभाका सदस्यहरू


राल्फा आन्दोलन

राल्फा  (पुरारुप: राजा लाई फालौं) सरकारको बिरूद्ध बिरोध गर्न विभिन्न गीत र साहित्यहरू उत्पादन गर्ने  नेपालको वामपन्थी सांस्कृतिक समूह थियो। राल्फा आन्दोलन  रेडियो नेपालमा रोयल्टीको भुक्तानी नगरेकोले राजनैतिक रुपमा तटस्थ समूहका रूपमा शुरु भएको थियो, यो क्रमशः सांस्कृतिक आन्दोलनमा परिणत भयो।  उनीहरूले पञ्चायती व्यवस्थाको शासन बिरूद्ध विरोध गीत, कविता र उपन्यासहरू प्रस्तुत गरे।

उल्लेखनीय योगदानहरू

उल्लेखनीय योगदानहरू +रचनाविधारचनाकारशिरीषको फूलउपन्यास पारिजातछेकुडोल्माउपन्यास मञ्जुलगाउँ गाउँबाट उठ, बस्ती बस्ती बाट उठगीतशब्द: श्याम तमोट समूह गीतएक जुगमा एक दिनगीतआऊ मिलाऊँ हाम्रा हातहरुगीतसंघर्ष हो जीवनगीतदेश जनताको नाम हो.गीतरोक्ने को हो दूरदर्शी विचारका धारा गीतसुनको बिहान...,गीतगाई त बाँध्यौ ढुंग्रोमा मोही छैन...,गीतकोही त भने जहाजमागीतएउटा ,मरेर जान्छ, हामी हजारौ हुन्छौगीतनीलो जून, को एक सांस्कृतिक विरोध कार्यक्रम बि.सं २०२५

एक अर्थमा बिटल्सको प्रभाव पनि थियो, राल्फा । बिटल्समा चार सदस्य थिए । राल्फाका मुख्य सदस्य पनि चारै । उनीहरु बिटल्सजस्तै गिटार बोकेर हिँड्थे, कपाल लर्काउँथे । हिप्पी पनि भन्थे कसैकसैले । रुप, शैली, प्रयोगका हिसाबले कतिपय गीत जोन लेनन र बब डिलनको छाप पनि उनीहरुमा देखिन्छ ।
यसपालि संगीत तथा नाट्य प्रज्ञाप्रतिष्ठानमा घुमाउरो शैलीमा कुलपतिको प्रस्ताव आयो, जनगायक रामेश, ७५, लाई । प्रस्ताव त्यति निको लागेन उनलाई । बरु रामेशकै सिफारिसमा सांगीतिक टोली राल्फाका सदस्य नारायणभक्त श्रेष्ठ (रायन) भए कुलपति । यसपटक संगीत तथा नाट्यमा राल्फाली मित्रमण्डलीका तीन जना परे । कुलपति रायन, सदस्यसचिव श्याम तमोट र सदस्य मेघराज नेपाल (मञ्जुल) । “पहिलो तहका व्यक्तिले हिजो मसँगै काम गरेका हुन्,” उनी सुनाउँछन्, “मसँग सोझै कुराकानी गर्न सक्ने अवस्था हुँदाहुँदै तेस्रो तहबाट आएको प्रस्ताव मैले मानिनँ ।”
दौरा, सुरुवाल र टोपीसहित हातमा फूलमाला लिएर स्वागतमा बस्नुपर्ने टीके पदमा जाने इच्छा रामेशलाई कहिल्यै भएन । आफैँ जमानी बसेर अन्तिम पल्ट भनेर भोट हाल्न लगाएको दलका शीर्ष नेता र तिनको व्यवहार ‘सामन्ती’ देखिरहेका छन् उनी । यसअघि पनि उनले सरकारी विशिष्ट विभूषण दिने प्रस्ताव स्वीकारेका थिएनन् । रक्षामन्त्री ईश्वर पोखरेललाई उनले भनिदिएछन्, ‘सबै जनताको सम्मान हुने काम गरिदिनुस्, तपाईं आफैँ पनि सम्मानित हुनुहुनेछ ।”
कुलपति र विभूषण छाडेर रामेश अहिले राल्फाकालीन गीत रेकर्ड गर्ने धुनमा छन् । त्यही सत्प्रयासमा ११ वटा गीतको एलबम आएको छ, ‘कोसी छेउ उभेको सिमल’ । ५० वर्ष पुराना गीतको रेकर्ड बुढेसकालमा किन त ? किनभने शुभचिन्तकहरुले पटक–पटक सुझाएछन्, ‘तिमीहरु जीवित छौ र गीत पनि छ । मरेपछि के हुन्छ ? कमसेकम आउने पुस्ताका लागि पनि छाडेर जाओ ।’
बेग्लै विषयवस्तु, शैली र लय बोकेका ६० वटा सबै गीत रेकर्ड गर्ने समय छैन उनीसँग । उनीबाहेक राल्फाका सबैले गाउन छाडिसकेका छन् । “हामी त्यतिबला सामूहिक रुपमा गीत बनाउँथ्यौँ । तर रचनाको क्रेडिट दिन्थ्यौँ मञ्जुललाई,” उनी स्वीकार्छन्, “सम्झनाका पाइलाहरु संस्मरण पनि त्यसरी नै लेखेका हौँ, नाम मञ्जुलकै दियौँ ।”
०१९ मा ओखलढुंगाको प्रतिनिधित्व गर्दै रायन र उनी (त्यतिबेलाका रामेश्वर श्रेष्ठ) रेडियो नेपालको राष्ट्रिय लोकगीत सम्मेलनमा काठमाडौँ आएका थिए । स्कुले शिक्षक श्रेष्ठ बन्धुको गायनबाट नातिकाजी र शिवशंकर प्रभावित भए । रेडियोमा गीत गाउन मन लागे हामी छौँ भनेर ढाडस दिए ।
राल्फा समूह, ०२८
त्यो समय कस्तो भने हिन्दी र अंग्रेजीपछिको दर्जाको मानिन्थ्यो लोकगीतलाई । पाखे वा झ्याउरे भनेर हियाउने प्रशस्तै थिए । “धेरै पढेपछि लेख्न मन लाग्छ, धेरै सुनेपछि गाउन मन लाग्छ,” उनी भन्छन्, “हामी पनि लहडैलहडमा गाउन थाल्यौँ ।”
ओखलढुंगा फर्केपछि पूर्वेली लोकभाका संकलन गरेर ल्याए श्रेष्ठ बन्धुले । ०२१ देखि ०२३ सम्म गीत गाउने रहर पूरा गरे रेडियो नेपालमा । गाएको पारिश्रमिक भने पाएनछन् । रेडियोभित्रकै कसैले कीर्ते गरेर झ्वाम् पारिदिएछ ।
नेपालकै पहिलो सांगीतिक मण्डली राल्फाको प्रसंग उप्किनासाथ रामेश पारिजातलाई सम्झिहाल्छन् । उनीहरुले ‘लोकलहरी’ र ‘हिमाली संगम’ रेडियो कार्यक्रममा प्रस्तुत गरेका गीतको ‘फ्यान’ थिइन्, पारिजात । एक दिन उनले बोलाइछन् । “हामीजस्तो थाङ्नेमाङ्ने र दुब्लापातला गीतांगेलाई पारिजात दिदीले बोलाएको पत्याएका पनि थिएनौँ,” उनी सम्झन्छन्, “मजाक गर्न होला भनेर चैनपुरका ज्ञान उदासमार्फत दिदीको पुतलीसडकको डेरामा पुग्यौँ ।”
डेरामै भेटिए, शंकर लामिछाने, भूपी शेरचन, अम्बर गुरुङ, मदन रेग्मी आदि जल्दाबल्दा स्रष्टा । निरन्तरको उठबसपछि पारिजातले नवयुवकहरुको परम्परागत नाम सच्याइदिइन्– रामेश, रायन, मञ्जुल र नोरेम (हरि श्रेष्ठ), अरिम, निनु, निरन आदि । एउटा सांगीतिक र साहित्यिक आन्दोलन उठान गरिदिइन् । त्यसको पनि त नाम चाहियो । रामेशले मञ्जुलको लेख ‘‘गिटारमा सलबलाउँदो धुन : राल्फा’ बाटै न्वारन गर्न प्रस्ताव गरे, ‘राल्फा’ ।
शब्दकोशमा राल्फाको कुनै अर्थ थिएन । त्यही अमूर्त र आकर्षक शब्दका कारण त्यो सांगीतिक मण्डलीको खोजी व्यापक भयो । सामाजिक न्यायका लागि अराजक पनि हुनुपर्छ तर हानिकारक हुनुहुन्न भन्ने उनीहरुको मान्यता थियो । तैपनि प्रश्न उठिरह्यो– आखिर तिमीहरुका गीतहरु के हुन् ? उनीहरुले गीतबाटै जवाफ दिए,
‘भोकै मर्ने महाकविका पेटका सारंगीहरु,
हाम्रा गीतहरु
नांगै हिँड्ने गाइने दाइका झुत्रा लुगाहरु,
हाम्रा गीतहरु ।’
एक अर्थमा बिटल्सको प्रभाव पनि थियो, राल्फा । बिटल्समा चार सदस्य थिए । राल्फाका मुख्य सदस्य पनि चारै । उनीहरु बिटल्सजस्तै गिटार बोकेर हिँड्थे, कपाल लर्काउँथे । हिप्पी पनि भन्थे कसैकसैले । रुप, शैली, प्रयोगका हिसाबले कतिपय गीत जोन लेनन र बब डिलनको छाप पनि उनीहरुमा देखिन्छ ।
०२५ तिर अमेरिका पुगेका रहेछन् राजा महेन्द्र । त्यहाँ बिटल्सलाई सुनेपछि उनले सांस्कृतिक संस्थानका महाप्रबन्धक महेन्द्रनाथ खनालसँग सोधपुछ गरेछन्, ‘हाम्रो नेपालमा यस्तो गीत गाउने कोही छैन ?’ ‘राल्फा भन्ने ब्यान्ड छ सरकार,’ खनालले भनेछन् । राजा काठमाडौँ आएपछि खनालले रायन राल्फालाई सम्पर्क गरेछन् । राजाको रहर रोक्ने ताकत रायनसित सायदै थियो । रामेश पनि अलिक हिचकिचाए । एक त राल्फालीहरु प्यान्ट मात्र लगाउँथे । दौरासुरुवाल, कोट र टोपीवाला औपचारिक भेषभूषा मन्जुर थिएन । अर्को बागी गीत गाउँथे राल्फाली । राजालाई सुहाउने गीत थिएनन् । जसको विरुद्ध गाएको हो, उसैलाई कसरी सुनाउने ? तर खनालले बिन्ती नै बिसाए, ‘लौ न मलाई जोगाई देओ ।’
उनले दौरा, सुरुवालको समेत व्यवस्था गरेर नाचघरमा ओरालेरै छाडे, राल्फालीलाई । राजासमक्ष ठाडै गाउन दिएनन् । सेन्सरसहित चारवटा लोक स्वादका गीत गाए । त्यो दिनको प्रस्तुतिपछि राजाले बालकृष्ण समलाई सोध्न पठाएछन्, राल्फाको अर्थ । रामेशलाई समले सोधेछन्, ‘अल्फा भनेको त पढेको छु, राल्फा भनेको चाहिँ के नि ?’ रामेशले गिटार झ्याङ्ग पारेछन् अनि सोधेछन्, ‘तपाईंले जे बुझ्नुभयो ? त्यही हो राल्फा ।’
राल्फाले ‘नीलो जून’ नामक कार्यक्रम पनि गर्यो, पुलिस क्लबमा, ०२५ तिर । ‘सुतेकालाई उठाइदिन्छु, मरेकालाई ब्यूँझाइदिन्छु, आगोलाई सल्काइदिन्छु...’ आदि गीत थिए राल्फाका । नेपाली समाजमा हलचल नै ल्याइदियो त्यसले । यिनलाई गाउँबस्तीमा सुनाउन उकासे वामबुद्धिजीवीले । देशभरि ०२३ देखि ०२९ सम्म डुल्यो, राल्फा । वास्तवमै स्वप्निल गीत थिए, ‘गाउँगाउँबाट उठ,’ ‘एक लस्कर भरियाहरु...,’ ‘नीलो जून...,’ ‘बालुवा, किथ्रा, मरुभूमि...,’ आदि पनि । गीत गाउँदा गरिबगुरुवा नजिकिन्थे, धनीमानी परपर हुन्थे ।
चे ग्वेभारा, लेनिन, हो ची मिन्ह उनीहरुका आदर्श थिए । रामेश–मञ्जुलको बहुचर्चित जोडी एक समय गएर टुट्यो । त्यसपछि राल्फाको यात्रा सकियो । उनी साम्यवाद ल्याउने भनेर होमिए । प्रयोगवादी गीत प्रगतिवादतर्फ ढल्किए । ‘मर्न मन लाग्छ मायालु...’ निकै आलोचित भयो, कम्युनिस्ट भएर यस्तो गीत गाउने ? हामीले मर्ने कुरा गर्ने होइन, जगाउने पो हो । त्यसको उत्कर्ष थियो, ‘गाउँ गाउँबाट उठ...।’
एक जुगमा एक दिन..., आऊ मिलाऊँ हाम्रा हातहरु..., संघर्ष हो जीवन..., देश जनताको नाम हो..., रोक्ने को हो दूरदर्शी विचारका धारा..., सुनको बिहान..., गाई त बाँध्यौ ढुंग्रोमा मोही छैन..., कोही त भने जहाजमा... आदि गीत पनि रामेशकै सिर्जना हुन् । राल्फाका गीत सुनेर कम्युनिस्ट हुने धेरै भेटिन्छन् । तर, ०४४ तिरै पार्टी सम्बन्ध टुटाएका रामेश अहिले पनि जनताकै सेवामा हाजिर छन् ।
रामेश | तस्बिरहरु : श्रुति श्रेष्ठ
राजनीतिक ब्रेकपछि नक्सालको बालमन्दिरमा पढाए उनले । ०३८ देखि मुकाम बन्यो, डल्लुको स्वर्णिम स्कुल । त्यही क्रममा चीँ मुसी चीँ..., लेकका हामी केटाकेटी..., आइतबार बिहान... आदि बालसंगीत पनि हाले । स्वर्णिम स्कुलले अहिले उनलाई छुट्टी दिएको छ । बलिदान फिल्मको संगीत, पटकथा र संवाद पनि उनकै हो । १२, १३ वटा एलबमका धनी रामेशबारे पत्रकार डम्बरकृष्ण श्रेष्ठले वृत्तचित्र नै बनाएका छन्, ‘डढेलोबीचका सतिसाल’ ।
“राल्फा मूलत: सांगीतिक आन्दोलन थियो । पार्टीहरुले हामीलाई प्रयोग गरे । हाम्रै गीत सुनाएर चुनाव जिते, सरकार बनाए तर जनतालाई केही पनि गरेनन्,” उनी भन्छन्, “अब हामीले कांग्रेस, कम्युनिस्ट हुने होइन, असल मानिस हुनुपर्यो, नेपाली हुनुपर्यो ।”
रामेशको पुख्र्यौली थलो भक्तपुर । घर ओखलढुंगा । जन्मिए तानसेनमा । डोटीमा बाल्यकाल बिताए । ०१६ मा एसएलसी गरे तेह्रथुमको सिंहवाहिनी स्कुलबाट । कर्मथलो बन्यो काठमाडौँ । रामेशको पारिवारिक माहोल सांगीतिक थियो । पिताजी रागरागिनी गाउँथे । दाजु हार्मोनियम बजाउँथे । कतिपय सदस्यले तबला र सितार पनि बजाउँथे । उनको सुर पनि उस्ताद मार्काकै थियो ।
रामेशका बाबु राणाकालीन हाकिम रहेछन् । दाजु कांग्रेस बनेर राणाविरुद्ध जाइलागेका थिए । उनी पञ्चायतविरुद्ध लड्न उकासिए । “मान्छे आफू उठ्नका लागि सिद्धान्तको जामा दिँदो रहेछ । अनि स्थापित भइसकेपछि अहं र महत्वाकांक्षाको सिकार बन्दो रहेछ,” उनी भनिरहेछन्, “नेपाली युवाले विदेशमा गएर सुरक्षा दिएका छन्, आफ्नै देशको सुरक्षा छैन, नेपालीले विदेशको विकास गरेका छन्, नेपालचाहिँ कसले बनाइदिने ?”
राल्फाका गीत काव्यिक उचाइमा छन् । ०२४ मै बनेको गीत हो, 'कोसी छेउ उभेको सिमल जति नि बाँच्दिनँ म, त्यही सिमल काटी बनेको डुंगा जत्ति नि बाँच्दिन म’ । यति मात्र नभएर अर्थहीन र अमूर्त गीत पनि बनाएका थिए, ‘सोलेकेम्बो’ । क्यालेन्डरमा बालिकाको चित्र हेरेर गुनगुनाएको गीत हो, ‘भोल्गाकी सानी नानीलाई....’ । जीवनवादी गीत बनाए, ‘कार्यशील जिन्दगी बगिरहने नदी हो...’ । उनलाई लाग्छ, नदीमा फूल पनि आउँछ, फोहोर पनि । बगिरहेको नदी सफा हुन्छ । सुकर्म गर्दै जाँदा जिन्दगी पनि स्वच्छ हुन्छ ।
रामेशलाई खेद केमा छ भने यी प्रगतिशील गीतहरु जनसाधारणमा पुग्न सकेका छैनन् । यिनको चर्चा त परै जाओस्, खोजीनीति पनि भएको छैन । बेवास्ता कति चर्को छ भने मानौँ नेपाली संगीतको अंश नै होइन । कम्युनिस्टहरुले पनि भोट माग्दाबाहेक अरु बेला यसलाई सुन्दैनन् । उनलाई थाहा छ, एउटा गीत धेरै पटक सुनेपछि मात्र स्वर र लयसँग आत्मीयता बढ्छ । एक–दुई चोटि मात्रै सुनेको भए नारायणगोपाल, गोपाल योञ्जन, अम्बर गुरुङ, नातिकाजी हुन सक्दैनथे । अझ भूपी शेरचन, शंकर लामिछाने, ईश्वरवल्लभ, वैरागी काइँला आदि स्वनामधन्य लेखकले चर्चा गरेकाले नै उनीहरु चिनिएका हुन् ।
राल्फाका गीत ०६२/६३ को जनआन्दोलनताका अझ मुखर भए । ती गीतले आन्दोलनकारीलाई ऊर्जा दियो । चल्तीका सुगम गीत र राल्फाका गीतमा फरक छ कि छैन ? छैन भने राल्फा चर्चामा आउँदैन ? रामेशको जिकिर छ– यी गीत मेरा मात्र होइनन्, तपाईंहरुका पनि हुन् । यी जीवनका गीत हुन्, विश्वका गीत हुन् । नेपालीपन बोकेका गीत हुन् । उनलाई खुल्दुली छ, यी गीतलाई नेपाली संगीतको ढुकुटीमा कुन ठाउँमा राखिएला ?
भृकुटी राई र इतिशा गिरीले नारीवादी कोणबाट चलाइरहेको पोडकास्ट बोजुबजै हाम्रोमा चल्ने एकतर्फ...
ईशान केही समयदेखि डुंगालाई क्यानभासमा उतारिरहेका छन् भने सविता काइँयोलाई ।...
बुबाआमाको नाममा चिठी लेखेर झोलामा राख्दाराख्दै लेखक बनिसकिछन्, दुर्गा । ...
मदनकृष्ण श्रेष्ठ, बुबाको नाम नै काफी थियो उनलाई । तर उनले यो सजिलो बाटो रोजिनन् । ...
नरेन्द्र श्रेष्ठ २४ वर्षदेखि क्यामेराको बाटो हिँडिरहेका छन् । स्वयम्भूको सिरिजदेखि भूकम्पम...
प्रचण्ड, बाबुराम भट्टराईजस्ता नेताहरू कर्नाली दख्खिन बग्दो छ नाटक हेर्दा रोएको देखेका थिए,...


राल्फा आन्दोलन

उल्लेखनीय योगदानहरू