Hàng hóa quen thuộc nhưng ít được coi trọng này đang có nguy cơ cạn cung

Nhu cầu về cát của thế giới, một trong những hàng hóa quan trọng nhất nhưng lại ít được coi trọng, có thể không gia tăng quá mạnh trong thời gian tới. Vấn đề ở đây là nguồn cung loại hàng hóa này đang dần cạn kiệt.
Xã hội loài người được xây dựng nhờ có cát. Cát chính là nguyên liệu thô được sử dụng nhiều thứ hai trên thế giới, chỉ đứng sau nước, và là một phần vô cùng quan trọng trong cuộc sống hàng ngày.
Cát là vật liệu cơ bản được sử dụng trong các công trình xây dựng cầu, đường, đường sắt cao tốc, và ngay cả những dự án tái tạo đất. Cát, sỏi và đá được trộn lẫn cùng nhau để tạo nên những tấm thủy tinh gắn trên các ô cửa sổ, màn hình máy vi tính và điện thoại thông minh. Ngay cả quá trình sản xuất ra những con chip silicon cũng cần cát.
Các xe tải đổ hàng trăm nghìn tấn cát lên bãi biển Miami, bang Florida. Đây là một trong những biện pháp Mỹ sử dụng để bảo vệ điểm đến du lịch trước ảnh hưởng từ biến đổi khí hậu. Ảnh: AFP.
Thế giới đang phải đối mặt với tình trạng thiếu hụt cát. Các nhà môi trường học cho biết rằng đây chính là một trong những thách thức đến tính bền vững lớn nhất thế giới phải đối mặt trong thế kỷ 21.
“Đã đến lúc chúng ta phải lo sợ? Điều đó sẽ chẳng giúp ích được gì đâu nhưng đây chính là khoảng thời gian mà chúng ta nên thay đổi cái nhìn vốn có về cát”, Pascal Peduzzi, nhà khoa học, thành viên của Chương trình bảo vệ môi trường Liên Hợp Quốc, chia sẻ trong một buổi hội thảo tổ chức bởi Chatham House.
Peduzzi, người đang là giám đốc Trung tâm dữ liệu thông tin tài nguyên toàn cầu (GRID) có trụ sở tại Geneva, Thụy Sĩ, miêu tả cơ chế quản lý tài nguyên cát toàn cầu là vấn đề nghiêm trọng.
“Chúng ta chỉ nghĩ rằng cát có mặt ở khắp mọi nơi. Chúng ta chưa từng tưởng tượng rằng một ngày cát sẽ hết, nhưng tình trạng này thực chất đã bắt đầu diễn ra ở một vài nơi. Chúng ta phải dự báo điều gì xảy ra trong thập kỷ tới. Nếu không làm điều đó, chúng ta sẽ phải đối mặt với một loạt các vấn đề liên quan đến không chỉ nguồn cung cát mà còn là kế hoạch sử dụng hợp lý”, ông bổ sung.
Bùng nổ xây dựng
Ở thời điểm hiện tại, mục tiêu kiểm soát sử dụng cát một cách đúng đắn trên quy mô toàn cầu là điều không thể. Tuy nhiên, Peduzzi cho biết, việc đó có thể được tính toán theo một cách gián tiếp. Ông để cập tới mối quan hệ vô cùng “khăng khít” giữa cát và xi măng.
Liên Hợp Quốc ước tính 4,1 tỷ tấn xi măng được sản xuất ra mỗi năm, nhu cầu chủ yếu tới từ Trung Quốc.
Thế giới sử dụng cát và sỏi nhiều hơn 10 lần so với xi măng. Điều đó có nghĩa chỉ tính trong lĩnh vực xây dựng, thế giới tiêu tốn tương đương 40 - 50 tỷ tấn cát mỗi năm. Số lượng đó đủ để xây một bức tường cao 27 m và rộng 27 m bao quanh Trái đất.
Nhu cầu sử dụng cát, theo thống kê tăng 3 lần trong 2 thập kỷ qua, một phần là do sự phát triển của quá trình đô thị hóa, vượt quá tốc độ tái tạo của cát thông qua quá trình mài mòn đá của gió và nước.
Cát có thể được tìm thấy tại mọi quốc gia trên thế giới, phủ kín các sa mạc và chạy dọc các bờ biển. Nhưng không phải tất cả các loại cát đều có ích. Cát sa mạc, được hình thành sau quá trình mài mòn của gió, quá mịn và tròn để có thể kết dính với nhau trong quá trình xây dựng.
Cát được sử dụng phổ biến có nhiều góc cạnh và dễ dàng liên kết với nhau. Đó chính là cát được khai thác từ đáy biển, bờ biển, mỏ khai thác cát và các dòng sông trên trái đất này.
Các đồi cát trên sa mạc Sahara. Ảnh: Getty Images.
Thay đổi
Louise Gallagher, nhà phụ trách môi trường tại Trung tâm quan sát cát toàn cầu, trực thuộc UNEP/GRID, cho biết những vấn đề liên quan tới cát đang ngày một trở nên “phức tạp” hơn.
Ví dụ, bà cho biết lệnh cấm khai thác cát tại các lòng sông chắc chắn sẽ có tác động vô cùng to lớn lên người lao động và các cộng đồng dân cư phụ thuộc vào lĩnh vực này để kiếm sống.
Trung Quốc và Ấn Độ đang là hai điểm nóng, việc khai thác cát đã có những ảnh hưởng nghiêm trọng tới các con sông, hồ và đường bở biển, phần lớn là do sự bùng nổ xây dựng các công trình cơ sở hạ tầng.
Cát được coi là “rẻ rúng và vô tận, một phần nguyên nhân xuất phát từ việc chi phí môi trường và xã hội vẫn chưa được tính đến”, Gallagher chia sẻ.
“Có vẻ như chúng ta chỉ luôn nghĩ đến việc khai thác loại vật liệu này thông qua tự nhiên hơn là việc giữ chúng trong hệ thống mà qua đó sẽ thu được nhiều lợi ích khác, ví dụ như sự ổn định khí hậu tại các khu vực ven biển”, bà bổ sung.
“Chúng ta cần nghĩ về việc chúng ta đã làm xáo trộn trật tự tự nhiên, và tương lai hoàn toàn là một bưc tranh vỡ vụn. Trên thực tế, điều đó đang xảy ra và cũng có mặt tốt là chúng ta sẽ không thể lờ đi vấn đề này thêm một ngày nào nữa. Thực sự, vấn đề không hề mơ hồ như trước đó”.
Gallagher chỉ ra 5 ưu tiên đối với việc quản lý nguồn tài nguyên cát trong vòng 2 năm tới. Đó là hợp tác dựa trên các tiêu chuẩn toàn cầu trên mọi lĩnh vực, các giải pháp thay thế thực tế và hiệu quả cho cát khai thác từ sông và biển, xây dựng khung quản lý chung trong lĩnh vực tài chính để có thể bao gồm cát, đề cao tiếng nói của các địa phương và thiết lập nên các mục tiêu vùng, quốc gia và toàn cầu trong việc sử dụng cát trên một quy mô hợp lý.
Vẫn chưa được đề cao
Công trường xây dựng dự án đi qua cao tốc A10 nối giữa Paris và Bordeaux hồi tháng 11/2019 ở Pháp. Ảnh: AFP.
“Tôi cho rằng mỗi hạt cát có thể là một hạt 'đổi thay'”, theo Kiran Pereira, nhà nghiên cứu và nhà sáng lập của SandStories.org.
“Việc tập trung vào những giải pháp là điều vô cùng quan trọng. Ví dụ, Zurich đang cho xây dựng các tòa nhà với 98% bê tông tái chế. Amsterdam cam kết trở thành một thành phố tuần hoàn toàn phần vào năm 2050, và họ lên mục tiêu giảm một nửa lượng tài nguyên thiên nhiên được sử dụng tới năm 2030. Đó chính là con đường mà chúng ta nên đi theo”.
Hồi chuông cảnh tỉnh về sự thiếu hụt cát toàn cầu xuất hiện vào năm 2019 khi các chính phủ lần đầu tiên nhận thức được về một cuộc khủng hoảng môi trường đang diễn ra và vấn đề này cuối cùng cũng được đưa vào chương trình nghị sự, trở thành một nghị quyết của Liên Hợp Quốc.
Không may thay, Peduzzi chia sẻ rằng vấn đề đó vẫn chưa được giải quyết triệt để trên quy mô toàn cầu.
“Đối với nhiều quốc gia, đây vẫn là một vấn đề tương đối mới mẻ. Trong chính sách phát triển của họ, không hề có sự hiện diện của cát, về nguồn gốc và những tác động môi trường, xã hội mà cát mang lại, do đó, chúng ta cần phải nỗ lực hơn nữa”.
“Hiện tại, vẫn chưa có một kế hoạch lớn, một tiêu chuẩn về quy trình khai thác, về những địa điểm cho phép và không cho phép khai thác cát, một cơ chế pháp lý quản lý sử dụng cát được thực hiện vì các quốc gia vẫn đang mắc kẹt ở giữa hai mục tiêu: phát triển đất nước và bảo vệ môi trường”.
Quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa và bùng nổ dân số chắc chắn sẽ khiến cho nhu cầu về cát tăng cao trong tương lai.
“Đã đến lúc chúng ta cần thức tỉnh”, Peduzzi nói.