Đặng Trần Côn lên án chiến tranh trong Chinh phụ ngâm

Đặng Trần Côn là danh sĩ nổi tiếng sống vào thời Lê Trung Hưng. Năm sinh năm mất của ông còn chưa rõ ràng. Đặng Trần Côn có tác phẩm Chinh phụ ngâm được nữ sĩ Đoàn Thị Điểm diễn Nôm, là tác phẩm kinh điển viết về chiến tranh thời bấy giờ.

Hình ảnh minh họa vợ tiễn chồng ra trận. Nguồn internet
Đặng Trần Côn sinh ra và lớn lên trong thời đất nước không được yên ổn. Có tài liệu viết, ông sinh vào khoảng năm 1710, mất khoảng 1745, sống vào thời Lê Trung Hưng, quê ở làng Nhân Mục (còn gọi làng Mọc), huyện Thanh Trì, nay thuộc phường Nhân Chính, quận Thanh Xuân, Hà Nội.
Nếu xét năm sinh năm mất trên thì Đặng Trần Côn mới có 35 tuổi thì mất, có tài liệu khác ghi, Đặng Trần Côn mất khi 41 tuổi, hoặc 39 tuổi. Cuộc đời quan chức của ông không thành công, chỉ làm đến chức Ngự sử đài chiếu khám.
Sinh thời, ông kết giao với nhiều danh sĩ có tiếng, trong đó có Đoàn Thị Điểm. Giai thoại giữa hai người, có nơi chép: “Có một vài giai thoại về Đặng Trần Côn. Tương truyền lúc ấy chúa Trịnh Giang cấm nhân dân Thăng Long ban đêm không được đốt lửa, để đèn sáng, ông phải đào hầm dưới đất, thắp đèn mà học. Khi mới làm thơ, Đặng Trần Côn có đem đến cho bà Đoàn Thị Điểm xem, Đoàn Thị Điểm cười nói: “nên học thêm sẽ làm thơ”.
Sau đó, được biết Đặng Trần Côn đã cố gắng rèn bút hơn, và viết nên tác phẩm Chinh phụ ngâm, Đoàn Thị Điểm đã tán thưởng và phải diễn Nôm. Chinh phụ ngâm hay Chinh phụ ngâm khúc được viết bằng chứ Hán, là lời than vãn của người phụ nữ có chồng đi đánh trận, viết theo lối tập cổ, dài 476 câu thơ, câu dài nhất khoảng 12, 13 chữ, câu ngắn chỉ 3, 4 chữ. Bản diễn Nôm lưu hành nhiều hiện nay được nhiều người biết đến được cho là của Đoàn Thị Điểm, theo lối song thất lục bát, tức hai câu bảy đầu tiên rồi đến câu sáu và câu tám.
Nội dung tác phẩm lên án chiến tranh, mà như chúng ta đã biết, đó cuộc chiến tranh giữa nhà nước phong kiến Lê – Trịnh để đàn áp các cuộc khởi nghĩa nông dân. Đây được coi là một trong những giai đoạn bất ổn về chính trị của dân tộc. Cuộc sống của người dân cũng không được bình yên.
Tác phẩm là sự độc thoại nội tâm của người vợ, bắt đầu từ việc nhà vua kêu gọi người dân ra chiến rận. Mở đầu Chinh phụ ngâm là những câu thơ trở thành bất hủ, mang một nỗi buồn xót xa.
Thuở trời đất nổi cơn gió bụi
Khách má hồng nhiều nỗi truân chuyên
Xanh kia thăm thẳm từng trên
Vì ai gây dựng cho nên nỗi này?
Trống Tràng thành lung lay bóng nguyệt
Khói Cam Tuyền mờ mịt thức mây
Chín lần gươm báu trao tay
Nửa đêm truyền hịch định ngày xuất chinh
Nước thanh bình ba trăm năm cũ
Áo nhung trao quan vũ từ đây
Sứ trời sớm giục đường mây
Phép công là trọng niềm tây sá nào
Đường rong ruổi lưng đeo cung tiễn
Buổi tiễn đưa lòng bận thê noa
Bóng cờ tiếng trống xa xa
Sầu lên ngọn ải oán ra cửa phòng
Sau đó, người vợ tiễn chồng ra chiến trận, khi trở về phòng, thì cô quạnh dâng lên. Nàng buồn đau khôn tả, lo lắng cho chồng, rồi không biết có ngày trở về không. Nơi chiến trường không phải được thanh bình như ở nhà, mà nơi đó đầy chết chóc. Nàng cũng cảm thấy xót thương cho mình, phải xa chồng.
Chinh phụ ngâm là tác phẩm kinh điển của văn học Việt Nam. Ảnh internet
Trong tâm trạng này, nàng chỉ còn cách đếm thời gian, nhưng rồi cũng không thèm để ý để nhan sắc của mình, biếng trang điểm đi, cầu mong cho chồng được bình an trở về. Và đương nhiên, như nhiều người phụ nữ, nàng đã hình dung chồng trở về bên mình, cùng mình sống hạnh phúc trăm năm.
Thử tính lại diễn khơi ngày ấy
Tiền sen này đã nảy là ba
Xót người lần lữa ải xa
Xót người nương chốn hoàng hoa dặm dài
Tình gia thất nào ai chẳng có
Kìa lão thân khuê phụ nhớ thương
Mẹ già phơ phất mái sương
Con thơ măng sữa vả đương phù trì
Lòng lão thân buồn khi tựa cửa
Miệng hài nhi chờ bữa mớm cơm
Ngọt bùi thiếp đã hiếu nam
Dạy con đèn sách thiếp làm phụ thân
Nay một thân nuôi già dạy trẻ
Nỗi quan hoài mang mể biết bao
Nhớ chàng trải mấy sương sao
Xuân từng đổi mới đông nào còn dư.
Qua nội dung câu chuyện, ta thấy Đặng Trần Côn đã lên án chiến tranh. Chiến tranh, ít nhất là chia cắt vợ chồng, làm cho một gia đình đoàn tụ, hạnh phúc, nay phải chia lia, không biết ngày sum vầy. Và hầu như, lời nào trong Chinh phụ ngâm cũng rất buồn, từ nội tâm cho đến cảnh vật.
Ngòi đầu cầu nước trong như lọc
Đường bên cầu cỏ mọc còn non
Đưa chàng lòng dặc dặc buồn
Bộ khôn bằng ngựa thủy khôn bằng thuyền
Nước có chảy mà phiền khôn rửa
Cỏ có thơm mà dạ chẳng khuây
Nhủ rồi tay lại cầm tay
Bước đi một bước dây dây lại dừng.
***
Trải xem hoa rụng đêm sương mấy lần
Chồi lan nọ trước sân đã hái
Ngọn tần kia bên bãi đưa hương
Sửa xiêm dạo bước tiền đường
Ngửa trông xem vẻ thiên chương thẫn thờ
Bóng Ngân hán khi mờ khi tỏ
Độ Khuê triền buổi có buổi không
Thức mây đòi lúc nhạt nồng
Chuôi sao Bắc đẩu thôi đông lại đoài
Mặt trăng tỏ thường soi bên gối
Bừng mắt trông sương gội cành khô
Lạnh lùng thay bấy nhiêu thu
Gió may hiu hắt trên đầu tường vôi.
Về giai thoại tác phẩm Chinh phụ ngâm, Sách Tang thương ngẫu lục ghi: “Khoảng năm về già, ông làm ra khúc Chinh phụ ngâm, cả thảy đến mấy nghìn lời. Làm xong, đưa Ngô Thì Sĩ xem, ông Ngô thán phục mà rằng: Văn này đánh đổ cả lão Ngô này chớ còn gì nữa. Khúc ngâm ấy người ta ghi chép, truyền sang đến tỉnh Quảng Đông, Quảng Tây ở Trung Quốc”.
Đặng Trần Côn đã để lại cho chúng ta bản Chinh phụ ngâm, qua bản diễn Nôm của Đoàn Thị Điểm, xứng đáng là kiệt tác văn học. Và thật khó tìm được tác phẩm nào viết theo thể song thất lục bát lại xuất sắc như bản diễn Nôm Chinh Phụ ngâm của Đoàn Thị Điểm. Chúng ta có thể nhìn vào tác phẩm này để thấy chiến tranh mang lại tang thương đau khổ như thế nào cho con người. Chỉ có hòa bình mới giúp con người sống hạnh phúc, dài lâu. Có lẽ đó là tư tưởng mà Đặng Trần Côn muốn nhắn nhủ đến cho đời.