Phan Quang: Nhà văn, nhà báo, nhà dịch thuật, một chính khách có hạng

Nhân Ts. Trần Bá Dung và Lê Quốc Minh (PGĐ - TTXVN) hoàn thành cuốn sách 'Nhà báo, nhà văn, nhà văn hóa lớn, người thầy báo chí – Phan Quang', Tạp chí Người làm báo giới thiệu với bạn đọc bài của nhà báo Mạnh Thường viết về nhà báo Phan Quang

Nhà báo Phan Quang. Ảnh TTXVN
Phan Quang là bút danh, tên thật Phan Quang Diệu, sinh năm 1928, năm nay đã bước sang tuổi 93. Quê quán xã Hải Thượng, huyện Hải Lăng, tỉnh Quảng Trị. Hiện ở Hà Nội. Ông là đảng viên Đảng Cộng sản Việt Nam. Tốt nghiệp Đại học. Hội viên Hội Nhà văn Việt Nam (1980), hội viên Hội Nhà báo Việt Nam. Nhà báo Phan Quang tham gia Cách mạng tháng 7 năm 1945. Từ tháng 8 năm 1948, ông làm báo Cứu quốc Liên khu 4. Từ tháng 10 năm 1954, ông chuyển sang làm báo Nhân dân, cơ quan Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam. Năm 1977, tham gia Bộ Biên tập báo Nhân dân. Năm 1982, làm Vụ trưởng Vụ Báo chí, Ban Tuyên huấn Trung ương. Năm 1984, là Chủ nhiệm tuần báo Nhà báo & Công luận, kiêm Tổng biên tập tạp chí Người Làm báo, Hội Nhà báo Việt Nam. Năm 1987, ông là Thứ trưởng Bộ Thông tin, Tổng Giám đốc Đài Phát thanh Tiếng nói Việt Nam (1988 – 1996). Tổng Thư ký Hội - Nhà báo Việt Nam từ 1989 – 1995. Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam 1995 – 2000, Phó Chủ tịch Tổ chức Quốc tế các nhà báo (OIJ). Ông còn là thành viên Ban lãnh đạo Liên đoàn Báo chí các nước ASEAN (CAJ). Phó Chủ tịch Hội Giao lưu Văn hóa Việt Nam - Nhật Bản. Đại biểu Quốc hội Khóa 8,9 và 10. Phó Chủ nhiệm Ủy ban Đối ngoại của Quốc hội Khóa (1987 – 1992), Khóa 9 (1992 – 1997) và Khóa 10 (!997 – 2002). Ủy viên Đoàn Chủ tịch Mặt trận Tổ quốc Việt Nam. Ủy viên Đoàn Chủ tịch Liên hiệp các Tổ chức Hữu nghị Việt Nam.
Ngoài việc viết, báo đăng tải trên các báo, Phan Quang còn sáng tác văn học, như:
Không khai (truyện ngắn, NXB Minh Đức, 1954); Đất rừng (truyện vừa, NXB Xây dựng, 1955); Hẹn cưới (tập truyện ngắn, NXB Thanh niên, 1956); Săn cá voi (truyện thiếu nhi, NXB Kim Đồng, 1958); Đất nước một dải (tập ký, NXB Thanh niên, 1975); Lâm Đồng – Đà Lạt (ký, NXB Văn hóa, 1978); Hạt lúa bông hoa (tập ký, NXB Tác Phẩm mới, 1978); Đồng bằng sông Cửu Long (tập ký, NXB Văn hóa, 1981, tái bản bổ sung, NXB Cửu Long và NXB Cà Mau, 1985); Một mình giữa đại dương (truyện thiếu nhi, NXB Kim Đồng, 1984, NXB Văn học tái bản 1989, NXB Trẻ, 2000 tái bản); Chinh phục Hymalaya (truyện thiếu nhi, NXB Thuận Hóa, 1981, NXB Văn học, 1989, NXB Trẻ, 2000 tái bản); Người và đất (truyện ký, NXB Thuận Hóa, 1988); Theo dòng thời cuộc (tập tiểu luận, NXB Văn hóa – Thông tin); Tuyển tập Phan Quang (ba tập , NXB Trẻ, 2000), Về diện mạo báo chí Việt Nam (tập tiểu luận và chân dung, NXB Chính trị Quốc gia – Sự thật, 2001); Những người tôi quý mến (tập chân dung, NXB Hội NHà văn, 2001); Thơ thẩn Paris (tập du ký, NXB Văn học, 2002, NXB Kim Đồng tái bản bổ sung 2010); Bên mộ vua Tần ( tạp du ký, NXB Thuận Hóa, 2003, NXB Kim Đồng tái bản bổ sung, 2010); Phác họa chân dung ( NXB Trẻ 2004); Nghề báo, nghiệp văn (tiểu luận, NXB Thông tấn, 2005); Thương nhớ vẫn còn (tập chân dung, NXB Văn học, 2006, 2011); Phan Quang tuyển tập mười năm 1998 – 2008 (NXB Văn học 2008); Chia tay trên sông (tập du ký, NXB Kim Đồng, 2010); Cho đến khi giã từ trần thế (tập chân dung, NXB Phụ nữ, 2011) Xuân bao nhiêu tuổi (tạp văn, NXB Lao động, 2012); Tầm nhìn (tiểu luận, NXB Lao động, 2013); Ngìn lẻ một đêm và văn minh Ả Rập (bút ký tư liệu, NXB Kim Đồng, 2014).
Phan Quang không chỉ viết văn, làm báo, ông còn là một nhà dịch thuật có hạng, có thể kể ra đây những tác phẩm ông đã dịch:
Hoa lạ (truyện ngắn các nước Ả Rập, NXB Thanh niên, 1957); Hội chợ bán người ( tập truyện ngắn các nước Á – Phi, NXB Văn Học, 1961); Những ngôi sao ban ngày (tập ký Nga, NXB Văn học 1963); Nghìn lẻ một đêm (bốn tập NXB Văn học, 1981-1982, tái bản 1985, 1988, 1998, 1999 và 2000, NXB Văn nghệ Tp. HCM, 1999); Trở lại với đời (tiểu thuyết Bỉ, NXB Tác Phẩm mới, 1988); Nghìn lẻ một đêm (dành cho thiếu nhi, 15 tập, NXB Kim Đồng 2013); Nghìn lẻ một ngày (truyện cổ Ba Tư, NXB Kim Đồng, 2004); Mười hai sử thi huyền thoại (sử thi chọn lọc, NXB Văn học, 2005); Sử thi huyền thoại Đông Tây ( sử thi chọn lọc, NXB Văn học 2008); Trà thư (tiểu luận Nhật Bản, NXB Văn học, 2009); Cuốn sách về những trái ngược lớn mang tính triết học (Pháp, NXB Kim Đồng, 2011).
Nói về đời văn của nhà văn Phan Quang, nhà thơ họ “Chế” cho rằng khi viết “Anh không cưỡi ngựa xem hoa mà xuống ngựa, không phải chỉ để xem “lũ béo, hồng gầy” ong mai bướm tối thế nào mà còn để tìm hiểu, ghi chép về gốc gác các loài hoa…”
Trong lời giới thiệu Tuyển tập Phan Quan, Hà Minh Đức viết: “…Ngòi bút của Phan Quang đã mở ra được dòng bút ký vừa giàu chất hiện thực vừa trữ tình gợi cảm giữa hai bờ báo chí và văn học..” Nhờ những yếu tố đó mà trang viết của Phan Quang sống động, có sức cuốn hút người đọc.
Nhà thơ Vũ Quần Phương có những nhận xét chân thành: Phan Quang “có những trang viết xúc động, tinh tế và phát hiện khi phác họa những chân dung văn học. Hồi ký của ông giúp vào sự soi sáng nhân cách và tài năng nhiều nhà văn, nhà báo: Ngô Tất Tố, Chế Lan Viên, Nguyễn Tuân, Hải Triều… Ông không làm nghề nghiên cứu nhưng cảm nhận tinh tế, nhạy bén và lòng yêu quý bạn bè đã giúp ông lưu lại những kỷ niệm có tính cứ liệu cho nhận định văn chương”.
Báo Nhân dân ra ngày 13/11/1999, Ngô Thảo cho rằng: “… Những bút ký ở tập 1, Tuyển tập như một chuyên luận khám phá về địa lý- lịch sử- tài nguyên-con người ở một vùng đất tác giả có dịp khảo sát trong nhiều thời kỳ khác nhau… Cảm hứng văn chương không làm tác giả xa rời vị trí một nhà báo, đã làm nên nét riêng của bút ký kinh tế đặc sắc và độc đáo…”.
Đọc bộ ba Tuyển tập Phan Quang , trong bài Nửa thế kỷ - Một đời văn, báo Văn nghệ số 2 ra ngày 8/1/2000 Đoàn Minh Tuấn viết: “…Bộ ba Tuyển tập, tập1 gồm những phóng sự, bút ký, chuyên luận về những vùng đất nóng bỏng mà tác giả đã đi sâu.
Tập 2 tiểu luận, phê bình văn học và chân dung một số nhà văn. Tập 3 tùy bút , truyện ngắn, truyện thiếu nhi…”.
Theo Lê Phú Khải: “ Điều thú vị nhất khi đọc Tuyển tập Phan Quang là ta tái hiện được trong đầu mình hình ảnh của đất nước quê hương Bình Trị Thiên khói lửa, áo vá, cơm khoai mà dốc lòng đánh giặc từ những ngày đầu đánh Pháp”. Đó là những con người chân đất, những con người Việt Nam bình thường, nhưng dám làm những việc phi thường, đứng lên đánh bại những đế quốc sừng sỏ nhất loài người.
Nhà báo Phan Quang mà sự nghiệp báo chí của ông đậm đà chất văn, ông là một nhà báo có tầm cỡ, được người cùng nghề đánh giá cao mà còn là một nhà văn nhạy bén, một thư ký của đời, ghi chép, sáng tạo nhiều điển hình đẹp về con người của thời đại Hồ Chí Minh. Còn nhà văn Tô Hoài thì đánh giá: “…Những mạo hiểm kỳ thú, tấm gương bổ ích cho tuổi thơ. Những đề tài – sách của Phan Quang – góp phần xây dựng chí lớn của con người”. Còn tôi - người viết bài này: Phan Quang là một nhà báo, nhà văn, nhà dịch thuật, một chính khách có hạng./.