Máy móc ngày càng áp đảo con người trong các nhà máy tại Trung Quốc

Các nhà máy Trung Quốc đang chuyển sang ứng dụng tự động hóa nhằm nâng cấp dây chuyền sản xuất, đồng thời giảm thiểu số nhân công cần thiết, chỉ giữ lại số ít những cá nhân trình độ cao.

Những cánh tay robot màu cam thực hiện thao tác hàn và lắp ráp với độ chính xác cực cao. Camera kỹ thuật số, được trang bị công nghệ thị giác máy tính mới nhất, giám sát nhiều phần của dây chuyền lắp ráp trong khi di chuyển. Robot tự hành vận chuyển vật liệu vào và thành phẩm ra khỏi các nhà máy một cách thầm lặng và chẳng cần đến sự giám sát của con người.
Trong khi đó, công nhân đang dần bị loại bỏ khỏi dây chuyền lắp ráp, bị thay thế bởi robot, cùng những kỹ thuật viên và kỹ sư sành sỏi về công nghệ đảm nhiệm việc vận hành từ xa, giám sát các sự kiện trong thời gian thực thông qua một bảng điều khiển kỹ thuật số có thể truy cập từ bất kỳ đâu trong nhà máy thông qua một thiết bị cầm tay nhỏ gọn.
Đó là khung cảnh trong một nhà máy sản xuất lò vi sóng hiện đại của Midea (ảnh dưới), một trong những hãng thiết bị gia dụng lớn nhất thế giới, nằm ở thành phố phía nam của Phật Sơn, Trung Quốc.
Những công việc từng đòi hỏi 16 người, nay chỉ cần 4 - theo Xu Nian'en, một trong các giám đốc nhà máy. Trong 6 năm trở lại đây, Midea đã đầu tư 4 tỷ Nhân dân Tệ (tương đương 622 triệu USD) để tự "thay máu", tăng hiệu suất thêm 62%, và giảm lực lượng lao động đi 50.000 người.
Trong bối cảnh nền kinh tế Trung Quốc, vốn là nền kinh tế lớn thứ hai thế giới, đang số hóa nhanh chóng, thì nhà máy của Midea chính là hình ảnh của tương lai, nơi mà các quy trình sản xuất và đội ngũ nhân lực cần thích ứng với xu hướng tự động hóa và công nghệ học máy.
Đó là một thách thức to lớn đối với Trung Quốc, khi mà quốc gia này đang ra sức nâng tầm chuỗi giá trị từ chỗ từng được xem là công xưởng của thế giới để trở nên quyết liệt hơn nhằm đối phó với vấn đề nhân khẩu học đang dần hiện hữu, có thể dẫn đến những thay đổi đối với các hệ thống nhà máy của quốc gia này trong nhiều thế hệ.
Vấn đề càng trở nên cấp thiết hơn khi kết quả một khảo sát được thực hiện một lần trong một thập kỷ bởi Cục Thống kê Quốc gia (NBS) được công bố hôm 11/5, tiết lộ rằng dân số Trung Quốc trong năm 2020 tăng với tốc độ chậm nhất từng thấy kể từ những năm 1950, đạt 1,412 tỷ.
Lực lượng lao động tại Trung Quốc đang dần suy giảm
Dân số trong độ tuổi lao động của Trung Quốc - những người từ 15 - 59 tuổi - chiếm 63,35% toàn bộ dân số trong năm ngoái, giảm 6,79% so với một thập kỷ trước.
"Tỉ lệ dân số trong độ tuổi lao động nhiều khả năng sẽ ngày càng thấp hơn nữa" - theo Wang Xiaosong, giáo sư kinh tế học tại Đại học Renmin.
Hơn thế nữa, trong năm 2020, con số này chỉ bằng 3/4 so với năm 2011, và sẽ giảm xuống chỉ còn hơn 1/2 vào năm 2050 - theo Lu Jiehua, giáo sư chuyên nghiên cứu dân số tại Đại học Bắc Kinh.
Cùng lúc đó, đội ngũ nhân lực trẻ tuổi mong muốn được vào làm việc tại các nhà máy đang giảm đi - Giám đốc Công nghệ Thông tin của Midea, Zhou Xiaoling, nói với tờ SCMP.
Tuy nhiên, dữ liệu nói trên vẫn cho thấy những thay đổi tích cực trong đội ngũ nhân lực trình độ cao: số lượng người được đào tạo đại học tăng từ 8,93% trong năm 2010 lên 15,5% trong năm 2020, đưa Trung Quốc vươn lên dẫn trước nhiều quốc gia đang phát triển khác.
Ngày càng nhiều người muốn học lên cao hơn để tìm kiếm công việc tốt hơn thay vì làm công nhân
Và đó cũng là một tương lai đầy hứa hẹn mà trí tuệ nhân tạo (AI) và công nghệ có thể mang lại - nhiều công việc thủ công bẩn thỉu, lặp đi lặp lại của những ngày xưa cũ sẽ được thay thế bởi những công việc đòi hỏi kỹ năng cao trong tương lai.
Trên thực tế, thay đổi đang diễn ra khi mà các nhà máy ngày càng gặp khó khăn trong việc tìm kiếm nhân lực trẻ tuổi sẵn sàng chấp nhận những công việc nặng nhọc trong các dây chuyền sản xuất.
"Ngày nay, thế hệ những người ở độ tuổi 20 thích những công việc dịch vụ, như livestream hay ngồi trong văn phòng" - theo Yuan Jing, phó tổng giám đốc một công ty cỡ trung chuyên sản xuất trang thiết bị phòng học thông minh tại tỉnh Hồ Bắc.
Hàng ngàn nhà máy trên toàn đất nước này hiện đang ra sức nghiên cứu giải pháp thay thế đội ngũ nhân công bằng các hệ thống tự động hóa, robot hóa, và số hóa.
Công ty của Yuan đang đặt cược hoàn toàn vào công nghệ mới tại một nhà máy đang được xây dựng, thể hiện qua khoản đầu tư 60 triệu Nhân dân Tệ (9,4 triệu USD) vào tự động hóa, với mục tiêu giảm một nửa số công nhân đứng dây chuyền cần thiết ở một số quy trình nhất định.
Midea dự định sẽ thay thế thêm 30% trong tổng số công nhân làm việc ở dây chuyền chính trong 3 năm tới nhờ sự trợ giúp từ số hóa và tự động hóa - theo ông Zhou của Midea.
Hệ thống giám sát bằng camera, AI, cảm biến kết nối 5G... trong nhà máy của Midea
Trong thập kỷ qua, Trung Quốc đã dần lột xác từ một quốc gia với nguồn nhân công giá rẻ, trình độ thấp, sản xuất mọi thứ từ những món đồ chơi nhựa rẻ tiền đến những chiếc iPhone mới toanh, thành một trung tâm sản xuất thông minh dành cho các sản phẩm giá trị hơn.
"Dưới một số góc nhìn, thì những thay đổi về nhân khẩu học không phải là tin tức mới mẻ" - theo Xi Ning, giáo sư ngành robot và tự động hóa tại Đại học Hong Kong (HKU). "Chính phủ thực ra đã nhận định trước được vấn đề này nhiều năm về trước"
Các nhà máy tại Trung Quốc hiện đang ứng dụng AI nhằm phân tích những lượng dữ liệu khổng lồ và tự động nhiều quy trình khác, trong khi chính phủ Trung Quốc đưa ra một chính sách nhằm quản lý và tận dụng dữ liệu hiện có để tăng cường tốc độ internet công nghiệp theo đúng kế hoạch 5 năm lần thứ 14.
Các công ty cũng đang xây dựng các trung tâm dữ liệu để cung cấp dịch vụ đám mây và giúp nhiều ngành công nghiệp hoạt động, trong khi quá trình mở rộng mạng 5G do nhà nước tài trợ đang diễn ra, mà khi hoàn thành sẽ có thể hỗ trợ các nhà máy nhỏ và đáp ứng các nhu cầu tự động hóa của họ.
Sự chuyển đổi hiện diễn ra mạnh mẽ nhờ những nỗ lực của nhà nước, từ những sáng kiến quốc gia như kế hoạch chính sách công nghiệp "Made in China 2025", đến nỗ lực của các chính quyền địa phương.
Nguồn hỗ trợ tài chính cho các nhà sản xuất robot và các doanh nghiệp tự động hóa đến từ nhiều cấp chính quyền dưới hình thức trợ cấp, các khoản vay lãi suất thấp, giảm thuế, và khuyến khích thuê đất đai.
Đối với ngành công nghiệp robot, chính phủ Trung Quốc đưa ra những khoản trợ cấp hết sức hào phóng, chiếm gần 20% lợi nhuận ròng của chính phủ.
Trung Quốc là thị trường robot công nghiệp lớn nhất thế giới từ năm 2013, với các công ty như Midea - vốn từng thâu tóm nhà sản xuất robot công nghiệp Đức là Kuka vào năm 2017 với giá 5,1 tỷ USD - đi đầu.
Các kỹ thuật viên làm việc trong một nhà máy ở Phật Sơn
Hồi tháng 3, Midea trở thành công ty thứ hai của Trung Quốc sau Haier có hai nhà máy được ca ngợi là "các nhà máy tiên phong" bởi Diễn đàn Kinh tế Thế giới, một cách nhìn nhận đầy vinh dự của quốc tế dành cho "các nhà máy tiên tiến nhất hành tinh", đi đầu trong ứng dụng những công nghệ Cách mạng Công nghiệp Lần thứ 4.
Danh sách năm nay còn bao gồm nhiều nhà máy trên thế giới thuộc các công ty như HP, Johnson & Johnson, Siemens, và Proctor & Gamble.
Cuộc Cách mạng Công nghiệp lần thứ 4, còn được gọi là Công nghiệp 4.0, ám chỉ quá trình tự động hóa hệ thống sản xuất truyền thống và nâng cấp mọi hoạt động trong ngành công nghiệp, đồng thời ứng dụng công nghệ thông minh hiện đại để đạt hiệu suất cao hơn và tăng trưởng bền vững.
"Quá trình số hóa sẽ thay đổi tính cạnh tranh cốt lõi của một công ty ở cấp độ nền tảng" - theo Zhu Min, cựu phó tổng giám đốc tại International Monetary Fund và là giám đốc Viện nghiên cứu Tài chính Quốc gia của Đại học Tshinghua.
"Chi phí nhân công đối với một máy điều hòa không khí Midea hiện nay chỉ khoảng 10 Nhân dân Tệ (1,6 USD) - điều không thể có được trước đây"
Và không như các quốc gia khác với các hệ thống lạc hậu cần thay đổi nếu muốn đưa ngành công nghiệp lên một cấp độ mới, toàn bộ quá trình công nghiệp hóa tại Trung Quốc đã diễn ra trong 30 năm qua, có nghĩa là các nhà sản xuất có thể bắt đầu từ một "trang giấy trắng", theo Xi Ning của HKU.
Dây chuyền sản xuất tự động hóa tại nhà máy của Fuyao Glass Industrial Group
Xu Shaoyuan, một nhà nghiên cứu tại Trung tâm Nghiên cứu Phát triển thuộc Hội đồng Nhà nước Trung Quốc, nói rằng sự suy giảm và già hóa của nhóm dân số trong độ tuổi lao động sẽ không dẫn đến những tác động đáng kể đối với ngành công nghiệp quốc gia này, khi mà những tiến bộ về công nghệ đang thay thế con người ở một tốc độ nhanh hơn nhiều so với tốc độ thay đổi nhân khẩu học.
"Nhờ sức khỏe thể chất đang dần cải thiện, nhiều người vẫn sẵn sàng và có thể tiếp tục làm việc kể cả khi đã đến tuổi nghỉ hưu (60 tuổi). Và với sự tiến bộ của công nghệ, những yêu cầu về thể chất đối với công nhân nói chung đang dần giảm bớt" - Xu nói.
Trong khi đó, bởi chi phí nhân công đang tăng dần trong thập kỷ qua ở Trung Quốc, nhiều nhà máy đã di dời từ những khu vực ven biển đắt đỏ hơn sang các khu vực rẻ hơn và còn tương đối nghèo nàn ở miền tây đất nước.
Mức lương trung bình hàng năm của người lao động tại các công ty tư nhân ở thành thị Trung Quốc đã tăng gần gấp 3 lần, lên 57.727 Nhân dân Tệ (tương đương 9.000 USD) trong năm 2020 từ mức 20.759 Nhân dân Tệ trong năm 2010.
Đối với ngành sản xuất, mức lương trung bình hàng năm của người lao động tại các doanh nghiệp là 74.641 Nhân dân Tệ trong năm 2020, trong khi năm 2017 chỉ là 58.049 Nhân dân Tệ.
Tuy nhiên, lực lượng lao động robot của Trung Quốc vẫn còn tương đối ít khi so với đội ngũ nhân công, cụ thể là cứ 10.000 người lao động sẽ có 187 con robot.
Để so sánh, thì tỉ lệ này ở Singapore được xếp vào hàng cao nhất thế giới, với 918 robot/10.000 người lao động, bám sát đằng sau là Hàn Quốc với 868 robot.
Một người nhập cư đang chờ đợi để được thuê làm việc
Những kế hoạch của Trung Quốc nhằm chế tạo thêm nhiều robot công nghiệp "made in China" cũng chưa đạt được mục tiêu đặt ra, khi mà phần lớn thị trường này vẫn bị thống trị bởi các công ty Nhật Bản, châu Âu, và Hàn Quốc.
Và dù sự thay đổi về nhân khẩu học có thể được bù đắp bởi một lực lượng lao động tuy ít hơn về số lượng nhưng lại tiến bộ hơn về kỹ năng trong tương lai, đó có thể là một viễn cảnh tiêu cực cho những công nhân không thể thích ứng đủ nhanh với những công nghệ ngày càng tiên tiến ở nơi làm việc.
Trung Quốc và thế giới cũng cần đẩy mạnh thay đổi trong lĩnh vực giáo dục và việc làm. Khi mà những công việc chân tay truyền thống dần không còn chỗ đứng, những công nhân trong các nhà máy như vậy sẽ phải trau dồi thêm kỹ năng, hoặc thay đổi công việc.
"Nhiều công nhân sẽ không đảm đương các công việc cơ khí trong các dây chuyền sản xuất nữa, họ sẽ phải chuyển sang xử lý và phân tích dữ liệu cũng như những công việc khác giá trị hơn" - theo Zhou của Midea. "Đội ngũ nhân công hiện nay phải thay đổi, nếu không sẽ bị đào thải"