Гьаргь ацқьа ихьӡала Елыр иҟоу ауахәама
Гьаргь ацқьа ихьӡала Елыр иҟоу ауахәама () — Аԥсны XI ашәышықәса иаҵанакәа архитектуратә баҟа, иргылоуп Елыр ақыҭа агәҭаны. Абжьарашәышықәсақәа рхаан абри ауахәама акрызҵазкәаз ақырҭуа ныҳәарҭан. Илԥшааху изышәареи зхаҭабзиара ҳараку анагӡашьеи абзоурала, абри ауахәама абжьарашәышықәсақәа раан Қырҭтәыла арегионқәа рсахьаркыратә хырхарҭақәа аазырԥшуаз аргыламҭақәа иреиуп. 
2006 шықәса абҵара 7 рзы, Қырҭтәыла ахада идҵа ала, ауахәама анашьан амилаҭтә ҵакы змоу иеиҭамҵуа акультуратә баҟа акатегориа.

Елыртәи ауахәама апсидала ихыркәшоу нышьк змоу аргыламҭоуп, аҩадахьалагьы, аладахьалагьы, мраҭәашәаралагьы еиуеиԥшым аамҭақәа рзы иҟаҵаз аҿаԥшьқәа амоуп. 

Мрагыларатә фасад аҿы иаанханы иҟоуп ажәытә ақырҭуа адҩылақәа зну 5 хаҳәк, абарҭ адҩылақәагьы XI ашәышықса I аԥшьбрак иаҵанакәеит. XVII ашәышықәсазы Леван II Дадиани Елыртәи ауахәама ирҽеит. 1730 шықәсазы Одишьтәи аҭауадра иажәылаз аҭырқәцәа ауахәама рыблит. Убасҟан ауахәама аҭыӡсахьақәагьы блит, аха, Одишьтәи аҭауадцәа ирласӡаны ауахәама еиҭашьақәдыргылеит. Имереҭи аҳцәа Алеқсандр V-и (1720-1752), Соломон I-и (1752-1784), Давиҭ II-и (1784-1789), Соломон II-и ( 1789-1810) хәыда-ԥсада ауахәама иарҭеит амаҵзуҩцәеи анаделқәеи. Абаҟа шьаҭанкыла ирҽеин XIX ашәышықәса 40-тәи ашықәсқәа рзы.

Ҳаамҭазтәи аҭагылазаашьа
Гьаргь ацқьа ихьӡала Елыр иҟоу ауахәамаҿы анцәаимаҵзура амҩаԥгара иаҟәыҵит 90-тәи ашықәсқәа индыркны. 
Елыртәи ауахәама анашьоуп Қырҭтәыла амилаҭтә ҵакы змоу абаҟа астатус.

Аиубилеитә монета 
2009 шықәса абҵара 23 рзы, Гьаргь ацқьа иныҳәамш азгәаҭаразы, Қырҭтәыла амилаҭтә банк иҭнажьит Гьаргь ацқьа иуахәама иазку, 10 лари аноминал змоу, араӡнытә, гәаларшәагатә, аколлекциатә монета. 

Аноминал: 10 лари 

Акапан: 28.28 гр., адиаметр: 38.61мм,

Аилазаара: Ag.925 ,

Ахаҭабзиара: иреиҳаӡоу –„Proof“

Ахыԥхьаӡара: 1500 цыра. 

Амонета ҟаҵан 2009 шықәсазы, финлиандиатәи ахьирҭаҿы.

Аҭыжьра алимит: 3000 цыра. 

Амонета адизаин авторцәа роуп: Мамука Гонгаӡеи (ареверс) Ҭемур Аԥхаӡеи (аверс).

Аверс: адизаин акомпозициа ҟаҵоуп XVII ашәышықәсазы италиатәи абер Кристофоро де Кастелли иҟаиҵаз асахьақәа рышьаҭала – Гьаргь ацқьа ихьӡала Елыр иҟоу ауахәамеи, Елыр ақыҭеи, аҽыуааи. Акомпозициа ҟаҵоуп Кавказтәи ашьхақәа рқәыԥшылараҿы. Амонета ладахьтәи арӷьаратәи ахәҭаҿы ақәҩыра ҟаҵоуп „Қырҭтәыла“ , иара убас, аҭыжьра ашықәс «2009».

Ареверс: Амонета агәҭаны иарбоуп Гьаргь ацқьа иуахәама уажәтәи аԥшра, уи ҟаҵатәи агәҭанытә ахәҭаҿы римтәи ацифрала иарбоуп ауахәама аргылара арыцхә «XI–ашә.». Амонета агежь армарахьтәи ахәаҭаҿы иануп аноминал азгәазҭо ацифра «10»-и ақәҩыра «лари»-и, агежь хыхьтәи ахәҭаҿы иаарԥшуп Қырҭтәыла агерб, уааҵәҟьа иҟоуп ақәҩыра «Елыр».

Алитература
 ახალაძე ლ., აფხაზეთის ეპიგრაფიკა, როგორც საისტორიო წყარო: ლაპიდარული და ფრესკული წარწერები, I, თბ.,2005, გვ.96-108 
 ხორავა ბ., ილორის წმინდა გიორგის ეკლესია, ჟურნ. „რიწა“, 2015, № 1.
 მიბჩუანი თ., აფხაზეთი, ნაწ. I, თბ.,2003, გვ. 215-217  
 მაკალათია ს., სამეგრელოს ისტორია და ეთნოგრაფია, თბ., 1941, გვ.348-349 
 კასტელი, დონ კრისტოფორო დე, ცნობები და ალბომი საქართველოს შესახებ, თბ., 1976, გვ.450 
 ქართველთა უძველესი ეკლესია ილორში, სახალხო გაზეთი.-1912 (25 ივლ.), გვ. 3
 ქართული ლაპიდარული წარწერების კორპუსი, II.: დასავლეთ საქართველოს წარწერები. ნაკვ. I (IX-XIII სს.), თბ., 1980, გვ.159-161 
 საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობა. აფხაზეთი, ტ. I, თბ., 2007, გვ. 16-17 
 საქართველოს სულიერი საგანძური, თბ., 2005, გვ.182-184 
 როგავა გ., რელიგია და ეკლესია აფხაზებში, თბ., 2007, გვ. 157-158
 როგავა გ., აფხაზეთის ისტორიის საკითხები, თბ., 2009, გვ.158  
 ქობალია ნ., "ყურესა მცირესა დაშთომილ ვართ...", გაზ. "კომუნისტი", 1990 (8 აგვ.), გვ. 4 
 კულტურული მემკვიდრეობა აფხაზეთში, თბ., 2015

Азгәаҭақәа

Аԥсны ауахәамақәа