Vantshwa i rifuwo ra hina lerikulukumba

 Hi siku rolero na le ka masiku lama nga landzela, vanhu vo tala va lahleke riwe hi vutomi bya vona.  Va dlayiwile hi mfumo lowo pfumala ntwelavusiwana lowu a wu nga ri na mhaka na vutomi bya vantima na ku nga karhatiwi hi nchumu loko va duvula vana va xikolo lava a va nga hlomangi, lava a va ambale yunifomo. Swiendleko leswi swi nonohise mavonelo ya matiko ya misava ehenhla ka mfumo wa xihlawuhlawu na ku khutaza ku ya ema hlweni ka nyimpi yo lwela ntshunxeko. Vantshwa va tshamile va ri emahlweni ka ku kombisa ku vilela ka vanhu hi mika rhi hinkwayo, kusukela eka ku kombisa ku vilela ko alelana na mafumelo yo lerisa eLatin Amerika ekuheleni ka malembe ya va1950, kuya eka ku kombisa ku vilela eAfrika hinkwayo ekuheleni ka malembe ya va1960.  Matimu ma rhekhoda hi ndlela yo tshembeka ku hoxa xandla ka rixaka ra 1976 eka nhlangano wa swichudeni wa matiko ya misava na xiyimo xa ka wona ehenhla ka ntshikelelo na nkavululami.  Xiendleko lexa nkoka eka matimu 45 wa malembe lama nga hundza xi ya emahlweni na ku tsundzu kiwa eAfrika hinkwayo na le misaveni hinkwayo. Hikokwalaho swi twisaka ku vava leswaku vutivi bya siku ra 16 Khotavuxika byi le ku nyamalaleni exikarhi ka vantshwa va laha  Afrika-Dzonga. Leswi swi tano ngopfungopfu exikarhi ka lava vuriwaka Rixaka ra  Z, kumbe vantshwa lava nga velekiwa exikarhi ka 1997 na 2015. Mbalango wa Maehleketelelo ya Vanhu va Afri ka-Dzonga wa 2019/2020 lowu hangalasiweke hi Khansele ya Ndzavisiso wa Tisayense ta Ximunhu wu kume leswaku kwalomu ka 40% ta Rixaka ra Z a ri si tshama ri twa hi swiendleko leswa nkoka eka matimu swa siku ra 16 Khotavuxika. Nhlayo hi tiphesente leyi fanaka yi twile hi mayelana na swona kambe yi tiva switsongo kumbe ku nga tivi nchumu hi mayelana na swona.  Hambiswiritano, mbala ngo lowu wu tlhele wu kuma leswaku vantshwa va rixaka leri va swi lava ku dyondza hi swiendleko swa matimu ya nkoka naswona va tshe mba eka ku tshama swi ri swa nkoka ku ya ema hlweni.  Hi dinga ku endla swo tala tanihi tiko ku tiyisisa leswaku hungu ra 1976 ri hundziseriwa emahlweni hi ku tshembeka.  Lebyi i vutihlamuleri bya nhlanganelo bya mfumo, swikolo, mihlangano ya dyondzo ya le henhla, vatswari, mindyangu, vayi mbeleri, vatshila, na rixaka hinkwaro. Rixaka leri nga velekiwa endzhakukaloko mfumo wa xihlawuhlawu wu heri siwile ri kume ndzhaka ya tiko leri nga na Vumbiwa ra xidemokirasi naswona laha mitshunxeko ya nkoka yi sirheleriwaka.Swivandlanene leswi va ntshwa va vantima va nga na swona namuntlha havumbirhi swi hambanile swinene na ku va swi antswile swinene.Ku kondletela xitori xa 16 Khotavuxika xi hanya  i xitsundzuxo eka rixaka ra namuntlha xa ku titsona swo tala lokukulu loku endli weke ku kuma ntshunxeko. Siku ra Vantshwa i xitsu ndzuxo xa matimba lama kulu na vuyimeri bya leswaku vantshwa va fanele ku titumbuluxela vumu ndzuku byo antswa. Ku kayakaya ka vantshwa eAfrika-Dzonga namuntlha ku tele. Vantshwa va tshame va ri emahlweni ka vugi ngirikeli, hambi eku laveni ka dyondzo ya mahala kumbe ku lwisana na swilo leswi karhataka vanhu ku fana na madzolonga lama simekiweke eka rimbewu. Namuntlha nyimpi le yikulu leyikulukumba leyi vantshwa va nga hi hloma i ku lwisana na ku pfumaleka ka mitirho, leswi nga nya-nya ehansi ka ntungukulu wa COVID-19. Ku tumbuluxela vantshwa swivandlanene, na ku fikelela swivandlanene swole-swo, i xirhangana lexikulu xa mfumo. Hinkwaswo leswi hi swi endlaka tanihi mfumo swi hoxa xandla eka ku antswisa vutomi bya vantshwa. Ku tirhana na ku pfumaleka ka mitirho eka vantshwa swi lava ku hatlisisa ku kula ka ikhonomi, ngopfungo pfu tisekitara leti tirhisaka  vatirhi vo tala kutlula mi chini, na ku aka vuswikoti bya mfumo byo hetisisa ntirho wa wona wa nhluvukiso. Hi tlhela hi lawula ajenda leyi hi ku tirhisa miphalalo leyi  pakanisiweke. Leswi swi katsaXihlohloteri xa Miti rho wa Phuresidente, lexi xi nyikeke swiva ndlanene swa mitirho na nseketelo wa vutihanyisi eka vantshwa.Hi simekile magoza yo hambanahambana yo  engetela ku tumbuluxa swivandlanene, ku tiyisa nhluvukiso wa swikili, ku seketela van’wamabi ndzu va vantshwa na ku endla leswaku vantshwa va kota ku teka xiave eka ikhonomi hi ku hetiseka. Leswi swi katsa ku tumbu luxiwa ka Netiweke ya Malawulelo ya Ndlela ya Rixaka, Vantshwa va  Afrika-Dzonga, ku olovi sela vantshwa ku vona na ku fikelela swivandlanene na ku kuma nseketelo lowu tirhaka wo kuma tindlela to nghena eka makete wa vatirhi. Leswi swi kumeka exi karhi ka swirhangana swa Mphalalo wa ku Thoriwa ka Vantshwa wa Phuresidente, loku nga simekiwa mavhiki hi nga se nghena eka ku pfariwa ka tiko hinkwaro lembe  leri nga hundza naswona leswi se swi sungulaka ku tirhisiwa hi ku hetiseka. Mphalalo wa ku Thoriwa ka Vantshwa wa Phureside nte wu akiwile ehenhla ka ku twisisa leswaku ku lulamisa nkitsikitsi wa ku pfumaleka ka mitirho eka vantshwa swi lava ku ehleketa hi vutu mbuluxi na ku tirhisana loku tiyeke eka rixaka  hinkwaro. Xikongomelo xa wona xo hetelela i ku kuma timo dlolo leti ti tirhaka, hambi eka nhluvukiso wa swikili kumbe tipholisi ta makete wa vatirhi leti tirhaka, na ku swi pima hi xihatla ku fikelela vantshwa vo tala hilaha swi kotekaka hakona. Xa nkoka swinene, wu tekela enhlokweni leswaku vantshwa va boheka ku va exivindzini xa matshalatshala wahi kumbe wahi ya ku nyika matimba ku thoriwa ka vantshwa. Vantshwa i rifuwo ra hina lerikuluku mba, na xitlhavana lexiku lukumba eka nyimpi leyi. Hi losa ku tiyisela ka mu ntshwa un’wana na un’wa na lontshwa loyi a endlaka xiphemu xa ntirho wa yena ku aka na ku hluvukisa tiko leri.  Hi vona vantshwa lava tinyiketelaka ku tirha eka miganga ya ka hina, ku aka tiko ra ka hina hi ku tirhisa Xihlohloteri xa Mitirho xa Phuresidente, ku fambisa mabindzu ya vona vini na ku dyondza ku va va tiantswisa.Hi vona vantshwa lava kumaka tindlela ta vona vini na ku ta swin’we na mindyangu ya vona.Hi losa vantshwa lava va yaka emahlweni na ku antswisa vutomi bya vona.
 Vantshwa va endla xiphemu xa vona; va dinga, naswona hakunene, rixaka hinkwaro, ku va hi endla xa hina.Tiko ra ka hina ri le ka mikarhi yo tika swinene, kambe hi le ku tirheni siku na siku ku ndlandlamuxa vugimamusi bya ku tshe-mba. Hi vona swihluke swa rihlaza swa ku kula eka ikho nomi ya hina, naswona ha tshemba leswaku leswi swi ta hundzuka swiva ndlanene swo antswa swa hinkwavo. Xintirhwana xa hina sweswi i ku tiyisisa leswaku vantshwa va lunghekile na ku kota ku fikelela swivandlanene leswi na ku titumbuluxela swa vona vini.  

