Pfuna vadyondzi ku lawula COVID-19

Vadyondzi va la ngutanile na mi tlhontlho yotala hikwalaho ka xivange lo xa Vuvabyi bya Xi tsongwatsongwana xa Khorona ( COVID-19) na swipimelo swo pfala mi gingiriko.
Ku vile na ku cinca loku  yaka emahlweni eka madyondzelo eswikolweni swa Afrika-Dzonga, leswi nga siyaka vadyondzi va twa va nga tshamisekanga no chava.
Vadyondzi a va fanele ku lawula maendlelo yantshwa yo dyondza hi ku tirhisa inthanete kumbe ku hlwerisiwa ku dyondza, ku tshama voxe, ku lahlekeriwa, ku vava na ku chuwha, leswi hinkwa swo swi nga vangaka ku tlakuka ka nchavo na ntshi kelelo.
Mutivi wa swa miehleketo, Boitumelo Tlhapane, loyi a  tirhaka eka Yuniti ya Dyondzo yo Angarhela eka Ndzawulo ya Dyondzo ya le Free State uri ku titwa u nga tshamiseka nga kumbe u ri na ntshikelelo hi nkarhi lowu wo tika swa twisiseka.
“Kwalomu ka lembe na hafu sweswi, vadyondzi a va fanele ku cinca vaya eka madyondzelo yantshwa, laha ku nga na ku hlangana ku ntsongo na nkarhi wuntsongo wo dyondzisa.
“Votala a va fanele ku tidyondzisa hi voxe, va ri karhi va hanya va nga tivi vumundzuku bya vona na ku khumbiwa ka ntshembo na milorho, mindyangu na vutomi byo hanyisana na vanhu van’wana hi COVID19.” ku vula Tlhapane.
U nga lawula njhaniU hlamuserile leswaku nchavo i ku chava xilo kumbe ku vilela hi xilo lexi mbuyelo wa xona wu nga tivekiki. Ku pfuna vadyondzi ku lawula, u nyikile switsundzuxo leswi landzelaka:
• Twisisa leswaku swi tolovekile ku titwa u nga tshamisekanga kumbe ku va na nchavo. Leswi a swi vuli leswaku a wu tiyangi.
Swi kahle ku va u nga vi kahle.
• Leswi u swi endlaka hi ku chava ka wena hi swona swa nkoka. Xana u le ku landzeleleni ka milawu hinkwayo ya COVID-19 leyi vekiweke ku sirhelela wena na van’wana? Hi xihi xin’wana u nga xi endlaka ku tiyisisa vuhlayiseki bya wena na van’wana?• Xana u na mahungu yo tshembeka mayelana na COVID-19  l o k o  w e n a  kumbe munhu loyi u n’wi rhandzaka a tluleriwa hi vuvabyi?• Xana u na nseketelo wa vadyondzisi, ndyangu na vanghana wo ku pfuna loko u twa u nga titshembi kumbe ku tikeriwa kumbe ku ka u nga tshamiseka nga? Leswi swi na nkoka swinene.
Vadyondzisi va nga nyika nseketelo va ri ekule no dyondza hi ku tirhisa matheriyali wa le ka inthan -ete na mitlawa yo dyondza; hi ku endla switsundzuxo swo khutaza vadyondzi ku dyondza va ri ekaya; na ku va hlohlotela ku vulavula hi ku chava ka vona mayelana na ku dyondza.
“Leswi swi na nkoka, ngop fungopfu eka tidyondzo leti vadyondzi va kumaka ti tika,” A engetela.
Ndyangu na vanghana va nga nyika vadyondzi nseke telo wo va tiyisa emoyeni, hi ndlela ya nhlonhlotelo no va tshembisa hi mikarhi  hinkwayo, ku vula Tlhapane.
“Vadyondzi va lava ku tshama va ri karhi va tsu ndzuxiwa leswaku ku tikarhata no tiyimisela ka vona swa vonaka no amukeriwa, leswi swi engetela ku ti tshemba ka vona.”U nga hunguta njhani nchavoTlhapane uri ku na tindlela to hambana leti vatswari na vadyondzi va nga hungutaka nchavo hatona. Leti katsaka:
• Ku tiyisisa leswaku ku na endlelo ra ntolovelo leri landzeleriwaka ro dyondza, ku etlela no  hungasa na vanhu van’wana. Leswi swi ta pfuna vadyondzi ku fikelela swikongomelo na swipimelo swa nkarhi, swi ri karhi swi va pfuna ku titwa va kota ku lawula tidyondzo ta vona.
• Vadyondzi va fanele  ku tirhisa swipfuno hi nkwaswo leswi nyikiwaka exikolweni na le ka mino ngonoko ya tidyondzo, leyi fambelanaka na kharikhu lamu, leyi haxiwaka eka mavonakule na xiyani moya.
• Vatswari va nga pfuna hi  ku tiyisisa leswaku vadyondzi a va voni ngopfu mahungu ya COVID-19,  ngopfungopfu lama fambelanaka na rifu na tithiyori ta mavunwa, hikuva leswi swi nga engetela ku chava no endla leswaku miehleketo yi hlanganana.
• Vadyondzi va fanele ku hunguta ku tirhisa swi hangalasa mahungu swa le ka inthanete, hikuva swi heta nkarhi wo dyondza naswona hi swin’wana swa swionhi leswikulu.
• Ndyangu wu nga cinca mahanyelo ya wona hi ku engetela swintirhwana swo tihlayisa, swo fana na vutiolori no tlanga.
“Loko mudyondzi a lahleke riwa hi munhu loyi a n’wi rhandzaka, a nga titwa a ri na swikombeto swo twa ku vava emoyeni leswi yelanaka na ntshikelelo kumbe nchavo.
“Swi na nkoka leswaku xikolo na vatswari va rhumela vadyondzi lava eka vativi va miehleketo, lava tisiwaka hi Ndzawulo ya Dyondzo ya le Hansi, kumbe va tihlanga nisa na swipfuno swa mahala kumbe tliliniki ya le kusuhi ku hundziseriwa emahlweni,” ku vula Tlhapane.
Swikombeto swo tikeriwaVatswari va fanele ku va na vuxiyaxiya no la nguta swikombeto swo hambanahambana leswi nga kombisaka leswaku n’wana wa vona u le ku tikeriweni.
Leswi katsaka:
• N’wana a nga lavi ku vulavula a tlhela a tihlawula eka van’wana.
• Madyelo yo ka ya nga tolovelekanga na phetheni ya maetlelelo.
• Ku tlhaveka swinene, ku fana no tshamela ku rila, ku kwatakwata kumbe ku hela mbilu hi xihatla.
• Ku tsandzeka ku yingisa.
• Ku hluleka ku heta mitirho ya le tlilasini na miti rhokaya.
• Swiphiqo swa matikhomelo, swo fana na ntshiva.
• Ku ta na swivangelo swo ka a nga yi exikolweni.
• Ku tshama a ri eriqi nghweni kumbe swihanga lasa mahungu swa le ka inthanete.
• Ku tsandzeka ku koxo meta mitirho yin’wana  ya vutomi bya siku na  siku.  vKu kuma ku pfu neka, vatswari na vadyondzi va  nga endzela tiofisi ta ndzawulo ta xifundza.
Mi nga tlhela mi tihlanganisa na Ntlawa wa Ntshikelelo na Nchavo wa AfrikaDzonga (SADAG), eka 0800 567 567 kumbe ku rhumela SMS eka 31393, mutsundzuxi u ta mi bela riqingho. 