
Owen Mngadi Dr Ethel Zulu i n'wamapurasi lotsongo wo tiveka loyi a nga eku kuleni.
U tirhisa vutivi bya yena byo enta byo twisisa madyelo na malembe ya ntokoto wo kurisa tihuku to hlayisiwa ku nga tirhisiwi tikhemikali na matsavu epurasini ra yena hi xiko ngomelo xo nyika vavasati van’wana matimba yo va van’wamapurasi vo xavisa.Dokotela Zulu (48) loyi a nga na digiri ya vudokodela bya madyelo, u na purasi ra 23 wa tihekitara eCulli nan ehandle ka Pitori, laha a humelerisaka no kurisa swimilana swa matsavu na tihuku ku nga tirhisiwi tikhemikali, leti a ti yisaka eswitolo swo hambanaha mbana.Purasi ra yena ri tlhela ri va na 20 wa vadyondzi lava endlaka tidyondzo ta vurimi lava kumaka vuleteri. Dr Zulu u tshikile ntirho wa yena eka Ndzawulo ya Vurimi eNorth West ku sungula ejesi ya yena ya vuleteri, Hope Nutrition Business Consultants. Leswi swi ve tano endzhaku kaloko a rhurhele eGauteng kambe a nga kumi ntirho tanihi mutivi wa madyelo.Wa tinyiketela hi vurimi naswona xivono xa yena i ku nghenisa vavasati vo tala hilaha swi kotekaka eka vurimi, xiyenge lexi a tshembaka leswaku xi nga kota ku nyika matimba no tumbuluxa mitirho.“Ndzi tirhile nhungu wa malembe, ndzi tirha na vaofisara vo engetela vurimi, naswona hi pfunile van’wamapurasi vo tala hi nhlayiso wa swakudya, ku basa na madyelo. Vurimi ku vile ku navela ka mina ku sukela loko ndza ha ri ntsongo naswona a ndzi se tshama ndzi tivona ndzi ri karhi ndzi endla swin’wana.”Hi ejensi ya yena ya vuleteri, Dr Zulu u hlamuserile leswaku u tirhile eka swifundzakulu swa tsevu, ku pfuna vavasati na vanhu lavatsongo ku fambisa vurimi bya vona.
 Ku fuya tihuku to xavisa“Hi 2017, Dr Zulu u lemukile leswaku vuleteri bya yena a byi pfuni nchumu loko ku nga ri na mbuyelo, kutani a xava purasi ku humelerisa vutivi bya yena hi swiendlo.Namuntlha, u fikelerile ku va n’wamapurasi wo xavisa tihuku loyi a nga na ku tlula 7 500 wa tihuku ta nyama. Kungu ra yena ro sungula a ku ri ku humelerisa matsavu yo byariwa ku nga tirhisiwi tikhemikali.“A ndzi lava tihuku ku endla manyoro. A ndzi ya etindlwini ta vanhu ndzi ya ma teka ku hlayisa miroho ya mina handle ko tirhisa tikhemikali. Hi leswi miehleketo ya tihuku ta nyama yi nga tisa swona. Ku nga se hela malembe yambirhi, hi humelerisile 5 000 wa tihuku ta nyama no sungula ku xavisela switolo swa kwala kaya.”U engeterile leswaku tihuku ta yena a ti pfaleriwi no hlayisiwa ku nga tirhisiwi tikhemikali, to pfumala tiho-Yi humelerisiwile hi: Vufambisi bya mfumo bya Vuhlanganisi na Mahungu (GCIS)
 English/Xitsonga Yi humelerisiwile hi: Vufambisi bya mfumo bya Vuhlanganisi na Mahungu (GCIS)
 English/XitsongaALSO AVAILABLE ON:Y A MAHALA A YI XA VISIWIWebusayiti: www.gcis.gov.zawww.vukuzenzele.gov.zaKu hlaya Vuk'uzenzele  dawuniloda GOVAPP eka:Secha SA Government eka Google playstore kumbe appstoreVuk'uzenzele@VukuzenzeleNews HLANGANA NA HINA Tshedimosetso House:  1035 cnr Frances Baard and Festival streets, Hatfield, Pretoria, 0083Imeyili: vukuzenzele@gcis.gov.za Riq: (+27) 12 473 0103 Mhawuri 2022 Nkandziyiso 1 Mhawuri 2022 Nkandziyiso 1Rihanyo • Nhluvukiso wa Matikoxikaya • Ntirho • Nhlayiseko na Nsirhelelo • DyondzoPheji 11Swi ya emahlweni eka pheji 2Pheji 10Lesedi Ladwaba u  fikelerisa bindzu ro aka eka xiyimo xa le maningininginiVuk’uzenzeleKu nyika vavasati matimba hi ku tirhisa vurimiMuhahisi wa Paharachuti ya masocha wa xisati wo sungula eAfrika-Dzonga Dr Ethel Zulu u rhangela a ri emahlweni epurasini ra yena laha a byalaka matsavu a nga tirhisi tikhemikali na tihuku to ka ti nga pfaleriwanga leti a ti yisaka eswitolo swo tiveka.
Picture supplied by Dr Zulu.

==================================================================================================================

Page:2

Vuk’uzenzele2Mhawuri 2022 Nkandziyiso 1Swi ya emahlweni ku suka ekapheji 1SWIN'WANA NA SWIN'WANAmoni. U tirhisa manyoro ya tihuku ku kurisa matsavu yo fana na xipinichi, burokholi, khavichi na tiphepha. Ku engelela eka switolo, Dr Zulu u xavisela van’waswimawusa swikumiwa swa yena. Matirhelo ya yena ya humelerile lero a thola na 12 wa vavasati vo tirha nkarhi hinkwawo.Ku ya hi Dr Zulu, ku fuya tihuku i sekitara ya nkoka laha tikweni, tanihileswi mindyangu yo tala yi dyaka huku ku tlula mixaka leyin’wana ya nyama.Dr Zulu u na ntshembo wo letela ku tlula 1 000 wa vavasati hi vurimi etikweni hinkwaro lembe na lembe. U tlhela a tiyimisela ku va un’wana wa vahumelerisi vo tshembeka va Afrika-Dzonga va tihuku to ka ti nga pfaleriwanga na matsavu yo hlayisiwa ku nga tirhisiwi tikhemikali.U tsundzuxa van’wamapurasi va xisati lava ha taka ku sungula switsongo naswona va nga yimeli nseketelo wa mfumo. “Loko nseketelo wa mfumo wu ya ku kuma, wu tava wu ri ntlhandlekelo. Loko u lava ku humelerisa 3 000 wa tihuku ta nyama, ku hava lexi ku sivelaka ku sungula hi 20. Tshinelela switolo swa kwala kaya ku kuma swilaveko swa vona mayelana na nkoka lowu va wu lavaka no tirha hi mitla wa leswaku mi fikelela nkoka na nhlayo leyi va yi lavaka,” a engetela.
Ku nyika vavasati matimba hi ku tirhisa vurimi Dr Zulu u tshemba leswa ku vurimi byi nga tlanga xiave eka ku nyika vavasati matimba ya swa ikhonomi no tumbuluxa mitirho yo tala eka vavasati.“Loko u nyika wansati matimba, u nyika rixaka matimba. Ha swi kota ku avelana vutivi bya hina no endla leswaku vanhu vo tala va nghenelela.”U engetela leswaku vavasati a va fanelanga ku tipimela ku va eka vurimi byo sungula kambe va fanele ku xiya matlhelo man’wana ya xiyenge yo fana na ku lulamisa no hlayisa swikumiwa swi va swakudya, ku swi phutsela no swi xavisa nakambe.“Ku tiyimela hi swa timali i ndlela yi ri yoxe leyi nga hi pfunaka ku heta nxaniso wa madzolonga yo ya hi rimbewu naswona sweswo swi nga fikeleriwa hi ku tirhisa vurimi, eka swin’wana swo tala,” ku vula Dr Zulu.
Mabindzu lamatsongo ma komberiwa ku endla swikombelo swa nseketeloNosihle Shelembe Holobye wa Nhluvukiso wa Mabindzu  Lamatsongo Stella Ndabeni-Abrahams, u khutazile mabindzu  lamatsongo  ma le malo kixini na le ka tindhawu ta le matikoxikaya ku endla swikombelo swa  nseketelo hi ku tirhi sa Nongonoko wa Van’wamabindzu va le Malokixini na le Mati koxikaya (TREP). “Hi anakanyile no teka xiboho xo lwisana na ku pfumaleka ka matirho na vusweti, kambe hi tlhela hi va na vutihlamuleri byo kurisa ikhonomi,” ku vula Holobye Ndabeni-Abrahams.
Loko a vulavula eka Semina ya Vantshwa ya SheTradesZA leyi a yi khomiwile ePitori swe swinyana, holobye u vule leswaku mpimo wa nkoka wo hetelela wa TREP wu yimile eka R1 miliyoni, laha xiphemu xin’we xi nga  nyiko loko lexin’wana xi ri xo lomba.Van’wamabindzu va le malokixini kumbe va le matikoxikaya va nga endla xikombelo xa nseketelo, ku katsa ku hakeleriwa, hi ku tirhisa xikombiso lexi fanaka xa xikombelo xo suka ka Ejensi ya Nhluvukiso wa Mabindzu Lamatsongo (SEDA), Ejensi ya Timali ta Mabindzu Lamatsongo (SEFA), Nkwama wo Nyika Matimba wa Rixaka (NEF) na Ejensi ya Nhluvukiso wa Vantshwa (NYDA).Vinyi va mabindzu va fanele ku va vaakatiko va Afrika-Dzonga.Swikimi leswi landzelaka swa kumeka eka van’wamabindzu lava fikelelaka:
• Nongonoko wo seketela tibekara letitsongo na switolo swa swiwitsi• Nongonoko  wo seketela ku phatunula no penda mimovha na vamakhe nikhi (hambi ku ri switolo  swa tiphatsi ta mimovha leswitsongo na leswi nga tiyimela swi ri swoxe na vaxavisi va mimovha vo ka va nga ri va mafundzha.• Nongonoko wo seketela tibucara• Nongonoko wo seketela swiambalo, tileda na swirhungiwa• Nongonoko  wo seketela nhlayiseko wa munhu• Nongonomo  wo seketela swiphaza• Nongonoko wo seketela ndhawu yo oxa nyama na swakudya swo swekiwaKu titsarisela ku nga endliwa eka smmesa.gov.za/. no tata mahungu lama lavekaka. Hi matshalatshala yo ti yisisa leswaku maendle lo ya mahakelelo ya mabindzu lamatsongo ya tirheka no tirhiseka hi ku olova, mfumo wu le ku ti rheni ko lava ku hlanga nisa mihlangano ya mabindzu lamatsongo ku vumba ejensi yin’we.“Sweswi hi le ka endlelo ro hlanganisa SEFA na SEDA hambi ku ri Ejensi ya Nhluvukiso wa Tibangi leti Pfunaka Mabindzu  hi Timali.”Nongonoko wa SheTradesNdabeni-Abrahams u vule leswaku hi migingiriko yo hambana, mfumo wu pfunile sekitara ya mabindzu lamatsongo ku kula no tumbuluxa mitirho leyi lavekaka swinene.“Ndzawulo ya Nhluvukiso wa Mabindzu Lamatsongo na SEDA yi vumbile xinakulobye na Senthara ya Mabindzu ya Matiko ya Tinxaka (ITC), ku tisa nongonoko wa SheTrades eAfrika-Dzonga,  no tumbuluxa xivindzi xa migingiriko ya SheTradesZA.“Nongonoko wu kongomisa eka ku nyika mabindzu lama rhangeriwaka hi vavasati matimba yo  xavisa kwala kaya, eka xifundza na le ka matiko ya tinxaka. Xivindzi xa migingiriko xi  seketela ku tiyisa vuswikoti bya mabindzu na miphikizano wa kwalomu ka 10 000 wa van’wamabindzu va xisati va Afrika-Dzonga eka nkarhi wa malembe ya mune,” ku vula Holobye.Kwalomu ka 3 000 wa van’wamabindzu va xisati va Afrika-Dzonga se va titsariserile eka Xivindzi xa migingirko xa SheTradesZA naswona va kuma dyondzo ya mahala ya le ka inthanete na ku antswi sa matirhelo.Xivindzi xa migingiriko xa SheTradesZA xi ta tlhela xi antswisa mfikelelo  wa vuvekisi eka mabindzu lama rhangeriwaka hi vavasati no tlakusa swivandlanene swa mabindzu.“Ku nghenelela ka ndzawulo na SEDA eka Xivindzi xa migingiriko xa SheTradesZA swi kombisa ku tiyimisela ka hina ku hluvukisa no tiyisisa ku nyikiwa ka matimba ya swa ikhonomi eka vavasati eAfrika-Dzonga,” ku vula Holobye Ndabeni-Abrahams. – SAnews.gov.zaKu kuma mahungu hi xitalo mayelana na Seda fonela  0860 663 7867, imeyilela info@seda.org.za kumbe u nghena ka  www.seda.org.za.
Tel: 012 473 0353  Email: vukuzenzele@gcis.gov.zaAddress: Private Bag X745,  Pretoria, 0001Head of Editorial and Production Regomoditswe Mavimbela Regomoditswe@gcis.gov.za Acting Editor-in-Chief Zanele Mngadi | Zanelemngadi@gcis.gov.zaActing Managing Editor Tendai Gonese | tendai@gcis.gov.za News EditorNoluthando Motswai Writers: More Matshediso Ursula GraaffGraphic Designers  Tendai Gonese | Benny KubjanaProduction AssistantsJauhara Khan | Sebastion Palmer Language Practitioners  Nomgcibelo Motha  | Boitumelo PhalatseThandolunye Khulu | Mahanyele Ramapalais published by Government Communications (GCIS)Vuk’uzenzeleAll rights reserved.  Reproduction of the newspaper in whole or in part without  written  permission is strictly prohibited.
Distributed by:Printed by: