BRICS i xiphemu xa nkoka eka ku kula ka Afrika-Dzonga

Hi ku langutisisa ku cinca eka swinakulobye swa misava hinkwayo leswi swi tisiweke hi ku hela ka Nyimpi yo  Tshwukiselana Mahlo, u tsarile leswaku matiko ya boheka ku “ku languta leswi nga kotekaka” loko ya lava ku tshovela mbuyelo wihi kumbe wihi kusuka eka timhaka ta matiko ya misava.
Kusukela eka ku cinca ka nkoka ka 1994 loko hi ha mbane ramakumu kungari na xihlawuhlawu ntsena kambe na xivumbeko xa le handle xa vuxaka bya matiko ya misava na vapulani va xona, pholisi ya matiko mambe ya Afrika-Dzonga yi ya ema hlweni yi hlawulekisiwa hi “ku langutiwa loku ka leswi nga kotekaka”.
Swirhangana swa hina swa pholisi ya matiko mambe i  mpfanganiso wa tipolitiki na ikhonomi swa xifundza, na ku landzelela nhluvukiso wa Afrika, ku vulavurisana ka matikonyingi na nkondletelo wa xidemokirasi, ku rhula na timfanelo ta vanhu.
Ku humelerisa leswi hi vumbile swinakulobye swa xiqhinga na havumbirhi bya matiko ya misava ya le Dzonga wa Malinghena ya le Hansi na ntirhisano wo vu yerisa matlhelo hinkwawo ya le N’walungu.
Ku tikatsa eka ntlawa wa BRICS wa matiko hi 2010 ku vi le ndzima ya nkoka eka ku lava ka hina ku kondletela swirhangana swa hina swa nhluvukiso wa rixaka hi ku vumba vuxaka byo tiya na tiikhonomi leta ha tumbulu kaka ta nkoka ta Brazil, Russia, India na China.
Hi ku tekela nhlokweni swiyimo hinkwaswo, matiko ya BRICS ya vumbiwa hi kwa lomu ka 41% ta nhlayo ya vanhu va misava na ku endla kwalomu ka 24% ta GDP ya misava hinkwayo na kwa lomu ka 16% ta mabindzu ya misava. Hi tshoverile mivu yelo ya vuxirho bya vuxaka lebya nkoka, ngopfungopfu eka xiyenge xa ntirhisano wa ikhonomi.
Mabindzu ya matiko ma mbirhi ya kurile, ngopfu ngopfu ya China na India, hi ku rhumeriwa ematikweni mambe switirhisiwambisi na ku xaviwa kusuka ematikweni mambe tinhundzu leti endli weke swi ri leswi nghenaka hi ndlela ya matimba. Matiko ya BRICS ya ya emahlweni ya va swihlovo swa nkoka swa vuvekisi byo kongoma bya matiko mambe eka mabindzu ya nkoka yo tanihi vucelami godi, mimovha, vutleketli, eneji yo basa, vukorhokeri bya timali na IT.
Nkambisiso wa 2018 wa vuxirho bya hina bya BRICS hi feme ya vukorhokeri bya xiphurofexinali, Deloitte wu lemuke leswaku vatirhi sani va BRICS “va vekise hi kanharhu xumakulu xo tala etikweni loko ku fananisiwa na malembe ya nkombo ku nga si fika 2011”. Vuvekisi lebyi na tiphurojeke leti endzhakukaswona swi tisile ku tumbuluxiwa ka mitirho yo tivikana.
Kusukelaloko ku tumbu luxiwile Bangi ya Nhluvukiso Leyintshwa, leyi tihofisi ta yona ta xifundza ti nga eJoni, Afrika-Dzonga yi vile muvu yeriwa wa nseketelo wa timali na wa xithekiniki wa tiphu rojeke leti nga eka vutleketli, eneji yo basa, nsirhelelo wa mbangu, swimakiwakulu swa mati na ku hungutiwa ka ku tswongiwa ka rihiso exiba kabakeni.
Himpfhuka loko ku sungu rile ntungukulu wa COVID-19 , Afrika-Dzonga yi amu kerile $2 ta tibiliyoni ta mpfuneto kusuka eka Bangi ya Nhluvukiso Leyintshwa ehansi ka Nongonoko wa Tiloni ta Xilamulelamhangu ta COVID-19  ku lwisana na ntungukulu lowu na ku seke tela nhlakarhelo wa hina wa ikhonomi.
Ku tlhele ku va na ntirhisano wo tivikana na vatirhisani va hina va BRICS eka ku kuma switirhisiwa swo tisirhelela na ntirhisano hi mayelana na mfikelelo wa swisawutisi na hangalaso.
Sweswinyana hi teke xiave eka Samiti ya BRICS ya vu13, laha matiko ya BRICS ya nga twanana ku tiyisisa ntirhisano ku lwisana na COVID-19  na ku hlengeleta nseketelo wa xipolitiki na swipfuno swa timali leswi dingiwaka ku angula eka vulunghekeli bya mitungukulu ya nkarhi lowu taka.
Leswi swi katsa ku tumbu luxiwa ka Senthara ya Ndza visiso na Nhluvukiso wa Swisawutisi ya BRICS ya le moyeni na Sisiteme yo Tsu ndzuxa ka ha ri na Nkarhi leyi Pfanganisiweke ya BRICS ku kota ku vhumba ku tu mbuluka ka mitungukulu ya nkarhi lowu taka ya mavabyi yo tluletana.
Xiyenge xa nkoka xin’wana xa ntwanano ku vi le ku lemu kiwa ka matlhelo hinkwawo ka tidokhumente ta rixaka ta nsawutiso na tisisiteme ta ku kamberiwa ka COVID-19  – leswi swi nga ta va swa nkoka eka ku teka rendzo ro tsemaka nya mindzilekano eka nkarhi lowu taka. Nongoti wa nti rhisano wo vuyerisa matlhelo hinkwawo wu ta va wa nkoka ngopfungopfu eka nhlaka rhelo wa ikhonomi ya misava hinkwayo, laha nhluvukiso wa nkandzingano wu vulaka leswaku matiko man’wana ya ta vuyela evutshan’wini hi ku hatlisa, loko man’wana ya ta salela endzhaku.
Hi ku seketela nhlakarhelo wa ikhonomi, vatirhisani va BRICS va twanane  ku tiyisa ntirhisano eka tisekitara to nyika matimba to tanihi eneji, IT, sayense, thekinoloji na vutumbuluxi, vurimi na ikho nomi ya rihlaza. Leti hikwato i tisekitara ta nkoka leti kumi weke  eka Nkungu ra ku Aka hi Vuntshwa na Nhlakarhelo ra Ikhonomi leri tivisiweke lembe leri hundzeke.
Ntirhisano na matiko ma n’wana ya BRICS, ngopfu ngopfu eka ndzima ya ndza visiso ya vutumbuluxi, wu ta pfuna ku hatlisisa ku endliwa ka tiindasitiri eka tiko ra ka hina na ku hi pfuna ku fikelela ku navela ka hina ka Ncinco wa Tiindasitiri wa Vumune.
Hi mayelana na mhaka leyi, mijekajekisano yi vile kona hi mayelana na ku tumbuluxiwa ka tipulatifomo ta BRICS ta ximfumo leswaku hi avelana maendlelonene, vutivi na vu swikoti, ku katsa ku tirhisiwa ka tipulatifomo ta thekinoloji ya swihlovo swo pfuleka.
Vatirhisani va BRICS va twa nane leswaku matiko lama ha hluvukaka ya dinga mpfuno ku fikelela Swikongomelokulu swa Nhluvukiso lowu Yise kaka Emahlweni swa UN, na leswaku matiko lama nyike laka ya fanele ku humelerisa ku tiyimisela ka wona hi ma yelana na mhaka leyi. Leswi  swi na nkoka ngopfungopfu loko ku tekeriwa enhlokweni hinkwaswo eka goza ra tlila yimete. Ku fana na matiko yo tala, Afrika-Dzonga yi lava ku khoma ndlela ya nhluvu kiso wa khaboni ya le hansi leyi yi katsaka hinkwavo, yi yisekaka emahlweni na ku tekela enhlokweni xiyimo xa hina tanihi tiko lera ra ha hluvukaka. Pulatifomo ya Ntirhisano wa Ndzavisiso wa Eneji ya BRICS yi ta va ya nkoka loko hi ya eka ku hambanisa swihlovo swa hina swa eneji.
Eka khumen’we wa malembe kusukelaloko hi tikatse eka BRICS , vuxirho bya hina byi tlakusile hi ndlela yo tivikana ku navela ka rixaka ra ka hina. Ku va xirho xa BRICS swi tlakusile xiyimo xa hina tanihi ikhonomi leyi tumbulukaka ya nkoka. Swi hi nyikile mfikelelo wa pholisi na vuswikoti bya xithekiniki bya tiikhonomi letikulu na ku va leti tiyeke, xikan’we na ku nyika nseketelo wa Bangi ya Nhluvukiso wa Rixaka.
Swi tiyisile vugingirikeli bya hina eka xiteji xa misava hinkwayo, ngopfungopfu eka ku antswisa mihlangano ya matikonyingi.
Hi vuyeriwile eka ku va xiphemu xa rito ra nhlanga nelo leri lwelaka ku antswisa mfumo wa misava hi ku ya hi nxiximano na vutifumi byo ringana bya tinxaka.
BRICS i ya nkoka wa xiqhinga lowukulu eka tiko ra ka hina, naswona yi ta ya mahlweni yi va tano ku ringana nkarhi wo leha lowu taka.
