Nxixo lowu hlayisekeke na ku va enawini i mahala

Leswi i ku ya hi Xandla xa Holobye wa Rihanyo Dkd  Sibongiseni Dhlomo, loyi a hlamuselaka leswa ku, hi nawu vavasati hinkwavo va na mfanelo ya ku herisa vuyimana bya vona, mahala, exibedhlele xa mfumo kumbe tliliniki ya mfumo hi nkarhi wa 12 wa mavhiki lamo sungula.
“Swa hi vavisa tanihi varhangeri va mfumo ku vona vanhu va ka hina va tshika vukorhokeri byo hlayiseka na ku va bya mahala, hi xivangelo xihi kumbe xihi, va ya hakela mali ya vona yo hetelela leyi va nga riki na yona ku hakela munhu ku veka vutomi bya vona enxungetweni. Ku hava xivangelo xo twala xa vavasati ku lulamisa vuyimana lebyi nga kunguhatiwangiki hi ku xixa loku nga hlayisekangiki na ku va ku nga ri enawini hikuva hinkwerhu ha endla swihoxo. Nxixo lowu nga riki enawini a hi nhlamulo,” ku vula Dkd Dhlomo.
Ndzawulo ya Rihanyo yi na 346 wa miako ya rihanyo ya mani na mani, leyi yi nyikaka vukorho keri bya heriso wa vuyimana wo hlayiseka, a engetela.
Tona ti kumeka eKapaVuhumadyambu (46), Free State (16), Gauteng (25), KwaZulu-Natal (56), Li mpopo (54), Mpumalanga (27), Kapa-N'walungu (tsevu), N'walunguVupeladyambu (26) na Kapa-Vupeladyambu (90).
Mipfilungano ya nxixo lowu nga riki enawini
Mulawuri wo Khomela wa Rihanyo ra Vana va Va ntswedyana na Vavasati eka Ndzawulo ya Rihanyo ya KwaZulu-Natal, Phalanndwa Muthuphei, u vula leswaku vavasati va nga langutana na mipfi lungano yo tala loko va endla nxixo etliliniki ya nxixo leyi nga riki enawini.
“Mipfilungano ya xihatla yi katsa ku huma ka ngati ko tikisa, ku handzuka nomu wa xivelekelo, ku vaviseka ko tikisa ka swirho swa rimbewu na byeke, ntluletavuvabyi wa le ndzeni wa byeke na nchefuhato wa ngati.
“Eka nkarhi wo leha, vavasati va nga langutana ni nxungeto lowu tlakukekenyana wa ku nga kumi vana, vuyimana bya le handle ka xivelekelo, ku onhakeriwa hi ndzhwalo kumbe ku veleka masiku ma nga si fika kumbe hambi rifu,” ku vula Muthuphei.
“Vavasati va nga tlhela va karhatiwa hi switandzhaku swa le moyeni hikwalaho ka nxixo lowu nga riki enawini, lowu nga hlayisekangiki, lowu katsaka mpfilungano wa mabibi ya mbilu ya le ndzhaku ka ku vaviseka, ntshikelelamiehleketo na swiphiqo swo hanyisana na vanhu.
“Mixixo leyi nga hlayise kangiki yi nga tlhela yi katsa mikhumbo ya swa vanhu na ikhonomi yo homboloka ehenhla ka vavasati, vana, mindyangu na miganga,” a engetela.
Ku hlawula tindlela ta nxixo lowu nga enawini
Muthuphei u vula leswaku vavasati lava va lavaka ku herisa vuyimana bya vona va ni tindlela to hlawula leti hlayisekeke na ku va ta mahala ku swi endla eka titliliniki na swibedhlele swa mani na mani.
“Nhlawulo wa tindlela wu fanele ku kumeka, leti hinkwato ka yona ti bohekaka ku endliwa hi dokodela loyi a leteriweke na ku va na ntokoto kumbe muongori wa xiphurofexinali,” a engetela.
Tindlela leti, ku nga va ta nxixo wa vutshunguri kumbe wa vuhandzuri, ti leteriwa hi leswaku vuyimana bya wansati loyi byi lehe kufika kwihi.
Nxixo wa vutshunguri, lowu wu khumbaka ku nwa swikatsa swimbirhi swa tiphilisi ku herisa vuyimana, swi nga end liwa kufika eka kaye wa mavhiki ya vuyimana.
“Endzhaku ka swona muvabyi u ta xixa n'wana wa le ndzeni a ri ekaya naswona ku nga ri etlilini ki kumbe exibedhlele,” ku vula Muthuphei.
Mixixo ya vuhandzuri yi endliwa hi muongori loyi a tsariseke (kufika eka 12 wa mavhiki) kumbe hi doko dela (kusuka eka 12 kufika eka 20 wa mavhiki).
Hi ku ya hi Nawu wa Nhlawulo hi mayelana na Heriso wa Vuyimana wa No ya 92 wa 1996 (Nawu lowu), nxixo wu nga tlhela wu endliwa kusuka eka 13 wa mavhiki kufika eka 20 wa mavhiki loko dokodela, endzhaku ka ku kaneri sana na wansati loyi a tikeke, a tshemba leswaku:
• Vuyimana lebyi yisiwaka emahlweni byi tisa nxungeto wa ku vaviseka eka rihanyo ra le mirini kumbe ra le miehleketweni ra wansati loyi.
• Ku na nxungeto wo tivikana lowu n'wana wa le ndzeni a nga ta karhatiwa hi wona hikwalaho ka vulamari bya le mirini kumbe bya le miehleketweni byo tikisa.
• Vuyimana lebyi tumbu lukeke kusuka eka mpfinyo kumbe masangu ya maxaka.
• Vuyimana lebyi yisiwaka emahlweni byi ta khumba hi ndlela yo tivikana swiyimo swa vanhu kumbe ikhonomi swa wansati loyi.
Nxixo wu nga tlhela wu endleka endzhaku ka vhiki ra vu20 loko dokodela, endzhaku ko kanerisana na sungukati leyi tsariseke, a tshemba leswaku vuyimana lebyi yisiwaka emahlweni byi ta nghenisa vutomi bya wansati loyi ekhombyeni, byi vanga ku vumbeka ko homboloka ko tikisa ka n'wana wa le ndzeni kumbe byi tisa nxungeto wa ku vaviseka eka n'wana wa le ndzeni.
Hi ku ya hi Nawu lowu, vavasati hinkwawo, hambiloko va ri xihlangi  xa le hansi ka malembe ya 18, va na mfanelo ya ku herisa vuyimana. A va lavi mpfumelelo kusuka eka vatswari kumbe muhlayi si wa vona. Hi ku ya hi Ndzawulo ya Rihanyo ya le Kapa-Vupeladyambu, loko u ri xihlangi, u ta tsundzuxiwa ku vulavula na munhu lonkulu loyi u nga n'wi tshembaka na ku ta na munhu un'wana eka nkarhi wa wena wa ku vonana. Hambiswiritano, a wu boheki ku endla tano.