SONA ya 2022: Ku antswisa vutomi na tindlela to tihanyisa

Leswi swi tshikeleriwile hi Presidente Cyril Ramaphosa eka Mbulavulo wa yena wa Xiyimo xa Rixaka wa 2022.
“Ntirho lowu wu ta aka ehenhla ka masungulo ya Kungu ra ku Akiwa hi Vu ntshwa na ku Vuyelerisiwa ka Ikhonomi, leri ri tshamaka ra ha ri nongonoko wa hina wa ntolovelo wa ku aka ikhonomi hi vuntshwa,” a vula.
Eka ku vulavurisana na rixaka, Presidente u vule leswaku swirhangana swa mfumo swi le ku hluleni ka ntungu wa Vuvabyi bya Kho ronavhayirasi (COVID-19), ku aka switirhisiwa, ku engetela swikumiwa swa laha tikweni, ku tumbuluxa mitirho na ku tirhana na nkayakayo wa eneji.
“Loko ku ri na xilo xin'we lexi hinkwerhu hi twananaka haxona, hi leswaku xiyimo xa  nkarhi wa sweswi – xa vuswe ti lebyikulu, ku pfumaleka ka mitirho na nkandzingano – a xi amukeleki naswona a xi yiseki emahlweni.
Ku tumbuluxa mitirho
Lembe leri nga hela, mpimo wa ku pfumaleka ka mitirho wu fikelele levhele ya  le henhlahenhla leyi rhekhodiweke ya 34,9% eka kotara ya vunharhu, hikwalaho ka ku onheteriwa ka timali loku vangiweke hi COVID-19.
“Hinkwerhu ha swi tiva leswaku mfumo a wu tumbuluxi mitirho. Bindzu hi rona ri tumbuluxaka mitirho.
Ntirhonkulu wa mfumo i ku tumbuluxa swiyimo leswi swi nga ta endla leswaku  sekitara leyi nga riki ya mfumo – havumbirhi leyikulu na leyitsongo – ti kota ku tumbuluka, ku kula, ku fikelela timakete letintshwa, ku tumbuluxa swikumiwa leswintshwa, na ku thola vatirhi vo tala,” a vula.
Kwalomu ka 80% ta vatirhi lava thoriweke va tirha eka sekitara leyi nga riki ya mfumo.
Presidente u vule leswaku  mfumo wu ta tivisa xikimi xo tiyisisa ku lomba lexintshwa  ku pfuna mabindzu lamatsongo ku vuyelela.
Nongonoko wa Nhlohlotelo wa Mitirho wa Presidente, lowu wu se seketeleke kutlula 850 000 ya swivandlanene swa mitirho, wu ta tlakusiwa.
Vunyingi bya vavuyeriwa a ku ri vantshwa; kutlula 60% a ku ri vavasati.
Nhlohlotelo lowu wa mitirho wu ta endla leswaku Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya yi kota ku thola 10 000 ya vantshwa lava nga tirhiki  ku cinca tirhekodo ta maphepha ti va ta xidijitali, naswona Nkwama wa Mitirho ya Vanhu wu ta tumbuluxa 50 000 ya swivandla swin’wana swa mitirho. Ndzawulo ya Dyondzo ya le Henhla na Vu leteri yi ta nghenisa 10 000 wa mathwasana ya xithekiniki no dyondzela ntirho na vuleteri lama nga tirhiki etindhawini ta ntirho kusuka hi Dzivamisoko 2022.
Pulatifomo ya SAYouth.mobi, leyi pfunaka valavi va mitirho lavantsongo ku fikelela swivandlanene na nseketelo, sweswi yi na ku tlula 2.3 wa  timiliyoni ta vantshwa lava tsariseke. Eka lava, kutlula 600 000 va nghenisiwile eka swivandlanene swa mitirho.
“Vukorhokeri bya Vantshwa bya Rixaka lebyi pfuxetiweke byi ta thola ntlawa wa byona wo sungula wa 50 000 ya vanhu lavantsongo eku fambeni ka lembe leri taka [2023], ku tumbuluxa swivandlanene swa vanhu lavantsongo ku hoxa xandla emigangeni ya vona, ku hluvukisa swikili swa vona na ku kurisa ku tholeka ka vona.” 
Mali ya nhlayiso ya SRD yi ya emahlweni
Mali ya Nhlayiso ya Mphalalo wa Vaaki wa Ntshikelelo (SRD) wa COVID-19, leyi yi pfuneke kutlula 10 ra timiliyoni ta vanhu lava nga tirhiki, yi engeteriwile hi lembe rin'wana – ku fika ekuheleni ka Nyenyankulu 2023.
Hi ku engetela, mfumo na vatirhisani va wona wu ta languta tindlela ta ku yisa emahlweni ku seketela vanhu la va nga eka ntshikelelo wa timali hi mukhuva lowu wu fikelelekaka eka tiko eka nkarhi wo leha.
Mfikelelo wa misava
Mfumo wu le ku yeni emahlweni na mpfuxeto wa misava na ku langutela ku pasisiwa ka Nawumbisi wa ku Tekiwa ka Misava lembe leri. Ku tumbuluxiwa ka Ejensi ya Nhluvukiso wa Vurimi na Mpfuxeto wa Misava swi ta tlhela swi hetisisiwa lembe leri.
“Ndzawulo ya Mitirho ya Mfumo na Switirhisiwankulu yi ta hetisisa ku hundziseriwa ka 14 000 wa tihekitara ta misava ya mfumo eka Ejensi ya Nhluvukiso wa Tiyindlu,” ku vula Presidente.
U engetele leswaku ku na misava yo rimeka yo enela ku seketela timiliyoni ta van'wamapurasi va mpimo lowutsongo eka vafuwi va tihuku, swifuwo, mihandzu na matsavu.
Kutlula 100 000 ya van'wamapurasi se va kumile tivhochara ta manyoro ku ndlandlamuxa ntshovelo wa vona naswona  nongonoko lowu wu ta ndlandlamuxiwa ku fikelela van'wamapurasi votala.
Vukungundwana na vugevenga
Kusuka eka ku tumbuluxa Khomixini ya Vulavisisi bya Ku Tekiwa ka Vulawuri bya Mfumo hi vanhu lava nga na Matimba, ku lavisisa tikontiraka ta maxavelo ya tinhundzu na vukorhokeri lebyi fambelanaka na COVID-19, Presidente Ramaphosa u endle hinkwaswo leswi nga kotekaka loko swi ta eka ku herisa vukungundwana.
“Ku hava na rin'we ra matshalatshala ya hina ya ku pfuxa ikhonomi ya hina ri nga ta humelela loko hi nga tirhani na mpingu wa vukungundwana hi ku hetiseka,” ku vula Presidente.
Ku nga si hundza 30 Khotavuxika, u ta andlala kungu ra leswi nga ta endliwa ku angula eka swibumabumelo swa Khomixini.
U hlamusele leswaku tiejensi ta mfumo to hambanahambana ti le ku tirhisaneni ku kuma vaonhi, ku va xupula, na ku endla leswaku mali ya Mfumo leyi phangiweke yi vuyisiwa.
Vuhlayiseki na nsirhelelo swi ta tiyisiwa hi ku thoriwa ka 12 000 wa maphorisa na ku tumbuluxiwa hi vuntshwa ka tiforamu to hlayisa nawu emigangeni.
Ku lwisana na GBV
Mfumo wu ta tlhela wu ya emahlweni wu tiyisa nyimpi ehenhla ka madzolonga yo ya hi Rimbewu na ku Dlayeteriwa ka Vaxisati (GBVF) lembe leri, hi ku tirhisiwa ka Kungu ra Qhinga ra Rixaka hi mayelana na GBVF.
Milawu leyintshwa yinharhu se yi le ku tirheni ku tiyisa sisiteme ya vululami bya vugevenga na ku seketela lava poneke. “Ku simekiwa ka nawu lowu swi ta pfuna swinene eka ku tiyisisa leswaku milandzu yi tengisiwa hi ndlela leyi humelelaka, leswaku lava  poneke va sirheleriwa na leswaku ku va na swo sivela leswi tirhaka kahle.”  Wun'wana wa milawu leyintshwa leyi Presidente Ramaphosa a kongomisa eka wona i Nawu wo Cinca swa Vugevenga na Timhaka leti Fambelanaka na Byona lowu sirhelelaka lava nga sirhelelekangiki eka ku xanisiwa ka vumbirhi. Nawu lowu wu pfumelela tikhoto ku thola vahlanganisi lava hi ku tirhisa vona, vanhu lavantsongo, mutsoniwa kumbe mudyuhari a nga kamberiwaka hawona eka mafambiselo ya le khoto.
Presidente a kongomisa na le ka Nawu wo Cinca Nawu wa Vugevenga (Milandzu ya swa Masangu na Timhaka leti Fambela naka) lowuntshwa lowu wu endlaka leswaku nxaniso wa swa masangu na nkucetelo wo endla swa masangu na vanhu lava nga na vutsoniwa bya le miehleketweni swi nga vi enawini. Nawu lowu wu tlhela wu vula  leswaku milandzu ya swa masangu ehenhla ka vanhu lava va tsoniweke emiehleketweni yi fanele ku rhekodiwa eka Rhijisitara ra Rixaka ra Vaonhi va swa Masangu (NRSO).
Nawu wo Cinca Madzolonga ya le Mindyangwini wu tekela enhlokweni yin'wana ya mipfilungano eka vuxaka bya le mindyangwini lebyi nga na madzolonga. Nawu lowu wu pfumelela endlelo ro kuma swileriso swa nsirhelelo, na swona wu anamisile swiyimo leswi xikombelo xa xileriso xa nsirhelelo xi nga endliwaka ehansi ka swona.
Presidente Ramaphosa u vule leswaku Nawu lowu wu tlhela wu sirhelela vadyuhari eka mixaka hinkwayo ya madzolonga ya le mindyangwini, naswona wu tlhela wu pfumelela vaendli va swivilelo ku endla swikombelo swa xileriso xa nsirhelelo eka inthanete, swi va hlayisela nkarhi na tihakelo to teka rendzo.