Isirayele, Palestina ma hlohloteriwa ku encenyeta Afrika-Dzonga hi ku lavana na ku rhula

Xiyimo lexi yaka xi tika eIsi rayele na le Palestina xi ya emahlweni xi tiyisisa leswi hina vanhu va Afrika-Dzonga hi swi tivaka hi ku hetiseka, leswaku madzolonga yo tika ma nga ololoxiwa hi ku kane risana hi ndlela yo rhula.
Swi tlhela swi kombisa le swaku handlekaloko ntlimbo wu lulamisiwa, eka xiyimo lexa ku tekeriwa ka misava loku nga riki enawini hi Isi rayele emisaveni ya vanhu va Palestina na ku alela mfa nelo ya vanhu va Palestina ya ndhawu ya ku tifuma hi ndlela ya vona, a ku nge pfuki ku va na ku rhula.
Madzolonga lawa ha ku humelelaka sweswi ya vangi wile hi xiboho xa khoto ya Isirayele xo susa ntlawa wa mindyangu emakaya ya yona eka muganga wa Sheikh Ja rrah eEast Jerusalem ku endle la vutshamo bya vanhu va Isirayele.
Ku vona vavanuna, va vasati na vana va ri karhi va susiwa emakaya lawa mindyangu ya vona yi nga tshama eka wona tinxaka na tinxaka swi tsundzuxa vanhu va Afrika-Dzonga yo tala hi ku vaviseka ka vona hi ku angarhela na ku vaviseka ka munhu a ri swakwe – ka ku rhurhisiwa hi ku sindzisiwa na ku tekeriwa misava.
A ku ri ku vaviseka na tingana leti nga langutana na ndyangu wa ka hina, na hi mindyangu yo tala ya vanhu va Afrika-Dzonga.
Ndyangu wa ka hina wu su siwile hi ku sindzisiwa kuya eka tindhawu to hambana hambana ta tiko ku ringana kambirhi.
Ku susiwa ekaya ra wena hi ku sindzisiwa u kombe teriwile hi xibalesa i mhaka yo vava leyi nga rivalekiki hi ku olova, naswona yi hundzi seriwa eka tinxaka leti la ndzelaka.
Tanihi tiko, ha ha hanya hi ri na ku khumbeka hi swita ndzhaku swa masalelwa ya swendlo leswo pfumala ntwe lavusiwana leswi endliweke hi vito ra makunguhatelo ya tindhawu to ta mafumelo ya xihlawuhlawu.
Eka hinkwavo lava va tshembaka eka ku ringana, vululami na timfanelo ta ximunhu, a ku na xin’wana handle ko va hi khumbeka no hlundzuka, hi ku vaviseka na tingana leti twisiwaka vanhu va le Palestina, hikuva swi hi vuyisela eka leswi swi nga hi humelela.
Swendlo swa Isirayele i ku tlula nawu wa matiko ya mi sava. Swi komba ku tsan’wa swiboho swo landzelelana swa Huvo ya Vusirheleri ya Nhlangano wa Tinxaka leswi swi lavaka ku herisa ku te kiwa ka misava ya Palestina na ku fikeleriwa ka timfanelo ta vanhu va Palestina.
Kusukela loko mavuthu ya vusirheleri ya Isirayele ya hlasele vagandzeri eka Al Aqsa Mosque eJerusalem, madzolonga se ya fike na le Gaza Strip, swiphemu leswikulu swa West Bank na madorobakulu yo hlaya nyana ya le Isirayele. Swi koxe vutomi bya madazeni ya vanhu, ku katsa na vana.
Swi tlhela swi vava swi nene leswaku mavuthu ya Isirayele ya onhe muako wa switheze swo hlaya lowu a wu tirhisiwa hi mihlangano yo hlaya ya swihangalasama hungu, ku ri ku rhumela hungu ro chavisa swihanga lasamahungu leswi vikaka hi madzolonga.
Ku hlasela loko ka ku nga twisiseki no ya emahlweni ka Gaza hi Isirayele ku ta va na switandzhaku swo vava eka vanhu vo tlula timiliyoni timbirhi lava a va ri eku xani sekeni ehansi ka ku pfaleriwa etindhawini hi Isirayele swi nga ri enawini ku ringana 14 wa malembe.
Hi rhamba vanhu hinkwavo lava khumbekaka ku komba ku yimisa, ku hlonipha vutomi bya vanhu, no herisa ku jamelana loku nga kona.
Tanihi Afrika-Dzonga, ha tinyiketela ku va xiphemu xa matshalatshala ya matiko ya masiva lama kongomisiweke eka ku pfuxelela endlelo ra swa tipolitiki leri nga ta fikelela ku tumbuluxiwa ka mfumo wa Palestina lowu tirhekaka lowu hanyisanaka swin’we na Isirayele hi ku rhula, na le ndzeni ka mind zilekano leyi amukeriwaka hi matiko ya misava.
Xitshunxo xa matiko mambi rhi xa ha ri xona xilangwa xo tirheka eka vanhu va Isiray ele na Palestina, naswona xi fanele ku ya emahlweni xi seketeriwa.
Hi nkarhi lowu mavuthu ya vusirheleri ya Isirayele a ya hlasela vagandzeri eka Al Aqsa Mosque, hina eAfrikaDzonga a hi tilulamisela ku tsundzuka dzana ra malembe ya ku Yayarheriwa ka vanhu ka le Bulhoek eka ndhawu ya vukhongeri ya le Ntabelanga eKapa-Vuhumadyambu.
Hi siku ra 24 Mudyaxihi 1921, mavuthu ya vusirheleri ya xikoloni lawa a ya hlomile hi swibalesa na switlhavana ya duvule vagandzeri, ya dlaya vanhu vo tlula 160 no vavisa vanhu vo lava ku fika 130.
Ku yayarheriwa ka vanhu swi humesele erivaleni tihanyi, ku nga ri ta vuthu ra maphorisa ra Yuniyoni ya Afrika-Dzonga ntsena, kambe na sisiteme ya xihla wuhlawu xa rixakanghohe leyi a yi ri na vutihlamuleri bya ku yi sirhelela.
Ku fana na nkwetlembetano wa vaakelana va le Sheik Ja rrah, ku tshwukiselana ma hlo ka le Bulhoek a kungari ntsena hi mayelana nkwe tlembetano wa miganga, a ku ri ngopfungopfu hi  mhaka ya ku tekeriwa misa va hi ku tirhisa matimba, ku tekiwa ka misava ka xi koloni, xihlawuhlawu xo ya hi rixakanghohe, na miyeto wa lava kanetaka hi madzo longa.
Loko hi ri karhi hi languta eka nkayakayo lowu nga eMiddle East na ngopfungo pfu eka ku xaniseka ka vanhu va Palestina, swi ta va kahle ku tsundzuka marito ya Selby Msimang, xirho xa vatumbu luxi va African National Congress.
Eka switandzhaku swa ku yayarheriwa ka vanhu ka le Bulhoek u tsale leswi: “Matimu ya kombile leswaku moya wa munhu hi ntumbu luko wa wona wu pfukela matimba yo lwisana na ku pfumaleka ka vululami”.
Ku kombisa ku vilela na ku pfukela matimba yo lwa ka vanhu lava tshikeleriweke va Afrika-Dzonga ehenhla ka mfumo wa xikoloni na wa xihlawuhlawu swi kombe ntiyiso wa leswi a nga swi purofeta.
Tanihi varhandzi va ntshu nxeko na vululami, hi yima na vanhu va Palestina eku laveni ka vona ndhawu ya vutifumi hi ndlela ya vona, kambe na le ka nsihalalo wa vona wa ku alelana na ku tekeriwa timfanelo ta vona ta ximunhu na ku aleriwa ka xindzhuti xa vona.
Tanihi vaakatiko va tiko leri nga kota ku herisa rivengo ro ya hi rixaka na ku halaka ka ngati no aka rixaka ro katsa hinkwavo leri simekiweke eka timfanelo ta ximunhu eka vanhu hinkwavo, i ku tshemba ka hina hinkwerhu leswaku vanhu va Isirayele na  Palestina va ta landzela ntila wo fana; leswaku va ta twisisana, na leswaku va ta kuma ku rhula.