Masivelelo ya vuyimani bya vana

Vanhu van’wana va ehle-keta leswaku ku ti khoma (ku hlawula kuka u nga  endli timhaka ta swa masangu kukondza u tekiwa) I swa xikhale, loko van’wa-na va ehleketa leswaku I mhaka ya kahle swinene ku  endla tano. Vakondloandzidyi, hambiswiritano, va fanele ku tihlawulela vona vinyi.Vanhu vo tala a va lavi ku rindza kukondza va tekiwa va nga si endla timhaka ta swa masangu. Naswona a va lavi ku hatlisela nchumu no endla swihoxo leswiku-lu. Va tala ku tibyela ku hlwela ku endla timhaka ta swa masangu kukondza va va vakulu, va va na vu-tihlamuleri swinene, va va eka vunghana byo tiya na munhu un’we na ku va na ntirho, I ku endla mhaka ya kahle.Loko u hlawula ku ka u nga endli timhaka ta swa masangu kumbe ku hlwela ku endla timhaka ta swa masangu, ku na swin’wana leswi u nga swi endlaka ku tisirhelela:
• Hlawula vanghana va wena hi vukheta.  Vanghana va fanele va ku navelela leswinene naswona va fanele ku hlonipha xiboho xa wena xa leswaku a wu lavi ku endla timhaka ta swa masangu.• Lemuka swiyimo leswi swi nga vaka swi nga hlayisekanga, ku fana na vanghana lava va nga ku nweni ka byalwa na ku teka swidzidziharisi, leswi swi nga endlaka leswaku ku va na timhaka ta swa masangu to ka ti nga  hlayisekanga.• Lemuka vahlekisani lava va vulaka leswaku u ta etlela na vona loko u va rhandza.• Yingisa no dyondza eka lava va nga hundza hi le ka vuyimani bya vana. Va tiva swihoxo na switandzhaku swa kona.• Yingisa no dyondza eka vatswari va wena hi vutivi bya vona bya vutomi.
Loko u teka xiboho xa leswaku ku ka u nga endli timhaka ta swa masangu na ku hlwela ku endla timhaka ta swa masangu a hi swiboho swa kahle eka wena naswona u ngaka u nga yimi, teka nkarhi u dyondza hi nsirhelelo, ku katsa nkunguhato, lowu wu tirhisaka ndlela ya  (ximekheniki kumbe xikhemikali) ku sivela vuyimani. Ku na mikunguhato yo hlaya leyi yi tirhaka hi  tindlela to hambana, kambe hinkwato ti endleriwile ku sivela vuyimani. Yi katsa mirhi leyi tekiwaka hi nomo, leyi tivekaka tanihi ‘philisi’; nkunguhato wo tlhavela; na tikhondhomu ta xinuna na ta xisati.
Xana ndzi nga endla yini loko ndzi ri muyimana?Loko u ehleketa leswaku u nga va u ri muyimana, yana etliliniki ya le kusuhi na un’wana loyi u n’wi tshembhaka ku endla xikambelo xa vuyimana.Nhlayiso wa vuyimana (ku hlayisa n’wana loyi a ngasi velekiwaka) swi na nkoka naswona swi tala ku sungula eka mavhiki ma nhungu. Tliliniki ya laha u tshamaka kona yi nga ku pfuna hi nhlayiso wa vuyimana na mutirhi wa nhlayiso wa rihanyu u ta ku pfuna ku endla kungu leri fambelanaka na wena na n’wana wa wena.Loko u ri muyimana, swi na nkoka ku dya swakudya swa rihanyu lerinene, u ti olola, u etlela swi ringanela no papalata swidzidziharisi na byalwa.
*Hungu leri a ri tisiwa eka n’wina hi  Ndzawulo ya rihanyu ya KwaZulu-Natal.
KU VA MUYIMANA  u ri mukondloandzidyi swi nga kanganyisa vutomi bya wena hinkwabyo, kambe ku na tindlela to ku sivela eka vuyimani byo ka byi nga kunguhatiwanga.
