Vaongori va swihari vo sungula va Afrika-Dzonga va thwasa

Mthimkhulu sweswinyana u thwasile ku suka eYuni vhesithi ya Pretoria (UP), ndhawu ya vuvevukisi bya vuleteri bya vuongori bya swiharhi yi ri yoxe eSA, hi Bachela Digiri ya Vuongori bya Swiharhi.
“Swa tika ku twisisa. Ku tiva leswaku a ndzi ri xiave xa tlilasi yo sungula ku endla bachela digiri, leyi swi nga teka malambe ku va yi va kona i ku xiximiwa.
“Ndza khensa swivandlanene na minyangwa leyi nga ta pfulekela hina vaongori ku yisa emahlweni tidyondzo ta hina no tokota eka ntirho wa hina, leswi a swi tika ku swi endla eka nkarhi lowu nga  hudza.” a vula.
Tamarin Fisher, Puresidente wa Vandla ra Vaongori va Swiharhi ra Afrika-Dzonga, u ri leswi i ku humelela lokukulu eka malembe ya 42 ya matimu ya ntirho lowu.
“Digiri leyintshwa ya malembe yanharhu yi ta nyika vaongori lava thwaseleke xivandlanene xo endla tidyondzo to tlhandlekela, leti ku tshembiwaka leswaku ti ta tisa nhlonhlorhi yo nyika tidigiri ta timasitasi na tiPhD.”Vatshunguri va swiharhi va tshungula swihari leswi vavisekeke no vabya, ku fana na leswi madokodela ya nyikisaka swona vutshunguri bya rihanyo eka vanhu.
Vaongori va swiharhi va na nkoka eka ntlawa wa ntirho wa vatshunguri va swiharhi, ku vula Mthimkhulu.
“Xin’wana xa vuswikoti bya nkoka lebyi muongori a faneleke ku byi kombisa i nhlayiso wa vavabyi, mburisano na vavabyi, ku pfuneta vatshunguri va swiharhi hi maendlelo, na  swin’wana leswi nga pfunaka swibendlhele swa swiharhi ku va swi tirha hi ku hetiseka.
“Hi yin’wana ya mitirho leyi vuyerisaka swinene.
Loko u lava ku va muongori wa swiharhi, u nga pfumeleli ku chava kumbe ku pfumala vutivi ku ku lolohisa ku ringeta no tiphina hi wona hikuva swi ta  cinca vutomi bya wena byi va byo antswa,” ku vula Mthimkhulu.
Tibasari to lulamisa nkayivelo wa vuswikotiHikwalaho ka nkayivelo wa le henhla wa vuswikoti eka sekitara, Mthimkhulu a nga hluphekanga ku kuma ntirho.
“Ndzi vi le na nkateko wo ringanela ku kuma ntirho eXibendhlele xa Swihari xa Fourways hi lembe ra mina ro hetelela. Ndzi sungurile ku tirha kona  endzhaku ka n’hweti ndza ha ku tsala swikambelo swa mina swo hetelela naswona ndzi le ku tiphineni hi mikarhi hikwayo,” a vula.
Vulawuri bya Dyondzo na Vuleteri bya Sekitara ya Rihanyu na Nhlayiseko (HWSETA) yi tiyimserile ku lulamisa nkayivelo wa le henhla wa vuswikoti eka sekitara ya vutshunguri bya swiharhi no tiyisisa ku ncica.
Ya ha ku simeka Pfhumba ra Ndzetelo wa Ntirho wa Sayense ya Vutshunguri bya Swiharhi, hi ku tirhisana na Ndzawulo ya Dyondzo ya le Henhla na Vuleteri, naswona yi ta endzela swikolo swa le makaya ku hlohlotela vadyondzi  ku tekela enhlokweni vukorhokeri bya vutshunguri bya swiharhi tanihi ndlela ya ntirho.
Yi tlhele yi tivisa 60 wa tibasari to lulamisa nkayivelo wa xiyimo xa le henhla wa vatshunguri va swiharhi na vapfuneti va vatshunguri va swiharhi ematikoxikaya ya Afrika-Dzonga.
“Tibasari ti kongomisiwa ngopfu eka vadyondzi va le matikoxikaya tanihileswi va nga ta teka vutivi bya vona va byi vuyisela ematikoxikaya ya vona,” ku vula Dr Nomfundo Mnisi, Mutshamaxitulu wa HWSETA.
Xandla xa Holobye wa Dyondzo ya le Henhla, Sayense na Vutumbuluxi, Buti Manamela u amukerile tibasari.
U vula leswaku AfrikaDzonga ri na kwalomu ka 60 ku ya eka 70 wa vatshunguri va swiharhi eka vanhu va miliyoni, loko ntolovelo wa matiko ya tinxaka ku ri ku va na le xikarhi ka 200 na 400.
Fakhaliti ya Sayense ya Vutshunguri bya Swi harhi ya le UP yi ta pfuna HWSETA eka ku navetisa ka yona, tihakelo ta basari na  mapfhumba yo hlawula.
“Hi ta tlhela hi pfuna HWSETA ku fambisa tibasari, leti nyikiweke vadyondzi va lembe ro sungu la va sayense ya vutshunguri bya swiharhi ku suka eka mitlawa leyi a yi hlawuriwa eka nkarhi lowu nga hundza,” Ku vula Chris van Blerk, Nhloko ya Vuhlanga nisa na Vuhangalasi bya Mahungu eka Fakhaliti ya Sayense ya vutshunguri  bya Swiharhi eUP.
U vula leswaku vantshwa lava tsakelaka ku landzelela mikondzo ya Mthimkhulu no titsarisela Bachela Digiri yo sungula eUP va fanele ku va va hetile Sitifikheti ya le Henhla ya Rixaka (NSC) ya vona, kumbe vuthwaseri lebyi ringana na yona, no fikelela swilaveko swa le hansi.
“Eka Bachela Digiri ya Vuongori bya Swiharhi, va lava Tipoyinti ta Xikoro xo Amukeriwa ta le hansi ta 28 na NSC leyi nga na Ririmi ra Xinghezi ra le Kaya kumbe Ririmi ra Xinghezi ro Engetela ro Sungula, dyondzo ya tinhlayo, na fizikali sayense kumbe saye nse ya vutomi,” a engetela.
Ku kuma mahungu hi xitalo mayelana na sekitara, vantshwa va nga tihlanganisa na tindhawu ta vutshunguri bya  swiharhi to ka ti nga ri ta mfumo kumbe va vulavula na vatshunguri va le ka Vukorhokeri bya Vaaki lebyi Bohaka(CCS) lebyi nga xiphemu xa Ndzawulo ya Vurimi, Antswiso wa Misava na Nhluvukiso wa Matikoxikaya (DALRRD) etikweni hinkwaro. 
“Nongonoko wa CCS wu kongomisa eka ka ku nyika mfikelelo na vukorhokeri bya vutshunguri bya swiharhi lebyi nga durhiki eka tindhawu leti nga kumeki vukorhokeri hi ku hetiseka no pfumala switirhisiwa laha AfrikaDzonga. Hikwalaho ka sweswo, vutshunguri bva swiharhi eka nongonoko byi ta tshama byi ri karhi byi tirha tanihi swipfuno swa mahungu swa kahle,” ku vula Van Blerk.