Ku hava xivangelo xo tiyimelela eka GBV

Tinhlayo ta swa vugevenga leta ha ku humesiwaka hi Vukorhokeri bya Maphorisa ya Afrika-Dzonga (SAPS) ti komba ku tlakuka ka ku pfinya, madzolonga ya le mindyangwini, naswona, kumbe leswi vilerisaka swinene, ka ku dlayiwa ka vana.
Exikarhi ka Mawuwani na Ndzati 2021, 9 556 wa vanhu, lava votala ku nga vavasati, va pfinyiwile. Leswi swi endla 7% ku tlula eka xiviko xa nkarhi lowu nga hundza.
Eka timhangu to ba ta kwalomu ka 73 000 leti vikiweke hi nkarhi lowu, ku tlula 13 000 a ti fambelana ni madzolonga ya le mindyangwini. Mpimo wa ku dlayiwa ka vana wu yile ehenhla hi kwalomu ka xanharhu loko ku fananisiwa ni le ka xiviko xa nkarhi lowu nga hundza.
Hi vurile ekusunguleni leswaku madzolonga  lama endliwaka hi vavanuna eka  vavasati i ntungu wa vumbirhi lowu tiko ra hina ri faneleke ku lwisana na wona, naswona tanihi ntungu wa COVID-19 wu nga hluriwa loko hinkwerhu hi tirha kun’we.
Tanihi mfumo, hi ni ntirho na vutihlamuleri byo nyikela swipfuno leswi nga fanela ku lwisana ni vugevenga bya madzolonga ya rimbewu.
Ku sukela loko ku simekiwe Pulani ya Maqhingha ya Rixaka yo Lwa ni Madzolonga ya swa Rimbewu na ku dlayiwa  ka Vaxisati (NSP) hi 2020, ku vile ni ku nghenelela ko hlaya ku hlamula eka GBV.
Leswi swi katsa ku cinca ka milawu yo fikelela nhlayo leyikulu, ku seketela lava nga pona hi ku nyikela tikhiti ta vumbhoni eswitichini swa maphorisa na vukorhokeri bya nseketelo wa swa miehleketo, ku tumbuluxiwa ka Nkwama wa GBVF na ku seketela nhlangano wa Tisenthara ta Nhlayiso ta Thuthuzela na Khuseleka.
Va SAPS va kombisile leswaku ha humelela eka ku hunguta ku salela endzhaku ka nkoka ka ku kambela DNA, leswi nga ni nkoka eka ku fikelela vululami bya lava nga pona eka vugevenga bya swa masangu. Va SAPS va na tindhawu to pfuna hi swa GBV to ringana 134 eswitichini swa maphorisa etikweni hinkwaro naswona va le ka makungu yo tumbuluxa tin’wana totala.
Madzolonga ya swa rimbewu i xiphiqo xa madzolonga ya vaxinuna.
Hi xitalo i vavanuna lava nga vapfinyi. Ku tala ku va vavanuna lava nga vaendlamilandzu ya madzolonga ya le mindyangwini.
Hikuva i vavanuna lava hi xitalo va nga vaendlamilandzu, ku fanele ku va vavanuna lava rhangaka emahlweni va vulavula na ku vika madzolonga ya swa rimbewu, ku dyondzisa hi swilemukiso, ku dyondzisa tintangha ta vona na le ka matshalatshala yo sivela.
Ku fanele ku va vavanuna la va nga eka swiyimo leswi nga ni matimba eka sisiteme ya hina ya dyondzo, hambi i tinhloko ta swikolo, vadyondzisi kumbe valeteri, lava faneleke ku endla swikolo na tindhawu ta dyondzo ya  le henhla ti va tindhawu to hlayiseka ta vadyo ndzi va xisati na swichudeni, naswona va nga tshuki,  na kan’we va tirhisa swiyimo swa vona swa matimba hi ndlela yo biha ku kombela  ku vuyeriwa hi swa masangu.
Nakambe vavanuna va fanele ku teka xiave xo aka  na ku va kona emindyangwini ya vona, ngopfungopfu eka ku kurisa majaha ya vona ku kombisa ku va vaxinuna lava nga ni mahanyelo lamenene lama hloniphaka vamanana na vana.
Vaaki na mihlangano ya vaaki va fanele ku tirha na mfumo ku humelerisa ku nghenelela loku hlamuse laka ku va waxinuna leswaku hi kota ku kurisa vavanuna lava nga na ntwela vusiwana, ku tiyisela ni ku xixima.
Tanihileswi ku herisa madzolonga ya swa rimbewu ku nga ri ki vutihlamuleri bya mfumo ntsena, ndhwaloa wu le ka vamanana na vana wa ku va va herisa madzolonga lama nga eka xiyimo lexo chavisa na ku xanisiwa leswi endliwaka ehenhla ka vona.
Vavanuna va Afrika-Dzonga va fanele ku teka xiave lexikulu eka ku sivela GBV.
Va fanele ku twisisa leswi tumbuluxaka madzolonga ya swa rimbewu, ngopfu ngopfu madzolonga ya swa masangu.
Tinhlayo leta ha ku hume siwaka ta swa vugevenga ti komba leswaku kwalomu ka 4,000 wa vanhu va pfi nyiwile emakaya ya vona kumbe ekaya ka muendla nandzu, naswona eka timhangu to pfinya leti vikiweke ta 400 mutwisiwakuvava na muendlanandzu a va ri ni vuxaka. Leswi swi nyika mavonelo ya leswaku vavanuna van’wana a va swi twisisi leswaku migingiriko ya swa masangu handle ka mpfumelelano wo twisiseka i vugevenga.
Vavanuna va fanele ku hlonipha vasati na varhandziwa va vona na ku twisisa leswaku ku va eka vuxaka bya ku rhandzana a swi vi xivangelo xo tiyimelela eka madzolonga ya le mindyangwini.  Loko wanuna un’wana ni un’wana a hlengeleta vavanuna vambirhi kutani ha vunharhu va tshe mbisa leswaku va nge pfinyi wansati, va nge tlhandleki voko ehenhla ka wansati  na ku byarha vutihlamul eri bya swiendlo swa vona eka xitshembiso lexi, hi nga  sungula ku yimisa madzolonga ya swa rimbewu hi ku hetiseka etikweni ra hina.
A swi enelanga ku nghene-lela ntsena endzhaku kaloko  vaendlamilandzu se va nghenile eka sisiteme ya vululami ya swa vugevenga. Hi fanele ku sivela madzolonga ya swa rimbewu ma nga si humelela.
Ndzi rhamba vavanuna hinkwavo va Afrika-Dzonga, lavantsongo na lavakulu, lava tshamaka emadoro beni na lava tshamaka ematikoxikaya, va ximanguvalawa na va swa ndhavuko, lava nga teka na lava nga tekangiki, ku va xiave xa matshalatshala yo sivela lama lavekaka swinene emakaya na le miga-ngeni ya hina.
Hi ku ala ku seketela madzolonga eka vavasati na vana, ku ka wena u nga vi xiphemu xa swona na hi ku vika migingiriko yo tano, u endla xikombiso eka vavanunakulobye, ngopfungopfu vavanuna lavantsongo na majaha.
U ta va u swi veka erivaleni leswaku a ku nga vi ni vuxaka, vunghana kumbe ku tshembeka loku u nga ku tirhisaka tanihi xivangelo xo ka u nga  yimeli timfanelo ta vamanana na vana.