I nxiximo ku rhangela Nhlangano wa Matiko ya Afrika (AU)

Xa hina a ku ri ku khuvu riwa hi ndzilo, ku va hi su ngurile vutshamaxitulu eka n'hweti leyi fanaka leyi ku nga mangariwa mhangu ya khoronavhayirasi yo  su ngula etikwenikulu.Leswi rhangaka hi nga swi longoloxela theme ya hina, exikarhi ka swona ku nga na ku yisa emahlweni kurhula na vusirhelelo, ku nyika vavasati matimba ya ikonomi na ku entisa nghenelelano wa ikhonomi, a swi fanele ku cinca nkongomo hi xihatla na hi laha ku kulu ku tirhana na ntungukulu.Xintirhwana xa hina xa nkoka a ku ri ku kongomisa ngongomo eka Nhlangano wa Matiko ya Afrika eka ku tirhana na xilamulela mhangu xa misava xo nya nya eka dzana ra malembe lama nga hundza.COVID-19 yi khumbhile matiko hinkwawo eka tikokulu. Ku fika namuntlha ku na kutlula kwalomu ka 3.5 wa timiliyoni wa timhangu leti tiyisisiweke eAfrika, naswona kutlula kwalomu ka 88,000 wa vanhu va lovile.Ku vile nkayakayo wa matiko ya Afrika wa rihanyu, tintswalo eka vanhu, vanhu na ikhonomi, mo tala ma wona a ma na swipfuno leswi ringaneleke ku lawula xilamulelamhangu xa rihanyu xa sayizi yo tani.Loko swi ri tano, tanihi muxaka lowu wu nga si tsha maka wu va kona wa ntu ngukulu, na hi ndlela leyi matiko ya Afrika ma nga si tshamaka ma hlangana ku wu lwisa.Hi ku endla tano hi langutisa ngopfu eka vuswikoti bya tikokulu hi byoxe, vu swikoti na mihlangano yo fana na Tisenthara ta Afrika to Lawula no Sivela Mavabyi (Afrika CDC).Afrika a yi nga tshamangi ntsena yi nga endli nchumu loko vukulu na nghozi ya ntungukulu swi humelela. Kusuka eka masiku yo sungula ya ntungukulu na hi ku rhangeriwa hi AU, hi humelerisile kungu ro angula ra tikokulu, leri fambisiweke hi Afrika CDC na valawuri va xifundzatsongo va xinti rhwana. Hi lemukile leswaku tiko rin'wana na rin'wana eka tikokulu ritava ri khumbiwile swinene hi ntungukulu. Motala mangava ma nga ri na swipfuno leswi dingekaka ku fikelela xiphiqo xa rihanyu ra vanhu kumbe ku sirhelela tiikhonomi ta vona. Kutani hi pfumelelanini tanihi matiko ya Afrika ku thola maAfrika ma nkoka tanihi vayimeri vo hlawuleka, lava a va ta burisana na vapfuni hi timali va matiko mambe na mihla ngano ya mpfumelelano wa matiko ku endla mhangu ya nseketelo wa mali na mphalalo wa xikweleti hi ku yimela Afrika.Hi ndlela leyi, ku tirha tanihi tikokulu rin'we, hi kotile ku fikelela mphalalo wa xikweleti wa matiko yo tala na mfuno wa timali eka angu lo wa hina eka COVID-19 na nhlakarhelo wa ikhonomi.Kambe swotala tanihi ma tiko ya Afrika ya yile eka mu ganga wa matiko mambe ku kuma nseketelo, hi sungurile hi tipfuna – hi humelerisa na ku nyika tikokulu Mphalalo wa angulo wa COVID-19.Eka xinakulobye xin'wana na xin'wana lexi hi xi endleke na tinxaka na muganga wo nyikela wa matiko mambe, hi ti endlerile  Pulatifomo ya Swiphakeriwa swa Rihanyu swa Afrika swo sungula swa hina ku pfumelela matiko ya Afrika leswaku ma hatla ma kuma switirhisiwa swo ti sirhelela hi wexe hi ku hatlisa na  hi ndlela yo ringana na ku xaveka.Naswona sweswi xisawutisi xa COVID-19 xi nga kona, hi tirhile tanihi nhlanganelo ku tiyisisa leswaku tikokulu ri kuma xiphemu xa rona lexi xi ri faneleke, hi ku tirha na COV AX Facility na ku rha ngeriwa hi Xipano xa Xinti rhwana xo Kuma Xisawutisi xa Afrika xa hina. Mphakelo wa xisawutisi wu sungurile etikwenikulu naswona hi navela ku va vu nyingi bya vanhu va tikokulu va sawutisiwile hi ku hela ka 2021 ku fikelela nsawuto wa xintshungu.Hi tirhile tanihi lava va si rhelelaka rihanyu, vanhu na vutihanyisi eka tikokulu. Hi ku endla tano, hi kombisile vuswikoti bya hina bya ku tivuyisela na vuswikoti bya hina byo va vachayeri va nhluvuko wa hina.Handle ka kuva COVID-19 yi va na matimba, hi tlhele hi swikota ku endla ku antswa eka leswi swi rhangaka emahlweni swa nkoka eka hina swo hlaya.Hi nkarhi wa theme ya hina, Ndhawu ya Mabindzu ya Nkaswipimelo ya Tikokulu ra Afrika (AfCFTA) yi hetelele yi simekiwile, Ku komba ku cinca ka nkarhi wuntshwa wa Nghenelelano wa ikhonomi na mabindzu exikarhi ka matiko ya Afrika.(Na loko ku ri ehansi ka swiyimo swo tika leswi tisiweke hi ntungukulu, tikokulu ri susumetile ku ya emahlweni na ku kongoma eka xikongomelo xa ‘ku mi yeta swibamu’ eka tikokulu. AU yi tshame yi nghenelerile eka mikanerisano eka Grand Ethiopian Renai ssance Dam, eka ku fikelela ntwanano wo herisa nyimpi eLibya na ku hlohlotela ku rhula eSouth Sudan.Nkongomo wun'wana eka theme ya hina wu vile eka ku nyika matimba ya ikhonomi eka vavasati, leswi hi nga ta ya emahlweni hi swi hlohlotela ku hundza eka theme ya hina na kuya ku yile eka Khume ra Malembe ya Nkatso wa Timali na Ikho-nomi wa Vavasati va Afrika ku ya eka 2030.Tanihi loko hi nyiketa nho nga ya vufambisi eka De mocratic Republic of Congo (DRC) hi siya nhlangano wo antswa swinene wa tikokulu eka xivandla xa matimba swinene.Afrika-Dzonga ri ta ya emahlweni ri tlanga xiphemu xa rona ku tiyisisa nghenelelano eka tikokulu, na nseke telo wa mutshamaxitulu loyi a nghenaka na nhlangano eka matimba ma wona ku fikelela ku navela ku fikelela ka Aje nda ya AU hi 2063.Loko Nhlangano wa  Ntwanano wa Afrika wu si mekiwile hi 1963, Matiko lama ma nga Swirho eka nhlangano wa matiko mambe  ma byarile mbewu ya nti rhisano na nseketelano hi ku lava vutomi byo antswa bya vanhu hinkwavo va Afrika.Ma tiyisisile leswaku ntwa nano wa Afrika a wu ri na nkoka loko nhlayiseko na ntshamiseko wa vanhu va Afrika a wu ta tshembisa.Matimu ya byarhe mbhoni ya leswaku timbewu leti a ti tshamanga ti kha ti wela eka misava yo nona, naswona eka malembe lamo tala phurojeke ya ntwanano wa tiko kulu yi tokotile ku tikeriwa na masungulo yo ka ya nga ri wona.Kambe nxungeto lowukulu wu nga tisiwa hi ntungukulu lowu wu tshukisile  matiko ya Afrika ku teka goza ra nhlanganelo.Eka dyondzo ya xiyimo xa le henhla ya nkayakayo wa COVID-19, timbewu ta ntwanano na ntirhisano leti byariweke hi vakokwana wa va kokwana wa hina lava va hi rhangeleke ti mirile na swona ta tsakisa.Nkarhi lowu wa ndzingeto wa matimba na ku tika loku ku nga va kona exikarhi ka tiawara ta kahle ta AU.Hi xiximiwile ku va hi  nyikiwile nkarhi wo rhangela nhlangano eka nkarhi lowu, loko swi kombisile kahle nhlamuselo ya marito ya Nhlangano wa Matiko ya Afrika.Lowu i mfikelelo lowu vaakatiko va tikokulu ra hina ra Afrika va faneleke ku tinyungubyisa ha wona na ku va laha va faneleke ku kuma kona nhlohlotelo.
