Mpfuno wa vaakatiko va hina lava nga sirhelelekangiki

 A ku nge vi na xihluku xo tlula xa mutswari loyi vana va yena va n'wi rilelaka va lava swakudya, kambe a ri hava ku va nyika.
 A ku nge vi na ku pfumaleka ka vululami loku tlulaka ka ri-xaka laha van’wana va hanyaka emafurheni na ndzalo loko hi le tlhelo van’wana va xaniseka eka ku hanya hi leswitsongo leswi va nga na swona kumbe va ri hava nchumu nakatsongo.
Ina, leswi i switandzhaku swa masalelwa swa vukhale lebyi onhakeke na ku pfumala ku ringana. Kambe swi tlhela swi va xikombeto xa ku tsandzeka ka nkoka ka rixaka ra ka hina ra le ndzhaku ka mfumo wa xihla wuhlawu. Ku pfaleriwa ka tiko hinkwaro eka ku angula eka khoronavhayirasi ku nyanyisile swinene xiphiqo lexi veke kona nkarhi wo leha.
 Eka mavhiki mangarimangani lama nga hundza, a hi kongo-manile na swifaniso swo vava swinene swa vanhu lava a va ri eku pfumaleni lava a va lava maphasele ya swakudya eka tisenthara to hangalasa na swa vaakandhawu lava a va vilela ehenhla ka ku pfumaleka ka swakudya. Hi tlhele hi kongomana na swihehlo swo vava no nyanga-tsa. Swifundzakulu swo hlayan-yana swi kumile swiviko swa leswaku vanhu van’wana lava nga na makwanga, van’wana va vona lava ku ehleketeleriwaka leswaku i vatirhelamfumo, va ﬁ  -hla kumbe va xavisa maphasele ya swakudya lama kongomisi-weke eka lava pfumalaka na lava sweleke kumbe va ma yisa eka vanghana na mindyangu ya vona.
 Loko swo kumeka leswaku ku na swo khomeka eka swihehlo leswi, hi ta tirhana na vanhu lava khumbekaka hi tihanyi.
 Hi ku tivisiwa ka xiyimo xa rixaka xa mhangu na ku rhwexiwa ka ku pfaleriwa ka tiko hinkwaro, hi nghene eka xiyimo xo ka xi nga tolovele-kangi. Afrika-Dzonga a yi si tshama yi boheka ku tirhana na xiyimo xa xilamulelamhangu xa swa rihanyu ra vaaki xo kula hi ndlela leyi.
 Hi boheke ku teka goza hi xihatla ku ponisa vutomi. Na-swona hi boheka ku amukela leswaku eka masiku na mavhiki lama nga landzela, ku nyikiwa ka nseketelo eka vaakatiko va tiko ra ka hina lava nga sirhe-lelekangiki swinene a ku no-noka swinene kutlula hilaha ku lavekaka hakona, naswona ku salela endzhaku ku vile kona. Hambiswiritano, ku hakeriwa ka midende ku yile emahlweni hi ku olova swinene, naswona endzhaku ka mitlhontlho yo hlayanyana ya swa xithekiniki, sisiteme yo hangalasa swakudya yi endliwe yi tirha hi ndlela ya kahle no olova.
Ku rhwexiwa ka ku pfaleriwa ka tiko hinkwaro hi nkarhi wo koma swinene ku te na mitlho-ntlho yo hlayanyana. Hi bohe-kile ku pima ntikelo wa angulo wa rixaka na mpimo wa swip-imelo leswi a hi dinga ku swi rhwexa.
 Emakumu hi hlawule ku endla swihoxo eka tlhelo ra leswi faneleke ku papalatiwa. Naswona tanihilaha andlalo wa Ndzawulo ya swa Rihanyu wu kombiseke hakona ku nga ri khale, ku vona ku sindzisiwa ka ku pfaleriwa hi nkarhi lowu hi endleke hawona ku nonokise mpimo wa ku tlulela ka mava-byi, naswona xa nkoka swinene, ku hi nyike nkarhi wo tilula-misela ku tlakuka ka ku tlulela ka mavabyi loku nga tshukaka ku va kona eka mavhiki na tin’hweti leti nga ta landzela. Hi boheke ku tekela enhlo-kweni ntshikelelo wa ikhonomi leyi sweswi yi nga eku tike-riweni swinene eka theme yo leha xikan’we na yo koma, na ntshikelelo wa ku kavanyeteka lokukulu ka endlelo ro tihanyisa ra timiliyoni ta vanhu.
 Hi boheke ku tekela enhlo-kweni leswi mavhiki yo tshama ekaya ma nga ta vula swona eka vatirhi lava nga hakeriwiki miholo ya nkarhi na nkarhi, eka lava nga tirhiki na lava va lava-ka mitirho, eka lava va tirhaka mitirho yo endla hi ku vitaniwa kumbe ya ku ya hi nguva, eka lava va nga le ka sekitara leyi nga riki ya mfumo, eka lava nga swela na lava nga sirheleleka-ngiki.
Khabinete yi ta hetisisa xikatsa xa magoza yo angula eka ntshi kelelo wa ku pfaleriwa eka e-ndlelo ro tihanyisa ra vanhu va ka hina. Leswi swi rhangeriwile hi mivulavurisano yo hamban-ahambana na vakhomaxiave vo hlayanyana ku katsa na van’wamabindzu, vatirhi, mi-hlangano ya swa vukhongeri, vaakatiko na Khansele yo Tsundzuxa ya swa Ikhonomi ya Phuresidente.
 Mitlawa leyi tirhisanaka ku vuyerisa vaakatiko yi te na swiringanyeto swo hlayanyana hi mayelana na ku nghenelela loku nga ololoxaka ku pfumala ku sirheleleka loku nga kona sweswi ka lava nga evuswetini lebyikulu, laha vo tala va vona va tshembelaka eka mpfuneto wa mali ya midende ku tiha-nyisa.
Hi ta tlakusa ku nyikiwa ka mpfuneto eka nkarhi lowu ku pfuneta mindyangu leyi hanyaka evuswetini lebyikulu swinene.
Hambiloko ku pfaleriwa ka tiko hinkwaro ku ta va ku yimisiwile, switandzhaku swa kona swi ta tshama swa ha twi-wa eka nkarhi lowu nga ta ta. Lava nga na nkateko wo kuma miholo ya nkarhi na nkarhi va ta kota ku tlhelela emitirhweni ya vona; kambe eka timiliyoni ta van’wana, leyi ku ta va n’hweti leyi lahlekeke laha a va fanele va kume mitirho ya nkarhinyana, va endle bindzu eka sekitara leyi nga riki ya mfumo kumbe va hlayise mali leyi va yi holeke ku fikelela vutihlamuleri bya mindyangu ya vona.
Mpfuneto wa swakudya i goza ra xilamulelamhangu ra nkarhinyana. Wu dinga ku fambelanisiwa na switshunxo leswi yisekaka emahlweni leswi pfunaka vaakatiko va ka hina lava nga sirhelelekangiki swinene ku lwisana na mikarhi yo tika leyi ya ha taka.
 Ndzi rhandza ku khensa ti-NGO to tala, mihlangano ya swa vukhongeri na vaakatiko ntsenantsena lava va nga eku nyikeleni hi mali na ku tinyikela ku pfuneta ku phamela lava nga na ndlala na lava sweleke.
 Ku hungutiwa ka vusweti a hi xiendlo xa ku hanana. I xilaveko xa nkoka xa rixaka rin’wana na rin’wana leri tumbulukeke ehenhla ka ku xiximiwa ka timfanelo ta ximunhu.
 Hi le ka xiyimo xa nyimpi ya hina na ntungukulu laha rinyadzo ri nga vaka na ngho zi swinene. Ndzi kombela un’wana na un’wana wa hina ku tshama a vambe ngoma, ku ya emahlweni a landzelela swinawana na ku tshama a hlayisekile na ku endla leswaku van’wana va va va hlayisekile.
 Tanihi mfumo, hi ta nyika vuxokoxoko hi mayelana na miphalalo yo kongoma leyi nga eku tekiweni ku vhikela vaakatiko va ka hina lava nga sirhelelekangiki swinene eka ku fa hi ndlala loku languteri-weke.
 Exikarhi ka ku tikeriwa lokukulu loku vanhu va ka hina va hlanganaka na kona eka nkarhi lowu, va nga tivi leswaku mpandzwa lowu nga ta landzela wu nga ta wu huma kwihi a ku fanelanga ku va kun’wana ka kona.
