Milawu leyintshwa yi tiyisisa ku lwisana na GBV

Ku komba ku tlakuka ka ku pfinyiwa na ku xanisiwa hi swa masangu, va tsale leswaku tanihi vavasati va ya emahlweni no hanya hi ku chava; va heleriwa hi ku tshemba ka vona eka nawu.
Ndzi khumbekile swinene hi ku hlamusela ka vona ka nchavo lowu vavasati va tiko ra hina va tikumaka va ri na wona siku na siku.
Ku hlamula eka ku xaniseka loku vavasati na vana va tikumaka va ri na kona, hi pasisile milawu leyi endleriweke ku va sirhelela.
Kambe hambileswi ku nga ni mixupulo yo susa vaendlamilandzu eka rixaka, vavasati na vana va ha ya emahlweni va xaniseka no lova.
Ndza ha ku sayina swinawana swinharhu ku va milawu, leswi landzelelaka switshembiso swa hina swo tiyisa sisiteme ya vululami bya swa vugevenga,  ku tlakusa vutihlamuleri eka swiyenge hinkwaswo swa  mfumo ni ku veka nseketelo wa vaxanisiwa lava nga hlula ehenhla ka matshalatshala ya hina hinkwawo.
Nawu wo Cinca swa Vugevenga na Timhaka leti Fambelanaka na Tona lowuntshwa wu sirhelela vanhu lava nga tsana ku va va nga xanisiwi ravumbirhi hi ku pfumelela tikhoto ku thola valamuri lava munhu lontsongo, mutsoniwa kumbe mudyuhari a nga kamberiwaka hi vona hi nkarhi wa mitengo.  Wu tlhela wu pfumelela ku ndlandlamuxiwa ka matirhiselo ya vumbhoni hi ku tirhisa ku hlanganisa ka leswi vulavuriwaka na leswi voniwaka. Leswi swi pfuna ku sirhelela mbhoni eka ku twisiwa ku vava, ku sivela ku hlwerisiwa ko ka ku nga fanelanga na ku hunguta matirhiselo ya timali eka mitengo.
Nawu lowuntshwa wu tlhela wu tiyisa swinene mafambiselo ya hina ya beyili.
Muchuchisi loyi a nga kanetiki beyili eka milandzu leyi hlawuriweke u fanele ku va ni swivangelo leswi rhekhodiwaka.
Khoto yi fanele ku tekela enhlokweni nxungeto wihi kumbe wihi wa madzolonga lama endliwaka ehenhla ka muendli wa xivilelo na mavonelo ya muendli wa  xivilelo hi vuhlayiseki bya yena. Handlekaloko khoto yi enerisekile leswaku ku na swiyimo swo hlawuleka leswi pfumelelaka ku humesiwa hi beyili, beyili yi fanele ku aleriwa.
Nawu wo Cinca Nawu wa Vugevenga (Milandzu ya swa Masangu na Timhaka leti Fambelanaka na Tona) lowuntshwa wu herisa ku tirhisa hi ndlela yo biha eka swa masangu ni ku dyondzisa vanhu lava nga tsoniwa emiehleketweni, na ku lulamisela leswaku milandzu ya swa masangu ehenhla ka vanhu lava nga tsoniwa emiehleketweni yi fanele ku rhekhodiwa eka Rhijisitara ra Vaendli va Milandzu ya swa Masangu ra Rixaka (NRSO).
Hi hlamurile eka swikombelo swo tiyisa mafambiselo ya NRSO.
Vanhu lava nga kumiwa va ri ni milandzu ya swa masangu ehenhla ka vana kumbe vanhu lava nga tsoniwa emiehleketweni, lava nga kumiwa va ri ni nandzu wo tano eka nkarhi lowu nga hundza, naswona va gweviwile ku tshama ejele ku hundza 18 wa tin’hweti va nga endla xikombelo xo susa mavito ya vona eka rhijisitara endzhaku ka 20 wa malembe.
Nawu wu ya emahlweni wu lawula ntirho wo vika wa vanhu lava tivaka leswaku ku endliwile milandzu ya swa masangu ehenhla ka vanhu lava nga tsana.
Nawu wo Cinca swa Madzolonga ya le Mindyangwini lowuntshwa wu tekela enhlokweni kun’wana ka ku tika loku vaka kona eka vuxaka bya madzolonga ya  le mindyangwini.
Hi tiyisile endlelo ro kuma swileriso swo sirheleriwa, no ndlandlamuxa swiyimo leswi xikombelo xa swona xi nga endliwaka.
Hi lulamisile mhaka ya vavasati na vana lava twisiwaka ku vava hambiloko va endlile, kumbe va ri eku endleni ka xikombelo xa xileriso xo sirheleriwa.
Loko khoto yi tshemba leswaku muendli wa xivilelo u le ka nxungeto wa khombo leri nga humelelaka nkarhi wun’wana ni wun’wana, yi nga nyika xileriso xo sirheleriwa hi xihatla handle ka xilaveko xo nyika muhlamuri xitiviso xa ku endliwa xa xileriso xolexo.
Xa nkoka, loko khoto yi ntshuxa munhu loyi a nga hehliwa hi nandzu wa madzolonga ya le mindyangwini hi beyili, loyi ku nga nyikiwangiki xileriso xo sirheleriwa ehenhla ka yena, khoto yi fanele ku nyika xileriso xo sirheleriwa endzhaku ko endla vulavisisi.
Loko khoto yi nyika xileriso xo sirheleriwa, yi fanele hi nkarhi wolowo  yi nyika ni mpfumelelo wo khoma, ku yimisa, lowu faneleke ku nyikiwa Vukorhokeri bya Maphorisa ya AfrikaDzonga (SAPS).
Loko xirho xa SAPS xi ehleketelela leswaku muendli wa xivilelo u le khombyeni hikwalaho ka ku tluriwa ka xileriso, xi fanele ku khoma muhlamuri hi xihatla.
Nawu sweswi wu sirhelela vadyuhari eka tinxaka hinkwato ta madzolonga ya le mindyangwini handle ko kanakana, naswona wu pfumelela vaendli va swivilelo ku endla swikombelo swa swileriso swo sirheleriwa eka inthanete, leswi  va hlayiselaka nkarhi ni ku durheriwa hi ku famba.
Ku sirhelela vaendli va swivilelo ehenhla ka ku xanisiwa loku yaka emahlweni, khoto yi nga nyika Xitiviso xo Veka Tihlo eka Vuhlayiseki lexi nga ta lava leswaku xirho xa SAPS xi tshamela ku tihlanganisa na muendli wa xivilelo swi nga tiviwi hi muxanisi.
Vanhu lava nga hlula GBV va tala ku nyika xivilelo xo ka va nga khomiwi kahle kumbe ku nga tekeriwi enhlokweni loko va yisa swivilelo eswitichini swa maphorisa. Swirho swa SAPS leswi hlulekaka ku landzelela ku boheka ka vona ehansi nawu lowuntshwa swi ta va na nandzu wa matikhomelo yo biha.
Vanhu lavakulu hinkwavo lava nga na vutivi kumbe ku ehleketelela leswaku ku le ku endliweni ka madzolonga ya le makaya ehenhla ka n’wana, munhu loyi a nga tsoniwa emiehleketweni kumbe mudyuhari va boheka ku vika xendlo xolexo eka mukondleteri kumbe emaphoriseni. Ku hluleka ku endla tano i nandzu wa vugevenga.
Leswi swi endla leswaku nawu wa madzolonga ehenhla ka vavasati na vana wu va vutihlamuleri bya vanhu hinkwavo.
Ku pasisiwa ka milawu leyintshwa i goza ro ya eka endlelo leri. Kambe a hi xintshuxo. Xosungula hi fanele ku sivela ku endliwa ka madzolonga ni ku xanisa leswaku swi nga humeleli.
Hi ku tirhasana kun’we tanihi rixaka, hi fanele ku tirhisa rito ra hina, ku nghenelela ka hina na ku va ni xivindzi ku herisela makumu madzolonga lama endliwaka hi vavanuna ehenhla ka vavasati na vana.  