Hinkwerhu hi nga hlula COVID-19

 Maafrika-Dzonga ya 114 lama nga kutsuriwa eWuhaneChina eka mavhiki lawa ya nga hundza va gimetile ku va voxe naswona vahlanganisi-wile na mindyangu ya vona. Hinkwavo ka vona va kambe riwile va kumeka va ri hava xitsongwatsongwana naswona va hanyile kahle na ku tshamiseka emoyeni. Eka tin’hweti leti nga hundza, a va pfaleriwile, ro sungula eWuhan ku ringana 51 wa masiku na 14 wa masiku ePolokwane. A va swi kotanga ku va na varhandziwa va vona, va nga swikoti ku suka laha a va ri kona naswona va nga switivi leswaku maxangu ya vona ya ta hela rini. Loko ho engetela masiku ya 17 lama ya saleke lawa Afrika-Dzonga yi nga ta va yi pfaleriwile va ta va na masiku ya 82 va pfaleriwile.A swi tsakisa swinene ku dzumba na vanhu  lavo hamba na va Maafrika-Dzonga, lava nga ni malembe yo hambana, tindzimi na laha va humaka kona. Ndzi tsakisiwile hi ku kondzelela ka vona na hlohlotelo na ku tiyimisela ka vona ku va va hanyile kahle. Va huma exivindzini xaxitsongwatsongwana xa kho-rona eWuhan eChina naswona va vonile khumbheko wa khombo ra hlaselo wa xitso-ngwatsongwana lowu xi nga wu endla eka vutomi bya vanhu.
  A swi hlamarisi ku twa vona va vula leswaku va va ti byerile leswaku va fanele ku sirhelela rihanyo ra lava nga le kusuhi na vona. Sweswi ku kondzelela ka vona na ku tiyisela swi va vuyiserile, hikuva va vuyela eka mindyangu ya vona.Ku vuya ka vona ekaya a ku koteka hikokwalaho ka vanhu vo tala lava va nga tirha ku tlurisa mpimo ku ya endla ntirho lowu wo va kutsula wu humelela. Tanihi rixaka, hi khensa swinene eka Mfumo na vanhu va China ku va va hlayisile vaakitiko va hina, na ku pfuna ka vona eka ku lulamisela ku kutsuriwa ka vona. I swa nkoka leswaku Maafrika-Dzonga vo hlaya a va ri vadyondzi lava a va ri na basari ku suka eka mfumo wa China; leswi ku nga ku hanana loku khensiwaka hi ntiyiso. Ha khensa swinene eka vanhu hinkwavo lava a va ngheneleri le eka ntirho lowu, ku suka eka vatirhi va SAA ku ya eka xipa-no xa vutshunguri ku ya eka maphorisa na masocha lava va va vuyiseke ekaya. Un’wana na un’wana wa vona u tinyikerile ku ta teka vutihlamuleri eka vuhlayiseki na le ka rihanyo ra van’wana. A va ti lulamiserile ku tirha ntirho lowo tika na ku chavisa na ku landzelela ku va voxe. Naswona sweswi, hinkwavo ka vona va ndzi byela leswaku va lulamerile ku rhumiwa nakambe.Ndzi lava ku khensa vatirhi na vufambisi bya Hodela ya Ranch ePolokwane, lava va hlayiseke lava vuyeke. A va ti lulamiserile ku hoxa xandla eka rixaka ra hina ku lwisana na vuvabyi lebyi. Un’wana na un’wana loyi a nga hoxa xandla eka ntirho lowu u endlile leswaku Afrika-Dzonga yi tinyungubyisa. Ntokoto wa Maafrika-Dzo-nga eWuhan wu kombisile ku tirheka – na nkoka – wa xiyi-mo xa ku pfaleriwa. A ku ri hi swiendlo swa matimba leswi mfumo wa China wu nga swi endla ku sivela ku hangalaka ka vuvabyi edorobeninkulu ra Wuhan, leswaku vanhu va hina hinkwavo va kotile ku vuya va nga khomiwanga hi vuvabyi na ku va va hanyile kahle.Wuhan, dorobankulu ra 11 wa mamiliyoni wa vanhu eka xifundzankulu xa Hubei, a ri ri na 50 000 wa vanhu lava tluleti-weke hi xitsongwatsongwana. Sweswi, endzhaku ka ku tlula tin’hweti timbirhi endzhaku ka loko va tirhisile maqhinga ya ku pfaleriwa ya endliwile, xifundzankulu xi vikile 20 wa vavabyi vantshwa eka mavhiki mambirhi lawa ya hundzeke.Ku sivela vuvabyi lebyi Edorobeni ra Wuhan, eka Xifundzankulu xa Hubei na le ka tindhawu tin’wana ta le China a swi lava tindlela leti-kulu naswona leti to ka ti nga tolovelekangiki. A swi katsa ku siveriwa ku hanya vutomi bya masiku hinkwawo na ku khumbheka loko vava eka ikhonomi ya China. Matiko yan’wana lawa ya nga tirhisa maqhinga lawa ya fanaka ni lawa ya vile na ku humelela lokukulu eka ku lawula ku hangalaka ka vuvabyi ku tlula matiko ya ku nonoka ku angu-la.Loko nhlayo ya vanhu lava nga tiyisisiwa ya COVID-19 yi ri nkarhi yi kula emisaveni hinkwayo ku hundza 700 000 na nhlayo ya mafu yi tlula 33 000, hi nga dyondza eka matiko lawa. Sweswi swi le rivaleni swi-nene leswaku ndlela ya kahle leyi tirhaka eka vanhu ku sivela ku hangalaka ka vuvabyi i ku va vanhu va tshama ekaya na ku va va tshamela kule na le kule ku ringana mavhikinyana.
Naswona i swa nkoka leswa-ku ku pfaleriwa na maqhinga yan’wana ya xihatla ya landze-leriwa na ku tiyisisiwa hi mi-karhi hinkwayo.Tanihi vumbhoni lebyi nga vuriwaka hi Maafrika-Dzo-nga ku suka eWuhan, ku siveriwa ku hanya vutomi masiku hinkwawo, eka ku fambafamba na ku hlangana ka vanhu ka ntolovelo swa tika ku swi tiyisela. Eka xiyimo xa Afrika-Dzonga, ku pfaleriwa loku ku engetela ku tikeriwa na ntshikelelo, naswona hi le ku endleni hinkwaswo leswi hi nga swi kotaka ku hunguta khumbheko eka vanhu va hina.  Kambe dyondzo leyi hi nga yi kuma eka Maafrika-Dzonga eWuhan hileswaku ku pfaleri-wa ka tirha. Swi kombisa leswaku loko ho xixima hi ku hetiseka milawu leyi nga kona ku sivela ku tlulela ka xitso-ngwatsongwana, hi nga kota ku hunguta ku tlulela ku ya ehansi. Swi kombisa leswaku loko ho tirhisana na valawuri va rihanyo eka ku endla leswi hi faneleke ku swi endla, hi nge ponisi ntsena vutomi bya hina kambe na lava hi hanyaka na vona.Timhaka leti runguriweke hi Maafrika-Dzonga lava vuyaka eWuhan ti fanele ti hi nyika hlohlotelo na ku tshembha eka mavhiki lawa ya ha taka. Timhaka ta vona ti hi byela leswaku ku na ku tshembha endzhaku ka xiyimo xo tika, leswaku loko ho endla leswi hi faneleke ku swi endla na ku xixima ku pfaleriwa, na leswa-ku loko ho tirha swin’we, hi ta hlula.
