Malinhlengeleto ya xibalo yi seketela nhlakarhelo na ku kula

Leyi i 25% ta antswiso kuhundza lembe leri hundzeke naswona i 15% ta engetelo kuhundza lembe leri hundzeke ku nga si fika ntungukulu wa COVID-19.
Eka nkarhi lowu fanaka, SARS yi tlhele yi hakela ntsengo wa yona wa le henhla hi ku vuyisela timali ta xibalo kusukela loko yi simekiwile malembe ya 25 lama hundzeke.
 Ejensi ya nhlengeleto wa malinhlengeleto ya xibalo hi yona mbilu ya ku aka mfumo wa vuswikoti.
Malinhlengeleto ya xibalo yi susumeta nhluvuko wa tiko ra ka hina. Mali leyi hlengeletiwaka hi SARS yi hakelela mphakelo wa vukorhokeri na switirhisiwa.
Hi R17.8 wa tithiriliyoni leti SARS yi ti hlengeleteke kusukela loko yi tumbuluxiwile hi 1997, hi kotile ku aka switirhisiwa swa vanhu swo tala swo fana na titliliniki, swikolo na swibedhlele, ku antswisa na ku aka magondzo mantshwa, na ku seketela lava nga sirhelelekangiki ngopfu va le rixakeni hi  ku tirhisa timali ta nhlay iso wa vaaki na magoza man’wana. Loko tisisiteme ta nhlengeleto wa mali-nhlengeleto ya xibalo na milawu ya tona yo seketela swi tirha kahle, swi nga hlangahlanganangi na ku va swi ringanana, swi hlohlotela vulandzelelanawu lebyikulukumba.
Ku vuyisela ntshamiseko na ku tshembeka eka SARS a swi ri exikarhi ka swilo swo rhanga swa mina loko ndzi hlawuriwa tanihi Phuresi dente hi 2018.
Ku fana na mihlangano ya nkoka yin’wana yo tala, SARS yi xanisekile hikwalaho ka switandzhaku swo biha swa ku tekiwa ka vulawuri bya mfumo hi swiyenge swa le tlhelo, ku nghenelela ka swa tipolitiki, vufambisi byo biha na swivangelo swin’wana leswi khumbaka hi ndlela yo tivikana ku tirha kahle ka yona.
Leswi swi vi le switandzhaku swo kongoma swa ku nga tekeli ehansi matikhomelo ya vabari ntsena, kambe na ku lahlekeriwa hi ntshembo wa mabindzu eka nhlangano lowu.
 Hi 2018, ndzi thorile khomixini ya vulavisisi eka mafambiselo na mafumelo ya xibalo eka SARS leyi a yi rhangeriwile hi Mua vanyisi Robert Nugent loyi a humeke phenceni. Khomixini leyi yi nyikile xiviko xa yona xo hetelela xa yona emahelweni ya lembe rero.
Endzhaku ka malembe ya mune, SARS yi endlile kwalomu ka hinkwaswo swa 16 wa swibumabumelo leswi na 27 wa swibumabumelotsongo ku vuyisela  ntshamiseko eka nhlangano.
SARS yi lawurile qhinga ro cinca leri kongomiseke eka ku tiveka eka xiyimo xa le mahlweni xa ku tirha kahle na xiyimo xa le henhla xa vukorhokeri. Yi lulamisile nongonoko wa nhlanganelo ku kondletela matikhomelo ya xibalo na vulandzelelanawu.
Mixavo ya timathe-riyalimbisi ya le henhla ya sweswi, leyi vangeke timalinhlengeleto ta xibalo xa malinghena ya khamphani, yi hoxile xandla eka mitsengokulu ya malinhlengeleto leyo hetelela. Lexi xi tlheleke xi va na xiave i magoza lama SARS yi ma tekeke ku antswisa thekinoloji  ya yona ya vuxokoxoko na switirhisiwa swin’wana, ku endla vubarisi bya tinhundzu to huma ematikweni mambe byi va bya ximanguvalawa, ku thola vatirhi lava nga na vuswikoti, ku lwisana na mpapalato wa xibalo na nghingiriko wa vugevenga.
Xin’we xa swibumabumelo swa Khomixini ya Nugent a ku ri leswaku SARS yi  tumbuluxa nakambe vuswikoti bya ku veka tihlo na ku lavisisa mabindzu lama nga riki enawini.
Yuniti ya Ikhonomi leyi nga riki Enawini leyi yi vumbiweke hi vuntshwa  hi 2018 yi fikelerile ku humelela ko tala eku lwisaneni na mabindzu ya ikhonomi leyi nga riki enawini, ku katsa na hi nkongomiso eka nkavulandzelelanawu eka vubarisi  bya tinhundzu to huma ematikweni mambe.
Ku hlengeleta xibalo kusuka eka tikhamphani leti xaxametiweke eka JSE, tikhamphani ta matikonyingi, na vanhu lava fumeke swinene sweswi swi lawuriwa hi ndlela leyi tirhaka kahle hi Yuniti ya yona ya Mabindzu Lamakulu, leyi nga simekiwa hi vuntshwa hi 2020.
Hikwalaho ka ncinco wa SARS ku vile na ku antswa ka ku landzelela milawu ya xibalo xa malinghena ya vanhu, na Xibalo ku ya hi Muholo.
SARS yi le ku yimiseni ka vapapalati va xibalo, vavuyeriwa va mali ya vugevenga na lava tikatseke eka migingiriko ya vukungundzwana.
Swi tiyile leswaku ‘mubarisi’ i xin’wana xa switirho swa nkoka swa ku lwisana na vukungundzwana.
Eka swiyimo lwesi mahanyelo ya munhu ya nga fambelaniki na leswi a swi tiviseke, SARS a yi ri eku endleni ka tioditi ta mahanyelo. Eka lembe leri hundzeke, SARS yi hetile tioditi ta mahanyelo leswi swi endleke leswaku ku hlengeletiwa R474 wa timiliyoni to yisa emahlweni.
Loko ha ha yisa emahlweni matshalatshala yo tiyisa vuswikoti bya mfumo na ku aka mihlangano hi vuntshwa leyi tsanisiweke hi ndlela ya xisisitematiki hi ku tekiwa ka vulawuri bya mfumo hi swiyenge swa le tlhelo, hina swo tala ku swi dyondza kusuka eka leswi SARS yi nga swi fikelela hi xinkadyana xo koma swinene.
Loko mihlangano ya mfumo yi fambisiwa kahle na ku tirha kahle, loko yi kombisa ku tshembeka na vunene eka matirhelo ya yona, leswi swi hoxa xandla eka tilevhele leti tlakukaka ta ntshembo eka mfumo.
Ntshembo wa mabindzu na wa vavekisi na wona wa tlakuka, wu hlohlotela vuvekisi lebyikulukumba na ku kula ka ikhonomi.
Vurhangeri na vatirhi va le ka SARS va fanele ku tlangeriwa eka matirhelo ya yona. Xinkhenso xi boheka ku ya eka mubari wa AfrikaDzonga lowo tshembeka.
Loko a ku nga ri ntirhisano wa vona, timalinhlengeleto leto hetelela a ti ta va ti nga kotekangi. Leswaku SARS yi kurisile tshaku ra xibalo hi 1.8 wa timiliyoni wa mitsariso yintshwa eka lembe leri hundzeke i mifikelelo ya kahle swinene yin’wana.
Hi nga kota ku aka Afrika-Dzonga hi vuntshwa ntsenaloko ho ya emahlweni hi fikelela mboheko lowu avelaniwaka, naswona loko ho tiyisa ntirho lowu nga eku yeni emahlweni sweswi ku tiyisisa leswaku swibalo leswi swi tirhisiwa hi vutlhari na hi ndlela leyi swi nga tlangisiwiki.