Ku tlangela vavasati hi nkatso Ku tlangela vavasati hi nkatso eka swa ikhonomieka swa ikhonomi

Xiyimo xa vavas atieAfrika-Dzonga namuntlha xi hambanile swinene na lexi a xi langutane na vamanana na vakokwana wa hina hi 1956.
Hi suka ekule eka ku kumisisa Afrika-Dzonga leri nga yiki hi rixaka, rimbewu, ra xidimokirasi, ro hluvuka no ntshuxeka.
Ku vile na ku antswa eka ku antswisa vutomi bya vavasati va Afrika-Dzonga eka ikhonomi, eka xiphemu xa tipolotiki na le ka vutomi bya mani na mani.Hi nkarhi wun'we, ha swi tiva leswaku kahari na ndlela yo leha leyi hi faneleke ku yi famba. Vavasati vaha langutane na xihlawuhlawu, nxaniso na madzolonga, na ku rhwala ndzhwalo lowukulu wa vusiwana.Loko ho lava ku lemuka xi-tshembiso xa Vumbiwa ra hina hi fanele ku languta nkatso wa xiikhonomi na wa ximali leswi swi endlaka leswaku vavasati vava va nga hlayisekanga eka nxaniso na madzolonga.Hi nghenerile khampheni leyi nga se tshamaku yi endliwa leyi yi hi hlanganisaka na kuti-nyiketela ka misava hinkwayo ku fikelela ku ringana ka rimbewu hi 2030. Ndzingano warixaka i ajenda leyi naveriwaka no cinca ku herisa xihlawuhlawu na madzolonga eka vavasati na ku nghenelela loku ringanaka eka vutomi bya swa tipolotiki, xinakulobye naxiikhonomi.Tanihi xiphemu xa khampheni leyi, hi nghenele ‘Mihlanganelo ya Swendlo’ yimbirhi, wun'we wa vululami bya ikhonomi na timfanelo na yin'wana ku lwisana na madzolonga ku ya hi rimbewu. Tithimi leti havumbirhi ti na nkoka eka ajenda ya hina ya tiko.Khume-n'we wa tinhweti loko Kungu ra Ku Hlamula ra Xilamulelamhangu ku lwisana na madzolonga kuya hi rimbewu na kudlawa ka vavasati ri simekiwile hi endlile ku antswa eka ku andzisa nseketelo na nhlayiso wa lava poneke, naswona ku antswa swi endliwa hi ku aka hi vuntshwa nawu ku va nyika nsirhelelo wa kahle swinene.Hi n'hweti ya Mhawuri, hi sungula ku simeka Kungu ra Tiko ro lwisana na madzolo-nga yoya hi rimbewu na ku dlawa ka vavasati. Xa nkoka eka kungu leri i ku tiyisisa ku katsiwa ka vavasati eka swa timali. Leswi i mhaka ya leswaku kandzingano wa xiikhonomi na kandzingano wa vanhu swa fambisana. Xiyimo xa vavasati eka ikhonomi eAfrika-Dzonga swi va endla leswaku vava va nga hlayisekanga eka nxaniso.
Hi fanele ku tlakusa nseketelo wa hina eka vavasati ku endla leswaku va kota ku ti yimela hi swa timali. Hi tibohile eka Ndzingano wa Rixaka lowu nga ta nyikiwa matimba hi Kungu ra Tiko.Xosungula, hi ta fambisa nkatso wa vavasati eka swa ikhonomi hi ku swikuma ka mani na mani. Hi vekile xiko-ngomiwa xo tiyisia leswaku kwalomu ka 40 wa tiphesente wa nhundzu na vukorhokeri lebyi kumiwaka hi swiphemu swa mfumo swi huma eka mabindzu ya vavasati.Xa vumbirhi, hi ta tlakusa nseketelo eka tiSMME ta vavasati na vavasati lava tirhaka eka xiphemu xo ka xi nga pasisiwanga kumbe lava nga tirheki. Leswi swi ta katsa mburisano na xiphemu xa timali ku endla leswaku vukorhokeri byi fikeleleka eka vavasati.Xa vunharhu, hi lava ku tiyisisa leswaku vavasati votala va kota ku fikelela ndhaka yo vu-yerisa kufana na miasava. Swi na nkoka leswaku vavasati va va vavuyeriwa eka phurogireme ya endla antswiso wa misava. Swi na nkoka leswaku eka R75 timiliyoni ta mphalalo wa COVID-19  ti yisiwa eka tivhochara ta vurimi, 53 wa tiphesente wa vavuyeriwa kutava vavasati va matikoxikaya.
Hi fanele ku tiyisisa leswaku ku pfuniwa ka vavasati na van'wamapurasi lamantsongo va ya emahlweni va kuma nseketelo na loko ntungunkulu wu hundzile. Xa vumue, hi lava ku tiyisisa leswaku vavasati va sirhelelekile eka madzolonga yo ya hi rimbewu endhawini ya ntirho. Hi ndlela leyi, hitava hi tirha eka xiyimo xa tiko na xa rhijini eka ku lulamisa Ntolovelo wa ILO wa madzolonga na nxaniso eka ndhawu ya ntirho.Ku vuriwa leswaku ntshu-xeko a wu nyikiwi, wo tekiwa.Ku ntshuxa vavasati i marito ntsena eka phepha handle ka loko ma fambelanisiwa na kutinyiketela kusuka eka swiphemu hinkwaswo swa rixaka.Tanihi loko haha lulamisela ku aka hi vuntshwa ikhonomi ya hina  eka ku tumbuluka ka ntungunkulu wa khoronavha-yirasi, hi vurile leswaku a hi nga tlheleli ntsena laha hi ri kona khale kungasi va na xi-tsongwatsongwana. Hi fanelel ku aka ikhonomi yo hambana leyi, exikarhi ka swin'wana, yi antswisaka swinene xiyimo xa vavasati eka switirhisiwa.Leswi swi vula leswaku vuvekisi ba hina eka vumaki byi fanele ku seketela kungari nhluvukiso ntsena wa indhasitiri ya le hansi, kambe na mabindzu ya vavasati. Byi fanelel ku humelerisa  tindlela ta mintirho ya vavasati eka switeji hinkwaswo swa ku lulamisela, ku hakela, ku aka na ku hlayisa miako. Hi tindlela leti fanaka, loko hi karhi hi tlakusa tiphurogireme ta mintirho, hi fanele ku tiyisisa leswaku vavasati lavantsongo hi ku kongoma va hlawuriwa tani hi vatekaxive. Ku tatisa eka muholo, tiphurogireme leti ti ta nyika tindlela to kuma vuswikoti na ntokoto lowu faneleke ku nghena eka ikhonomi.Tanihi loko kuri vutihlamuleri bya mgumo ku nyika tindlela ta ikhonomi eka vavasati na ku endla rimba leri pfumelelaka ku antswisa ndzingano wa rimbewu, un'wana na un'wana eka rixaka u fanele ku tlanga xiphemu xa yena.Mabindzu ma fanele ku seke-tela mabindzu ya vavasati ku kuma nhundzu na vukorhokeri.
Va fanele ku thola vavasati vo-tala naswona va thola vavasati eka swiyimo swa vurhangeri.Leswi hinkwaswo swi na nkoka loko hi languta rhekhodo ya xiphemu xoka xi ngari xa mfumo eka kuyimela rimbewu eka nkarhi wa le ndhaku wa levhele ya vurhangeri eka mfumo. Leyi i mhaka leyi yi tshamaka yi kha yi vuriwa eka miburisano leyi ni ngava na yona na minhlangano ya mabindzu ya vavasati yo hlaya. Hi mpimo wo ringana, hi fanele ku herisa kandzingano wa rimbewu eka hakelo ya vavanuna na vavasati, na ku teketela enhlokweni nawu wa hakelo yo ringana ya ntirho wo ringana leswi nga eka Nawu wa Ndzingano wa Ntirho.Vavasati va fanele ku sirheleriwa eka nxaniso na xihlawuhlawu eka ndhawu ya ntirho. Swi le ka vafambisi va swa vutleketli, valanguteri va tiyunivhesiti, vafambisi va swikolo na mihlangano ya vukhongeri ku endla swivandla swa leswaku vavasati na van'hwana va endza, va dyondza na ku khongela eka ndhawu yo hlayiseka.Hi fanele ku rhangela hi matimba ya hina ku herisa ntshikelelo, ku hlawula kuya hi rimbewu na ku siyerisana ka vavanuna. I matikhomelo lama lama ma pfumelelaka ntshikelelo wa vavasati.Swi le ka hina – vavanuna na vavasati – ku tiyisisa leswaku nkoka wa wansati, xiyimo na mavonelo a swi hambananga na swa wanuna. Swi le ka hina tanihi vatswari na vakokwana ku khoma no kurisa majaha na tintombhi ta hina ku fana.Swi le ka hina tanihi vavanuna ku ala na ku vulavula ku lwisana na madzolonga ku ya hi rimbewu kwihi na kwihi laha hi swi vonaka, hambi loko kuri ku lwisana na vanghana va hina, vatatana va hina kumbe vaboti wa hina.A hi veni rixaka leri herisaka ntshikelelo wa vavasati hi ti-nxaka ta tona hinkwato, enkarhini wa hina wa ku ha-nya.
Rixaka ra xivindzi ra 1956 ri machele hina hi-nkwerhu. Hi kolota vona, hina na tinxaka ta mundzuku kuva hi nga xengi ndzhaka lowu wa kahle.