Ku cinca sekitara ya vurimi

Misava ya vurimi i nkoka wa masungulo ya ndhaka ya hina ya ntumbuluko. Ku kumeka na ku hlayiseka ka ku tirhisiwa ka misava ya vurimi ku byala swimilana na nhlayiso wa swifuwo i swa nkoka eka ku hanya ka hina.Afrika-Dzonga ri na ndhawu yikulu swinene yo ringanela vurimi, leyi nga na 37,9% ta ndhawu ya misava leyi yi nga ku tirhiseriweni ka vurimi bya bindzu.Kufana na matiko yo tala, misava ya hina yo ringanela ku byala swimilana yi le ka nxungeto wa ku onhaka ka misava, ku kala ka mati na ku tatiwa ka madoroba. Hi tlhela hi lahlekeriwa hi misava ya vurimi hikwalaho ka ku cinca ka matirhiselo ya misava.Hi kuya hi matimu ya hina, ku anamisa mfikelelo wa misava ya vurimi ku endlela vuhumelerisi bya bindzu na vurimi byo ka byi nga ri bya bindzu hi leswi swi rhangaka emahlweni laha tikweni.Hambileswi tindlela ta antswiso wa misava endhaku ka 1994 ti hetelele hi ku va misava yo tala yi vuyiseriwa na ku tlheriseriwa eka MaAfrika-Dzonga,  switandhaku swo vava swa Nawu wa Vinyi va Misava wa 1913 swi ya emahlweni swi va eka tiphetheni ta vun'wini bya misava ya vurimi.Nawu wu hundze na le ka ku tsona timiliyoni ta vanhu misava ya mikwembu ya vona.Loko ka ha langutisiwe vun'wini bya misava emavokweni ya vanhu vantsongo, na vuhumelerisi bya masungulo bya vurimi na tindlela leti nga na nkoka leti to tala ti nga ta van'wampurasi va valungu va bindzu, switandhaku swa matimu ya hina swi sele na hina namuntlha. Vun'wini bya vanhu van'we bya tindlela ta nkoka bya vuhumelerisi lebyi yaka ema hlweni byo fana na misava a hi xirhalanganyi ntsena eka ku yisa emahlweni vaatikito lava tshembhaka eka ndzi ngano wa vanhu; swi tlhela swi va ndlela yo va vanhu va kala ntshamiseko. Ndlala ya misava yi le ku kuleni, ngopfu ngopfu eka lava va nga sweleka ematiko xikaya. Naswona hikwalaho ka swivangelo swo hlaya, mpimo lowu antswiso wa misava eka sekitara leyi wa nonoka naswona a wu enerisi. Tindlela to cinca ta vun'wini bya misava ya vurimi ti na nkoka ku nga langutiwi matimu ya leswi swi nga endli wangiki kahle ntsena, kambe ku sirhelela vuhlayisi bya swakudya swa tiko ra hina. Tanihi leswi swi tsariweke eka xiviko xa  2019 xa Phanele ya Vatsundzuxi va Phuresidente eka Antswiso wa Misava na Vurimi, “Loko hi xavisela matiko ya le handle swakudya, ekaya 41% ta va nhu ematikoxikaya na 59,4% emadorobeni a va na mfikelelo wa kahle wa swakudya.” Antswiso wa vurimi wu vile lowu rhangaka emahlweni eka vufambisi byo humelela kusukela loko ku sungurile xidemokirasi.Exikarhi ka 1994 na Nyenyakulu 2018 mfumo wu nyikile 8,4 wa timiliyoni wa tihekitara ta misava eka vanhu lava a va swelekile khale ehansi ka phurogireme ya antswiso wa misava. Kambe ku antswa loku swi fika ehansi ka kwalomu ka 10% ta misava ya vurimi ya bindzu. Eka Mbulavulo wa mina wa Xiyimo xa Tiko loko lembe ra ha ku sungula ndzi bohile leswaku misava ya vurimi ya mfumo yi ta pfuleriwa vanhu ku rima. Lowu i mpfhuka wukulu swinene eka phurosese ya antswiso wa vurimi, naswona wu nyika ntirho eka xitshembiso xa Freedom Charter xa leswaku misava yi ta avelaniwa eka lava va yi tirhaka.Xivono xa hina xo phakela hi vuntshwa xi kongome eka ku ringanisa exikarhi ka vululami bya vanhu na ku lulamisa, na ku antswisa ku humelerisa ka vurimi hi ku tisa van'wamapurasi va vantima vo tala eka ikhonomi hi yoxe.Misava i ndhaka leyi humesaka leyi nghenisaka ntswalo naswona yi nga tirhisiwa tanihi mpfuno ku kuma ndhaka yin'wana.Hi fanele ku tiyisisa leswaku misava leyi kumiweke ku rima eka yona ya tirhisiwa ku vuyerisa. Ku sirhelela misava ya mfumo leyi nyikiweke ku rima eka yona, mpfumelelo a wu hundziseki. Vavuyeriwa va ta sayina mpfumelelano wa lisi na mfumo naswona va ta hakela rhente leyi fambelanaka na nkoka wa misava.Hi fanele hi tlhela hi tiyisisa leswaku van'wamapurasi va seketeriwa eka ndlela ya nhlayiso na ku vuyeriwa.Tanihi xiphemu xa phurogireme leyi, vavuyeriwa va ta leteriwa eka malawulelo ya mali na antswiso wa bindzu.Ntokoto wu kombile leswaku van'wamapurasi lava va ha ku sungulaka na lavatsongo va tala ku pfumala vuswikoti bya mali ku fikelela tichansi ta makete na ku tolovela tindlela ta nkoka.Hi tekela enhlokweni vavasati, vantshwa na vanhu lava nga na vutsoniwa tanihi vavuyeriwa.Ku na ku humelela ko kombeka hi ku tlakusa van'wamapurasi va vavasati ehansi ka Qhingha ra Malawulelo ya Makumelo ya Misava (PLAS) leri nga kona.Eka swifundzakulu  swohlaya, vavasati lava va nga nyikiwa mapurasi hi DLRD va kotile ku ma fambisa hi ku humelela naswona va yile eka ku humelerisa ka bindzu.Ku tatisa eka ku kumiwa ka misava hi koxe, Ndzawulo yi ya emahlweni yi vekisa eka miako, switirhisiwa na michini ku kotisa van'wamabundzu lava ku fambisa mabindzu ya ku humelela.Ku anamisa mfikelelo eka misava na tichansi to rima swi ta seketela ku tumbuluxa mitirho na antswiso wa  bindzu, na ku antswisa makete wa swakudya, swimakiwa swa vurimi na vukorhokeri.Xikongomelonkulu xa ku nyika maphasele ya misava leyi i ku cinca misava ya vurimi hi ku kurisa rixaka rintshwa ra van'wamapurasi.Ku lombisa misava ehansi ka swiyimo swa kahle hi ndlela leyi swi fanele ku va endla leswaku va hleketa leswikulu; kungari ku kurisa mabindzu ya vona ntsena kambe ku antswisa rifumu ra avelano na ndzalo eka miganga leyi va rimaka eka yona.Va fanele ku horisa miavano ya matimu ya hina. Va fanele ku herisa ntolovelo wa leswaku i van'wamapurasi va valungu ntsena lava nga humelela eAfrika-Dzonga, naswona van'wamapurasi va vantima hi lava 'va ha sungulaka.’Eka ku tirha misava leyi; eka ku yi cinca yi va leyi vuye risaka, hakunene va ta cinca matlhari ya va swikomu. Va ta hundzuka swikandza swa tiko swa ndzivalelano.