PrEP yi nga sivela HIV

Nkwama wa Angulo eka Madzolonga lama Simekiweke eka Rimbewu na ku Dlayete riwa ka Vaxisati (GBVF) wu ringeta ku tiyisisa leswaku Afrika-Dzonga yi hava GBVF ehenhla ka vavasati, vana; na mukajana, mujakati, muka nyayi, wo ticinca rimbewu, nhwajana, rimbewuhambuko, lava nga riki na switwi swa timhaka ta masangu na vaaki van’wana va (LGBTQIA+).
Nkwama lowu wu simeki wile hi Phuresidente Cyril Ramaphosa hi Nyenyanyana 2021, ku seketela ku tirhisiwa ka Kungu ra Xiqhinga ra Rixaka hi mayelana na GBVF. Hi ku ya hi webusayiti ya nkwama, wu endla ntirho wa nkoka wo tisa ku cinca, hi ku ya hi ndzavisiso, vulemukisi na nseketelo wo khomeka eka mihlangano leyi khumbekaka eka nyimpi yo lwisana na GBVF.
Wun’wana wa mihlangano leyi seketeriwaka hi nkwama lowu i Gugu Dlamini Foun dation leyi kumekaka eKwaZulu-Natal, leyi nga kuma R250 000 kusuka eka GBVF hi 2022.
Mulawuri wa Vurhange rinkulu wa Gugu Dlamini Foundation, Mandisa Mabaso, u tumbuluxe fawundexini leyi hi 2010 endzhakukaloko manana wa yena – mufi Gugu Dlamini – a dlayiwile hi ku fayeteriwa hi maribye hi 1998 eDurban hikwalaho ko humesela erivaleni xiyimo xa yena xa ku va a ri na HIV .
“Xikongomelo xa fawun dexini leyi i ku tiyisa mafumelo ya miganga ku antswisa angulo wa GBVF, leswi nga na nkoka eka ku fikelela vulawuri bya ntungukulu wa HIV eAfri ka-Dzonga,” ku vula Mabaso.
“Yi tlhela yi va na xikongomelo xo hunguta mitluletavuvabyi ya HIV/AIDS, ku tlakusa mfikelelo wa nhlayiso na ku antswisa mivuyelo ya rihanyo eka vaxisati na vaxinuna lava nga tluleriwa na ku khumbeka hi HIV/AIDS,” a engetela.
Mali leyi kumiwaka hi fawun dexini yi pfuna vavasati na vanhwanyana va 522 255 na vavanuna na vafana va 900 vo suka eka mindyangu leyi nga khumbeka hi GBV na madzolonga ya le makaya; vanhu lava xanisiweke lava nga vatsoniwa; na vaaki va  LGBTQIA+, ku vula Mabaso.
Hi ku ya hi UNAIDS, eka tindhawu leti nga na ku tikeriwa hi HIV ka xiyimo xa le henhla, vavasati lava va nga vaxanisiwa va GBV va langu-tana na 50% ta nkoteko wa ku khomiwa hi HIV . Swin’wana swa swivangelo swa leswi i ku pfinyiwa na ku vavanuna va ala ku tirhisa tikhondomu.
Xana PrEP i yini? Yin’wana ya tindlela to sivela ntluletavuvabyi wa HIV i ku teka Murhi wo Sivela hi loyi a nga Hava Xitsongwatsong wana (PrEP), ku nga murhi lowu tekiwaka siku na siku hi vanhu lava nga hava HIV lava nga eka nxungeto wa le henhla wo khomiwa hi HIV , hi ku hla ngana hi swa masangu, kumbe ku tirhisa swidzidziharisi swo titlhava.
Hi Mhawuri, Holobye Joe Phaahla u vule leswaku Afri-ka-Dzonga yi na nhlayo ya le henhla yo sungula ku tirhisa PrEP yo nwiwa eAfrika ya le dzongeni wa Sahara. U vule leswaku 70% kumbe 2 419 wa tindhawu ta Afrika-Dzonga ta nhlayiso wa rihanyo wa ma sungulo ti nghenisile PrEP yo nwiwa eka tiphakeji ta tona ta vukorhokeri bya ntolovelo.“Munhu loyi a nga eka PrEP a nga boheki ku yi nwa vutomi bya yena hinkwabyo, a nga hla wula ku nwa nkarhi wun’wana na wun’wana lowu a nga eka nxungeto wo tluleriwa hi HIV .
Hambiswiritano, ku va PrEP yi tirha hi ku hetiseka, yi fanele ku nwiwa siku rin’wana na rin’wana [hi nkarhi lowu],” ku tiyisisa Mabaso.
Yi fanele ku tirhisiwa xikan’we na tindlela to tisirhelela tin’wana, to tanihi tikhondomu ta vaxisati na ta vaxinuna, hikuva PrEP a yi sirheleli munhu eka mavabyi man’wana lama tlulelaka hi ndlela ya masangu naswona a hi xisivelambeleko.Mabaso u vula leswaku eka swiyimo laha varhandzani va lavaka ku kuma n’wana, PrEP yi nga pfuneta ku sivela ntluletavuvabyi wa HIV eka muringani loyi a nga hava HIV na le ka n’wana lowo ka a nga si velekiwa.
Eka nkarhi wa sweswi, ekusunguleni ka lembe leri, Vulawuri byo Lawula Swikumiwa swa Rihanyo bya Afrika-Dzonga byi pasise ku tirhisiwa ka xingwavila xa le 
ka xirho xa xisati tanihi PrEP .
Xingwavila lexi xi na xidzidziharisi xa antiretroviral lexi vuriwaka dapivirine naswona xi boheka ku cinciwa n’hweti yin’wana na yin’wana. Hi ku engetela, PrEP yintshwa – nereta leyi tekaka tin’hweti timbirhi– ya ha yimele ku pasisiwa. Xikan’wekan’we loko yi pasisiwa, vanhu a va nga ha boheki ku nwa philisi siku rin’wana na rin’wana.
Masangu yo hlayisekaXikongomelo xa fawundexini i ku hunguta mitluletavuva-byi ya HIV hi ku tlakusa ku tirhisiwa ka khondomu na masangu lama hlayisekeke.
“Hi khutaza vana na vantshwa ku hlwela ku endla masangu kufikelaloko va rin -ganerile ku kota ku hlawula va ri na ku twisisa na ku hlawula ka rihanyo lerinene,” ku vula Mabaso.
“Hi tlhela hi tlakusa timhaka ta masangu lama hlayisekeke hi ku tshikelela ku tirhisiwa ka khondomu na ku va na muringani un’we hi nkarhi.
Ku tirhisiwa ka swidzid ziharisi hi ndlela yo biha – ngopfungopfu leswi swi tlhaveriwaka kunene – a swi bumabumeriwi tanihileswi swi tlakusaka nxungeto wo tluleriwa hi HIV ,” a engetela.
Fawundexini yi tlhela yi havexerisa matimba vanhu lava hanyaka na HIV/GBV na lava nga eka nxungeto wa yona xikan’we no khumbeka hi yona  ku tiva timfanelo ta vona na ku fikelela vululami na vukorhokeri bya xinawu ku sivela no alelana na ku onhiwa ka timfanelo ta ximunhu.  