Vaendli vukungundzwana bya COVID-19 va xupuriwa

Xiviko xo hetelela xa Yuniti ya Vulavisisi byo Hlawuleka (SIU) xa ku lavisisiwa ka swihehlo swa mayelana na matirhiselo yo biha ya  nkwama wa COVID-19, eka swiyenge hinkwaswo swa mfumo na le ka swiyenge swo ka swi nga ri swa mfumo xa ha ku pfumeleriwa ku va xi humesiwa xi voniwa hi vanhu hinkwavo hi Presidente Cyril Ramap -hosa.
Xiviko i goza ra nkoka ro lwisana na vukungundzwana ni mafambiselo yo biha eka swiyenge swa mfumo na swo ka swi nga ri swa mfumo, a vula tano.
Hi Mawuwani 2020, Presidente Ramaphosa u pfumelerile vulavisisi bya SIU.
Hi nkarhi wolowo, u boxile ku tiboha ka yena leswaku loko SIU yo kuma vumbhoni bya leswaku ku endliwile nandzu wa vugevenga, yi ta boheka ku hundzisela vumbhoni eka Matimba ya Vuchuchisi bya Rixaka (NPA).
SIU yi tlhele yi nyikiwa mpfumelelo wo fikelela xiboho xa nawu xo tlheriseriwa endzhaku eka ku vaviseka kumbe ku lahlekeriwa loku mfumo wu nga va na kona.
Leswi nga kumiwa hi xiviko
DSIU yi lavisisile tikontiraka ta 5 467 leti nga nyikiwa  vanyiki va vukorhokeri va 3 066, ta ntsengo wa R14.3 wa tibiliyoni.
Vulavisisi bya tikontiraka ta 4 549 ti fikisiwe emakumu, naswona 2 803 wa tona ti kumiwile ku va ti nga fanelanaga. Tikontiraka leti ti fikelela eka 62% wa vulavisisi lebyi nga fika emakumu.
“Vulavisisi lebyi byi kongomisiwe eka vanhu ni mihlangano leyi a yi tshemba leswaku yi nga tirhisa nkarhi wo va rixaka ri nga tshamisekanga kahle hi ndlela yo biha ku tifumisa no fumisa lava va nga kucetelana na vona ku tirhisa swipfuno swa mfumo hi ndlela yo biha,” ku vula Presidente.
U engetele hi ku boxa leswaku a swi amukeleki leswaku tikontaraka to tala hi mukhuva lowu leti fambelanaka na ku ponisa vutomi na ku sirhelela tindlela to tihanyisa a ti nga fanelanga, ti nga ri enawini no va ta vuxisi.
“Vulavisisi lebyi byi komba ku tiyimisela ka hina ku herisa vukungundzwana ni ku tirhana na vaendli va byona,” ku vula Presidente Ramaphosa.
Xiviko xo hetelela xi nyika vuxokoxoko bya timhaka leti SIU yi nga ti hundzisela eka NPA, tindzawulo na mihlagano ya mfumo na vanhu van’wana. NPA yi ta hetisa endlelo ro xupula vaendli va swobiha no lulamisa ku tsana loku kumiweke hi vulavisisi bya SIU, ku hlamusela Presidente.
Leswi endliweke 
Ku sukela loko ku sungurile vulavisisi, SIU, hi ku tirhisana na vayimeri van’wana, yi fikelele leswi landzelaka:
• timhaka ta 45, leti nga na ntsengo wa nhlangenelo wa R2.1 wa tibiliyoni,  yi tsarisiwile eka Khoto yo Hlawuleka ya Vuku ngundzwana, Vuxisi na Mafambiselo ya Mali leyi nga riki Enawini. 
Khoto yo hlawuleka yi nyikiwile matimba ya nawu yo tlherisela timali ta mfumo leti yiviweke hi vukungundzwana, vuxisi na mafambiselo ya mali leyi nga riki enawini, na ku teka goza ra nawu ehenhla ka vaendli va milandzu; 
• milandzu ya 224 yi hundziseriwile ku ya teka goza ro tshinya eka vatirhi va le ka tindzawulo ta mfumo kumbe mihlangano; 
• milandzu ya 386 yi hundziseriwile eka NPA, nas wona yinharhu yi hundziseriwile ku ya tekeriwa goza hi huvonkulu;
• milandzu ya 330 yi hundziserilwile ku ya tekeriwa goza ra vulawuri, leswi katsaka ku onhiwa ka mavito (ku ka va nga ha swi koti ku endla bindzu na mfumo).
Ku ya hi xiviko, ntsengo wo ringana R551.5 wa timiliyoni (nkoka wa mali na tinhundzu) wu ta tlheriseriwa mfumo, loko R34.2 wa timiliyoni wu tlherisiwile ku fikela sweswi. Vulavisisi byi siverile ku lahlekeriwa ko ringana R114.2 wa timiliy oni, no yimisa tikontiraka ta nkoka to ringana R170.4 wa timiliyoni.
SIU yi langutele ku va timhaka leti ti herile exikarhi ka Nyenyankulu na Dzivamusoko 2022, loko ku nga se yisiwa xiviko xo tatisa eka Presidente hi ku hela ka Khotavuxika.
Xiviko a xi katsi vuxokoxoko bya vulavisisi lebyi yaka emahlweni bya swihehlo leswi kumiweke hi SIU endzhaku ka siku ro hetelela leri vekiweke ra xiviko xo hetelela.
Leswi swi katsa vulavisisi bya vanyiki va vukorhokeri va 476, lava nga yelanisiwa na tikontiraka ta 964, ta nkoka wo hundza R961.6 wa timiliyoni. Mivuyelo ya vulavisisi lebyi, ku vula Hofisi ya Presidente, na yona yi ta humesiwa eka xiviko xa Khotavuxika. Presidente u khensile SIU eka ntirho lowu endliweke eka tin’hweti ta 18 leti nga hundza, na valumandleve na timbhoni tin’wana leti nga nyika valavisisi mahungu.