Ku hlohlotela ikhonomi leyi tirhaka

 Hi le ku endleni ka vuvekisi bya mfumo lebyi angarhelaka swinene na ku va byo lava ku humelela eka xiyenge xa vatirhi, na mfumo havumbirhi tanihi mutumbuluxi na mukotisi wa mitirho. Xihlohloteri xa Mitirho xa Phuresidente lexi nga si tshamaka xi endliwa hi xikalu na vuanami bya xona, lexi khumbaka vuvekisi bya mfumo bya R100 ra tibiliyoni eka malembe manharhu lama taka.Hi ta sirhelela na ku tumbuluxa mitirho leyi nyikiwaka timali hi ku kongoma na miphalalo ya nseketelo wa vutihanyisi loko makete wa vatirhi wu ri karhi wu hlakarhela eka ntungukulu wa khoronavhayirasi. Xin'wana na xin'wana xa leswi xi lulamerile ku tirhisiwa, naswona i xitatisi eka vutinyiketi lebyi nga kona.Loko yin'wana ya miphalalo yi aka eka matimba ya minongonoko leyi nga kona, xi hlohloteri lexi xi tlhela xi katsa na maendlelo mantshwa.Leswi swi katsa ku kongoma eka leswi hi swi vulaka ‘ntirho wa vanhu’. Hi le ku tirheni kusuka eka xitatimente xa leswaku a ku na nkayivelo wa ntirho lowu faneleke ku  endliwa ku tirhana na swiphi qo swa vanhu swo tala erixake ni ra ka hina. Xikongomeloku lu i ku seketela vutumbuluxi byo tivikana, vuswikoti bya mapfhumba na bya nhlangano lebyi nga kona erixakeni hi ku angarhela ku nghenisa vanhu entirhweni leswi vuyerisaka hinkwavo. Ntirho lowu wu nghena eka mikongomelo yo hambanahambana, ku katsa na nsirhelelo wa swakudya, ku herisa madzolonga yo ya hi rimbewu, ku antswisiwa ka swidakana na swin'wana swo tala.Leswi swi ta tatisa matshalatshala ya mfumo, swi pfu -melela xikalu xa le henhla na nkhumbo wa vanhu xikan’we na mixaka yintshwa ya xinakulobye na vatlangi va vaaki vo hambanahambana. Xihlohloteri lexi xi katsa nongonoko wuntshwa wa rixaka wa ku thola vapfuneti va ku dyondzisa na va swikolo eswikolweni. Swikolo swi le ku tholeni sweswi, swi ri karhi swi nyika swivandlanene swintshwa emugangeni wun’wana na wun’wana  etikweni hinkwaro.Ntirho wa mfumo a wo va ntsena mfumo va ntirho wo pfumala swikili. Ku na ku kongoma ko katsa swiphemu hinkwaswo eka mathwasana, ku ri na swivandlanene swa vaongori, mathwasana ya tisayense, vatirha-hi-mavoko na van'wana.Xihlohloteri lexi xi ta tlhela xi sirhelela mitirho eka tisekitara leti nga sirhelelekangiki leti ti nga hlaseriwa swinene hi ntungukulu lowu. Nseketelo wu ta nyikiwa eka vatirhi va le ka Nhluvukiso wa Tindzumulo, ngopfungopfu vavasati lava va titirhaka. Kutlula kwalomu ka 74,000 wa van'wa mapurasi lavatsongo na vona va ta kuma malimpfuneto ya swicheriwa swa vuhumelerisi.Tanihi rixaka, hi dinga vutshila na mfuwo ku tlakusa mimoya ya hina nakambe – xihlohloteri lexi xi nyika timali tintshwa ku pfuna sekitara leyi ku tlhela yi yima hi milenge ya yona, ku katsa na nseketelo eka ku tumbuluxiwa ka vundzeni bya swa xidijitali na ku ndlandlamuxiwa ka tipulatifomo ta mabindzu ya xielekitironiki. Leswi swi ta pfumelela van'wavutshila ku tifambelanisa na swiyimo swa makete leswintshwa leswi ntungukulu wu nga swi rhwexa eka hina hinkwerhu na ku teka swivandlanene swintshwa swa ku kula.Xikotisi xa nkoka swonghasi xa ku humelerisa mitirho hi ku angarhela, lexi endliweke xa nkoka swinene hi ntungukulu lowu, i ku khomananisa eka netiweke. Ku hlula xihingakanyi lexa xidijitali, xihlohloteri lexi xi ta nyika mfikelelo wa inthanete wo hatlisa, wo fikeleleka eka miti leyi nga na malinghena ya le hansi hi ku tirhisa timali ta mpfuneto ta nkhomananiso wa maendlelo lamantshwa xihlanganisi xa masungulo na ku ndla ndlamukisiwa ka WiFi ya vaaki ya mahala.Loko tiko ra hina ra ha hlakarhela eka ku onhetela lokukulu ka ntungukulu wa khoronavhayirasi, a hi kanakani hi mayelana na vukulu bya xintirhwana lexi hi nga langutana na xona.Hi boheka ku fikelela nhlakarhelo wa ikhonomi leyi hatlisaka na ku va ya nkatsahinkwavo. Hi boheka ku tlhelerisa vunyingi bya vanhu va ka hina eku tirheni hi xihatla. Hi tlhela hi boheka ku pfala ndzima leyi lahlekeke ya mphakelo wa vukorhokeri bya masungulo na swimakiwakulu swa nkoka swonghasi, hi tirhana na mitlhontlho ya vanhu na ku cinca malokixi na miganga ya le matikoxikaya na yona. Ntirho wa mfumo i xitirho lexi xi nga endlaka hinkwaswo leswi nga laha henhla: ku tumbuluxa mitirho hi xikalu eka nkarhi wo koma loko timakete ti ri karhi ti hlakarhela, na ku tumbuluxa nkoka wa vanhu loko ku ri karhi ku endliwa swoleswo.Xikombiso lexi xi tala ku tshahiwa hi nongonoko wa mitirho ya mfumo lowukulu lowu endliweke hi United States endzhaku ka Ku Wa  Ikhonomi Lokukulu hi va1930.Lexi a ku ngo va ntsena xihlohloteri, kambe swi tlhele swi kondletela vutekaxiave bya vanhu na nkatsahinkwao.Ku na swikombiso swo talanyana swa minongonoko ya mitirho ya mfumo ya maendlelo lamantshwa eka misava leyi hluvukaka, ku katsa India, Ethiopia na kwala Afrika-Dzonga. Minongonoko leyi yi endla vuvekisi byo kongoma eka tiikhonomi ta laha kaya, yi fikelela tindhawu leti nga swela ku sungula, yi seketela mabindzu lamatso ngo ma laha kaya na khuluke la  eka ikhonomi yo angarhela kusuka kwalaho.Yi tlhela yi kondletela vute-kaxiave bya vanhu na nkatsa hinkwavo, yi nyika miganga tindlela to cinca vutomi bya vona tanihiloko va endla mixaka yintshwa ya ntirho. Hi ku endla tano, yi hoxa xandla eka ncinco havumbirhi eka levhele ya le mugangeni na le rixakeni hi ku angarhela. Vuvekisi bya vanhu byo kongoma ku seketela ntirho na ku tumbuluxa swivandlanene swa ikhonomi leswi swi endlaka nkoka wa vanhu byi endla swo tala kutlula ku ti rhana na xirilo xa mpfumaleko wa mitirho.Bya angula, hikuva byi tirhisa swipfuno swa mfumo ku angula eka swidingo swa miganga ya laha tikweni, hambi ku ri eka tindhawu ta  swa mbangu, nsirhelelo wa swakudya, tisenthara ta nhluvukiso wa tindzumulo to tala, kumbe eka magondzo yo antswa na ku va yo fikeleleka swinene.Byi ya emahlweni, hikuva byi nyika nsirhelelo wa vanhu na nhlayiso wa malinghena eka lavaya va langutanaka na vusweti hikuva va tsandzeka ku kuma ntirho.I vuvekisi eka vumundzuku, hikuva byi seketela ajenda ya nhlakarhelo wa ikhonomi yo angarhela hi ku yisa vanhu vaka hina entirhweni hi ku hatlisa eka ku antswisa swimakiwakulu swa rixaka na swa masipala.Hikwalaho ka miphalalo leyi nga eka xihlohloteri lexi, hi le ku tumbuluxeni ka ntirho wa lavaya va wu dingaka, loko hi ri karhi hi siya nkhumbo wa nkarhi wo leha eka miganga hinkwayo.Ku fana na minongonoko ya mitirho ya mfumo emisaveni hinkwayo, xihlohloteri lexa mitirho xi seketela na ku pfuneta xiave lexa nkoka swo nghasi xa sekitara yo ka yi nga ri ya mfumo eka ku tumbuluxa mitirho. Yi hambana na swa ntolovelo, hikuva tanihiloko nhlakarhelo wu ya emahlweni, xikalu xa ntirho wa mfumo xa hunguteka. Ntokoto na swikili leswi kumiwaka hi vavuyeriwa va Xihlohloteri xa Mitirho xa Phuresidente xi ta antswisa mikoteko ya vona eka ku kuma ntirho wa ximfumo. Ntokoto lowu kumiweke wu tlhela wu va ndlela yo ya eka nghingiriko wa swa vun'wamabindzu. Vatekaxiave va ta antswisa swikili na vuswikoti bya vona ku sungula mabindzu ya vona vini, naswona va nga kota ku tirhisa malinghena leya nkarhi na nkarhi leyi nyikiwaka hi ntirho wa mfumo ku nghena eka migingiriko yin'wana yo endla malinghena.  Ndzi tiyisisile hi ndlela yo fanana leswaku xirilo xa COVID-19 i fasitere ra xivandla -nene xa ku aka nakambe ku antswa.Eka nkarhi lowu hinkwawo wa nkavanyeto lowukulu, hi ta va hi nga ti endleli swa kahle loko hi endla switshe mbiso swo ka swi nga hume leriseki leswi swi tlakusaka ku langutela, ntsena ku tlhela hi kayivela loko swi nga humeleli. Leswi hi swona swi endlaka leswaku wun'wana na wun'wana wa mitirho leyi na miphalalo ya nseketelo wa vutihanyisi swi nyikiwa timali hi ku hetiseka, hi kungu ra nsimeko leri nga erivaleni.Xihlohloteri lexa mitirho a xi hi mayelana na vutiboheleri byo ka byi nga twisiseki eka nkarhinyana lowu taka, kambe xi hi mayelana na ku tumbuluxiwa ka mitirho eka nkarhi wa sweswi.Xihlohloteri lexi i mbuyelo wa ku burisana ko angarhela swinene na tindzawulo ta rixaka, ta swifundzakulu na ta madorobakulu ku tumbuluxa hi ku hatlisa minongonoko ya mitirho leyi yi nga simekiwaka kumbe ku ndlandlamuxiwa ku nga si hundza tin'hweti ta tsevu.Tindzawulo to tirhisa na vakhomaxiave van'wana swi kambisisiwile hi vukheta eka vuswikoti bya swona bya ku tirhisa.Eka wun'wana na wun'wana wa minongonoko leyi yi welaka ehansi ka xihlohloteri lexi, swivandlanene swi ta navetisiwa naswona ku thola swi ta va leswinene, swo pfuleka na ku tlhela swi va erivaleni.Swikongomelokulu leswi hi nga tivekela swona swi humeleriseka, swa pimeka na ku fikeleleka, naswona hi nga dyondza kusuka eka ntokoto wa nkarhi lowu nga hundza na maendlelo ya kahle ya matiko ya misava.Vanhu va ka hina va lulamerile naswona va tsakela ku tirha. Vuswikoti lebyo hambanahambana byi boheka ku tirhisiwa, na swikili swa nhlanganelo na vuswikoti swi  tirhisiwa eka ku aka hi vu ntshwa tiko ra ka hina eka ku tumbuluka ka khoronavhayirasi.Xihlohloteri xa Mitirho xa Phuresidente xi nyika ku wisanyana eka mindyangu leyi yi nga tiyisela vuxika byo tika no leha hi malinghena leyi hungutiweke swinene, na le ka vanhu hi un’weun’we lava va nga tshama malembe yo tala va nga tirhi.Ntirho wa kahle, wa xiviri i mfanelo ya munhu un'wana na un'wana. I xipimelo lexi rhangeke emahlweni xa ku kula ka ikhonomi na ntshamiseko wa vanhu.Hi ku humelerisa mfanelo leyi ya nkoka, Xihlohloteri xa Mitirho xa Phuresidente xi le ku pfuneni eka ku aka rixaka leri ri tirhaka.