Mphalalo wa ndhambi eKZN ni le Kapa Vuxa

Presidente Cyril Ramaphosa u vule leswaku Vutameri bya Timali ta Tiko byi ta endla leswaku ku va na mali ku endla matshalatshala yo phalala ku pfuna lava khumbekeke hi ndhambi.
"Holobye wa swa Timali u vule leswaku R1 wa tibiliyoni yi kona hi xihatla." a vula tano.
Presidente Ramaphosa u ta tlhela a burisana ni Palemente ku kuma switirhisiwa swo engetela.
Mfumo wu tirhisana na Nkwama wa Vun’we, mabindzu mo ka ma nga ri ma mfumo ni mihlangano yo ka yi nga ri ya mfumo ni ya miganga ku seketela vatwisiwa ku vava.
Nkwama wa Vun’we wu ta tumbuluxa akhawunti ya bangi ya le tlhelo ku langutana ni khombo ra ndhambi leswaku MaAfrika-Dzonga ni vanyikeri va matikomambe va nyikela eka matshalatshala yo phalala.
Mfumo wu ta tlhela wu nyika tivhochara ku pfuna mindyangu ku aka hi vuntshwa tindlu leti nga onhaka katsongo, ku vula Presidente.
Ku kambela loku twisisekaka ka nkoxo wa ikhonomi ka tindhambi leti ka ha fanele ku endliwa, kambe swi le rivaleni leswaku swi ta tsutsuma kwalomu ka tibiliyoni ta tirhandi ku aka miako hi vuntshwa ni ku lahlekeriwa hi swikumiwa.”U engetele hi ku vula leswaku mali leyi vekiweke etlhelo ya lava twisiweke ku vava hi ndhambi yi fanele ku fikelela lava yi dingaka swinene.
“Swi ta va ni nkoka, loko hi tirha ntirho lowu, leswaku switirhisiwa hinkwaswo leswi hi swi hlengeletaka swi  tirhisiwa eka swikongomelo swa swona naswona swi fikelela lava faneleke ku swi amukela. A ku nga vi ni ndhawu ya vukungundzwana, ku tirhisa hi  vusompfa kumbe vuxisi bya muxaka wihi kumbe wihi,” ku tshikelela Presidente.
Swiphemu  swinharhu swo hlamula
Presidente Ramaphosa u boxe leswaku mfumo wu  ta hlamula eka khombo hi ku tirhisa swiphemu swinharhu.
Wu ta sungula hi ku langutisa eka mphalalo wa ximunhu, ku tiyisisa leswaku un’wana loyi a khumbekeke u hlayisekile naswona swilaveko swa vona swa nkoka swi fikeleriwile.
“Xavumbirhi, hi ta langutisa eka ntshamiseko ni mpfuxelelo, ku rhurhela vanhu lava nga lahlekeriwa hi makaya ya vona ni ku tlherisela mphakelo wa vukorhokeri. Xavunharhu, hi ta langutisa eka ku aka hi vuntshwa,” a vula tano.
Xiphemu xo aka hi vutshwa ni ku aka xi ta katsa ku aka tindlu eka tindhawu leti nga ringanela.
Ndzawulo ya Vutshamiso bya Vanhu se yi sungule ku kambela maonhakele ya tindlu eka xifundzankulu hinkwaxo.
“Ntirho wa xihatla i ku rhurhela vanhu lava nga rhurhisiwa hi tindhambi kutani malunghiselo ma  le ndleleni ku nyika tindhawu ta vutshamo ta xinkadyana,” ku vula  Presidente Ramaphosa.
Ndzawulo ya Mitirho ya Mfumo na Miako yi le ku languteni ka ndhawu ya mfumo leyi nga ringanela leyi nga tirhisiwaka ku rhurhisela vanhu.
Ku onhoka  lokukulu 
Timpfula ti vangile ku onhaka lokukulu eka tindlu; mabindzu; mapatu ni mabiloho; mati, gezi, swiporo ni switirhisiwa swa vuhlanganisi bya tiqingho. Swikolo, switirhisiwa swa rihanyu, switichi swa maphorisa ni tikhoto ta vamajisitarata na swona swi khumbekile, kun’we ni mafurha ni mpha kelo wa swakudya.
“Ku pimanyetiwe leswaku kwalomu ka ku tlula 270 000 wa vadyondzi va khumbekile kutani ku tlula 600 wa swikolo swi onhiwile, laha 16 swi nga fikelelekiki hiko kwalaho ka ku onhiwa ka mapatu ni mabiloho lama swi hlanganisaka.
“Makumetsevutsevu ya switirhisiwa swa mfumo  swa rihanyu swi khumbekile, hambileswi ku nga ni nkavanyeto wutsongo wa vukorhokeri bya swa riha nyu eka swifundzatsongo swotala leswi khumbekeke, ku vula Presidente.
Ntirho lowukulu wu le ku endliweni ku vuyelerisa vukorhokeri bya nkoka eka tindhawu to hambanahambana eKZN.
Ku tlula 400 wa vanhu va lahlekeriwe hi vutomi bya vona eKZN naswona vanhu votala va lahlekile. Nakambe rifu rin’we ri vikiwile kusuka eKapa Vuxa.
Ku tlula 4 000 wa makaya ya onhiwile kutani 8 300 ya onheke katsongo, swi siya vanhu va 40 000 va pfumala makaya.
Presidente u boxe leswaku Vukorhokeri bya Maphorisa ya Afrika-Dzonga (SAPS) na Vuthu ra Vusirheleri ra Rixaka ra Afrika-Dzonga (SANDF) a va ri karhi va rhangela ku lava ni matshalatshala yo ponisa.
Leswi swi katsa ku rhumeriwa ka vatirhi va SAPS, swipanu swo hlambela, yuniti ya timbyana ta maphorisa na swikwewetsu swo hambanahambana, swihahampfhukaphatsa ni swihahampfhuka eka tindhawu to hlaya leti nga khumbeka.
“Swihahampfhuka swo suka eka SANDF swi tirhisiwile ku ponisa ni ku nyiketiwa ka switirhisiwa swo phalala – tanihi swakudya, mati, matende na mikumba – eka vanhu lava nga eka tindhawu leti nga fikelelekiki.
“Ndzi nyike mpfumelelo wa SANDF ku tisa vatirhi votala, swo hlayisela mati ni switirhisiwa swo tengisa mati ni swipanu swa vainjhiniyara ku pfuna hi ku pfuxeta gezi na mati,” a vula tano.
Ku tlhandlekela, tindzawulo ta mfumo etikweni ni le ka swifundzankulu; timasipala; mihlangano yo ka yi nga ri ya mfumo ni mabindzu a va ri karhi va  phakela swo phalala leswi lavekaka tanihi swakudya, mikumba, mibedo, swiambalo, mirhi yo lawula vuvabyi, switirhisiwa swo hlamba ni swibye swo sweka hi swona.
Ku nga ri khale Khabinete yi hlambanye Xiyimo xa Khombo xa Tiko Hikwaro hi ku hlamula eka ndhambi.
Presidente u hlamusele tindhambi tanihi khombo ra ximunhu leri rhambeke “matshalatshala ya matimba lamakulu mo phalala hi xihatla.” “Vutomi, rihanyu ni riha nyu lerinene ra magidigidi ya vanhu swa ha ri ekhombyeni.
Tindhambi ti vange ku onha lokukulu ka ikhonomi ni ka vanhu,” a vula tano.
Nhlaluko ra Durban, leri nga ni nkoka wa ikhonomi ya Afrika-Dzonga no va rin’wana ra mihla luko leyikulu ni ku va ri ri ni migingiriko leyikulu ya switichi swo fambisa nhundzu hi swikepe eka tikonkulu, ri khumbekile swinene.
“Nkoka wa Nhlaluko ra Durban ni miako leyi yelanaka ya ku tirha ka ikhonomi ya tiko hi ku hetiseka swi vula leswaku khombo leri  ri khumba tiko hinkwaro ku nga ri eKZN ntsena,” ku vula Presidente.
Ku humelela se ku endliwile eka ku tlherisela ku tirhiseka ka Nhlaluko ra Durban, ku pfuriwa ka ti-ndlela tin’wana leswaku tilori ti fikelela switichi  swa nhlaluko ni ku basisa makhukhuri emihlalukweni.
