A hi veni nyandza yin’we eka ku lwisana ka hina na Covid-19

Loko xiyimo xa mhangu xi hlambanyiwile mavhiki ya tsevu lama ma nga hundza, Afrika-Dzonga a yi ri na 61 wa ntlulelo wa vuvabyi bya xitso-ngwatsongwana xa khorona le-byi tivekaka. Hambileswi nhlayo a yi ri yitsongonyana, mavonelo ya vativinkulu na ntokoto wa matiko ya misava ma kombise leswaku ntlulelo wa vuvabyi wu ta tlakuka swinene. Ndzi vule leswaku magoza ya xihatla na yo tika ma fanele ma tekiwa.Magoza walawo – lama ya katsaka ku pfaleriwa ka tiko hinkwaro na ku pfariwa ka mindzelekano ya hina – ma kombise ku tirha kahle swinene eka ku nonokisa ku hangalaka ka vuvabyi.Leswi swi kotekile hikuva Maafrika-Dzonga yotala ma landzelerile swilaveko swa ku pfaleriwa, va vona leswaku ku na mpfhuka wo ringanela exika-rhi ka vona na vanhu van’wana na ku tirhisa swipfalaxikandza. Ndza mi ndhundhuzela eka le-swi na ku ku tinyiketa ka n’wina hinkwako loku mi ku endleke.Eka nkarhi wa sweswi wa ku kongoma emahlweni ka ntungu, matiko man’wana ma na ntlulelo wa vuvabyi wotala swinene ku tlula hina. Ku fikela sweswi le-swi ku nga masiku ya 46 ku suke-la loko hi vile na mhangu ya hina ya vu 100 ya xitsongwatsongwa-na xa khorona  – hi na timhangu ta 6, 783 leti tivekaka.
Italy  leyi nga na nhlayo ya vanhu va tiko leyi ringanaka na ya hina yi ve na timhangu ta ku tlula 140, 000, naswona Amerika yi ve na kwalo-mu ka 700, 000 wa timhangu leti tivekaka eka masiku ya 46.
Kambe leswi a swi vuli leswaku nghozi yi hundzile. A hi se fika emaninginingini ya ntlulelo wa vuvabyi eAfrika-Dzonga. Timodlolo ta sayense hinkwato tikomba leswaku mpimo wa ntlulelo wa vuvabyi wu ta ya emahlweni wu tlakuka hi rivilo lerikule eka tin’hweti ti nga ri tingani leti nga ta landzela.Hambiswiritano, rivilo leri xi-tsongwatsongwana xi hangalaka-ka hi rona na nhlayo ya vanhu lava hetelelaka va tluletiwa hi vuvabyi yi ta ya hi leswi hi nga ta swi endla sweswi. Leswi hi swona ku olovisiwa ka ku pfaleriwa ku faneleke ku nonoka no va hi vukheta. Leswi hi swona swi endlaka leswaku swinawana swotala swi fanele ku tshama swa ha ri kona, naswona i swa nkoka swinene leswaku vanhu va swi landzelela. Ndza swi tiva leswaku swi tika ku fikela kwihi, naswona ndza swi twisisa swi-vilelo leswi votala varikwerhu va nga na swona hi mayelana na hilaha swinawana leswi swi nghenelelaka no hunguta ti-mfanelo ta vona hakona. Kambe hinkwaswo leswi i swa nkoka. Swikongomelonkulu swa hina eka hinkwaswo i ku sirhelela vutomi.Ku siya mpfhuka wo ringane-la exikarhi ka wena na munhu wun’wana na nsivelamavabyi lowu faneleke swa ha ri ema-hlweni na ku va xisirhelelo xi ri xoxe eka nkayankayo lowu. Leswi hi swona swi seketelaka swinawana leswi hi swi vekeke eka xiyimo xa 4 xa ku angula ka hina. Leswi hi swi tekeleke enhlokweni swi simekiwile eka vumbhoni lebyi kambisisiweke, datha ya xisayense na xiikhono-miki na maendlelo ya matiko ya misava lawa ya fambaka ema-hlweni.Eka ku ahlula ka 1995 ka Khoto ya Vumbiwa leyi nga herisa xigwevo xa ntambhu, Muavanyisi Arthur Chaskalson u tsale: “Mfanelo ya vutomi na ndzhuti i swa nkoka swinene eka timfanelo ta ximunhu hinkwato na ku va xihlovo xa timfanelo ta munhu tin’wana. Loko hi tiboha hina vinyi eka rixaka leri tu-mbulukeke eka ku tekeriwaenhlokweni ka timfanelo ta ximunhu, swa laveka leswaku hi vona nkoka wa timfanelo letimbirhi ehenhla ka hinkwato”.Swinawana leswi hi swi vekeke swi tumbuluxiwe eka ku tiboha kwaloko eka vutomi na ndzhuti, naswona leswi tiyisisaka – eka swiyimo leswi swo tika swongha-si – ku hungutiwa swa xikarhana eka timfanelo tin’wana, ku fana na ntshuxeko wo fambafamba na ku tihlanganisa. Hi ku endla tano, Afrika-Dzonga a yi fani na matiko man’wana layotala.Kwalomu ka wun’we xa ntlhanu xa nhlayo ya vanhu va matiko ya misava yi le ka nhlambulo kumbe ku pfaleriwa ka tiko hinkwaro, laha nhlayo yi tlakukaka hi xihatla eka ku angula eka mitlulelo ya vuvabyi. Leswi swi katsa matiko lawa ma nga na nhlayo ya vanhu va tiko leyi nga yikulu eka ya hina, ku fana na Indiya leyi nga na 1.5 wa tibiliyoni ta vanhu.Matiko yotala ma te na milawu leyi bohaka vanhu ku tshama emakaya exikarhi ka tiawara to karhi ku fana na lowu sweswi wu nga kona laha. Swipimelo swa mafambafambelo swi kona eka matiko yo hlaya. EUnited Kingdom  na le dorobeninkulu ra Furwa, Paris , ku titoloveta ku pimeriwe eka tiawara to karhi na le ka mpfhuka wo karhi wa le kaya ra wena.Magoza yo na fana na ku khoma no sivela lama fanaka na ya hina ma kona ematikweni yo hlaya. Xikombiso, ku xavisi-wa ka byalwa hi nkarhi wa ku pfaleriwa, ku arisiwa kumbe ku yirisiwa eka matiko yotala na hi mifumo ya miganga, ku katsa na swiphemu swa Mexico , Hong Kong na Greenland  lawa n’hweti leyi nga hundza ma nga yirisa ku xavisiwa ka byala hi nkarhi wa ku pfaleriwa ku hunguta ntlulelo wa vuvabyi na ku tlhela ku siveriwa madzolonga ehenhla ka vamanana na vana.Ku ve na swibumabumelo swotala swo huma eka vaaki hi mayelana na xiboho xa mfumo xo yisa emahlweni ku arisiwa ku xavisiwa ka fole eka xiyimo xa 4. Xiboho xo fana na lexi swa boha leswaku xi va na swisolo, kambe swi hoxekile ku ehleketa leswaku ku na vaholobye kumbe Phuresi-dente loyi a endlaka no vulavula ku rhandza eka mhaka leyi.
Hi ti 23 Dzivamisoko, ndzi ti-vise leswaku ku xavisiwa ka fole ku ta pfumeleriwa eka xiyimo xa 4. Leswi a swi simekiwe eka vonelo ra Huvo ya Vulerisi ya xi-tsongwatsongwana xa Khorona ya Rixaka (NCCC), naswona a ri ri eka rimba ra mpfampfarhuto leri a ri hangalasiwe leswaku ku tihlanganisiwa harona.Loko swi ta va swi langutisisi-wile no kanerisana hi swona, NCCC yi tlhele yi langutisa xiboho xa yona hi mayelana na fole. Hikwalaho, swinawana swi cinciwile hi Khabinete na ku tivisiwa hi Holobye Nkosazana Dlamini-Zuma hi ti 29 Dziva-misoko laha ku ndlandlamuxi-weke na ku arisiwa.Lexi a xi ri xiboho xa hinkwerhu naswona switatimente swa vaaki leswi endliweke hi mina swin’we na Holobye hi ku yimela, na ku nyikiwa matimba, hi hinkwavo lava ndzi va rhangelaka.Xinawana xin’wana na xin’wa-na lexi hi xi vekeke xi tekeriwe enhlokweni hi vukheta. Endlele-ni hi tihlanganise na vativinkulu va swa vutshunguri, mihlangano yo hambanahambana na tiindha-sitiri to hambana. Hi tekile xibo-ho hi leteriwile hi mihlangano ya matiko ya misava na mitokoto ya matiko man’wana.Ntiyiso wa kona hileswaku hi le ka xiyimo xo tika swinene. Ka ha ri na swotala hi mayelana na rhavi ra vutshunguri leri tirhanaka na ku tumbuluka na ku hangalaka ka xitsongwatsongwana lexi nga tiveriweki. Swa antswa ku endla swihoxo eka tlhelo ro tivonela ematshan’weni yo hakela hakelo yo vava ya ku lahlekeriwa hi ku ehleketa kahle eka mundzuku.Hambileswi ku nga na mavone-lo yo hambana eka swin’wana swa swiboho leswi hi swi tekeke – naswona eka swiyimo swin’wa-na leswi swi vile mavonelo lama voyameleke tlhelo rin’we – mfu-mo wu le ku endleni ka matsha-latshala ku endla hi ndlela leyi tlakusaka mfanelo ya ku hanya na ndzhuti wa vanhu va ka hina hinkwavo.Hi ku yingisela vanhu va ka hina na swivilelo swa vona eka nkarhi lowu ku vile xin’wana xa swihlawulekisi swa hilaha hina tanihi mfumo hi nga lawula ntungu hakona. Hi ya ema-hlweni hi yingisela swivilelo swa vanhu va ka hina, naswona hi tiyimiserile ku cinca loku nga ta ringananisa swivilelo swa vanhu na mintlhotlho leyi va hlangana-ka nayona eka xilaveko xo ponisa vutomi.Eka nkarhi lowu wo tika, ma-timba ya hina ya nhlanganelo ma fanele ma kongomisiwa eka ku vona leswaku rihanyu na vutomi bya hlayisiwa, leswaku mphake-lo wa swakudya, nhlayiso wa rihanyu, vuhlayiseki bya vaaki na ku horiwa ka midende a swi kavanyeteki.Ehansi ka swiyimo leswi swo tika swonghasi, tanihi mfumo, tanihi munhu hi un'we-un'we na tanihi vaakitiko, hi ta endla swihoxo mikarhi hinkwayo. Loko leswi swi endleka, hi ta swi lulamisa. Kambe hi fanele hi kongoma emahlweni, hi nga chavi kumbe ku hela matimba.Xiyimo lexi hi tikumaka hi ri eka xona xi lava xitiyanhlana na ku tiyisela. Xi lava vunene na ku tshembeka exikarhi ka wena, muakitiko na mfumo wa wena na le xikarhi ka munhu wun’wa-na na wun’wana. 