Ku aka rixaka leri hlayisaka vana

 Mhaka yo vava hileswaku Enock a hi n’wana a ri yexe loyi a lahlekeriweke hi vutomi bya yena hi swivangelo leswi a swi ta siveleka, loko ntsena vatswatsi a va kota ku hlayisa na ku va na vutihlamuleri. Hi nga tlhela hi ehleketa hi Keamohetswe Shaun Seboko wa 13 wa malembe, loyi a nga nwela exidziveni xa Xikolo xa Phura yimari xa Magaliesburg, na vana lavaya vambirhi lava nga lova eXikolweni xa Phurayimari xa Lekgolo eLimpopo endzhaku ka loko lori yi tlumbanile na khumbi kutani ri va wela.  Hi nga tlhela hi ehleketa hi ta vana vo tala, ku fana na n’wana wa malembe ya tsevu Nathlia Pienaar, loyi a dlaweke handle ka nandzu etinyimpini ta mitlawa eTifuleteni ta Kapa. Hi tlhela hi tsundzuka mafu ya mahlomulambilu ya Michael Komape na Lumka Mkethwa, lava havambirhi va loveke endzhaku ka ku wela eswiha mbukelweni swa magoji.  Vutomi lebyi hinkwabyo ka byona bya vana lavatsongo, na vutomi bya van’wana lavo tala, a byi fanele byi nga lahlekangi. Makhombo lawa hinkwawo ka wona a ya fanele ya siveriwile loko a ku tekiwile tindlela to ma sivela hi ku endla leswaku vana lava va kumeka etindhawini leti hlayisekeke. Hi ku vona ka mina, tanihi rixaka, hi le ku tsandzekeni ku hlayisa vana va hina. Vana vo tala kutlula mpimo va tikuma va ri eka swiyimo swa khombo, ku nga va swikwekwetsu swa xinkadyana ena mbyeni, kumbe va tshikiwa va ri voxe emikhukhwini na rivoni ra pharafini. Loko van’watikontiraka va tshika michini yo cela misava yi nga sirheleriwa nga kumbe swimakiwakulu swa xikolo swi nga sirheleriwangi kumbe swifambo swa xikolo swi rhwala vana vo tala kutlula mpimo, sweswo swi tisa  nxungeto evuton'wini bya vona.  Kambe ku na swo tala swo tlula futa leri ndzi vulavulaka harona. Vana vo tala va landzeleriwa hi swifamona leswi lavaka ku va hlasela hi timhaka ta swa masangu, mitlawa ya vugevenga na vaxavisi va swidzidziharisi hikuva vana lava va hlaseleka hi ku olova. Tanihi rixaka, hi fanele ku tshama hi pfule mahlo ni ku xalamuka ku hlayisa vana va hina emakhombyeni lawa. Tanihi rixaka, hi fanele ku vumba ntolovelo wa vutihlamuleri.  Hi fanele ku va ni vutihlamuleri bya hina vini, bya vana va hina na van’wana. Ku fana na ku tiyisisa leswaku vana va kula etindhawini leti hlayisekeke, leti akaka na ku nyanyula. Swi tano, hi fanele ku titwa hi ri na ntirho wo hlayisa vanhu hinkwavo lava hi va tivaka na ku tshama na vona.  Hi fanele ku titwa hi ri na ntirho lowu emagondzweni. Loko hi ri karhi hi amukela ku ya ehansi ka mafu emagondzweni hi nkarhi wa makhisimusi, ntiyiso wo vava hileswaku kutlula vanhu va 1, 600 va lovile emagondzweni ya ka hina en’hwetini yin’we na hafu. Swi hlambisa timbilu ku tiva leswaku kutlula 9, 000 wa vachayeri va mimovha va khomiwile hikwalaho ka milandzu leyi katsaka ku chayela va pyopyiwile, ku chayela hi rivilo na ku chayela hi vuso fa. Ntolovelo wa vutihlamuleri swi vula leswaku hinkwerhu hi fanele ku chayela hindlela leyi hlayisekeke na ku hlonipha timfanelo ta van’wamilenge na van’wana va tirhisa va magondzo. Ntolovelo wa vutihlamuleri swi vula leswaku vatatana va fanele ku va kona evuton’wini bya vana va vona. Vamanana vo tala va kumeka va kurisa vana va vona va ri voxe, leswi swi hungutaka vuswikoti bya vona na vana va vona byo humelela.  Ntolovelo wa vutihlamuleri swi tlhela vula leswaku hi fanele ku tisirhelela loko hi endla timhaka ta swa masangu hi papalata ku tihoxa na ku hoxa van’wana ekhombyeni ra HIV . A hi fanelanga ku tirhisa xihoko hi tindlela to biha na ku tirhisa swidzidziharisi. Hi fanele ku navela ku hanya vutomi bya rihanyo lerinene leswaku hi papalata mavabyi lama yo tala lawa ya sivelekaka leswaku hi va na vutomi byo leha.  Ntolovelo wo tano wu fanele ku amukeriwa ngopfungopfu hi vanhu lava erixakeni va nga na swiyimo swa matimba na nkucetelo, ku nga varhangeri va vukhongeri kumbe van’watipolitiki, varhangeri va xintu kumbe vanhu va ndhuma. Hi marito kumbe swiendlo swa vona, va fanele ku aka tiko laha vanhu hinkwavo va tekeriwaka enhlokweni na ku hlayiseka.  Swirho swa mfumo leswi hlawuriweke na vatirhelamfumo va byarhisiwile vutihla muleri byo tiyisisa vusirheleri na rihanyo ra vaaki. Va fanele ku tiyisisa leswaku ku na switirhisiwa swo ringanela na vuhlayiseki eswikolweni. Va fanele ku teka magoza ya xiha tla loko ku ri na nkavanyeto wa mphakelo wa mati emigangeni kumbe loko va kuma swiviko swa timboni ta le switarateni leti ta nga ha tirhiki kahle.  Va fanele ku tiyisisa leswaku milawu ya rihanyo na vuhla yiseki ya landzeleriwa naswona milawu ya tiko ya pfuxetiwa.  Ku engetela eka ntirho lowu yaka emahlweni eka mfumo ku fikelela vutihlamuleri lebyi ndzi vulavulaka hi byona eka swiyenge hinkwaswo swa mfumo, mikarhi yin’wana hi fanele ku teka magoza ya vukari. Hi ku landzelela mafu ya vana yo wela eswihambukelweni swa magoji, hi simekile pfhumba ra SAFE ku hatlisisa mphakelo wa swihambukelo leswi amukelekaka eswikolweni hinkwas wo etikweni. Hi rhumerile Mavuthu ya Vusirheleri bya Rixaka ya Afrika-Dzonga etindhawini tin’wana ta Dorobakulu ra Kapa ku ya seketela mapho risa eka matshalatshala ya vona yo hunguta madzolonga ya mitlawa. A hi khale hi ti hlanganisile na mitlawa ya vaaki ku simeka kungu ra magoza yo herisa madzolonga eka vavasati na vana.  Hambiswiritano, ka ha ri na swo tala leswi hi faneleke ku swi endla tanihi mfumo na rixaka. Hi ba mandla hi vuyelela eka vanhu na mitlawa leyi tekeke vutihlamuleri byo langutela rihanyo ra van’wana vanhu. Ku na vanhu vo fana na Ralph Bouwers na Mark Nicholson, lava va kunguhateke migingiriko ya vuhungasi bya vantshwa eLa-vender Hill eka Dorobakulu ra Kapa ku va sivela ku nghenela mitlawa ya vugevenga. Lava i vamanana, vasesi na vanhwana lava tirhaka hi ku tinyiketa tanihi swichudeni hi ku tirhisa Pfhumba ra Bobbi Bear, ku nga nhlangano eAmanzimtoti eKwaZulu-Natal lowu wu nyikaka vutumbelo eka vana lavatsongo lava va hlaseriweke. Ku na mitlawa yo tala ya vu pfumeri ku fana na Khomfer ense ya Tibixopo ta Tikhatoliki ta le Dzongeni wa Afrika, leyi ndza ha ku hlanganaka na yona ku nga ri khale leyi yi ndzi hlamuseleke hi mitirho leyi va yi endlaka ku angula eka swidingo swa lava va sweleke, ku seketela mindyangu leswaku yi hlayiseka na ku pfuna va ntshwa ku lwa na mitlhotlho leyi va langutaneke na yona.  MaAfrika-Dzonga lava va hi komba ndlela. Hi ku tirhisa xikombiso xa vona, va hi tsu ndzuxa leswaku swi vula yini ku byarha vutihlamuleri bya hina vini na bya van’wana vanhu.
Tiko leri ri hlanganile na ma khombo yo tala kutlula mpimo. Vutomi bya vantshwa vo tala byi lahlekile, vana vo tala va vavisekile enyameni na le moyeni.  Hi nga herisa makhombo lawa loko hinkwerhu, un’wana na un’wana wa hina, a byarha vutihlamuleri byo kurisa vana etikweni ra ka hina ra Afrika-Dzonga ro saseka swo nghasi.
  