Swihangalasamahungu swo tiya i swa nkoka swinene kutlula leswi swi nga tshama swi va xiswona

Hi huma ekule eka masiku laha ku kombisa ku vilela ka vaaki hi vatshila ku kokeke rinoko ra swileriso swo yirisa, naswona mavikelo ya vukhensivusoli hi vatekama hungu ya xungeteke ku pfaleriwa ekhotsweni kumbe ku pfariwa ka vukandziyisi.
Sweswinyana, nhlangano wa Reporters without Bo rders wu kandziyise Xikombo xa Ntshunxeko wa Mahungu yo Tsariwa ya Misava xa 2021, xipimo xa xiyimo xa ntshunxeko wa swihanga lasamahungu emisaveni hinkwayo.
Hi ku angarhela, ku kume kile leswaku ku vile ni ku chika eka ku va vaaki va kuma vuxokoxoko naswona ku va na ku engeteleleka eka swirhalanganyi eka ku hangalasa mahungu eka ma tiko mo hlayanyana.
Xiviko lexi xi vule leswaku vutekamahungu byi “pfaleri wile  hi ku hetiseka kumbe ku kanganyisiwa hi ndlela yo tivikana” eka matiko ma 73 naswona byi “tshikeleriwile” eka man’wana ma 59.
Leswi vilerisaka hileswaku ntshunxeko wa swihangala samahungu wu ehlile ehansi ka ntungukulu wa COVID-19 , laha ku nga va na swipimelo swo hambanahambana leswi vekiweke leswi tikombeke swi tirhisiwile ku hunguta nghingiriko wa swihangala samahungu eka tindhawu to hlayanyana.
Eka xiviko xa sweswi, Afrika-Dzonga yi vekiwe eka xiyimo  xa vu32 eka matiko ma 180. Xikombo lexi xi hla musela xiyimo xa ntshunxeko wa swihangalasamahungu eAfrika-Dzonga tanihi “lexi tiyisisiweke kambe xi tsa nile”.  Xi tekela enhlokweni leswaku hambiloko Vumbi wa bya Afrika-Dzonga byi sirhelela ntshunxeko, na swona hi ri na ntolovelo lowu hluvukeke wa vutekama hungu byo lavisisa, ka ha ri ni swirhalanganyi swo hlayanyana leswi kavanye taka vatekamahungu eka matirhelo ya mitirho ya vona.
Leswi swi katsa swileriso swa xinawu leswi sivelaka ku tekiwa ka swifaniso swa Tindhawu ta Nkoka ta Rixaka kumbe ku vikiwa ka timhaka leti khumbaka nhlayiseko wa tiko.
Nakambe xiviko xi tekela enhlokweni ku ya ehenhla ka ku chavisiwa ka vatekama hungu hi 2020, ngopfungopfu vatekamahungu va xisati eka swihangalasamahungu swa vanhu.
Ku chavisiwa loku a ku amukeleki nakan’we, kambe ku ni khombo ngopfungopfu loko ku kongomisiwa eka vatekamahungu va xisati naswona loku hakanyingi ku fambisanaka na ku chavi siwa hi madzolonga ya swa masangu. Leyi i mhaka leyi vilerisaka swinene naswona a yi nge amukeleki.
Hi nkarhi wun’we, ha tsaka ku tiva leswaku hi na swihangalasamahungu leswi tshunxekeke swo tiya leswi swi kotaka ku vika handle ko chava kumbe ku teka tlhelo ra lava va nga ematimbeni, hi mayelana na timhaka ta vaaki leti karhataka swinene eka mikarhi ya hina, na ku nyika vuxokoxoko lebyi nga voyameriki etlhelo ro karhi eka vaaki.
Enkarhini lowu hi ttirhisa naka ku aka ikhonomi ya hina na rixaka ra ka hina hi vuntshwa exikarhi ka ntu ngukulu wa khoronavhayi rasi, swihangalasamahungu swo tiya  i swa nkoka swinene kutlula leswi swi nga tshama swi va xiswona. Swihangalasamahungu swa Afrika-Dzonga swi tlangile xiave xa nkoka eku vhumbu nuleni ka leswo tala leswi hi swi tivaka namuntlha hi mayelana na mpimo wa xiviri wa nhlohlotelo wa mfumo hi ku navela ka le handle hi vanhu na mavandla lama tivuyerisaka, lama nga na vukungundzwana.
Swi tiyiserile ku vika ka swona hambiloko swi langu tanile na ku chavisiwa, ku nyikiwa mahungu yo hoxeka na ku onhiwa ka vumunhu bya swona.
Vukungundzwana a hi byona ntsena byi nga ntlho ntlho lowu hi langutaneke na wona tanihi tiko. Vutomi bya siku na siku bya vanhu va Afrika-Dzonga vo tala bya ha hlaseriwa hi vusweti, ku pfumala ndzingano na nhluvuko wo tsotsomba, vukorhokeri bya xiyimo xa le hansi na mpfumaleko wa mfikelelo wa swivandlanene.
Loko swihangalasama hungu swi fanele ku tama swa ha ri swa ntiyiso eka vutihlamuleri bya swona ku seketela xidemokirasi, vatekamahungu va ka hina va boheka ku yisa emahlweni ku vika va nga chavi kumbe ku hlawula tlhelo eka tin’wana ta timhaka ta siku.
Ku hangalasa ka vona mahungu loku tiyiselaka ku boheka ku katsa madzo longa ya swa rimbewu, vu gevenga emigangeni ya ka hina na vubihi bya vanhu ku fana na ku tirhisiwa ka swidzidziharisi hi ndlela yo biha.
Swihangalasamahungu swa ka hina swi fanele ku nyika vuxokoxoko bya nkhaqato na ku va byo ka byi nga voya meli etlhelo ro karhi, leswi nga ta pfuna vaaki ku teka swiboho va ri na vutivi, ku fikelela swivandlanene na ku antswisa vutomi bya vona.
Swi fanele ku yisa ema hlweni ku humelerisa vute kamahungu lebyi nga heleriki ntsena eka tinhlokomhaka na mahungu lama nga eka tiphe ji to sungula lama ma nga ta hoxa xandla eka nhluvukiso wa vanhu.
Swi fanele ku vika havu mbirhi bya mahungu la manene na lamo biha, nhlu vuko lowu hi wu endleke na mitlhontlho leyi hi langu tanaka na yona.
Ku tshembeka hi rona khiya ro hlayisa ntshembano exi karhi ka vatekamahungu na vaaki.
Loko vatekamahungu va pfumelela ku tirhisiwa kumbe ku tirhisiwa ka tipulatifomo ta vona ku lwa tinyimpi ta tipolitiki kumbe ku rihiselana hi ku yimela ku navela ka van’wana, vutshembeki bya vona bya onhaka.
Loko swihangalasamahu ngu swi hangalasa switori swa nkankhaqato kumbe leswi va swi tivaka leswaku swi hoxekile, vaaki va lahleeriwa hi ku tshemba eka vona.
Swi vuyerisa hinkwavo lava rhandzaka tiko leri na lava va ri navelelaka ku humelela leswaku swihanga lasamahungu swa ka hina swi seketeriwa, naswona swi nga tsandzekisiwi eka ntirho wa swona.
Tanihi rixaka, a hi yeni emahlweni hi tirhisana ku sirhelela hi vurhonwana ntshunxeko wa swihangala samahungu eka tiko ra ka hina. Wu winiwile eku tikeni kutani handle ka swona, hi nge koti ku va na ntshembo wa leswaku hi ta humelela.