Tinhlayo ta mitirho ti komba leswaku ikho nomi ya hina yi le ka gondzo ra nhlakarhelo

Leswi swi nyanyisiwile hi ntungukulu lowu onheke swinene, nkantshamiseko wa mpfilupfilu lowu rin getiweke hi Mawuwana 2021, na tindhambi to tika eka swipemu swa Kwa Zulu-Natal, Kapa-Vuxa na N’walungu-Vupeladyambu ekusunguleni ka lembe leri.
Exikarhi ka leswi hinkwaswo, nkitsikitsi wa eneji wu tile hi matimba, wu vanga ku onhaka eka ikhonomi na ku tikeriwa eka miti na mabindzu.Kambe hambi exikarhi ka mitlhontlho leyo tika, rixaka ra ka hina na ikhonomi swi kombisile ku kota ku tiyi sela. Naswona swikombo hileswaku ikhonomi ya hina yi le ku kombeni ka swikombo leswi tshembis aka swa nhlakarhelo.
Tinhlayo ta mitirho leta ha ku humaka, hi ku kongoma, ti hi nyika swivangelo swo va na ku tshemba hi vuk heta.
Tinhlayonhlayo ta Afri ka-Dzonga ti rhekodile ku ehla ka mpimo wa ku pfumaleka ka mitirho eka kotara ya vumbirhi ya 2021. Xa nkoka, mpimo wa vona wu komba leswaku nhlayo ya xiviri ya vanhu lava nga thoriwa yi tlakuke kusuka eka 14.5 wa timi liyoni ta vanhu eka kotara ya vumune ya 2021 kufika eka 15.5 wa timiliyoni eka kotara ya vumbirhi ya 2022. Loku i ku tlakuka loku nyi kaka matimba eka mitirho leyi lavekaka swinene eka hafu yo sungula ya lembe leri.
Mitirho leyi yi tumbu luxiwile ngopfungopfu eka tisekitara to tanihi miganga na vukorhokeri bya vanhu, mabindzu, timali na, laha swi vonakaka swinene, vuaki.
Hakunene, ka ha ri na swo tala leswi faneleke ku endliwa loko hi fanele ku fikelela ku eneriseka ka nkoka eka mpimo wa le henhla wa ku pfumaleka ka mitirho laha tikweni ra ka hina.Hi nkarhi wu ri wun’we, tinhlayo leti ti komba leswaku tindhawu ta swi rhangana ta Kungu ro Aka hi Vutshwa na Nhlakarhelo wa Ikhonomi – to tanihi ku thoriwa ka vanhu hi vun yingi, ku cinca ikhonomi na nhluvukiso wa switirhisi wakulu – swi na nkhumbo eka ku tumbuluxiwa ka mitirho.
Loko nhluvukiso wa switi rhisiwakulu na vuvekisi ku ri xin’wana xa swirhangana swa nkoka eka kungu ra hina ra nhlakarhelo, ku kula ka mitirho eka xiyenge xa vuaki swi tisa ku tshemba.Mpimanyeto wa Nyeny enyana hi 2022 wu andlale ku tlakuka ka 30% ta matirhiselo ya mali eka swi tirhisiwakulu swa mfumo eka nkarhi wa malembe manharhu lama landzelaka kufika eka R812 wa tibi liyoni, loko ku fananisiwa na R627 wa tibiliyoni eka malembe manharhu lama nga hundza.
Bodo ya Nhluvukiso wa Indasitiri ya Vuaki ya ha ku lemuka leswaku ku vile na ku tlakuka eka tiphurojeke ta switirhisiwakulu leti lawuriwaka hi mabindzu ya mfumo yo fana na Transnet na Eskom, kambe na le ka madorobakulu na hi ku tirhisa Ndzawulo ya Mitirho ya Mfumo na Switirhisiwa kulu.
Hi Khotavuxika lembe leri, hi vone ikhonomi ya hina yi tlhelela eka tilevhele to kula ta loko ku nga se va na ntungukulu hikwalaho ka mbuyelo wa GDP wa kahle hi ku fananisa eka kotara yo sungula ya lembe. Hi ntolovelo, xikongomelo i ku fambela ekule swinene na tshaku lera le hansi, leswi swi nga swona swi endlaka leswaku hi ya emahlweni na nkongomiso wa hina eka antswiso lowu nga na xivumbeko lowu wu susu metaka ku kula.
Mfumo wa ha ku han galasa hundzuluxo lowu ringanyetiweke ku endlela ku susa mpimohansi wa ku nyikiwa ka tilayisense ta tindhawu to endla gezi naswona wu khutaza vuvekisi eka tiphurojeke ta swikalo swa nhlangano leswikulu ku engetela hi ku hatlisa ntalokulu wo endla gezi lowuntshwa eka giridi.
Leswi swi yimela ndzima kulu eka matshalatshala ya hina yo cinca matshamelo ya eneji laha tikweni, xila veko xa nkoka xa ku kula ka ikhonomi na ku tisa vuvekisi.
Kusukelaloko kungu ra eneji ra rixaka ri tivisiwile hi Mawuwana lembe leri, a hi ri eku tirheni hi matimba tanihi mfumo hi ku tirhisana na vatekaxiave vo hamba nahambana hi mayelana na ku tirhisa na antswiso wa pholisi.Kusukelaloko hi tlakusile mpimohansi wa ku nyi kiwa ka tilayisense kuya eka timegawati ta 100 hi Khotavuxika hi 2021, kut lula 500 MW ta tiphurojeke to endla gezi hi vanhu lava tiyimeleke ti tsarisiwile, ti na ku humelela ka kutlula 6,000 MW ta tiphurojeke leti nga eka switeji swo hambana hambana swa nhluvukiso.
Phurosese yo antswisa leyi nga na xivumbeko yi ya emahlweni na ku komba ku humelela eka ku seketela ku kula ka ikhonomi na ku tisa vuvekisi.Ku kula ka ikhonomi swi nge fikeleriwi naswona mitirho yi nge tumbuluxiwi handle ko endla miantswiso leyi nga na xivumbeko leyo tika kambe leyi nga fanela leyi yi nga ta antswisa mbangu wa mabindzu na vuvekisi. Lowu i ntirho wa mfumo.
Hambiswiritano, ku tiyi sisa ku humelela, hi ta fanele ku kondletela ku twanana exikarhi ka mabindzu, vatirhi na vaaki lava nga na ku tsakela kun’we, ku nga ri eka miantswiso leyi lavekaka ntsena, kambe na le ka ku tipfumata loku faneleke ku kota ku fikelela swikongomelo swa hina. Loko ikhonomi ya hina yi teka nkarhi ku hlakarhela naswona nongoloko wa hina wa antswiso wu ri karhi wu tirhisiwa, hi ta ya emahlweni na ku landzelela miphalalo yo engetela yo ku seketela ku tumbuluxiwa ka mitirho. Hi ku fambisana na magoza lama ma seke telaka ku kula ka sekitara leyi nga riki ya mfumo, hi ta ndlandlamuxa mitirho ya le ka mfumo no tiyisisa ku sirheleriwa ka vanhu lava sirhelelekangiki.
Ku kula eka mitirho, xikan’we na swikombo leswi tshembisaka swin’wana swa nhlakarhelo, swi fanele ku hi khutaza ku susumeta ku ya emahlweni na miantswiso leyi ku cinca na ku tirhisa Kungu ra hina ro Aka hi Vuntshwa na Nhla karhelo wa Ikhonomi ku pfulela vuvekisi na ku kula.
Swi fanele ku khutaza vati rhisani va vaaki ku tirhisana swinene naswona hi xihatla lexikulukumba na xikongo melo ku fikelela ku kula hi xihatla no tumbuluxa mitirho yo tala. 