Ku aka masungulo ya vuvekisi

Hi khome Khomferense ya Vuvekisi yo sungula hi 2018 tanihi xiphemu xa pfhumba ra hina ra ku tinavelela ku humelela ku hlengeleta R1.2 wa tithiriliyoni eka vuvekisi lebyintshwa eka nkarhi wa malembe ya ntlhanu. Kho mferense leyi a yi ngheneriwile hi kutlula gidi ra varhumiwa hi 2018 na 2019, naswona hi 2020 a yi khomiwile hi ndlela yo hlanganeriwa hikwalaho ka ntungukulu wa COVID-19 .
Loko ti katsiwile kun’we, tikhomferense leti ti hlenge lete kuhundzanyana R770 wa tibiliyoni ta tirhandi eka vutiboheleri bya vuvekisi eka mixakaxaka ya tisekitara ta ikhonomi.
Khomferense ya Vuvekisi ya Afrika-Dzonga ya vumune a yi fanele yi khomiwile hi Hukuri 2021, kambe hi teke xiboho xo yi hundzisela eka Nyenyankulu 2022 hi kwalaho ka swiendleko swo talanyana leswi vaka kona hi nkarhi lowu. Leswi swi katsa nhlawulo wa mifumo ya miganga, khomferense ya tlilayimete ya COP26 na Nkombiso wa Mabindzu wa le Xikarhi ka Matiko ya Afrika.
Xivangelo xa nkoka xin’wana xo yi khoma lembe leri taka hi leswaku ku ta va ku ri na angarhelo wa nsawutiso wa COVID-19  eka vanhu vo tala hi nkarhi wolowo, leswi nga ta endla leswaku ku famba na ku hlangana swi olovanyana.
Hambileswi Khomferense leya Vuvekisi ya vumune yi nga hlwerisiwa tin’hweti tingaritingani, pfhumba ra hina lera vuvekisi bya ku tinavelela ku humelela ri ya emahlweni. Hambi exikarhi ka mbangu wa ikhonomi lowu nga na mitlhontlho lowu vangiwaka hi ntungu kulu wa COVID-19 , lowu nga tlhela wu nyanyisiwa hi ma dzolonga na ku onheteriwa ka nhundzu loku nga va kona eka swiphemu swin’wana swa KwaZulu-Natal na Gauteng hi Mawuwana, tikhamphani ti ya emahlweni ti hetisisa vutiboheleri bya tona na ku lavana na swivandlanene swa vuvekisi eAfrika-Dzonga.
Eka lembe leri nga hundza ri ri roxe, kwalomu ka R120 wa tibiliyoni ta vutiboheleri bya vuvekisi ti nghenile eka tiphurojeke ta vuaki kumbe ta ndlandlamukiso. Leswi swi vula leswaku kwalomu ka 38% ta vutiboheleri bya vuvekisi hinkwabyo – kumbe R290 wa tibiliyoni – kufikela sweswi ti nghenile eka ikho nomi. Vuvekisi byin’wana byi hlwerisiwile hikwalaho ka COVID-19 , ngopfungopfu eka tisekitara leti nga khu mbeka swinene ku fana na nhluvukiso wa miako na vupfhumba.
Mirhi i xiyenge xintshwa lexi nga na nyanyulo wa ku kula.
Aspen Pharmacare ya ha ku simeka ndlandlamukiso wa yona wa R3.4 wa tibili yoni, lowu yi wu tiviseke eka Khomferense ya Vuvekisi ya 2018. Vuvekisi lebyi byi hu ndzurile xitirhisiwa xa vumaki xa Gqeberha xa Aspen xi va yin’wana ya tihabu ta vumaki ta le misaveni hinkwayo leti kulu ta swtitivataxirho swo angarhela naswona yi tlhele nyika mpimo wo hundza 100 ra timiliyoni ta mipimamurhi ya xisawutisi xa  COVID xa Johnson & Johnson leyi yi nga endliwa.
Nhlangano wa Rihanyo wa Misava na wona wu hlawule Afrika-Dzonga ku rhurhela habu ya vumaki ya swisawu tisi swa mRNA na Biovac Institute, leswi ku nga ku tirhisana ka mfumo na lava nga riki va mfumo xikan’we na mfumo. Dokodela Patrick Soon-Shiong, loyi a nga vele kiwa laha Afrika-Dzonga na khamphani ya yena NantWorks va ha ku tivisa pfhumba ra ku tinavelela ku humelela ku aka vuswikoti bya nhlayiso wa rihanyo wa ximanguvalawa eAfrika. Ku engetela eka vuvekisi lebyi va nga ta byi tisa, mihluvukiso leyi yi ta tlhela yi hoxa xandla eka ku tinavelela ku humelela ka hina ko hlanganeriwa le swaku tikokulu ri endla 60% ta swidingo swa rona swa swisawutisi hi kwalomuya ka 2040. Eneji i xiyenge xin’wana xa ku kula. Vabidi va 25 lava ku tsakeriwaka vona eka rhengu ra vuntlhanu ra Nongonoko wa hina wa Maxavelo ya Vae ndli va Gezi lava Tiyimelaka va Eneji leyi Pfuxetiwaka loko va katsanile va languteriwa ku vekisa kwalomu ka R50 wa tibiliyoni eka ikhonomi.
Ku tlakuka ka mpimohansi wa ku nyikiwa ka layisense ya ku endliwa ka gezi lowu fa mbaka swin’we kufika eka 100 ra timegawati wu tikomba wu ta tisa vuvekisi byo ka byi nga ri bya mfumo byo tivikana eka tiphurojeke to endla gezi.
Afrika-Dzonga ya ha ku kuma vutiboheleri byo su ngula bya kwalomu ka R131 wa tibiliyoni ku hakelela ku cinca ka kahle kuya eka ikho nomi leyi humesaka khaboni ya le hansi hi ku vekisa eka eneji leyi pfuxetiwaka, ha yidirojeni leyi nga kahle eka mbangu na mimovha leyi tirhisaka gezi. Vutiboheleri lebya United States, United Kingdom, France, Germany na European Union byi fa mbisana na Ntwanano wa le Paris, lowu endlaka leswaku matiko lama nga fuma ya boheka ku seketela ku susiwa ka khaboni eka misava leya ha hluvukaka.
Vuvekisi lebya eneji byi ta hi pfuna ku hlula ku fambetela ka gezi loku onhaka swinene loku tiko ri nga langutana na kona eka nkarhi wa sweswi, loko mpimo lowuntshwa wo endla gezi wu sungula ku tirha.
Vuvekisi byintshwa byo talanyana eka tisenthara ta data na tikhebulu ta le hansi ka lwandle a byi nga tisi vuve kisi byintshwa ntsena, kambe byi ta nyika switirhisiwakulu leswi lavekaka ku tisa ku kula ka thekinoloji na tiindasitiri ta vuhlanganisi bya tiqingho.
Xiphemu xa nkoka xa pfhumba ra hina ra vuve kisi i ku cinca loku nga na xivumbeko loku nga ta hi vuyerisa swinene loku hi ku endlaka eka tindhawu to fana na eneji, vuhlanganisi bya tiqingho, mati na mihlaluko na swiporo. Ku cinca loku ku ta antswisa matirhelo ya xihatla na ku phikizana, leswi nga ta yisa ehansi ku durheriwa hi ku endla bindzu eAfrika-Dzonga, na ku khu taza vuvekisi byo ka byi nga ri bya mfumo lebyikulu eka ikhonomi ya hina ya switi rhisiwakulu.
Sweswi hi na tizoni ta ikhonomi to hlawuleka ta 13 etikweni hinkwaro, leti nyikaka vavekisi swihlohlo teri swa vuvekisi lebyi kongomisiweke, tihakelo ta xibalo leti tsakeriwaka na nseketelo wo xavisela matiko mambe. Leswi swi tisa masu ngulo ya vumaki lama kokaka mahlo eka tikhamphani leti lavaka ku phakela timakete ta laha tikweni na ta matiko ya misava. Nkoka wa tona wu tlakukile ku ya ema hlweni hi ku tumbuluxiwa ka Ndhawu ya Mabindzu ya Nkaswipimelo ya Tikokulu ra Afrika, leyi nga sungula ku tirha ximfumo ekusunguleni ka lembe.
Hambiloko mpimo wa vuve kisi wu nonokile hikwalaho ka ntshikelelo wa ntungukulu lowu, na tiphurojeke to tala nyana ti hlwerisiwile, pfhu mba lera vuvekisi ri sungula ku khoma rivilo nakambe.
Loko hi ri karhi hi humelela eku tirhiseni ka Kungu ra ku Aka hi Vutshwa na Nhla karhelo wa Ikhonomi – ri ri na nkongomo wa rona eka switirhisiwakulu, nhluvukiso wa tiindasitiri, ku cinca eka matholelo na swivumbeko – mbangu wa vuvekisi wu ta antswa ku ya emahlweni. 