Pfuna ku sivela Ku Pfariwa ka Mati

Hi ku ya hi DWS ku vile na timpfula leti nga enelangiki naswona mimpimo ya madamu ya le ku enhleni.
Leswi swi sindzisile valawuri ku veka swipimelo swo tika ku sivela Ku Pfariwa ka Mati leyi nga tshukaka yi va kona, loko tiphayiphi ti pfumala mati.
Dorobankulu ra Kapa ri le ku tirhiseni ka swipimelo swa 6B. Leswi swi vula leswaku ku na mpimo wa siku na siku wa 50 wa tilitara ta mati kumbe ehansi hi munhu, hambi hi le kaya, entirhweni, exikolweni kumbe kwihi na kwihi. Loko dorobankulu ra ha ri eku kongomiseni ka matshalatshala ya rona hinkwawo eka ku sivela Ku Pfariwa ka Mati, ri vurile leswaku ri lava ku va ri tilulamiserile xiyimo laha ri nga ta teka vulawuri bya mphakelo wa mati wa dorobankulu ku tlherisela endzhaku ku fika eka vuxika.
Hi ta pfala mphakelo  etiphayiphini loko madamu ya hina ya fikelela mpimo wa nhlanganelo wa 13.5 wa tiphesente. Xikan’wekan’we loko mimpimo ya madamu yi fika 13.5 wa tiphesente, va ta sungula ku pfala sisiteme ya mphakelo, handle ka tindhawukulu ta mabindzu na mihlangano, yo tanihi swibedhlele,” ku vula dorobankulu eka xitatimente.  Xikan’wekan’we loko leswi swi humelela, vatshami va ta kota ku fikelela mati kusuka eka etindhawini to ka eka tona edorobe ninkulu hinkwaro. Mutshami un’wana na un’wana u ta averiwa 25 wa tilitara ta mati hi siku.
Dorobankulu ri sungurile ku tirhisa Senthara ya Mitirho ya Timhangu (DOC) ya rona ku humelerisa Kungu ra Timhangu ta Mati, leri ri nga ta sungula ku tirha loko ku tshuka ku va na Ku Pfariwa ka Mati.
Tiphayiphi ta mati yo boriwaDorobankulu ri sorile hi matimba ntirhiso wa le handle ka muako wa tiphayiphi ta mati yo boriwa naswona ri vurile leswaku matirhiselo eka swikongomelo swa ncheleto ya ta pimiwa kufika eka mimpimohenhla wa awara yin’we ntsena hi masiku ya Ravumbirhi na Mugqivela, ku nga si ba awara ya 9 nimixo na le ndzhaku ka awara ya 6 nimadyambu.
“Ntirhiso wa mati wa tiphayiphi ta mati yo boriwa kumbe tindhawu ta swihlovo ti fanele ku vekeriwa timitara naswona vatirhisi hinkwavo va laveka ku hlayisa tirhekodo na ku endla leswaku ti kumeka ku va ti kamberiwa,” ku vula dorobankulu.
Ri tlhele ri vula leswaku vatshami va fanele ku kuma mpfumelelo kusuka eka DWS loko va lava ku xavisa kumbe ku xava mati ya tiphayiphi ta mati yo boriwa kumbe ya ndhawu xihlovo.
Tanihi xiphemu xa matshalatshala ya mfumo ku lawula matirhiselo ya mati, DWS yi vurile leswaku valawuri va le ku vekeni ka swipimelo swo tika ku tiyisisa leswaku avelo lowu pimiweke wa mati wa landzeleriwa.
Nakambe dorobankulu ri tirhisana na xipano xa nsindziso wa nawu na Yuniti yo Lavisisa yo Hlawuleka ku sindzisa ku landzeriwa ka swipimelo.
Ku teka magoza ehenhla ka vaonhi Ndzawulo ku nga ri khale yi endlile matshalatshala ya nhlanganelo na doroba, ku ri karhi ku kongomisiwa eka migingiriko ya mati leyi nga riki enawini eMfuleni.
Pfhumba leri a ri lava ku tirhana na ku tluriwa ka milawu ya mati ka nkarhi wa sweswi hinkwako na ku landzeriwa ka swipimelo swa mati, naswona ri kongomisiwile ngopfungopfu eka vuhlantswelo bya mimovha lebyi nga riki bya ximfumo.
 “Hi ku landza swipimelo swa mpimo wa 6B, mati yo nweka ya masipala a ya tirhisiwi ku hlantswa mimovha. Vuhlantswelo bya timovha lebyi nga riki bya ximfumo byi tirhisa mati yo tala. Vinyi va vuhlantswelo bya timovha vo tala va tirhisa tiphayiphi ta xitandi ku fambisa mabindzu ya vona, kasi van’wana va tirhisa mati ku suka eka tiphayiphi ta vona,” ku vula ndzawulo.
Hambileswi ku nga na  vayimeri va mati lava tiyimiseleke vo tala lava va tirhaka ku pfuna ku papalata Ku Pfariwa ka Mati, dorobankulu ri komberile vaaki va rona ku endla xiave xa vona eka ku hlayisa mati.
“Hi lava vatirhisi va mati hinkwavo ku tikatsa eka matshalatshala ya Team Cape Town,” ku vula Xandla xa Meyara wa Dorobankulu ra Kapa Ian Neilson.
v Pfuna ku sivela Ku Pfariwa ka MatiKAPA-vuPELAD yAmBu  i xifundzankulu xo sungula ku hlaseriwa hi switandzhaku swa matimba swa ku cinca ka maxelo. 
Switsundzuxo swa ku hlayisa mati  
•	Pfala	phayiphi	loko	u	hlukuhla	meno,	u	kerha 	kumbe	u	chukuchela	xisibi	eswandleni.
•	 Teka	nkarhi	wutsongo	exawareni	naswona 	tirhisa	mati	matsongo	loko	u	hlamba	ebavhini.
•	 Papalata	ku	xava	mati	ya	le	bodhleleni.
Movha
•	 Hlantswa	movha	wa 	wena	hi	bakiti	na 	xiponci	ntsena.
Kamara ro hlambela
•	 Tirhisa	xawara	ematshan’weni	ya 	bavhu.
•	 Tirhisa	mati	matsongo	ebavhini.
•	 Nghenisa	vana	lavatsongo	ebavhini 	xikan’we.
•	 Gwedhla	xihambukelo	ntsena	loko 	risema	ri	endla	swi	va	swi	fanerile.
•	 Vekela	xitina	endzeni	ka	sisitene	ya 	xihambukelo	ku	hunguta	matirhiselo	ya	mati.
Khixi
•	Tirhisa	sinki	leyi	pfariweke	ku 	hlantswa	swibye, 		 ematshan’weni	ya	phayiphi 	leyi	pfuleriweke.
•	 Tirhisa	xisibi	xo	hlantswa 	tindhichi	xitsongo,	ku	hunguta 	xilaveko	xa	ku	basisa.
•	 Tirhisa	sinki	leyi	pfariweke	ku 	basisa	miroho,	ematshan’weni	ya	phayiphi 	leyi	pfuleriweke.
•	 Tirhisa	mati	lama	u	ya	tirhiseke	ku	basisa 	mihandzu	na	miroho	ku	cheleta	hi	wona 	swimilani.
Swimilani na Xirhapa
•	 Cheleta	swimilani	hi	nkarhi	lowu	nga	hola 	swinene	wa	siku.
•	 Cheleta	swimilani	hi	mati	lama	u	ya	tirhiseke 	ekhixini	ku	basisa	mihandzu	na	miroho.
•	 Tirhisa	swikumiwa	swa	xirhapa	swa 	ntumbuluko	na	leswi	nga	hava	tikhemikali.
Vaaki	na	vona	va	khutaziwa	ku	tirhisa	mitara 	ya	vona	ya	mati	ku	kambela 	ku	pfuta	ka	mati	loku	nga 	thumbiwangiki.
Hlaya	mitara	ya	mati	ku 	nga	si	fika	nkarhi	wa	tiawara 	timbirhi	na	le	ndzhaku	ka 	tona,	loko	ku	ri	hava	mati 	lama	tirhisiweke.	Loko	mitara	ya	mati	yi	nga 	kombi	nhlayo	yo	fana	hi	nkhaqato,	kutani	ku	na 	laha	ku	pfutaka.
Vatshami	na	vona	va	khutaziwa	ku	lunghisa 	tiphayiphi	leti	thonaka.	Phayiphi	leyi	thonaka	hi 	mpimo	wa	nthonsi	rin’we	hi	sekondi	yi	halatela 	kufika	kwalomu	ka	10	220	wa	tilitara	ta	mati	hi 	lembe.

Xana dyandza i yini? Dyandza i mhangu ya ntumbuluko leyi fambelanaka na maxelo. Ri nga khumba swiphemu swa tiko leswikulu ku ringana tin’hweti kumbe malembe naswona ri na ntshikelelo eka andziso wa swakudya, naswona ri hunguta mpimo wa malembe lama languteriweke ku hanyiwa na matirhelo ya ikhonomi ya swiphemu swa tiko leswikulu kumbe tiko hinkwaro.
