Afrika-Dzonga yi hlula HIV na AIDS

Ku tlula makumenharhu wa malembe, tiko ra hina ri nghene-lele eka nkayankayo lowu yaka emahlweni wo lwisana na HIV na AIDS leyi nga koxa vutomi bya vanhu votala, naswona yi tise ku tikeriwa lokukulu na nhlupheko.Kusukela loko ku tumbuluke COVID-19  etikweni, na ku pfa riwa ka tiko hinkwaro na ntshi-kelelo eka switirhisiwankulu swa hina swa rihanyu, vuko-rhokeri byotala bya HIV , AIDS na rifuva byi salele endzhaku. Leswi swi tise ntlhontlho eka vanhu lava kamberiwaka na ku sungula vutshunguri bya antirhithirovhayirali. Vanhu votala a va tikeriwa ku ya teka mirhi ya vona, naswona vanhu va nga ri vangani a va ﬁ  kelela vukorhokeri byin’wana byo fana na ku yimba ngoma ya vaxinuna ya le xibedhlele hi ku tinyiketela.Eka nkarhi lowu fanaka, ku na tidyondzo totala leti nga dyondziwa kusuka eka kuangula ka swa rihanyu ra vaaki eka ntungu wa xitsongwa-tsongwana xa khorona leti nga tiyisisaka ku lwisana ka hina na HIV na TB.Afrika-Dzonga yi ya ema-hlweni yi ri na nhlayo ya le henhla swinene ya vanhu lava hanyaka na HIV emisaveni. Hambiswiritano, swi tiyisa nhlana ku tiva leswaku eka malembe ya khume lawa ma nga hundza, hi humelerile eka ku hunguta nhlayo ya mitlulelo ya HIV leyintshwa eka vanhu va tiko hi kwalomu ka 60 wa tiphesente.Swi tlhela swi tiyisa nhlana leswaku mitlulelo ya HIV eka vanhwanyana va kondlo-andzi-dyi na vamanana la-vantshwa yi hunguteke swinene eka malembe ya khume lawa ma nga hundza. Lowu i ntlawa wa nkoka swinene hikuva va tala ku va eka nxungeto wa ku kuma HIV .Nongonoko wa hina wa vutshunguri wu hoxe xandla eka ku hunguta nhlayo ya mafu hikwalaho ka AIDS hi 60 wa tiphesente. Ku ve na ku hunguteka lokukulu eka mafu lawa ma fambelanaka na HIV exikarhi ka vanhu lavantshwa.Swi olovile ku hunguta nhlayo ya mafu hikuva hina hi ri swin’we na vanakulorhii va hina hi tirhise nongonoko wa antirhithorivhayirali lowukulu lowu nga fikelela timiliyoni ta vanhu lava va hanyaka na mavabyi lawa. Ekusunguleni ka malembe ya khume, nongonoko wa hina wa ku sivela ku tlulela kusukela eka manana kuya eka n’wana (PMTCT) wa HIV a wu va nga na mfikelelo wa tindhawu to tala. Sweswi hi na mpimo wa le henhla swinene wa mﬁ  kelelo wa tindhwau to tala wa PMTCT eDzongeni wa Afrika lowu nga hunguta mpimo wa mitlulelo swinene exikarhi ka vana.Hambileswi hi nga hunguta mafu na mitlulelo leyintshwa, ha ha ri kule na ku fikelela xikongomelo lexi hi nga tiboha eka xona hi 2016 xa ku ﬁ  kelela ku hunguta mitlulelo ya HIV hi 75 wa tiphesente hi 2020. Loko ho humelela eka ku endla tano, hi nga swi kota ku herisa AIDS tanihi nxungeto wa swa rihanyu ra vaaki hi 2030.Hi ku pfumala nkateko, a hi se fika. Hi fanele hi tirha swinene ku vona leswaku vanhu lavantshwa va nyikiwa matimba ya ku sivela mitlulelo, ku katsa ku cinca matikhomelo, ku ﬁ  kelela tikhondhomu na ku kamberiwa nkarhi na nkarhi. Hi fanele hi vona leswaku munhu wun'wana na wun'wana loyi a tluleriweke hi mavabyi u na mﬁ  kelelo wa swa vutshunguri na vuhlayiseki.Hi fanele hi tirha hi nkhinkhi hi mayelana na ku sivela HIV exikarhi ka vanhu va tiko va nkoka, ku katsa lava xavisaka miri, vavanuna lava va endlaka timhaka ta swa masangu na vavanuna van’wana na vanhu lava va titlhavaka hi swidzidzi-harisi. Hi fanele hi herisa nhlekulo na xihlawuhlawu eka vanhu lava va tiko. A hi nge vi na ntshembo wo herisa HIV loko hi papalata swilaveko, swivilelo na timfane-lo ta xiphemu xihi kumbe xihi xa vanhu va tiko ra hina.Afrika-Dzonga yi fanele yi tlakusa matshalatshala ya ku yimbisa vavanuna lavantshwa exibedhlele ku hunguta nxu ngeto wa vona wa ku kuma HIV . Ku yimba ko kala ku nga hlayisekanga a ku fanelanga ku siya vavanuna lavantshwa na swiphiqo swa rihanyu swa vutomi hinkwabyo, naswona a ku na munhu loyi a faneleke a lova hikwalaho ka ku yimba ngoma. Hi fanele hi vona leswa -ku vavanuna lavantshwa va yimba ngoma hi vuhlayiseki. Hi tiyisiwa nhlana hi leswi kumiweke hi vulavisisi lebyi bya ha ku endliwaka hi mayela-na na pre-exposure prophylaxis (PrEP). Handle ka vutshunguri bya antirhithorivhayirali lebyi nyikiwaka vanhu lava va nga na HIV , PrEP yi khumba ma-tirhiselo ya nkarhi na nkarhi ya tiphilisi ta antirhithorivha-yirali eka vanhu lava nga hava HIV ku sivela ku tluleriwa.  Vulavisisi lebyi endliweke hi vativi va sayense vo huma eka Netiweke yo Ringeta ku Sivela HIV va kume leswaku mitlhavelo leyi tirhaka nkarhi wo leha kan’we eka mavhiki ya nhungu man’wana na man’wa-na ya atswa ku tlula philisi leyi nwiwaka siku na siku ku sivela HIV .Leswi kumiweke leswi swi na vuswikoti bya ku tiyisisa ku angula ka hina eka ntungukulu. Loko hi ta humelela eka ku herisa AIDS tanihi nxungeto wa swa rihanyu ra vaaki eka malembe ya khume lawa ma landzelaka, hi fanele hi hlanganisa ku humelela loku ka swa vutshunguri na ku cinca ka nko-ka ka matikhomelo. Swi lava hi tlhela hi lwisana na swiyimo swa ikhonomi na matshamelo ya vaaki leswi hoxaka xandla eka mpimo wa le henhla wa mitlulelo.Mitirho yin’wana ya hina ya nkoka i ku nyika vanhwanyana va kondlo-a-ndzi-dyi na vama-nana lavantshwa matimba ya swa dyondzo, swa ikhonomi na ku tihlanganisa na vanhu van’wana. Va fanele va kota ku titekela swiboho swa vona hi mayelana na xiyenge xihi kumbe xihi  xa vutomi bya vona, ku katsa swa masangu na matikhomelo ya vona eka swa masangu.
Emakumu, hi ta fikelela ku herisiwa ka AIDS hi ku nyika vanhu lavantshwa, vamanana na vanhu van’wana lava nga le ka nxungeto matimba. Leswi swi katsa ku nyika matimba hi ku tirhisa mﬁ  kelelo eka mahu-ngu, switsundzuxo na nsekete-lo. Leswi swi katsa mﬁ  kelelo eka swivandlanene swa dyondzo na swa ikhonomi, ngopfungopfu vamanana lavantshwa. Ku nyika matimba swi tlhela swi vula leswaku munhu un’wana na un’wana u fanele a va na mfikelelo wo kamberiwa, vu-tshunguri na vukorhokeri bya swa rihanyu byin’wana.Vanhu va le Afrika-Dzonga va vuya kule swinene, va tiyisele swinene, naswona va ve na ku humelela eka ku lwisana na HIV , AIDS na Rifuva. A hi tiyisiseni ku tiyimisela ka hina xikan’we na migingiriko ya hina ya ku kongomana na ku lwisana na AIDS hi ku hetiseka.  