MISA i xikombiso xa ku humelela eka mukunguhati wa madoroba

Mukhodiwa, loyi a humaka etikweni ra ka Luheni eka Masipala wa Thulamela eLi mpopo u kumile tidyondzo ta yena ta le henhla ta digiri ya vukunguhati bya madorobankulu na Miganga ku suka eYunivhesiti ya Venda hi 2016.
I wun’wana wa lava nga vu yeriwa hi Nseketelo wa Ejensi ya Miako ya Masipala (MISA) eka phurogireme ya Tidyo ndzo ta Lavantshwa, lowu kongomisiwaka ku kuma vutivi hi tlhelo ta mintirho na ku dyondziswiwa xikan’we na ku leteriwa ka vadyondzi va le henhla eka tidyondzo ta xithekiniki leswaku va ta tsarisiwa tanihi vanhu lava va nga ni vuswikoti.
MISA i xiyenge xa mfumo wa le xikarhi lexi kumekaka eka Ndzawulo ya Mfumontirhi sano lexi xi tumbulixiweke hi Mudyaxihi 2012.
 “Endzhaku ka loko ndzi hetile matiriki hi 2018, ndzi tekile lembe rin’we ndzi ri ekaya  ku enhleketa leswaku tihakelo ta Yunivhesiti ndzi ta ti hakela njhani,” Ku vula Mukhodiwa.
Hi 2010, u ti tsarisele na Yunivhesiti ya Johannesburg kambe swa timali a swi n’wi pfumelelanga leswaku a hetisa lembe ra yena ro sungula laha a nga hetelela a tshikile  xikolo.
Hi lembe leri landzelaka, u ti tsariserile eka khoso ya swa Magezi eka Kholichi ya kwala mugangeni, ku nga se hela nkarhi, u swi vonile leswaku leswi a hi swa yena. Laha a nga tllhela nakambe a sungula ku rhumela swikombelo swo amukeriwa eka tiyunivhesiti laha a ri na ku tshembha leswaku u ta kuma swipfuno swa timali.
Hi nkateko, Yunivhesiti ya Venda yi amukele xikombelo xa yena, laha a nga sungula Digiri ya ku Kunguhato wa Madoroba na Miganga hi 2012.
“Xikimi xa Mpfuno hi swa Timali eka Machudeni ya Tiko wu ndzi pfunile hi swa timali eka lembe ro sungula laha MISA yi nga ndzi nyika basari eka lembe ra mina ra vumbirhi na kona va ndzi seketerile ndzi kondza ndzi ya heta xikolo hi 2016,” a vula.
Basari yi hakerile swilaveko hinkwaswo swa tidyondzo ta yena, ku katsa mali ya tikhoso ta yena, switirhisiwa, byetlelo na swakudya.
Hi 2017 Mukhodiwa u su ngurile ntirho wa xinkadya na eka Masipala wa Hosana  Albert Luthuli eka Ndzawulo ya Mfumontirhisano na Vukorhokeri bya Miganga.
“Nkarhi a wu se hundza ku va munhu a va laha a lavaka ku va kona evuton’wini. U fanele u endla hinkwaswo hi matimba ya wena ku cinca xiyimo xa wena ni ku antswisa xiyimo xa vutomi bya wena,” Mukhodiwa a vula.
Eka nkarhi wa sweswi No ngonoko wa vadyondzi la vantshwa wa MISA wu na kwalomu ka 70 vadyondzi lavatshwa, leyi katsaka 31 wa vakunguhati va madoroba na migangal, 24 wa tiinjiniyara ta magezi, na 12 wa tiinjiniyara ta miako na van’watikontiraka na vafambisi va tiphuro jeke vanharhu . Hinkwavo va rhurheriwile eka timasipala ku suka eka kaye wa swifundzankulu tanihi xiphemu xa phurogireme leyi.
Murhangerinkulu wo Kho mela wa MISA Ntandazo Vimba  u vurile leswaku hofisi ya ye na yi twisisa swilaveko wa le henhla swa vuinjhiniyara na swikili swa vuaki bya miako laha Afrika-Dzonga.
“A hi lavi ntsena lavatshwa la nga dyondzela tidyondzo leti, kambe hi lava ku vona leswaku va na ku leteriwa loku ku amukeriwaka ematikwenimambe na kona i vadyondzi va vuswikoti lava va nga tsarisiwa,” Vimba a vula.
“Timasipala ta hina ti lava vantshwa lava va nga na viswikoti bya le henhla. Hina  vutihlamuleri lebyikulu ku va hi tlakusa no nyika vuswikoti eka mfumo wa muganga, hi vuswikoti bya hina ku endla leswaku hi nyika swikili,” a engetela .

Vatswari va fanele ku endla mfungho eka nhlawulo wa SGB

VAtSwArI VA KuMA nkarhi wa ku va na xiave lexikulu eka mafambisele ya swikolo swa mfumo hi xikongomelo xo antswisa maendlelo na ku endla leswaku swikolo swi va ndhawu yo antswa eka vana va vona.

Mihlawulo ya Huvo ya Vulawuri bya Xikolo (SGB) yi ta va kona hi Nyenyankulu na kona vatswari va kombe riwa ku va va nghenisa xa ndla leswaku va va na xi ave eka dyondzo ya vana va vona.
Mihlawulo yi ta va kona eka swikolo swa mfumo etikweni hinkwaro.
Holobye wa Tidyondzo ta Masungulo, Angie Motshe kga u vurile leswaku ntirho lowu wo hlawula i wa xiyimo xa le henhla etikweni, ehandle ka Mfumo wa miganga na mihlawulo ya tiko.
“Mihlawulo ya SGB yi pfu na ngopfu eka ku hluvukisa ka vun’winyi bya miganga. Matirhelo ya swikolo ya ti kuma ya antswa loko va tswari va ti nghenelerisa hi xiyimo xa le henhla na ku va va na ku tsakela eka timhaka ta xikolo.”U vurile leswaku SGB ya swikolo yi na ntirho wuku lu wa ku xaxameta ku tsake la ka lava khumbhekaka ku seketela endlelo rin’we leri fanaka ra ku fikelela mi mbuyelo ya dyondzo leyi angulaka eka swilaveko swa muganga na nhluvu kiso wa ekhonomi.
 SGB ya swikolo byi yime la tisekithara hinkwato ta miganga ya xikolo, ku katsa vatswari, vadyondzi si, vatirhi lava va nga dyondzisiki na vadyo ndzi. Nkarhi wa ku tirha ka swirho swa SGB i malembe yanharhu.
Matimba ya ku rhangela swikolo Nawu wa Swikolo swa  Afrika-Dzonga wu nyika vu -lawuri bya swikolo matimba ya ku rhangela tanihi rhavi ta nkoka ra xidemokirasi.
Hi ku tinghenisa eka mae ndlelo ya nhlawulo, vatswari va tiyisisa leswaku xikolo xi tirhela ku tsakela ka kahle eka vana.
Hambileswi swirho swa vulawuri bya swikolo swi nga languteriwangiki ku va va thwasile eka tidyondzo va tswari lava va nga ni vuswiko ti bya ku langutisana na tibu -ku, swa timali, vukorhokeri bya xinawu hi ku angarhela na lava va nga na ku tsakela, va nga na rirhandzu eka dyondzo, va komberiwa ku va vayimelwa kulanghwa eka nhlawulo.
v Lava khumbhekaka lava nga hlawuriwaka ku va eka SGB hi lava landzelaka:  •	Vatswari va vana lava nghenaka exikolweni xexo.
•	Vadyondzisi exikolweni xexo.
•	Swirho swa vatirhi kwala xikolweni lava va nga ri ki vadyondzisi.
•	 Vadyondzi lava nga xikolweni xa le xikarhi.
Xana mitirho ya huvo ya vulawuri hi yihi? 
•	 Ku	va	va	teka	xiboho 	hi	pholisi	ya	ku 	amukeriwa	exikolweni.
•	 Ku	va	va	teka	xiboho 	xa pholisi ya ririmi leri ri	faneleke	ku	tirhisiwa 	exikolweni.
•	 Ku	va	va	teka	xiboho 	hi	vukhongeri 	lebyi	faneleke	ku 	landzelerisiwa.
•	 Ku	va	va	endla 	vumbiwa	na 	xitatimende xa xikongomelo.
•	 Ku	va	va	endla 	tsalwa	leri	lawulaka 	mahanyelo ya vadyondzi leri xaxametaka tindlela ta matshinyelo.
•	 Mpimanyeto	na 	mafambiselo	ya 	timali.
•	 Ku	bumabumela	ku 	thoriwa ka vatirhi.
•	 Ku	seketela	nhloko	ya 	xikolo, vadyondzisi na vatirhi lavan’wana.