Endlelo rintshwa ro lwisana na vukungundzwana ri kuma mivuyelo

Eka Mbulavulo wa mina wa Xiyimo xa Rixaka wo sungula hi 2018, ndzi tibohe ku vuyerisa swilo ematshan’weni ehenhla ka vukungundzwana eka mihlangano ya hina ya mfumo na ku lwisana na vumbabva na ku tirhisana ka le xihundleni loku nga riki enawini eka xiyenge lexi nga riki xa mfumo hi ntamu wo fana na xikongomelo xo fana.
Kusukela nkarhi wolowo, hi le ku tirheni hi matimba ku tiyisisa na ku seketela tiejensi ta hina to hlayisa nawu na tiejensi leti fambela naka na tona. Hi simekile Xiyengetsongo eka Vulawuri bya Vuchuchisi bya Rixaka ku tirhana na vukungu ndzwana byo tika na Khoto yo Hlawuleka ku endlela leswaku Yuniti ya Vulavisisi byo Hlawuleka (SIU) yi kota ku vuyisela timali leti yiviweke hi ku olova. Hi tlhele hi nyika nseketelo na swipfuno eka tihuvo to lwi sana na vugevenga ta nkoka tin’wana to fana na Yuniti yo Tekela Tinhundzu, Yuniti ya Vugevenga bya Mabindzu yo Hlawuleka na Xiyengetsongo xa Vulavisisi bya Vugevenga lebyi Rhangisiwaka Ema hlweni, lexi vuriwaka  Hawks .
Matshalatshala lawa ya le ku tswaleni ka mihandzu.
Hi ku tirhisana na mava ndlakulu eka sisiteme ya vululami bya vugevenga, Xiyengetsongo xo Lavisisa xi tsarisile milandzu yo hundza 20 ya vukungundzwana eka lembeximali leri nga hundza naswona vahehliwa va 65 va hehliwile. Milandzu leyi yi katsa yo hlaya ya ‘ku tekiwa ka vulawuri bya mfumo’ na milandzu ya vukungu ndzwana byo tivikana yin’wana.
Eka lembeximali leri nga hundza, Yuniti yo Tekela Tinhundzu yi kume swileriso swo yimisa ku tirhisa swa nkoka wo ringana R5.4 wa tibiliyoni swa mayelana na milandzu ya vukungu ndzwana, laha R70 wa timiliyoni ti nga hakeriwa eka Nkwama wo Tekela Tinhundzu ta Vugevenga.
Eka malembe ya nhungu lama nga hundza, SIU yi vuyiserile timali na tinhundzu ta nkoka wo ringana R2.6 wa tibiliyoni na ku yimisa tikontiraka ta nkoka wo ringana R18 wa tibiliyoni.
Ntsengo wa 119 wa milandzu leyi durhaka kutlula R13 wa tibiliyoni yi tsarisiwile hi SIU eka Khoto yo Hlawuleka.
Vukungundzwana i vuge venga byo pfilungana kutlula mpimo ku byi tengisa.
Vaendlamilandzu va tirha hi matimba lamakulu ku tumbeta mikondzo ya vona.
Va sungula tikhamphanivito ku tumbeta mixaviselano yo ka yi nga tshembekangi, va fambisa timali exikarhi ka tiakhawunti to hamba nahambana hi xihatla, va nga boxi hi ntiyiso mali leyi ngheneke eka vulawuri bya swibalo, naswona, laha ku nga vatirhelamfumo, va tirhisa vanghana na maxaka ku endla swikombelo swa tithendara ku tumbeta ku khumbeka ka vona.
Leswi swi vula leswaku ku hlamula ka vulawuri ku fanele ku va ka matirhelo ya xiyimo xa le henhla lama fambelanaka na maendlelo ya vona.
Hi 2020, hi tumbuluxile Senthara yo Hlanganisa ya marhavinyingi tanihi xivindzi xa matirhelo ku ti rhana na vugevenga bya swa timali, ku katsa na vukungu ndzwana. Senthara leyi yi hlanganisa vuswikoti bya vulavisisi bya swivumbeko swo sivela vugevenga na swa vusirheleri swa mfumo na leswiya swa Senthara ya Vunhlori bya Timali, leyi tumbuluxaka vunhlori bya tiejensi to hlayisa nawu ku va ti byi tirhisa eka vulavisisi bya tona.
Malembe mambirhi kusu kela loko ku tumbuluxiwile Senthara yo Hlanganisa, endlelo ra yona ra marhavi nyingi ra ku ‘landzelela mali’ ri tswarile mihandzu yo tivikana.
Eka lembeximali leri nga hundza, ntirho wa Senthara yo Hlanganisa wu seketerile vulavisisi bya 276 bya vu mbabva na vukungundzwa na. Kwalomu ka R659 wa timiliyoni ti vuyiseriwile eka Mfumo hi ku tirhisa ku hla yisa na ku vuyisela rifuwo leri nga kumiwa hi vuge venga. Kwalomu ka R613 wa timiliyoni ta rifuwo leri ku ehleketeriwaka leswaku ri kumiwile hi vugevenga ti yimisiwile ku tirhisiwa.
Ekusunguleni, Senthara yo Hlanganisa a yi tumbu luxiwile hi xikongomelo xo lavisisa vukungundzwana hi mayelana na maxavelo ya leswi fambelanaka na COVID-19 . Sweswi xileri soximfumo xa yona xi le ku ndlandlamuxiweni ku katsa ku tumbetiwa ka swihlovo swa mali, vumbabva,  mafambiselo yo biha, ku hakelela vutherorisi na milandzu ya timali yin’wana yo tivikana.
Hawks  ya ha ku andlala kun’wana ka ku humelela loku nga endliwa hi Xipano xa Xintirhwana xo Lwisana na Vukungundzwana, lexi Senthara yo Hlanganisa yi nga xiphemu xa xona.  Exikarhi ka malembeximali ya 2019 na 2022, vaehlekete leriwa va 554 va khomiwile hikwalaho ka  vukungu ndzwana, laha 142 va nga voniwa nandzu.
Xitirho  xa vunhlori bya timali xa nkoka xin’wana i tioditi ta hanyelo leti endli waka hi Vukorhokeri bya Xibalo bya Afrika-Dzonga (SARS). Lembe leri nga hundza, SARS yi hetile 25 wa tioditi ta hanyelo ta kufika eka nkoka wo tlula R450 wa timiliyoni ku ololoxa ku hambana exikarhi ka mali nghena leyi paluxiweke na hanyelo ra munhu.
Swi le rivaleni leswaku magoza lama hi nga ma teka tanihi vulawuri lebyi ku vuyelerisa vuswikoti, ku koteka na ku tshembeka ka mihlangano leyi khumbe kaka eka ku lwisana na vukungundzwana ma na nkhumbo wo vonaka.
Ku tirha hi nkarhi wun’we ka tiejensi hinkwato to hlayi sa nawu swi ba swigevenga laha ku vavaka ngopfu: eswikhwameni swa swona.
Timali ta mfumo leti phangi weke na ku tumbetiwa ti le ku vuyisiweni naswona lava nga na vutihlamuleri bya swendlo leswi va le ku tengi siweni hi tikhoto ta hina.
Ku tiyisisa ku ya emahlwe ni matshalatshala ya hina yo cinca matirhelo ehenhla ka vukungundzwana, ndzi tivisa ku thoriwa ka Kha nsele yo Tsundzuxa ya ku Lwisana na Vukungu ndzwana ya Rixaka.
Khansele leyi yi ta tisa vakhomaxiave kusuka eka vaakatiko vo hambana hambana ku angamela ku tirhisiwa ka qhinga ro lwi sana na vukungundzwana ra mfumo. Huvo leyintshwa yi ta tsundzuxa mfumo hi mayelana na magoza yo sivela ya nkoka, vuswikoti bya mihlangano na swipfuno leswi lavekaka ku sivela ku va kona nakambe ka ku tekiwa ka vulawuri bya mfumo na ku herisa vu mbabva na vukungu ndzwana eAfrika-Dzonga.
Xikongomelokulu xa hina i ku aka mihlangano yo tiya na ku va leyi kondzelelaka leyi yi nga ta kota ku herisa vukungundzwana na ku alela ku ringeta kwihi kumbe kwihi ko lava ku teka vula wuri bya mfumo eka nkarhi lowu taka.
Tanihiloko hi ri karhi hi ya emahlweni hi aka ehenhla ka ku humelela loku, hi na ku tshemba leswaku hambiloko swo teka nkarhi, lava nga yiva na ku phanga swipfuno leswi a swi fanele swi ya eka vanhu va ka hina va ta langutana na switandzhaku swa swendlo swa vona.  