Kunguhata timali ta wena hi vutlharhi 

Swiyimo swa ikhonomi swa 2020 swi languteka swi ta tika swinene ku tlula hi 2019, kutani i swa nkoka swinene leswaku u langutisisa na ku anakanya swinene eka swa timali ta wena.Ku fikelela ku tiyimela eka swa timali i xikongomelo lexi mi nga tinyungubyisaka hi xona, kambe a hi vanhu vangani lava va tivaka laha va fanel-eke ku sungula kona. Ku va na mitolovelo ya swa timali leyinene leyi nga riki yingani swi ta ku pfuneta ku lulamisela ku humelela eka lembe lerintshwa.Ku endlela ku tiyisisa leswaku u fikelela swikongomelo swa wena swa timali, u nga tirhisa swikongomelo swa SMART leswaku u ta va na vumundzuku bya swa timali. Leswi swi vula ku endla swikongomelo leswi: • Smart Kongomeke• Measurable Pimekaka• Achievable Fikelelekaka• Relevant Fambelana• Time-bound Pimiwaka hi nkarhiKu tatisela kwalaho, i swa nkoka leswaku u kunguhata swa timali ta wena hi vukheta. Hileswi switsundzuxo swin’wana ku ku pfuneta:Veka swikongomelo swa wena swa timali  Langutisisa makhome lo ya wena ya timali hi 2019 na ku tivekela swikongomelo leswintshwa hi 2020.
Heta ku hakela swikweleti Tirhisa ti bonasi kumbe yo engetela miholo ku herisa xikweleti hikuva loko u hakela xikweleti hi xihatla, swi nga hlayisela ntsengo wa mali ya wena eka ntswalo.
Cinca mpimanyeto wa wena hilaha swi faneleke hakona Loko u ri karhi u langutisisa mitolovelo ya matirhiselo ya timali, cinca mpimanyeto wa wena hilaha swi faneleke hakona, tlakusani mihlayiso na ku hunguta mali leyi u yi tirhisaka. Loko u tlaku seriwa mali, avela yin’wana ya yona eka mali leyi u nga ta yi veka ematshan’weni ya ku tlakusa matirhiselo ya mali ya wena eka hanyelo.
Langutisisa tipholisi ta wena ta ndzindzakhombo – langutisisa ndzindzakhombo ya nwena ya vutomi, vutsoniwa na ya nkarhi wo koma ku endlela leswaku mintsengo yi fambelana na swilaveko swa wena.
Vulavula u ntshuxekile na murhandziwa wa wena hi mali Ku na ntolovelo wa ku va varhandzani va fihlelana timhaka ta timali. Khom ani tinhlengeletano ta n’hweti na n’hweti ta ku burisana hi mpimanyeto, swikongomelo swa n’wina swa timali na leswi mi swi lavaka eka nkarhi lowu taka. Tekani nkarhi wa ku aka xivono lexi fanaka xa leswi mi lavaka leswaku vumundzuku bya n’wina byi va xiswona.
Hunguta mpimanyeto wo tihungasa  Kumani migingiriko ya mahala, yo fana na tiphaki, tila yiburari na swilo swin’wana eka ndhawu leyi mi tshamaka eka yona. Ku na tindlela totala to tiphina hatona handle ka ku tirhisa mali.Switsundzuxo swa ku pfuna ku tshama eka kungu ra wenaKu tshama eka kungu ra swa timali ra wena a swi olovi na switsanana, kambe kongoma ku:
• Kambelani tiakhawunti ta wena ta le bangi nka rhi na nkarhi – langutisisa matirhiselo ya wena ya mali.• Tilulamiseli ku va na mintlhotlho.• Fambela ekule na xikweleti xo kala xi nga kungu hatiwanga.• Xava hi vutlharhi. Tivutisi: Xana ndza xi lava lexi? Xana lexi i xiphemu xa kungu ra mina ra timali ke?• Hlangana na mutsundzu xi wa swa timali loko u nga swi tivi leswaku u ta sungula kwihi.
 Dokodela Rufaro Mucheka (PhD) Mukunguhati wa swa Timali Loyi a nga Enawini na Nhloko ya Qhinga na Afrika Hinkwayo eka Nkunguhato wa swa Timali eka Nedbank.



