Ku lwa na ku oma lokukulu

Dyandza i nkarhi wo leha wa pfula ya le hansi yo ka yi nga tolovelekangi leswi yisaka eka nkayivelo wa mati.  Hi ku ya hi Dok Mathieu Roualt, phurofesa wa xiyimo xo sungula eka Ndzawulo ya Tidyondzo ta Lwandle eYunivhesithi ya Doro ba ra Kapa, xivangelonkulu xa dyandza i mbuyelo wa El Niño na ku hundzuka ka maxelo.
“El Niño i xihumelelo xa ntumbuluko lexi taka nakambe malembe yanharhu kumbe ntlha  nu naswona xi va kona ku fika malembe yambirhi. Xihumelelo lexi tlakusa xiyimo xa mahiselo na matitimelo emalwandle ya Pacific na Indian, leswi hi hala tlhelo swi nga vangela swiyimo swa dyandza,” a vula. Ku hundzuka ka maxelo swi hlamuseriwa tanihi ku cinca ka tiphetheni ta maxelo ya miganga kumbe misava hinkwayo leswi sunguleke exikarhi ka malembe xidzana ya 20, naswona leswi swi tekiwa swi vangiwa hi nhlayo ya swiyimo swa moya wo thyaka exibakabakeni leswi tumbuluxi waka hi ku tirhisiwa ka swicelwa swa mafurha.
“Eka malembe ya dzana lama hundzeke, dzongeni ra Afrika ri xanisiwile hi ku hundzuka ka maxelo loku ko ka ku nga la nguteriwanga ka lembe na lembe leswi tiseke madyandza ra xiyimo xa le henhla ni ku kavanyeteka ka matshamelo ya swilo elwandle na le misaveni.  Ku hundzuka loku ka swilo ku khumbha xiyenge xa timhaka ta vurimi, mahlayiselo ya mati na tihlampfi na ikhonomi ya tiko hi ku angarhela. Swi tlhela swi khumbha makhulukelo ya mati eswikobyanini na le swihlahleni na nkhuluko wa swakudya swa swimilani na swiharhi elwandle,” Dok Roualt a hlamusela.
Mikucetelo leyi yi na matimba ngopfu eAfrika-Dzonga hikuva tiko ra hina loko ri fananisiwa ni matiko man’wana ri na pfula ya le hansi ya lembe rin’wana ni rin’wana ya 450 wa timilili tara (ml) hi ku angarhela, hi ku fananisiwa na 860ml ya misava hinkwayo hi ku angarhela.
Hi yihi mikucetelo ya dyandza?Hi Nyenyenyana, Ndzawulo ya Mfumontirhisano na Timhaka ta Xikaya yi vikile xiyimo xa dyandza nakambe tanihi xiyimo xa khombo exifundzeninkulu ku ya eka xiyimo xa khombo ra rixaka.
 “Endzhaku ka ku hlela naka mbe xiyimo xo chavisa ni ku tika xa dyandza leri yaka emahlweni ri humelela eswifundzeninkulu swinharhu, vulawuri bya makho mbo byi lerisile xiyimo xa dyandza tanihi xiyimo xa khombo ra rixa ka,” ku vula nhloko ya Sentha ra ya Vulawuri bya Makhombo ya Rixaka, Dok Mmaphaka Tau.
Hambileswi swi nonohwaka ku pima mikucetelo ya ikhonomi ya xiyimo xa dyandza, dyandza leri ri vile ni nkucetelo wukulu eka xiyenge xa vurimi.
Ekapa-Vupeladyambu, lexi ku nga xifundzankulu xa vumbirhi etikweni hi ku ya hi xiave xa xona xa rifuwo ra tiko ra laha kaya, kwalomuya ka  21 000 wa mitirho yi lahlekile eka kotara ya vunharhu n’waxemu.
Ntshovelo wa koroni wu yile ehansi hi 47 phesente naswona ku nga va ni ku kayivela ka ku tlula 90 miliyoni wa tilitara ta wayeni leyi xavisiwaka laha kaya ni le matikweni mambe.
Ku kayivela ka mati na swona swi na mikucetelo ya matimba eka mbhasiso, rihanyo na vupfhu mba.
Xana ku endliwa yini ku ololoxa xiyimo lexi?Timasipala leti hlaseriwaka hi dyandza ti lerisiwile swipimelo swa matirhiselo ya mati eka vaaki na van’wamabindzu.
Tifeme to hlantswa munyu ematini ya le lwandle, tiphuro gireme ta tiphayiphi to dzimiwa ehansi, ku tirhisiwa ka mati hi ku vuyelela ni ku borha mati swi hlawuriwile tanihi tihla mulo ta swiphiqo leswi naswona tiphurojeke leti ti le ka swiyenge swo hambanahambana swo fika emakumu.
