Sekitara ya mfumo na leyi nga riki ya mfumo yi na nkoka eka ku kula ka ikhonomi

Vanhu van'wana va ringa nyetile leswaku hi boheka ku hlawula exikarhi ka, eka tlhelo rin'we, mfumo lowu hluvukaka lowu wu vaka xiave xa nkoka swonghasi eka ku cinca ikhonomi na vaaki, kasi eka tlhelo lerin'wana sekitara leyi nga riki ya mfumo leyi ndlandlamukaka, leyi nyukaka, leyi yi lawulaka ku kula na mitirho.
Ntiyiso hi leswaku hi swi lava havumbirhi bya swona.
Hi lava mfumo lowu hluvukaka lowu nga na vuswikoti na sekitara leyi nga riki ya mfumo leyi cincacincaka no tirha hi xihatla. Hilava leswaku swi tirhisana na ku khomisana.
Mianakanyo leyi a hi yintshwa. Hi 1992, makumenharhu wa malembe lama nga hundza, African National Congress yi amukele tsalwa leri tshuriweke ‘Ready to Govern’. Tsala leri ri aneke swiletelo swa pholisi ya Afrika-Dzonga ya xidemokirasi naswona, eka ku lava ku fika malembe xikhume manharhu, ri hlohlotele tlhelo ra pholisi ya vulawuri bya xidemokirasi byo landzelelana.
Tsalwa lera ‘Ready to Govern’ ri anakanye hi mfumo wa xidemokirasi lowu nga na vutihlamuleri byo hetelela bya ‘ku hlanganisa, ku kunguhata na ku letela nhluvukiso wa ikhonomi yo ya eka phetheni ya ku kula leyi yisekaka emahlweni’ hi ku tirhisana  na nhlangano wo yimela vatirhi, mabindzu na swiyenge swin'wana swa rixaka.
Ri vulavule hi xilaveko xa pholisi ya ikhonomi leyi endlaka leswaku ikhonomi yi va ya xidemokirasi no tumbuluxa swivandlanene swa mitirho leswi  vuyerisaka swa muholo wo kota ku tihanyisa wa vanhu va Afrika-Dzonga hinkwavo.
Tsalwa leri ri tlhela ri anakanya hi ‘sekitara leyi nga riki ya mfumo leyi cincacincaka, leyi tholaka swikili na vulemuki bya vanhu va Afrika-Dzonga hinkwavo … na bya migingiriko ya mabindzu leyi yi hoxaka xandla hi ndlela yo tivikana eka ku tumbuluxiwa ka mitirho, leyi khutaziwaka hi ndlela yo gingiriteka.’Eka Mbulavulo wa Presidente wa Xiyimo xa Rixaka, ndzi katsakanye hilaha mfumo, mabindzu na vatirhi va faneleke ku tirhisana hakona, van'wana na van'wana va ri karhi va tirhisa vuswikoti lebyi fanaka byi ri byoxe, ku tumbuluxa mitirho.
Xin'wana xa swilawuri swa nkoka lowukulu swa ku kula na mitirho i mabindzu lama nga ehansi ka vun'wini bya mfumo (tiSOE). Ma endla gezi, ma lawula tindhawu to nghena laha tikweni, ma aka magondzo na ku phakela mati leswi ikhonomi yi swi  lavaka ku kota ku tirha.
Kusukela loko ku vile na xidemokirasi, tiSOE leti ti ndlandlamukisile mfikelelo wa vukorhokeri bya masungulo hi ndlela yo tivikana eka swisiwana. Leswi hi swona swi endlaka leswaku xiphemu xa nkoka swonghasi xa nongonoko wa hina ku ri ku tiyisa mabindzu lama nga ehansi ka vun’wini bya mfumo, ku ma vuyisela evutshan'wini eka rihanyo ra timali, ku antswisa matirhelo ya wona ya mitirho na ku ma kotisa ku va na xiave xo vonaka swinene na ku va ma ri ntirho wo vuyerisa eka ikhonomi.
Ntiyiso eka xiave lexi anakanyiweke eka ‘Ready to Govern’, mfumo wu lawula havumbirhi ku kula na ku cinca hi ku tirhisa matshalatshala yo fana na pholisi ya mphikizano, ku lulamisela ku  nyikiwa ka matimba ya ikhonomi eka vantima hi ku angarhela na milawu ya ndzingano wa matholelo, na hi ku yelanisa ku nyikiwa ka tilayisense to hambanahambana eka vukorhokeri byo katsa hinkwaswo na ku boheka ku nyika matimba.
Mfumo wu tlhela wu khumbeka hi ku kongoma eka ku tumbuluxiwa ka mitirho ehenhla ka vanhu lava thoriweke eka vukorho keri bya mfumo. Nongonoko wa Mitirho ya Mfumo lowu  Ndlandlamuxiweke, lowu wu veke kona kusukela hi 2003, wu nyikile swivandlanene swa mitirho eka timili yoni ta vanhu.
Ku nga ri kahle ngopfu, hi ku angula eka ku khumbeka  ka ikhonomi ko onhetela ka ntungu wa COVID-19, mfumo lowu wu vekile tihlo eka ndlandlamuko wo tivikana swinene wa mitirho ya mfumo eka matimu ya tiko ra ka hina.
Nhlohlotelo wa Mitirho wa Presidente wu seketerile kutlula 850 000 ya swivandlanene hi nkarhinyana wa 16 wa tin'hweti. Hi ku engetela eka ku ndlandlamuxa mitirho ya mfumo, hi le ku nyikeni ka nseketelo eka vanhu lavantsongo lava nga tirhiki ku va lulamisela ntirho, hi va endla va tholeka na ku va hlanganisa na swivandlanene.
Ku na tindlela tin'wana to tala leti mfumo wu hoxaka xandla hatona hi ku kongoma eka ku tumbuluxiwa ka mitirho, ku katsa na hi ku tirhisa vuvekisi bya mpimo lowukulu eka switirhisiwankulu, ku tumbuluxiwa ka tizoni ta ikhonomi to hlawuleka na hi ku tirhisa nseketelo wa tiindasitiri ta ku kula leti lavaka vatirhi vo tala.
Nkongomo wo hlawuleka lembe leri wu le ka mabindzu lamatsongo, ma le xikarhi na lamatsongotsongo, eka mabindzunhlanganelo na sekitara leyi nga riki ya ximfumo.
Hi ku tumbuluxiwa hi vuntshwa ka xikimi xo tiyisisa ku lomba lexi hi xi tiviseke emasunguleni ya tin'hweti ta ntungu wa COVID-19, hi le ku endleni leswaku mali yo ‘tipfuxa’ yi fikelelaka eka mabindzu lamatsongo.
 Hi le ku ndlandlamuxeni ka nhlohlotelo wa xibalo xa ku thola na ku languta ku cinca kun’wana ka malawulelo yo hambanahambana ku olovisela mabindzu lamatsongo ku thola vanhu vo tala.
Tanihilaha ndzi kombiseke hakona eka Mbulavulo wa Presidente wa Xiyimo xa Rixaka, lama i man'wana exikarhi ka magoza lama hi nga eku ma tekeni tanihi mfumo “ku tumbuluxa swiyimo leswi swi nga ta endla leswaku sekitara leyi nga riki ya mfumo – havumbirhi leyi kulu na leyitsongo – ti kota ku tumbuluka, ku kula, ku fikelela timakete letintshwa, ku tumbuluxa swikumiwa leswintshwa, na ku thola vatirhi vo tala.” Sekitara leyi nga riki ya mfumo yi thola tikotara tinharhu ta vatirhi va AfrikaDzonga naswona yi endla kutlula mbirhixanharhu ya vuvekisi na ku tirhisiwa ka mali eka ndzavisiso na  nhluvukiso.
Ku fambisana na mfumo lowu nga na vuswikoti na ku va lowu hluvukaka, tiko ra ka hina hikokwalaho ri lavaka na sekitara leyi nga riki ya mfumo leyi humelelaka leyi yi vekisaka eka vuswikoti lebyi vuyerisaka.
Loko mitirho ya sekitara leyi nga riki ya mfumo yi ri karhi yi ndlandlamuka, tindlela to tihanyisa to tala ta seketeriwa na ku yisiwa emahlweni. Tinhundzu na vukorhokeri swi phakeriwa hi mpimo lowukulu naswona mfumo wa xidemokirasi wu kota ku hlengeleta malinhlengeleto yo tala ya nhluvukiso wa vanhu.
Tsalwa ra ‘Ready to Govern’ ri vula leswaku xiave xa mfumo “xi fanele ku fambelanisiwa na swilaveko swa ikhonomi ya rixaka hi ndlela leyi cincacincekaka”, hambi yi le ku engeteleni ka sekitara ya mfumo eka tindhawu ta qhinga kumbe ku yi hunguta eka tin'wana.
A hi nge fikeleli ikho nomi yo tano ku ri hava haswimbirhi mfumo lowu hluvukaka wo tiya na ku va wa vuswikoti na sekitara leyi nga riki ya mfumo leyi kulaka hi ku hatlisa, leyi katsaka hinkwavo. A hi fanelangi ku komberiwa ku hlawula xin'we kumbe lexin'wana. Hi swi lava havumbirhi bya swona.
