Ku Tlangela Siku ra Down Syndrome ra Misava  

Down Syndrome  (DS) i mpfi lungano wa tikhiromozomu lowu wu humelelaka loko munhu a va muyimana.
Mutirhi wa swa vutshungu ri wa le Mpumalanga Dkd Midah Maluleka u ri, "Ku na nhlayo yo engetelela ya 21 wa tikhiromozomu ( Trisomy 21) leyi yi vangaka ku hlwela ka ku kula ka miri na ku kula ka miehleketo. A ku na xivangelo xo kongoma xa tikhiromozomu leto engete la. Swi tiyisisiwile leswaku a ku na vuxaka na malembe hi vukhale, xiyimo xa swa vanhu na swa ikhonomi, rixakanghohe kumbe vukho ngeri. Naswona a swi na xitekelelo." Maluleka u engetela leswaku DS i mpfilungano wa tikhiromozomu wo toloveleka swinene eka tincece leta ha ku veleki waka. "Un'we eka 1 000 ra vana lava velekiwaka eka matiko ya misava lama nga fuma laha ku nga na rin'we eka 650 wa tincece leti vele kiwaka eka matiko lama hlu vukaka, kufana na ra hina, ta khumbeka. Xo antswa 80% ta vana lava va khomiwaka hi DS va velekiwa hi va manana lava nga ehansi ka malembe ya 35 hi vukhale, hambileswi vavasati lava va nga ehenhla ka malembe ya 35 hi vukhale va voniwaka va ri eka nxungeto wa le henhla wo kuma n'wana loyi a nga na DS." U vula leswaku hikuva mpfilungano lowu wu nga kumeka kusukela eka vuyimana, ku na swikombo leswi tikombaka leswi swi nga langutiwaka. "Eka swi phemu swa le masungulwe ni ya vuyimana, xikene xa alitirasawundi xa 12-13 wa mavhiki xa hlohloteriwa.
Leswi swi pima hi nkhaqa to ku bumbula ka swihalaki leswi swi nga endzhaku ka nhamu ya ricece, leswi vuriwaka xikene xa mihom boloko ya tikhiromozomu.
Leswi swi tala ku va swikulu eka tincece leti nga na DS.
Xikambelo xin'wana xa loko munhu a nga si veleka i xikambelo xa xihalaki xa xivelekelo. Leswi hi loko mpimo lowutsongo wa xihalaki xa xivelekelo wu tekiwa kutani wu rhume riwa ku ya kamberiwa tikhiromozomu. Xikambelo lexi xi kwalomu ka 98% ta nkhaqato wa mfembo." Maluleka u vula leswaku vana lava nga na DS va kota ku hanya vutomi byo he tiseka, bya rihanyu lerinene na ku va byo leha.
Hambileswi ku nga riki na ntshungulo, vanhu lava va nga na DS va vuyeriwa eka makaya ya rirhandzu, nhlayiso wa vutshunguri lowu faneleke, ku pfuniwa hi ku hatlisa, vukorhokeri bya dyondzo na bya mitirho ya mavoko. Hikwalaho ka nhlayiso wa vutshunguri lowu antswisiweke, vanhu vo tala lava va nga vele kiwa na Down Syndrome  namuntlha va na kwalomu ka 55 wa malembe lama va ehleketeleriwaka ku hanya wona. Vanhu lava va nga na DS va na matitwelo na swidingo swo fana na swa munhu un'wana na un'wana naswona va ringaneriwile hi swivandlanene na nhla yiso lowu fanaka," ku vula Maluleka.
Mudyondzisi wa le N'walungu-Vupeladyambu Tshepo Kekana u ri, "A hi swichudeni hinkwaswo leswi swi nga swidingo swo hlawuleka leswi swi dingaka ku ya eka swikolo swo lulamisa na swikolo swo hlawuleka. Ku na swingariswingani swi kota ka ku kondzelela eka swikolo swa ntolovelo.  Hi ku dyo ndza loku yaka emahlweni,  nseketelo na ku lehiseriwa timbilu, swichudeni  leswi swi nga kota ku tirha  kahle.”  


