Sirhelela vaxisati na vana va ka hina  

 Hi nkarhi wolowo, tiko a ri cha-visiwile hi ku dlayiwa ka Uyinene Mrwetyana, Leighandre Jegels, Jesse Hess na nhlayo ya vaxisati van'wana lava va nga lahlekeriwa hi vutomi bya vona emavokweni ya vaxinuna va tihanyi.
 Ku suka eka vuyimelo hinkwabyo, lavantsongo na lavakulu, swichudeni na vaxisati lava tirhaka, vakombisa ku vilela vo rhula a va khomile tipulakhadi leti a ti tsariwile ku ‘Enough is Enough ’ na ‘ Am I next?’. Ku vaviseka emoyeni na ku hlundzuka a swi tikile hi siku leriya. Loko ndzi amukela swikoxo swa vona leswi swi nga vekiwa kahle, a swiri erivaleni eka mina leswaku hi fanele ku tirha hi ku hatlisa naswona hi ku tiyimisela. A swiri na nkoka eka mina leswaku a ndzi hlamulanga hi marito yo komba ku lulama na swi-tshembhiso swoka swi nga ri ntiyiso.Endzhaku ka masikunyana, ndzi vitanile ntshamo wa nhlanganelo wa Palamende, laha hi nga tivisa hi Kungu ra Xilamulelamhangu ra Angulo ro lwisana na madzolonga yoya hi rimbewu na ku dlawa ka vaxisati (GBVF) ra R1.6 biliyoni. Eka tin'hweti ta ntsevu leti nga hundza ta ku simekiwa, ku tirhisiwa ka mali eka tindzawulo to hambana hambana swi kongomisiwile hi vuntshwa ku seketela ku nghenelela ka nhlayiso na nseketelo wa vaponi, tikhampheni ta ku tivisa na nsivelo, ku antswisa milawu na tipholisi, ku tlakusa ku nyika vaxisati matimba ya xiikhonomi, na ku tiyisa sisiteme ya vululami. Naswona sweswi hi le ka xiphemu xa ku cinca ka ku lulamisa milawu eka ku lwisana na (GBVF). Milawumbisi yinharhu ya nkoka leyi fambelanaka na (GBVF) yi tivisi-wile ePalamende sweswinyana. Hi ku tivisa Milawumbisi leyi, hi xixima xitshembhiso lexi hi nga xi endla eka vakombisa ku vilela lembe leri nga hundza na le ka vaxisati hinkwavo va tiko leri. Milawimbisi leyi nharhu yiendliwile ku pfala mavangwa lama pfumelelaka vaendli va swo biha va vugevenga lebyi ku ceceleta vulula-mi na ku nyika ku khumbheka hi ku hetiseka eka timfanelo ta vaxisati na vana va tiko ra hina.  Milawumbisi leyi, loko yi heti-sisiwile, yi ta pfuna ku vuyisela ku titshembha ka vaxisati va tiko ra hina leswaku hakunene nawu wu kona ku va sirhelela. Wo sungula i nawumbisi wo simeka Nawu wa ku Cinca wa Nawu wa Vugevenga (Milandzu ya Swamasangu na timhaka leti fambe-lanaka) . Leswi swi endla nandzu wuntshwa wa ku chavisa hi timhaka ta swa masangu, wu ndlandlamuke-la eka xiyimo xa nandzu wa ku endla timhaka ta swa masangu na xaka, naswona wu ndlandlamuxa ntirho wa ku mangala wa vanhu lava ehleketelelaka nandzu wa timhaka ta swa masangu lowu endliweke eka n'wana. Wu anamisa xiyimo xa Rhijisitara ra Tiko ra Vaendli va swobiha hi timhaka ta swa masangu (NRSO) ku katsa vuxokoxoko bya vaendli va swobiha hi timhaka ta swa masangu hinkwavo. Ku fika sweswi, swi endli wile ntsena eka vaendli va swo biha hi timhaka ta swa masangu lava nga voniwa nandzu wo xanisa hi timha-ka ta swa masangu eka vana kumbe vanhu lava nga tsoniwa emiehle-ketweni. Nkarhi lowu vuxokoxoko bya vaendli va swo biha byi faneleke ku tshama wona eka rhijisitara wu engeteleriwile, naswona lava va nga tsariwa eka rhijisitara va ta fanela ku vula loko va rhumela swikombelo swa ku tirha na vanhu lava nga sirhelelekangiki. Nawumbisi wu tlhela wu endla leswaku mavito ya vanhu lama ma nga eka NRSO kuva ma vekiwa erivaleni. Ku Cinciwa ka Nawumbisi wa Vu-gevenga na Timhaka leti Fambelana-ka swa tiya, exikarhi ka swin'wana, ku nyikiwa ka beyili eka vaendli va swo biha va GBVF , na ku anamisa milandzu laha xigwevo xale hansi xi faneleke ku sindzisiwa. Ku cinca ku sindzisa timfanelo tintshwa eka vatirhi va nawu na le ka tikhoto ta hina. Loko muchuchisi a nga kaneti beyili eka milandzu ya GBV , u fanele ku rhekhoda swivangelo swa yena. Handle ka loko muehleketeleriwa wa GBV  a nga nyikaka mhaka ya leswaku hikokwalaho ka yini a fanele ku humesiwa hi beyili, khoto yi fanele ku kombela ku alela ku-kondza mafambiselo ya nandzu wa vugevenga wu fika emakumu. Eka ku fikelela xiboho xa xikombe-lo xa beyili, tikhoto ti boheka ku tekela enhlokweni timhaka to hlaya. Ti katsa tirhipoto ta loko ku nga si sungula ku tengiwa eka ku navela ka ku humesiwa ka muehleketeleriwa hi beyili, ku chavisiwa hi madzolon ga leswi nga endliwa eka muponi, na mavonelo ya muponi eka vuhlayise-ki bya yena. Loko swita eka paroli, mumangali kumbe xaka ra muxanisiwa loyi a nga lova u fanele ku kota ku endla vuyimeri eka bodo ya paroli.Kuya hi levhele ya le henhla ya madzolonga ya muhlekisani eti-kweni ra hina, hi tiyisile swiphemu swa Nawu wa Madzolonga ya le Mindyangwini.Madzolonga ya le mindyangwini sweswi ya tirhisiwa ku pfala lava va nga tshembhisana vukati, lava rhandzanaka, lava nga ka vukati bya xintu, na leswi lava tekiwaka tanihi varhandzani, vuxaka bya le kusuhi kumbe bya timhaka ta swa masangu bya nkarhi wihi kumbe wihi. Nawumbisi wu tlhela wu ana-misa nhlamuselo ya ‘madzolonga ya le mindyangwini’ ku katsa nsirhe lelo wa vadyuhari eka nxaniso hi vandyangu. Vamangali va ta kota ku endla xikombelo xa nsirhelelo eka intha-nete. Ku sivela xiyimo laha vaendli va swo biha va nga tumbetaka ma-timu ya madzolonga ya le mindya-ngwini, ndhawu yo hlayisa misirhe-lelo yi ta endliwa.Ku cinca loku ku nykiweke mavonelo ku tlhela ku landzelela tindzawulo ta Nhluvukiso wa Vaaki, Dyondzo ya masungulo, Dyondzo ya le henhla na Rihanyu ku nyika vu-korhokeri byo karhi eka vaponi laha byi lavekaka na ku va hundzisela eka nhlayiso wa vutshamo na rihanyu. Swiyimo leswi muchuchisi a nga alaka ku chuchisa loko milandzu yi endliwile ehansi ka Nawu lowu cinciweke kumbe ku rhabisa nandzu loko swi katsa ku vaviseka ka miri kumbe laha xidlayi xi nga tirhisiwa ku chavisa mumangali swi pimiwile. Eka ku cinciwa lokukulu ka Nawu, loko un'wana a ri na vuti-vi, ku tshembha ko twala kumbe ku ehleketelela ko twala leswaku madzolonga ya le ndyangwini ya endliwile eka n'wana, munhu loyi a nga na vutsoniwa kumbe mudyuhari naswona a tsandzeka ku mangala nandzu lowu eka soxaliweke kumbe phorisa va nga fayiniwa kumbe ku khomiwa.Kufana na, ku tsandzeka ka me-mbara ya SAPS ku landzelela mi-lawu ehansi ka Nawu yi ta tekiwa tanihi matikhomelo yo biha naswona yi fanele ku mangariwa eka Matsala-ni wa Vukhorhokeri bya Maphorisa. Nawu hi wona hi ntiyiso wu sirhelelaka xichava, ngopfu ngopfu lava nga sirhelelekangiki. Loko swi tirhisiwa kahle, i xitiyisi xa nawu xa matimba xa vululami. Vaxisati va Afrika-Dzonga va karhelel hi swiendlo swo twela vusiwana leswi swi nga lunghiseki yin'wana ya timfanelo ta nkoka eka hinkwato – ku hanya eka ntshuxeko eka ku chava.Mfumo lowu na vakhomaxiave va wona va ta endla swakahle hi vaxisati va Afrika-Dzonga. A hi nga va khomisi tingana.