Nhlakarhelo wa vonaka evugimamusi bya Afrika-Dzonga 

Endzhaku ka xixika lexo leha na ku tika, masungulo ya nguva yintshwa ya hi xarha hi ntshembo wa leswi nene.
Loko Xiyimo xa Rixaka xa Mhangu xi tivisiwa hi Nyenyankulu, xirhangana xa hina xa xihatla a ku ri ku kamanyeta ku hangalaka ka xitsongwatsongwana lexi na ku nyika mphalalo wa xilamulelamhangu eka vaaka tiko, miganga, vatirhi na ma bindzu.
Eku fambeni ka nhungu wa tin'hweti na hi nseketelo wa vatirhisani lava nga na xi nakulobye, hi simeke xikatsa xo katsakanya xa magoza ku hunguta nkhumbo wa vanhu na ikhonomi wa ntungukulu lowu.
Hi ndlandlamukise hi mpimo lowukulu nsirhelelo wa vanhu hi xikalu lexi xi nga si tshamaka xi ringetiwa etikweni leri. Hi rin'wana ra matiko mangarimangani emisaveni laha mfanelo ya mfikelelo wa nsirhelelo wa vaaki wu sirheleriweke eka Vumbiwa, naswona hi nga tinyungubyisa leswaku hi nkarhi wa xirilo lexi hi hume lerise mfanelo leyi hi tindlela to tala.
 Hi ku engetela eka timali ta nhlayiso wa vaaki leti nga kona, hi fikelela kutlula 17 wa timiliyoni ta vanhu n'hweti yin'wana na yin'wana, hi enge tele Midende ya Vadyuhari, Vatsoniwa na Vana. Hi simeke Timali ta Nhlayiso ta Mpha lalo wa Vaaki wa ( COVID-19) wo Hlawuleka ta Ntshikelelo, leti ti fikeleleke ntsevu wa timiliyoni ta vanhu kutafika sweswi. Leswi swi endliwile ku nga si hela mavhiki manga rimangani ya Xiyimo xa Rixaka xa Mhangu lexi tivi siweke.
Xikalu xa vutiboheleri byole byo xi nga ka xi nga tekeriwi ehansi. Ku endla leswaku sisiteme leyi yi kumeka eka inthanete ku vile na ntirhisano exikarhi ka Ejensi ya Timali ta Nhlayiso wa Vaaki ya AfrikaDzonga, Vukorhokeri bya Xibalo bya Afrika-Dzonga, Ti mhaka ta Xikaya na van'wana vo tala.
Hi simeke xitirhisiwa lexi tilawulaka hi vutalo na phu rosese yo hakela, na tidatabe sinyingi leti pfanganisiweke, ku katsa na Rhijisitara ra Vanhu ra Rixaka na databesi ya Nkwama wa Ndzindza khombo wa lava nga Tirhiki (UIF). Hi simeke tichanele to endla swikombelo eka tona tintshwa to fana na WhatsApp  na USSD, naswona hi tumbu luxe tisisiteme na tibangi ta swa bindzu ku endlela le swaku ku va na ntiyisiso wa vuxokoxoko byo banga.
Lowu i mfikelelo wo tivikana hi xinkadyana lexitsongo.
Ku fambisana na magoza lama hi ma tekeke ku sirhe lela na ku yisa emahlweni vutihanyisi, hi tlhele hi se ketela mabindzu lama a ma tikeriwa. Hi nyike mphalalo eka mabindzu lamatsongo hi xivumbeko xa mphalalo wa swikweleti, timali na ku tlhelerisiwa endhaku ka tiha kelo ta xibalo na mitwanano yin'wana.
Hi simeke Xikimi xa Ntiyi siso wa Tiloni xa COVID-19  ku kotisa mabindzu ku fikelela swihakeleriwa swa wona swo tirha hi nkarhi wa ku pfale riwa, naswona eka nkarhi wa sweswi hi languta hilaha xikimi lexi xi nga kotaka ku fikelela hakona tikhamphani leti nga eku dingeni.
Hi nyike nsirhelelo wa ma linghena eka vatirhi na mpha lalo eka van'wamabindzu hi ku tirhisa Xikimi xa Mphalalo wa Vathori xa Nkarhinyana lexi lawuriwaka hi UIF.
Leswi a ku ri angulo wo ko ngoma eka xilamulelamhangu naswona hi ntumbuluko a swi ri swa nkarhinyana. Sweswi swin'wana swi le ku fikeni emakumu, kasi swin'wana swi ndlandlamukisiwile tani hiloko makete wa vatirhi wu ri karhi wu hlakarhela.
Magoza lama hi ma sime keke ma pfune swinene eka ku sirhelela rixaka ra ka hina eka mimoya ya tihanyi ya COVID-19 . Timali ta nhlayiso to engetela ti pfune ku sivela ti miliyoni ta vanhu eka ku wela ehansi ka ntila wa vusweti bya swakudya.
Loko a hi nga phalalangi ku sirhelela vutihanyisi na ku po nisa mabindzu, swiyimo swa ku hanya swa vanhu va ka hina na swiyimo swa magidi ma mabindzu a swi ta va swi nyanyile hi ndlela yo tivikana.
Sweswi hi le ku cinceni ku suka eka mphalalo kuya eka nhlakarhelo.
Magoza ya xilamulela mhangu lama hi ma tekeke ma vumbile masungulo yo tiya lama hi faneleke ku aka ikhonomi ya hina hi vuntshwa ehenhla ka wona. Tanihileswi nkongomo wa hina sweswi wu cincelaka eka nsimeko wa Kungu ra ku Akiwa hi Vuntshwa na Nhlakarhelo wa Ikhonomi, xirhangana xa hina xi ta va ku hlohlotela ku kula na ku tumbuluxa mitirho.
Se ku vile na ndzima leyi khatsiweke eka swiyenge swo hlayanyana.
Hi le ku voneni ka vutibo heleri bya ku nyika timali byintshwa eka nhluvukiso wa swimakiwakulu endzhaku ka nkanerisano wa phurojeke wa swimakiwakulu vhiki leri nga hundza. Minongonoko ya mitirho yo hlayanyana ehansi ka Xihlohloteri xa Mitirho xa le Hofisini ya Phuresidente yi sungurile. Hi le ku yeni emahlweni na mipfuxeto ya ikhonomi eka swiyenge swo tanihi eneji na vuhlanganisi bya swa tiqingho.
Makungu ma le ku hundzu riweni ya swiendlo naswona vutiboheleri byi le ku kombi siweni eka mitirho na swiva ndlanene.
I swa nkoka swonghasi hi nkarhi lowu, ngopfungopfu leswi nguva ya makhisimusi yi tshinelaka, leswaku hi nga vi vapfapfarhutapulani va ku wa ka hina.Vuxiyaxiya lebyikulukumba bya laveka eka hina hinkwe rhu ku endlela leswaku xitsongwatsongwana lexi xi fambela ekule.
Ku tlakuka hi xikalu xihi kumbe xihi a swi nga to tlhe risela ntsena endzhaku hi ndlela yo hlamarisa mivuyelo ya hina ya swa rihanyu. Swi ta vunisa matluka ya rihlaza ya nhlakarhelo wa ikhonomi lama ya hlukeleke, naswona swi ta hi tlherisela endzhaku kusuka eka ximun'wana kuya eka xixika.
Ku sivela gandlati ra vumbi rhi ra mitluletavuvabyi ya COVID-19 , hi boheka ku la ndzelela swiletelo swa riha nyu swa vaaki leswi nga sala swi ri eku tirheni.
Loko hi hluleka ku ambala xipfalaxikandza eka nhlenge letano ya vaaki, loko hi ya eka swiendleko leswi nga tala vanhu, a ho veka ntsena hina na van'wana enxungetweni.
Kambe hi tlhela hi veka nhla karhelo wa ikhonomi ya hina ekhombyeni.
A hi yeni emahlweni hi tirha xiphemu xa hina.
Swiendlo leswinene swa ku ambala xipfalaxikandza, swa ku siya mpfhuka exikarhi ka vanhu na ku hlamba swandla nkarhi na nkarhi swi hi pfune ku hlula switandzhaku swo biha kutlula mpimo swa ntu ngukulu lowu. Swa ha ri swona vusirheleri bya hina bya kahle swinene.
A hi tsundzukeni vutitsoni lebyi hinkwerhu hi bohekeke ku byi endla ku kamanyeta ku hangalaka ka xitsongwatso ngwana lexi eka masiku ma le masungulweni.
Hambiloko migingiriko ya vanhu na ikhonomi yo tala ya ha ku sungula, ha boheka ku va ha ha landzelela magoza ya swa rihanyu hinkwawo.
Leswi swi fanerile hakunene loko hi fanele ku aka ikho nomi ya hina hi vuntshwa na ku herisa xirilo lexi.