Afrika-Dzonga ri xixima valumandleve

Swi vile swo tika swinene ku ntlhatlha tinetiweke ta nkucetelo lowu pfuleleke vukungundwana. Swin’wana swa kona, nhlayo yotala ya tikhaphani leti rhangisiwaka emahlweni ti vile ti tumbuluxiwa ti ngungumerisa mali no fihla tihakelo leti endleriweke vanhu lava nga ni vuxaka bya tipolitiki.
Maendlelo yo fana ya vonakile eka milavisiso yo hlaya ya vukungundwana leyi endliweke hi Yuniti ya Vulavisisi byo Hlawuleka (SIU), Xipano xo Lavisisa Vugevenga lebyi Rhangeke Emahlweni (DPCI), Xipano xa ndzavisiso xa NPA na swin’wana.
Loko vulavisisi lebyi bya ha ya emahlweni naswona xirimbana xi sungula ku pfalela vanhu lava kumbekaka, hi vonile timbhoni ti chavisetiwa, mindyangu ya vona yi chuhwisiwa, yi si ndzisiwa ku tumbela hambi ku dlayiwa.
Ku dlayiwa ka Babita Deo karan, Muofisarankulu wa swa timali eka Ndzawulo ya Rihanyo ya le Gauteng, i xitsundzuxo xo vonaka xa nxungeto lowukulu lowu khumbekaka eka ku tinyike tela ka nhlengelo ko lwisana na ku susa mfukuzani leyi eka vaaki va hina.
Hambiloko hi nga si tiva xivangelo xa rifu ra yena, a a ri mbhoni yo tiya eka vulavisisi bya SIU eka maendlelo yo nyikana tiPPE eka ndzawulo.
SAPS na mitlawa ya vusirheleri yo ka yi ga ri ya mfumo lava khomeke vaehleketeleriwa va nkombo sweswinyana yi ta ndhu ndhuzeriwa eka ntirho lowu wa yona. Tidokete ti hundziseriwile eka tiHawks, naswona vulavisisi byi ta ya emahlweni byi humesa mahungu ya  leswaku hikokwalaho ka yini Ms Deokaran a dlayiwile.
Swi nga ri na mhaka le swaku hi swihi swiyimo leswi nga va nga khombo leri, Ms Deokaran a a ri nhe nha na mulwelatiko. Tanihi valumandleve vo tala, lava tivekaka ekhombyeni ku pfuna ku pfupfula swiendlo swo biha, mafambiselo yo biha, xin’wanamanana na vukhamba.
Handle ka tiyanhlana wa vona na manghenelelo lamanene, a hi nge swikoti ku vona lava endlaka vukungundwana. Hambileswi  eka nkarhi wa sweswi ku kongomisiweke ngopfu eka valumandleve va leka sekitara ya mfumo, hi na xikweleti xo nkhesa lava nga eka sekitara yo ka yi nga ri ya mfumo lava mitirho ya vona yi nga voniwiki ngopfu, kambe yi na nkoka wo ringana.
Valumandleve i vahlayisi va nkoka va demokirasi ya hina. Va vika matikhomelo yo biha na maendlelo eka mfumo na mihlangano yin’wana.
Va vulavula hi ndlela ya kahle yo tshembeka no va na ku langutela ko khomeka ku nga ri ntsena leswaku ku ta tekiwa magoza ku landza ku humesela ka vona ehandle, kambe leswaku va ta si rheleriwa naswona va nge twisiwi ku vava kumbe ku nyadziwa.
EAfrika-Dzonga ku na milawu yo hlaya leyi sirhele laka valumandleve ku katsa Nawu wo Humesela Erivaleni u Sirhelelekile, Nawu wa Vuxaka bya Vatirhi, Nawu wa Tikhaphani, Nawu wo Sirhelela eka ku Xanisiwa na Vumbiwa hi roxe.Hi ku engetela, Ndzawulo ya Vululami na Vukorhokeri bya Makhotso, hi ku tirhi sana na swiyenge swin’wana swa nawu, yi lawula Hofisi ya Nsirhelelo wa Timbhoni ku nyika nseketelo eka lava nga sirhelelekangiki na timbhoni leti chavisiwaka eka mafambiselo man’wana na man’wana ya nawu.
Ku tinghenelerisa eka vuhlayiseki bya mbhoni a swi bohi, naswona hambi SAPS kumbe NPA yi nge sindzisi mbhoni ku endla tano. Loko mbhoni yi kuma nxungeto wa vutomi bya yona kumbe ku twa yi nga hlayisekangi, yi fanele ku tivisa valavisisi no endla xikombelo xo nghenisiwa eka nongonoko. Nongonoko lowu, lowu nga tisa ku humelela wu tlangile xiave xa nkoka eka ku tiyisisa ku tengisiwa loku nga humelela ku sukela loko wu sungule ku tirhisiwa, ngopfungopfu eka vugevenga lebyi va ka byi kunguhatiwile.
Swi le rivaleni leswaku loko ku lwisana na vukungu ndwana swi va ni matimba, hi fanele ku tlhela hi langu-tisisa maendlelo ya hina ya sweswi hi xihatla ku nga ri ku languta ntsena vusirhe-leri bya mbhoni, kambe na ku ndlandlamuxa vuhlayi seki bya valumandleve.
Loko tisisitime to hlaya ti ri ku endliweni ku endla leswaku valumandleve va vika va nga tiveki, hi fanele hi tiyisa tisisitime leti nga kona no nyika nseketelo wa lehenhla eka lava humelaka rivaleni ni mahungu.
Tanihi vaaki, hi fanele hi vona laha milawu leyi nga kona na tipholisi ti kayivelaka kona eka ku sirhelela tindlela to tihanyisa, ndzhuti na vuhlayiseki bya valu mandleve no tirha swin’we ku fikelela leswi.
Xikongomelo xa swi gevenga leswi hlaselaka valumandleve a hi ku miyeta vanhu vo karhi ntsena– swi tlhela swi rhumela hungu eka valumandleve van’wana. Siku na siku, MaAfrika-Dzonga ya tiyanhlana ku fana na Babita Deokaran va vula leswaku va nge vi xirho xa vukungundwana naswona va tiyimiserile ku va timbho ni ku lwisana na byona.
Tanihi vanhu va AfrikaDzonga ha n’wi xixima na valumandleve lavan’wana eka tisekitara ta mfumo na toka ti nga ri ta mfumo lava nga ekuhumeseleni  vuku ngudwana ehandle eka nka rhi lowo tika. Va endla leswi va nga langutelanga nchumu xo nkhensiwa kumbe ku nyikeriwa hi xona. Xa vona i vukorhokeri bya mfumo bya xiyimo xa le henhla.
A hi nge va nyumisi. Hi fanele, naswona swi ta endleka, ku vona leswaku mbuyelo wa ku paluxa ka vona i ku tengisiwa no endla swotala ku tiyisisa leswaku va hlayisekile eka ku vavi-siwa.Tanihi MaAfrika-Dzonga, hi lava ku rhumela hungu leri tiyeke ra leswaku hi nge chuhwisiwi. Lava va khumbekaka eka ku dlaya timbhoni na valumandleve va ta khomiwa no langutana na matimba ya nawu, na hinkwavo lava kumekaka va ri na nandzu eka vukungundwana lebyi vadlayi va ringetaka ku byi tumbeta.