Endla vana va tshama va hlayisekile eka inthanete

Vufambisi bya Mfumo bya Vuhlanganisi na Mahungu (GCIS) na Digify Africa sweswinyana va rhurhele na webinari na Media Monitoring Africa (MMA) na Bodo ya Tifilimi na Vukandziyisi (FPB) ku dyondzisa vana, vadyondzisi, vatswari na vaaki hi mayelana na hilaha u vaka na vutihlamuleri hakona eka inthanete.
Phakamile Khumalo, Mufambisi wa Nongonoko wa Nhluvukiso wa Vaaki na Swikili swa Swihangalasamahungu eka MMA, u te nkombo ehenhla ka 10 ra vana lava va hlamuleke swivutiso tanihi xiphemu xa ku teka xiave xa SA Kids Online Study va te va tirhisa inthanete ku nga ri na mpfumelelo wa vatswari. Ko va mune ntsena ehenhla ka 10 ra vana lava va vuleke leswaku va na vuxokoxoko byo karhi  hi mayelana na vuhlayiseki bya le ka inthanete.
Leswi swi kombeta leswaku vana va lava vuswikoti na swipfuno ku va pfuna ku tirhisa inthanete hi ndlela leyi hlayisekeke.
Mmaletjema Poto, Muofisiri wa Nsirhelelo wa N’wana, u te vatswari va fanele ku lemuka makhombo lama vana va vona va hlanganaka na wona eka inthanete, ku katsa na ku vona swifaniso swa masangu kumbe nxaniso hi swa masangu wa vana, na ku kurisiwa hi vabvanyengeti va swa masangu.
Vana va nga va hundzuriwa mpakani ya vabvanyengeti va swa masangu va le ka inthanete hi ku endla ntsena musecho wa le ka inthanete wo pfumala nandzu na ku tlilika tilinki to hoxeka. Kutani vaonhi va kuma ntshembo wa vona na ku sungula ku va kurisa hi swa masangu.
“N’wana hakanyingi wa nyuma naswona hikokwalaho a nga vulavuli hi mayelana na swona, leswi swi endlaka leswaku swi va tikela ku huma eka ndzhend-zeleko wo kurisiwa hi swa masangu,” ku vula Poto.
U tlhele a tsundzuxa hi ku lwisana na ku hangalasa tivhidiyo kumbe swifaniso swa masangu swa vana eka inthanete.
“Swi hundzukile ntolovelo ku hangalasa vundzeni eka swihangalasamahungu.
Kambe ku hangalasa muxaka lowu wa vundzeni i vumbhoni bya ku xanisiwa ka vana. Ku va u ri na vundzeni byo tano kumbe ku byi hangalasa i nandzu wa vugevenga,” ku engetela Poto.
Mpfuno lowu kumekaka
Ku na swipfuno swo hambanahambana leswi kumekaka ku pfuna vana ku tirhisa inthanete hi ndlela leyi hlayisekeke.
MMA yi fambisa Web Rangers, phurogireme ya litheresi ya xidijitali  ku tlakusa vuswikoti bya vadyondzi, vadyondzisi na vatswari. Tivhidiyo to dyondzisa hi mayelana na nxaniso wa le ka inthanete, ku rhumela swihungwana  swa masangu na ku kurisa hi swa masangu, swa kumeka eka www.webrangers.co.za.
MMA yi tlhela yi pfuna vana hi webusayiti ya yona ya Hashplay (https://hashplay.co.za), leyi katsaka pulatifomo ya swihangalasamahungu leswi pfumelelaka vana ku vulavula na mupfuni wa le ka inthanete hi mayelana na leswi va swi tokotaka eka swihangalasamahungu.
Digify Africa yi na boto ya Kitso WhatsApp ya mahala leyi yi pfunaka vana ku hluvukisa swikili swa litheresi ya xidijitali. Endzela https://digifyafrica.com/learners-responsible-citizens.
U nga mangala nxaniso wa swa masangu wa vana wa le ka inthanete kumbe madzolonga ya vana eka FPB hi ku rhumela imeyili eka hotline@fpb.org.za kumbe u fonela 012 003 1400. Swi nga tlhela swi mangariwa hi ndlela ya xikalavito.