Afrika-Dzonga ri tikarhatela ku vona leswaku xivono xa Vumbiwa xa humelela 

Kambe loko ra ha ri ‘rhipha biliki’ hi ntolovelo ri vuriwa tanihi tiko leri matimba la makulu ya rona ma nga eka vanhu ni le ka vayimeri lava hlawuriweke, leswi a swi nga ri tano eAfrika-Dzonga.
Vumbiwa ra rhiphabiliki ra xihlawuhlawu a ri tinyikele ku tshembela eka Xikwembu, “leri a ri hlengelete vakokwa ni wa hina swin’we ku suka eka tindhawu to hambana hambana kutani ri va nyika tanihi hi ra vona”.
I Vumbiwa leri a ri tsariwe ni ku tsaleriwa ntlawa wa rixaka leritsongo, kutani va tirhisa ripfumelo ku tiyimele la eka tihanyi. Ri andlale ma fambiselo ya mfumo, ri nyika valungu matimba yo hlawula ku tirha tanihi  vayimeri va vaaki. A ri nga ri na Nawu wa Timfanelo ta Vanhu.
Vunyingi bya vanhu va tiko a byi chichiwile xiyimo ku ya ekuheleni ka malembe ya 121 ya nawu lowu, eka xiyenge lexi a xi thyiwile ‘Admini stration of Bantu Affairs, na swin’wana.’Eka hungu leri kombisi weke eka makombakule, Holobyenkulu HF Verwoerd u te: “Hi lava nhluvukiso wa mitlawa ya hina hikatsongo tsongo leswaku wu kongoma eka tlhelo ro karhi. Laha xi tshunxo lexi hi xi lavaka xa le rivaleni i ku hlayisa voko ra lavobasa eka vufambisi.”“Hi tsakile swinene ku kho mana hi va vanhu van’we,” a tiyisisa eka misava hinkwayo.
Kambe ntiyiso a ku ri le swaku a hi nga ri vanhu lava a hi khomanile.
A hi ri vatshami eka tiko leri timfanelo ta van’wana, leswi languteriweke ni nkarhi wa ku hanya a swi lawuriwa hi rixaka ra yena.
Ku ringana malembekhume mambirhi, Nawu wa Vumbi wa ra Afrika-Dzonga wa 1961 a ku ri nawu lowu a wu hlohlotela ku tshikeleriwa ka kwalomu ka 90% wa rixaka ra Maafrika-Dzonga.
Ku tlangela ko vava ku vile kona hi n’hweti yin’we ni leyi hi tlangeleke 25 wa malelmbe yo tsundzuka ku simekiwa ka Huvonkulu ya Nawu wa Vumbiwa ra hina lerintshwa ra xidemokirasi, leri veke xi tifikheti xo tivisa ku velekiwa ka rixaka leri khomaneke hi ntiyiso.
Sweswi hi ni nawu wun’we wa rixaka rin’we.
Kun’we, hi tihlawulele sisi teme ya mfumo leyi nyikaka nhlamuselo ya ntiyiso eka miehleketo ya rhiphabiliki.
Hi boxile eka rhiphabiliki ra hina ra xidemokirasi, le swaku vanhu hinkwavo va ringana emahlweni ka nawu naswona va ni lunghelo ro sirheleriwa ni ku vuyeriwa ka nawu ku fana.
Namuntlha Afrika-Dzonga i tiko laha mafambiselo ya nawu ya simekiweke ehenhla ka tikhoto leti tiyimeleke hi toxe ni vafambisi va nawu lava xiximaka Vumbiwa  ntsena. Hi hanya eka tiko leri vanhu hinkwavo va nga ni timfanelo to kongoma tikhoto ku enerisa timfanelo ta vona.
Hi hanya eka tiko leri vaa katiko va nga koxaka xinawu misava leyi va rhurisiweke eka yona hi nkanu, laha munhu kumbe mindyangu yi sirheleriwaka eka ku rhu risiwa hi nkanu emakaya ya vona swi nga fanelanga.
Hi hanya eka tiko leri vanhu hinkwavo va pfumeleriwaka ku endla mfuwo ni mindha vuko ya vona va ntshuxekile.
I tiko leri un’wana ni un’wana a nga ni mfanelo yo vilela a nga chavi hi ku seketela vaaki, tipolitiki ni swin’wana ni swin’wana kun’wana ni kun’wana.
Vumbiwa ra hina ra sweswi ri simekiwe ehenhla ka vu tihlamuleri bya mfumo, laha vafambisi va nga ni vutihla muleri eka vanhu naswona laha Palemente yi nga muyi meri wa vanhu.
I tiko laha nawu wu tirhaka ku ringana eka wihi ni wihi.
Sweswi hi ni mfumo wa vanhu, lowu endleriweke vanhu, naswona hi vanhu.
Loko mfumo wa xihlawu hlawu wu kombisa vumbiwa ra wona ra xihlawulambala hi vutikukumuxi emisaveni hinkwayo eka malembe ya 60 lama hundzeke, a va ri ni ku tshemba leswaku ku ta va hilaha ku nga heriki.
Eka papila ra Verwoerd leri a ri nga hlamuriwanga, n’hweti ku nga si hlamba nyiwa rhiphabiliki, Nelson Mandela u tiyisisile leswaku mihlangano ya ntshuxeko yi bakanyerile etlhelo rhiphabi liki ra nsindziso ra lavobasa.
U boxile leswaku Vumbiwa kumbe mfumo wo karhi lowu tekeriweke xiboho ku nga ri ni ku katsiwa ka vanhu va Maafrika a wu nga ta va ni ntikelo eka vumunhu .
I ntiyiso leswaku a ku na sisiteme leyi timitsu ta yona ti nga alana ni sisiteme ya timfanelo ta vanhu yi nga tiyiselaka. Hambileswi ku nga ku tlula malembekhume manharhu ku nga si fika ku koxa ka ntshuxeko hi mihlangano ya ntshuxeko, hi kale hi wina ntshuxeko.
Ekucukumetiweni ka Vumbiwa ra xihlawuhlawu etaleni ra matimu hi tinyikele eka Vumbiwa lerintshwa ni le ka nawu wa mahanyelo mantshwa.
Loko ndzi andlale mbu lavulo eka Huvonkulu ya Vumbiwa 25 wa malembe lama nga hundza, ndzi boxile leswaku Vumbiwa ra hina ri fanele ku tlula leswi tsari weke; ri fanele ku va ntiyiso eka vutomi bya vanhu.
Loko hi nga endli tano, tsalwa leri ra nhluvuko ni ntshuxeko ri ta va ri nga pfuni nchumu kumbe ku vula nchumu.
I khale hi tekile xiboho xa leswaku hi lava ku va vanhu va njhani. Hi vanhu lava simekiweke eka vumunhu, ndzingano, ntshuxeko ni nkalaxihlawuhlawu.
Ku ringana kotara ya ma lembedzana hi tirhile ku aka rixaka ro tani. Hi endlile ku humelela loku nga kanete kiki, kambe ha ha ri ni mi tlhontlho leyotala naswona ka ha ri ni ntirho wo tala lowa ha faneleke ku endliwa.
Loko hi ri karhi hi tsundzu ka ku simekiwa ka Vumbiwa ra hina ra xidemokirasi, a hi tsundzukeni xiboho lexi hi xi tekeke ku tshova mafambi selo ya xihlawulambala, ku xanisiwa, ku tekeriwa swilo ni ku tshikeleriwa loku nga va kona ekusunguleni.
A hi tlheleni hi tsundzuka leswaku swi le mavokweni ya hina ku endla leswaku xivono lexi nga eka Vumbiwa ra hina xa hetiseka.
Leswi hi nga swi kota ntse na hi ku tiyisisa leswaku Maafrika-Dzonga hinkwavo va fikelela timfanelo ta Vumbiwa hi ku tshuxeka no hetiseka, leswaku hi va vanhu lava khomaneke swa ntiyiso.