Tirhisanani swin’we ku tiyisa xidemokirasi

Hi siku ro sungula ra 2022, rixaka ri hlengeletanile eximoyeni ku lelana na Archbishop Desmond Tutu eSt George’s Cathedral eKapa.
A ku ri nkarhi wo vava swi nene tanihiloko hi tsundzuka vutomi na xiave xa muakatiko wo rhandzeka leswi a ri xi  swona, hi tindlela to hambana, na matikhomelo yo titwa erixakeni ra hina.
Hi nkarhi wun’we, nkosi wa yena a ku tlangeriwa mavonelo ya nkoka lama a tshemba eka wona. A ku tlangeriwa ntwanano wa kahle ni ku hambana ka vanhu va hina, no tsundzuxa ku tinyiketela loku endliweke hi lavotala ku fikelela xidemokirasi xa hina.
Hi siku ra vumbirhi ra 2022,  tiko ri vonile swo chavisa tanihiloko ndzilo wukulu wu hisa Palamende ya hina, kwalomu ka 100 wa timitara ta laha a hi hlanganile kona hi xatolo ku ya nyika nhlonipho wa hina wo hetelela eka Archbishop Tutu.
Hi tshuxekile leswaku a ku na vutomi lebyi lahlekeke naswona ku hava loyi a vavisiweke hi ndzilo. Ha khensa swinene eka vatimelandzilo lava nga lwisana na ndzilo ku kondza va kota ku wu timela.
Milavisiso ya xivangelo xa ndzilo sweswi yi le kuyeni emahlweni. Hi lava ku tiyisisa leswaku milavisiso leyi ya tiya naswona yi hela handle ko hlwerisiwa. Tiko ri lava ku tiva leswi humeleleke.
Marhengu ya le ku endli weni ku tiyisisa leswaku ntirho wa Palamende wu ya emahlweni hambi muako wu nga tirhisiwi.
Swi na nkoka leswaku Palamende yi ya emahlweni yi languta no pasisa milawu leyi nga cincaka rixaka no ya emahlweni yi nyika vulavisisi no tiyisisa ku fikelela ka mfumo ko tirha ku fikelerisa xiboho lexi yi xi amukeleke ku suka evanhwini.
Handle ka mpfhuka exikarhi ka St George’s Cathedral na Palamende, leswi hlanganisaka mitirho leyimbirhi hileswaku hinkwayo ka yona yi hi tsundzuxa leswi swi hi endlaka nchumu wun’we tanihi MaAfrika-Dzonga: Xidemokirasi xa hina.
Hi rila Desmond Tutu hikuva a ku ri tatana wa vukhongeri wa xidemokirasi xa hina. Hi vavisekile hi ku onhaka ka miako ya Palamende ya hina hikuva hi yona ndhawu ya xidemokirasi xa hina. Hi yona ndhawu leyi Vumbiwa ra hina ra xidemokirasi lexintshwa ri nga amukeriwa kona malembe ya 25 lama hundzeka, na kwalomu ka madzanadzana ya milawu yo hluvukisa yi nga pasisiwa kona.
Hi nge swi voni mikarhi hinkwayo, kambe ndzilo ePalamende wu kombisile ndlela leyi MaAfrika-Dzonga va titwaka swinene hakona  mayelano ni xidemokirasi xa vona. Nakambe i xitsundzuxo xa ndlela leyi swi nga ni nkoka hakona leswaku hi tirha ku tiyisa no sirhelela xidemoki rasi xolexo.
Loko miako ya Palamende yi onhakile yi nga ha tirhiseki, xiyimisiwa xa Palamende xi ya emahlweni na mitirho ya yona yo korhokela vanhu.
Lexi i xitsundzuxo xa nkoka xa leswaku migingiriko ya xidemokirasi xa hina a yi hlamuseriwi hi miako leyi yi rhurhelaka, kambe hi mitirho leyi yi yi endlaka no titshemba loku vanhu va nga na kona eka yona.
Leswi swi tano eka swi yimisiwa hinkwaswo swa xidemokirasi xa hina.
Loko ndzilo wu hetelele wu timiwa ePalamende, Mukhomeri wa Muavanyisinkulu Raymond Zondo u tisile xi phemu xo sungula xa xiviko xa Khomixini ya Vulavisisi bya ku Vutliwa ka Tiko.
Xiphemu lexi xa xiviko xi nyika vuxokoxoko bya ndlela leyi swiyimisiwa swin’wana swa mfumo swi hlaserisiweke xiswona, no phangeriwa hambi ku ri ku onhiwa swinene. Leswi swi katsa mabindzu ya mfumo yo fana ni Khampani ya Swihahampfhuka ya AfrikaDzonga, Sisiteme ya swa Vuhlanganisi na Mahungu ya Mfumo na Vukorhokeri bya swa Swibalo bya AfrikaDzonga.
Xiphemu lexi xa xiviko xikombisa xifaniso xo vilerisa xa ndlela leyi swiyimisiwa swa hina swa xidemokirasi swi tsan’wiwaka no tekeriwa ehansi hakona hi swikongo melo swa vugevenga. A hi ntsengo wa mali ntsena lowu nga yiviwa, kambe swiyimisiwa leswi a swi nga swi koti ku fikelela hi ku hetiseka mitirho leyi swi endleriweke yona.
Swikumiwa na swibumabumelo swa Khomixini ya Zondo swi ta pfuna tiko ku aka hi vuntshwa swiyimisiwa leswi no tlhela ku xupuriwa lava khumbekaka. Hi fanele hi tiyisisa leswaku hi tirhisa vona ku sirhelela swiyimisiwa leswi eka nkarhi lowu taka ku endlela leswaku swi nga ha vutliwi nakambe.
Hi fanele hi sirhelela xin’wana na xin’wana na matshalatshala lama ya lavaka ku wisa xidemokirasi xa hina lexi hi xi kumeke hi ndlela yo tika hambi matshalatshala lama va ka hi xivumbeko xa vukungundzwana eka swa mabindzu ya mfumo, ku xenga swiyenge swin’wana swa nawu, ku onha switirhi siwa swa ikhonomi ya hina, kumbe ku hlasela ku tiyimela na ndzhuti wa Vayimeri va nawu va hina.
Hi fanele ku sirhelela Vumbiwa ra hina, xiyimo xa xidemokirasi xa hina na maendlelo ya mahlawulelo eka mani na mani loyi a lavaka ku vevukisa xidemokirasi xa hina no alela vanhu va AfrikaDzonga ntshuxeko wa vona lowu va wu kumeke hi ndlela yo tika.
Ku ni mitlhontlho yo tala leyi hi faneleke ku yi langutisa loko ha ha tirhana no aka hi vuntshwa no pfuxelela ku suka eka switandzhaku swa ntungu wa COVID-19.
Loko ha ha endla tano, a hi languteni matimba na nhlohlotelo ku suka eka ku tiyimisela ka hina ka xidemokirasi xa hina ni ku navela ka hina ko aka rixaka leri nga khomana, ku tshuxeka no ringana.
Ndzi mi navelela hinkwaswo leswinene eka lembe lera ha yaka emahlweni.