Ku herisa vukungundwani eka vukorhokeri bya mfumo

Ekusunguleni ka lembe leri, ku tlhele ku kumeka leswaku kwalomu ka 16,000 wa vatho riwa lava nga eka nxaxamelo wa mfumo wa miholo va hakeriwile mali ya Mpfuneto wa Xiyimo xa Khombo wa Vaaki ya COVID-19  swi nga ri enawini. Swa tiveka leswaku vaendli va xikombelo lava kumaka miholo kun’wana a va ringanelanga hi ku kuma mpfuneto lowu. Swi tlhela swi va erivaleni leswaku lava kumaka miholo ku suka eka mfumo a va fanelanga ku endla swikombelo.
Kambe va swi endlile. Kwa lomu ka 17,000 wa vanhu lava thoriweke eka mfumo wa tiko hinkwaro ni le ka mifumo ya swifundzankulu va yisile swikombelo hi ku ringeta ku tlakusa miholo ya vona hi mali leyi endleriweke vapfumari. Hikokwalaho ka swilaveko leswi nga kona laha etikweni, leswi vatirhela mfumo va hina va swi tivaka swinene, ku tinyiketela loku ko endla hi vomu ko yivela xikhwama xa vaaki a ku riva leleki.
Sweswi mfumo wu tiyisisa matshalatshala ya wona yo sivela muxaka lowu wa matirhiselo yo biha ni ku teka magoza ku lwisana ni munhu wihi ni wihi loyi a tingheni saka eka swendlo swo biha  eka vukorhokeri bya  mfumo.
Ku nga ri khale, mfumo wu simeke Yuniti yo Pfuneta ya Xithekiniki ya Matikhomelo lamanene eka Vulawuri bya Mfumo, Ku tshembeka na Vutshinyi. Yuniti yi ta antswisa vuswikoti exikarhi ka mihlangano ya mfumo ku simeka mafambiselo yo tshinya eka milandzu ya matikhomelo yo biha ni ku ti rhisana ni swiyenge swi n’wana swa mfumo ku endla leswaku vanhu lava nga ni milandzu va va ni vuthla muleri.
Yuniti yi ta hundzisela mi landzu ya vukungundwani eka Xipanu xo Lwisana ni Vukungundwani no landze lerisa ni tindzawulo ku ti yisisa leswaku milandzu ya vugevenga leyi khumbaka vatirhelamfumo yi tlhlela yi endliwa milandzu yo tshinya. Hi ku tirhisana na Fusion Centre  ya vuyimeri nyingi, yuniti yi ta pfuna ku komba vathoriwa lava nga eka milandzu ya xirhangana leyi lavisisiwaka hi vahlayisi va nawu.
Yuniti yi ta xiyisisa ku endliwa ka nkambisiso wa matirhiselo ya timali ya vatho riwa va vatirhelamfumo.
Laha tindzawulo ti kumaka vukungundwani ni rifuwo leri nga hlamuseriwangiki, milandzu yi ta hundziseriwa eka Vukorhokeri bya Mapho risa ya Afrika-Dzonga.
Yuniti leyitshwa se yi sungule ntirho wa yona hi nkhikhi, ku pfuna ku kuma vatirhelamfumo lava ti ngheniseke eka milandzu leyi yelanaka ni makumele ya swa COVID-19 , mpfuneto wo hlawuleka wa COVID-19  ni vuxisi bya Nkwama wa Ndzindzakhombo wa lava Pfumalaka Ntirho.
Milandzu ya vaofisiri va mfumo leyi hundzisiweke hi Yuniti yo Hlawuleka ya Ndzavisiso leswaku va teke riwa magoza yo tshinya yi ta xiyisisiwa hi yuniti ku kambela ku  yisiwa ka yona emahlweni.
Xiphemu xin’wana xa nkoka xa ntirho wa Yuniti ku ta va ku simeka matikhomelo lamanene ni ku tshembeka eka swiyimo swa vukorhokeri bya mfumo. Vatirhelamfumo vangarivangani eka malembe lama hundzeke va teke mavo nelo ya leswaku ku endla bindzu na mfumo kumbe ku vuyeriwa hi ndlela yo ka yi nga fanelanaga ku suka eka Mfumo swa pfumeleriwa eka vona, vanghana va vona na mindyangu ya vona, ntsena loko ku nga ri ni leswi nga riki enawini. Hi fanele ku endla hinkwaswo leswi hi swi kotaka ku cinca vonelo leri.
Loko hi ri karhi hi tirha ku herisa vukungundwani, ku fanele ku va ni ku xiyisisa ko ringana hi ku dyondzisa matikhomelo lamanene ya vumunhu, hikuva leswi nga vaka swi ri enawini swi nga va matikhomelo yo ka ya nga amukeleki naswona swi va swi hoxekile eka mutirhela mfumo.
Yuniti leyintswa yi ta simeka milawu ya matikhomelo na swipimelo leswibohaka swa matikhomelo lamanene, ku tshembeka na mahanyelo ya vumunhu. Nakambe yi ta tlhela yi antswisa vuswikoti bya tindzawulo mayelana ni ku tshinya vatirhi lava kume keke va ri ni milandzu ya matikhomelo yo biha. Lembe leri hundzeke ku tlula 200 wa vathoriwa va leteriwile tanihi varhangeri ni vatumbuluxi.
Ku aka mfumo lowu nga na matikhomelo lamanene ni vuswikoti swi ya ema hlweni swi va xikongomelo xa vulawuri lebyi. Tanihileswi nhlayo ya manyala lama khumbaka vatirhelamfumo lava vuye riweke swi nga ri enawini ku suka eka mfumo yi kombeke hakona, maendlelo ma ta tika naswona swi ta teka nkarhi wo leha. Hambiswiritano hi tinyiketele ku ya emahlweni ni ku tiyisela.
Mfumo lowu nga ni vu swikoti i masungulo yo fikelela swirhangana swa hina hi nkwaswo swa rixaka. Handle ko antswisa vutihlamuleri ni ku tlakusa matikhomelo lama nene ya vumunhu, a xi kona lexi nga fikeleriwaka.
Vatirhelamfumo va hina vo hlaya va tinyiketerile, va la ndzelela milawu ni matikho melo lamanene ya vumunhu.
Ntirho lowu hi nga langu tana na wona i ku tirhisana kususa lava nga fanelangiki, ni ku lulamisa matwisiselo lama nga riki wona ya leswaku hinkwavo lava thoriweke hi mfumo va tirhela ku tivuye risa kumbe i timbabva.
Ndzi rhamba vanuna ni vavasati hinkwavo lava tirhe laka tiko ra hina siku na siku ku tlhela va tiboha eka mikoka ya ku va va nga tilaveli swa vona ntsena kambe va tirhela, naswona va  tlhela va tsu ndzuka leswaku matikhomelo ya vona ma fanele ku va ena wini ni ku va ni mahanyelo lamanene ya vumunhu mi karhi hinkwayo.
Ku tumbuluxiwa ka yuniti leyi hi yin’wana ya tindlela leti hi nga eku ti tirhiseni ku herisa vukungundwani eka mfumo naswona hi ntiyiso, ni le ka swiyenge hinkwaswo swa vutomi swa Afrika-Dzonga.
