Vukorhokeri bya Mfumo bya Xiphurofexinali

 Ko va ntsena mfumo wa vuswikoti, lowu nga tlangi siki swipfuno, wa matikho melonene na ku va wu lava nhluvukiso ntsena wu nga kotaka ku humelerisa eka ku tinyiketela ku antswi sa vutomi bya vanhu va tiko leri.
Leswi swi vula leswaku vukorhokeri bya mfumo byi boheka ku va na vatirhi va vavanuna na vavasati lava va nga tiphurofexinali, lava nga na swikili, lava nga tilaveriki swa vona vini na ku va lava nga tshembeka.
Va boheka ku va va tinyike tela ku tiyisisa mikhuvanene ya Vumbiwa, naswona va bo heka, tanihiloko ndzi vurile eka mbulavulo wa ku vekiwa exitulwini, “va korhokela hi ku tshembeka xivangelo xa vaaki ntsena handle ka swin'wana”.
Eka mavhiki mambirhi lama nga hundza, mikanerisano ya vaaki a yi ri ku endlekeni eka dokhumente ya pholisi ya nkoka leyi yi nga ta nyika mafulufulu lamakulu eka matshalatshala ya hina ya ku seketela, ku tiyisa na ku nyika vuswikoti eka vuko rhokeri bya mfumo.
Rimba ra Nsimeko ra Rixaka ra mpfapfarhuto eka ku endla Vukorhokeri bya Mfumo byi va bya Xiphurofexinali ri na xikongomelo xa ku aka mfumo lowu korhokelaka vanhu va ka hina ku antswa, lowu wu sirheleriweke eka ku nghenelela ka tipolitiki loku nga fanelangiki na laha ku thoriwa swi endliwaka hi ku ya hi mipimo yo ringanela.
Rimba leri ri pasisiwile hi Khabinete hi Hukuri lembe leri nga hela naswona mika nerisano ya xivumbeko na ti sekitara to hambanahambana ta vaaki yi le ku endliweni sweswi.
Makumembirhinkombo wa malembe eka xidemo kirasi, swi nga vuriwa hi vukorhokeri bya mfumo leswaku loko swikhwama swo hlayanyana swa kahle swinene swi ri kona, hi na mitlhontlho yo tivikana eka tindzawulo ta mfumo to tala hi mayelana na swikili, vuswikoti, na moya wa xi phurofexinali.
Hinkwaswo hi ntolovelo kutlula mpimo, vanhu va thoriwile na ku tlakusiwa ku ya eka swiyimo leswi swi nga fanelangiki kumbe va nga swi thwaselangiki. Leswi swi khumba matirhelo ya mfumo, kambe swi tlhela swi hoxa xandla eka ku tholana hi vuxaka, ku nghenelela ka tipolitiki eka ntirho wa tindzawulo, ku pfumaleka ka vutihlamuleri, vufambisi byo ka byi nga lulamangi na vukungundzwana.
Ku tlhela ku va na xiphiqo xo fambelana xa ku nghe nelela ka tipolitiki na vurha ngerinkulu eka mafambiselo ya vukorhokeri bya mfumo.
Munhu u dinga ntsena ku languta eka ku pfumaleka ntshamiseko eka tindzawulo ta mfumo loko vafambisi nkulu va cincacinciwa kumbe ku siviwa nkarhi na nkarhi loko ku thoriwa Holobye lontshwa.
Valawurinkulu vo Angarhe -la na tinhloko ta tindzawulo ta swifundzakulu hi vona va khumbekaka ngopfungopfu.
Eka tindzawulo tin'wana, tiDG, tiHoD na vafambisi va vurhangerinkulu va vile na ntshamiseko eka nkarhi wa vona wa ku khoma hofisi, leswi pfumelelaka tindzawu lo ku tirha hi nkavanyeto wuntsongo. Eka vunyingi bya tindzawulo leti laha ku nga na ntshamiseko wa vu rhangeri, mivuyelo ya oditi yi tala ku va leyinene naswona timali ta mfumo ti humese riwa vutihlamuleri. Laha ku nga na nhlayo ya le henhla ya ku fambetela na ku siviwa ka tinhloko ta tindzawulo, ku tala ku tshama ku ri na nkavanyeto wa mafambiselo.
Xin'we xa swibumabumelo swa nkoka leswi endliweke eka rimba ra mpfapfarhuto hi leswaku vukorhokeri bya mfumo, ngopfungopfu eka swiyimo swa le henhla byi boheka ku nga tirhiseriwi tipolitiki na leswaku tindza wulo ta mfumo ti boheka ku sirheleriwa eka tipolitiki.
Ku endliwa ka xiphu rofexinali swi fanerile ku endlela ntshamiseko eka vukorhokeri bya mfumo, ngopfungopfu eka swiyimo swa le henhla. Vatirhela mfumo va boheka ku ya emahlweni va tirha mitirho ya vona “handle ka micinco yihi kumbe yihi ya Vaholo bye, Swirho swa Khansele ya Vurhangerinkulu kumbe Vakhanselara endzeni ka vandla leri fumaka leri ri nga na matimba ya mafambiselo, kumbe ku cinca ka mavandla ya tipolitiki endzhaku ka mihlawulo”.
Hi le ku ringanyeteni ka mi antswiso yo hlayanyana, tani hi ku engetelela nkarhi wa ku khoma hofisi wa Tinhloko ta Ndzawulo hi ku ya hi mpimo wo ringanela na matirhelo, ku endla mihlahluvo ya vu swikoti bya ntirho na ku katsa Khomixini ya Vuko rhokeri bya Mfumo eka tii nthavhiyu ta Valawurinkulu vo Angarhela na Swandla swa Valawurinkulu vo Angarhela.
Ku tivisa swikambelo swa vutengi eka vanhu lava hlawuriweke swi ta pfuna leswaku hi kota ku kuma vatirhelamfumo lava nga ta korhokela hi ku tshembe ka. Hi tlhela hi dinga ku ndlandlamuxa swikambelo swo nghena swo boha leswi hi nga swi tivisa hi Dziva misoko 2020 ku hundza eka vufambisi bya le henhla.
Mifumo leyi hluvukaka leyi nga humelela yi na ma goza lama fanaka lama nga ta pfuna ku antswisa moya wa xiphurofexinali endzeni ka vukorhokeri bya mfumo.
Loko ha ha tsala eka rimba ra mpfapfarhuto, “xibyu rokirasi xi boheka ku ya emahlweni ku simeka hi ku tshembeka na hi vurhonwana xilerisoximfumo xa tipolitiki lexi nga vekiwa.
Hi ringanyeta endlelo ra vurhon'wana swinene eka ku laviwa na ku hlawuriwa ka vatirhelamfumo, vutivisi bya matirhelo na malawulelo ya matirhelo. Leswi swi katsa ku dyondza loku yaka ema hlweni na ndlela ya nhluvu kiso wa xiphurofexinali yo vonaka ya mutirhelamfumo un'wana na un'wana.
Rimba ra mpfapfarhuto ri veka ntshikelelo eka xidingo xa ku endla vatirhelamfumo va va na vutihlamuleri eka matirhiselo ya mali lama hambanaka na milawu, ku tshika ntolovelo wa ku ka va nga katsiwi eka mixupulo eka malawulelo yo homboloka na ku yiveteriwa ka swipfuno swa mfumo.
Ku endla vukorhokeri bya mfumo byi va bya xiphu rofexinali swi katsa vuleteri bya vaofisiri lava nga na vu tihlamuleri eka swiyenge hinkwaswo swa mfumo eka milulamiselo ya milawu leyi nyikiweke leyi faneleke.
Xikolo xa Mfumo xa Rixaka xi na xiave xa nkoka ku xi tlanga eka mhaka leyi.
Moya wa xiphurofexinali a wu hi mayelana na ku va na mithwaso leyi faneleke na swikili swa xithekiniki ntsena, kambe wu tlhela wu va hi mayelana na ku va na mipimo leyi faneleke ya nhlonipho, ku titsongahata na vutengi eka ku tirhana na vaaki.
Vukorhokeri bya mfumo byi hambananile, byi ri na vunavi lebyikulu bya swikili, mi thwaso na vuswikoti.
Vatirhelamfumo vo tala va na swikili swo kongomisa leswi swi faneleke eka ku phakela loku tirhaka kahle ka vukorhokeri. Hikokwalaho, a hi mhaka ngopfu ya leswaku hi dinga vukorhokeri bya mfumo lebyitsongo: lexi hi xi dingaka ngopfu i vukorho keri bya mfumo lebyi ringa neleke xikongomelo lebyi nga na swikili leswi ringaneleke, matikhomelonene ma xiphu rofexinali na ku tinyiketela ku korhokela vanhu.
Vavanuna na vavasati va vukorhokeri bya mfumo va dinga ku nyikiwa vuswikoti ku kota ku tlanga xiphemu xa vona eka ku fambisa nhluvukiso na ku tiyisa xi demokirasi. Lexi i xitiyisiso xa hina xo tlula hinkwaswo xa mfumo wo swi kota lowu korhokelaka ku tsakela ka vaakatiko.
Ndzi mi kombela ku va xiphemu xa phurosese ya mikanerisano ya vaaki hi mayelana na rimba ra mpfa pfarhuto, leri ri kumekaka eka webusayiti ya Xikolo xa Mfumo xa Rixaka, na ku endla leswaku rito ra wena ri twiwa.
Vukorhokeri bya mfumo a hi bya vandla rin'we ro karhi, kumbe a byi fanelangi ku va ndhawu ya ntlawa wo karhi lowu nga na ku navela. A byi fanelangi byi va nawu eka byona n'wini.
Vukorhokeri bya mfumo i bya vanhu va Afrika-Dzonga.
Byi fanele ku korhokela vona naswona vona ntsena.  