Manana loyi a nga na vuvabyi byo godzombela a hlula COVID-19

 Vanhu lava nga na mavabyi yo go-dzombela, yo  fana na asma, ntshikele-lo wa ku hemfemula, mavabyi ya tinsu yo godzombela na mavabyi ya chukele – va nga va na swikombeto swo tika swa khoronavhayirasi (COVID-19), naswona va nga lova ku ri hi mhaka ya ntshikilelo lowu va-ngiwaka hi xitsongwa-tsongwana emirini.
Nkateko wa kona, loko mutivi wa nhlayiseko wa le mitirhweni hala tlhelo manana wa vana vanharhu loyi a tshamaka eDorobeni ra Kapa Insaaf Mohammed (40) loyi a nga kamberiwa a kumeka a ri na COVID-19 loko hala tlhelo a ri na asma, u kotile ku fambisa swiyimo leswimbirhi naswona a nga vabyi swinene.Mohammed u khomiwile hi COVID-19 ku suka eka nuna wa yena, loyi a tirhaka elaboretari ya Xibedhlele xa Groote Schuur. N’wana wa Mohammed wa nkombo wa malembe u kumiwile a ri na xitsongwatsongwana.Endzhaku ka loko va ku-miwile va ri na xona, hi vu-nharhu bya vona va papalatile va ri ekaya. “Hi papalatile hi ri ekamareni ro etlela ra hina, loko mhanin’wingi – loyi a nga na vuvabyi bya chukele na tshikelelo wa ku hefemula yena hi nkateko a nga tluleriwangi hi xitsongwatsongwana – u hlayisile vana va hina lavan’wana,” ku vula Moha-mmed.Hikuya hi Ndzawulo ya Rihanyo ya Kapa-Vupela-dyambu, vanhu lava nga na ntshikilelo wa ku hefemula, mavabyi ya chukele na ma-vabyi ya tinsu yo godzombe-la hi van’wana va lava nga na mavabyi yo godzombela lava xanisiwaka hi COVID-19.Ku sukela hi ti 25 Mudya-xihi, vanhu lava nga na mavabyi yo godzombela lawa ya landzelaka  vako-mbisile swikombeto swo tika swinene:
• Ntshikilelo wa ku hem-femula, 58 wa tiphesente• Mavabyi ya Chukele, 56 wa tiphesente • Mavabyi ya tinswu, 17 wa tiphesente• HIV , 16 wa tiphesente• Asma na mavabyi ya ku hemfemula yo godzombe-la, 15 wa tiphesente• Mavabyi ya mbilu, 11 wa tiphesente• Ku nyuhela ku tlula mpi-mo, 13 wa tiphesente• TB, 13 wa tiphesente• Kankere, tiphesente timbi-rhi• Mavabyi yan’wana yo godzombela, 16 wa tiphe-sente.Mohammed u vula leswaku ku chava ka yena lokukulu a ku ri ku vona ku hlanganana ka matimba ka ku hefemula ku suka eka COVID-19. “A ndzi titwa ndzi karhele, khohlola na ku omelela ka xifuva, leswi olovisiwa hi pompo ya mina ya xifuva. Swikombeto swa mina a swi nga tikanga ku fana ni swa nuna wa mina, loyi yena miri wa yena a wu vava, a twa a lava ku hlata, ku vambe-ka xifuva, ku heleriwa hi moya, ku pfaleka tinhopfu, xikhohlola xo oma na ku hisa miri. Jaha ra mina ri vile na ku hisa miri masiku manharhu, kambe a hola hi ku hatlisa loko swikombeto leswiya swisukile,” a vula.Ndyangu wa Mohammed a va landzelela swileriso hi-nkwaswo swa rihanyo ekaya na le ntirhweni, ku papalata ku khomiwa hi xitsongwa-tsongwana. “Ndyangu wamina a wu switwisisa, hla-yisa na ku seketelana, va hi tisela swakudya swo lalela madyambu man’wana na man’wana, kambe hi mikar-hi yin’wana miganga yi nga kombisa ku va yi nga ri na mhaka na ku chavisa loku humaka eka vuhangalasa-mahungunyi-ngi bya mani na mani,” ku vula Moha-mmed.Ndzawulo ya Rihanyo ya Kapa-Vupeladyambu yi vula leswaku ku tshamela ro nwa mati na ku xiyisisa chukele engatini, ntshikilelo wa ngati na mahiselo ya miri i swa nkoka eka ku lawula COVID-19, ngopfu ngopfu eka vavabyi lava nga na ma-vabyi yo godzombela.Hi ku engetela: ndzawulo yi tsundzuxa vanhu lava nga na mavabyi yo godzombela ku: • Teka mirhi hi ndlela ya kona, tanihilaha swileri-weke hi mutirhi wa hlayiso wa rihanyo. • Hlamba swandla swa wena hi xisibi ku ringana 20 wa tisekoni, loko u nga si khoma mirhi.• U nga tshiki ku teka mirhi handle ka loko mutirhi wa nhlayiso wa rihanyo a ku byela tano naswona u nga tshuki u avelanile mirhi na van’wana. • Ringeta ku tiolola ku ringana 30 wa timinete hi siku.
Ndzawulo yi vula leswaku vanhu lava nga na mavabyi ya chukele va le ka khombo swinene eka swikombeto na hlanganohlangano wa COVID-19, kambe nxungeto wa ku u vabya switlhela swi va ehansi eka vanhu lava nga na mavabyi ya chukele loko swifambisiwa kahle.“Hi ku angarhela, vanhu lava nga na mavabyi ya chukele va nga tokota swikombeto swo tika na ku hlanganahlangana loko va ri na xitsongwatsongwana. Loko vanhu lava nga ni mavabyi ya chukele va ri eka nxungeto wa COVID-19, ku ya emahlweni na ku papa-lata ku hlangana na ku siya mpfhuka wo ringanela exikarhi ka vanhu swa bumabumeriwa laha swi nga fanela. Ku nyuhela ku tlula mpimo naswona swi na khombo lerikulu eka COVID-19. Ku hunguta miri, laha swikotekaka, swa bumabumeriwa.”Rihanyo lerineneEndzhaku ka loko a ti-tshamele a ri yexe masiku ya 14, Mohammed u tlhelerile entirhweni. U vula leswaku ku hola eka xitsongwatso-ngwana swi cincile maana-kanyelo ya yena na mavonelo ya vutomi. “U khensa ndyangu wa wena na swilo switsongo evuton’wini ku tlurisa. Ndzi lava vanhu va teka vutihla-muleri bya rihanyo ra vona eka mbangu wihi na wihi lowu vatirhaka eka wona na ku dyondzisa vandyangu na vana, ngopfu ngopfu sweswi hikuva vana va tlhelela eswi-kolweni.“Pfuna vana va wena ku tumbuluxa tindlela ti-ntshwa ku kombisa rirha-ndzu eka vanghana va vona, va nga tshuneri ekusuhi na ku khumbhanakhumbhana. Endla leswaku vandyangu wa wena va ti basisa loko va nga si nghena ekaya, siya tintangu ta wena egaraji loko swikoteka, hluvula swiambalo hinkwaswo na ku hlamba loko u ngasi pfuxela hinkwavo vandyangu wa wena na ku ehleketelela ku sirhelela rihanyo ra vona,” a vula.Ndzawulo yi tsundzuxa vanhu lava nga na mava-byi yo godzombela ku dya swakudya swo aka miri, va ti olola hi mikarhi, lawula ntshikilelo, va landzelela madyelo ya vona ya mirhi na ku landzelela maqhinga hinkwawo yo sivela lawa ya nga fanela.
 vhina, loko mhanin’wingi – loyi a nga na vuvabyi bya chukele na tshikelelo wa ku hefemula yena hi nkateko a nga tluleriwangi hi xitsongwatsongwana – u hlayisile vana va hina lavan’wana,” ku vula Mohammed.
• Ku nyuhela ku tlula mpimo, 13 wa tiphesenteleswiya swisukile,” a vula.
Ndyangu wa Mohammed a va landzelela swileriso hinkwaswo swa rihanyo ekaya na le ntirhweni, ku papalata ku khomiwa hi xitsongwatsongwana. “Ndyangu wamina a wu switwisisa, hlayisa na ku seketelana, va hi tisela swakudya swo lalela madyambu man’wana na man’wana, kambe hi mikarhi yin’wana miganga yi nga kombisa ku va yi nga ri na mhaka na ku chavisa loku humaka eka vuhangalasamahungunyingi bya mani  Insaaf Mohammed, loyi a nga na asma, u kotile ku  hlula COVID-19 .
 Loko u ri na swiko-mbeto swihi kumbe swihi, swo fana na ku hisa miri, khohlola, kumbe ku heleriwa hi moya, tihlanganisi na nomboro ya mahala ya COVID-19 eka 0800 029 999 kumbe rhumela rungula “Hi” eka WhatsApp eka 0600 123 456.

