Se se bolela gore lekgetho le le oketšegile ka 25% ge le bapišwa go la ngwaga wo o fetilego le koketšego ya 15% ge le bapišwa go la ngwaga wa go feta wa pele ga wa leuba la COVID-19.
Go tloga mola e hlongwago mengwaga ye 25 ye e fetilego, mo nakong yona yeo SARS gape e lefile tšhelete ya godimodimo ya tefelomorago ya metšhelo.
Setheo sa kgoboketšo ya letseno la motšhelo seo se nago le bokgoni se bohlokwa kudu magatong a go aga mmušo wo o nago le bokgoni.
Letseno la motšhelo le dira gore naga ya rena e be le tlhabollo. Tšhelete ye e kgoboketšwago ke lekala la SARS ke yona ye e šomišetšwago go lefela kabo ya ditirelo le ya mananeokgoparara.
Ka R17.8 thrilione yeo SARS e e kgobokeditšego go tloga mola e hlongwago ka 1997, re kgonne go aga mananeokgoparara a mantši a go swana le dikliniki, dikolo le dipetlele, ra kaonafatša ditsela le go aga ditsela tše diswa, le go  thekga maloko a setšhaba ao a lego kotsing kudu ka go ba abela ditšhelete tša leago le go phethagatša magato a mangwe.
Ge mananeo a kgoboketšo ya letseno la motšhelo le melawana yeo e a thekgago e šoma gabotse, e se ya hlakahlakana ebile e lekalekanya batho, a hlohleletša gore setšhaba se obamele molao kudu.
Go bušetša seemo sekeng le seriti sa SARS e bile se sengwe sa dilo tšeo di beilwego pele kudu ge ke kgethwa go ba Mopresidente ka 2018.
Go swana le dihlongwa tše dingwe tše mmalwa tše bohlokwa, SARS e itemogetše diabe tša go se loke tša ditiro tša go gogwa ga mmušo ka nko, fao boradipolotiki ba bego ba na le seabe, go bego go na le taolobošaedi fao ebile mabaka a mangwe a bego a ama gampe go šoma gabotse ga setheo se. Se se bile le diabe tša thwii e sego fela tša go nyefiša meboya ya balefametšhelo, eupša gape go tahlegelo ya tshepo ya kgwebo go setheo se.
Ka 2018, ke thwetše khomišene ya dinyakišišo mabapi le taolo le tshepedišo ya metšhelo ka SARS yeo modulasetulo wa yona e bego e le Moahlodi wa Kgorotsheko ya Molaotheo yo a rotšego modiro Robert Nugen. Khomišene e fane ka pego ya yona ya mefelelo mafelelong a ngwaga wona woo.
Mengwaga ye mene ka morago ga fao, SARS e  tsentše tirišong ditšhišinyo tše di nyakilego go ba ka moka ga tšona tše 16 le ditšhišinyo tše dingwe tša ka fasana tše 27 ka nepo ya go bušetša sekeng setheo se.
SARS e phethagaditše leano la peakanyoleswa leo le nago le nepišo ka maikemišetšo a go ipea pele go phethagatšeng ga botsebi le ga kabo ya ditirelo ka bokgoni. E na le lenaneo leo le beakantšwego gabotse go tšwetša pele maitshwaro a makaone mabapi le go lefa motšhelo le go obamela melawana ya go amana le motšhelo.
Ditheko tša godimo tša bjale tša ditšweletšwa, tšeo di feletšago ka letseno la godimo la motšhelo wa dikhamphani, di bile le seabe go go phuhlama ga moragorago ga kgoboketšo ya letseno. Seo gape se bakilego se e bile magato ao a tšerwego ke SARS go kaonafatša theknolotši ya yona ya tshedimošo le mananeokgoparara a mangwe, go dira gore metšhelo ya dithoto e dirwe ka sebjalebjale, go thwala bašomi bao ba nago le bokgoni, le go lwantšha go efoga tefo ya motšhelo le ditiro tša bosenyi.
Ye nngwe ya ditšhišinyo tša Khomišene ya Nugent e bile gore SARS e hlome leswa bokgoni bja go lekodišiša le go nyakišiša dikgwebišano tše di sego molaong.
Lekala la Ekonomi ye e Sego Molaong leo le hlomilwego leswa ka 2018 le fihleletše dikatlego tše mmalwa mabapi le go lwantšha dikgwebišano tše di sego molaong, go akaretšwa go diriša nepišo go go se obamele melawana ka lekaleng la metšheloišo ya dithoto.
Kgoboketšo ya motšhelo go tšwa dikhamphaning tšeo di ngwadišitšwego le JSE, go tšwa go badudi ba dinaga tše dingwe le go batho bao ba hwetšago letseno la godimo bjale e laolwa gabotse kudu ka go diriša Lekala la Dikgwebo tše Kgolo, leo le hlomilwego leswa ka 2020.
Ka lebaka la leano la pekanyoleswa la SARS go bile le go obamela melawana ka fao go kaonafetšego mabapi le motšhelo wa letseno la batho, motšhelo wa dikhamphani le wa Pay as You Earn.
SARS e hlokiša bao ba efogago go lefa motšhelo botšhabelo, baholegi ba ditiro tša bosenyi, le bao ba kgathago tema ka go ditiro tša bomenetša. Go tsebega kudu gore ‘tirelo ya metšhelo’ ke ye nngwe ya ditlabelo tše di šomago gabotse kudu tša go lwantšha bomenetša.
Ge mokgwa wa go phela wa motho o sa sepelelane le seo a se tsebagaditšego gore o na le sona, SARS e be e dira ditekodišišo tša mekgwa ya bophelo go batho. Mo ngwageng wo o fetilego, SARS e phethile ditekodišišo tša mekgwa ya bophelo tšeo di feleleditšego ka gore go kgoboketše tšhelete ye nngwe ye e ka bago  R474 milione.
Ge re tšwela pele ka matsapa a go maatlafatša bokgoni bja mmušo le go aga leswa dihlongwa tšeo di bego di fokoditšwe maatla ke ditiro tša go goga mmušo ka nko, re ithuta tše ntši ka seo SARS e se fihleletšego mo nakong ye kopana kudu.
Ge dihlongwa tša mmušo di sepetšwa gabotse ebile di šoma gabotse, ge di laetša seriti sa tšona le tekatekano ka mešomong ya tšona, se se tsenya letsogo go maemo ao a oketšegago a go tshepa mmušo. Tshepo ya dikgwebo le ya babeeletši le yona e a kaonafala, gomme se se hlohleletša peeletšo ye kgolo le go gola ga ekonomi.
Boetapele le bašomi ba SARS ba tlo lebogišwa ka mošomo wa bona. Ditebogo di swanetše go lebišwa go balefi ba motšhelo ba Afrika Borwa bao ba tshephagalago. Ka ntle le tirišano ya lena, nkabe go se gwa kgonagala gore re hwetše letseno la moragorago.
Gore SARS e katološitše lenaneo la balefamotšhelo ka ba bangwe ba bafsa ba  1.8 milione mo ngwageng wo o fetilego ke katlego ye nngwe ye e kgahlišago.
Re ka kgona go aga Afrika Borwa leswa fela ge re ka tšwela pele go fihlelela tlamego ye ya  rena ka moka, le ge re ka maatlafatša mošomo wo mo leba keng le o tšwelago pele go netefatša gore metšhelo ye e šomišwa ka bohlale le ka maswanedi.