Go ya ka Ngaka Nhla kanipho Gumede, Molaodi wa Kalafo wa Ditirelo tša Kalafo Sepetleleng sa Selete sa Harry Gwala go la Pietermarizburg, bolwetši bja go hwa dikotwane ga se tšharakano ya monagano, twatši goba bolwetši, gape ga bo fetele.
O hlalosa gore bolwetši bja go hwa dikotwane ke bolwetši bja go bonagala ka ditlhaselo tša go bušeletša ka bjako tša khuduego ya dikwi, tahlegelo ya boikutlo goba dithunthwane, bo amantšhwa le tiro ya mohlagase ya go se tlwaelege ka gare ga bjoko.
“Bjoko bo bopilwe ka dibilione tša disele tša mogalatšhika (dinyurone) tše di šomišago mohla-gase le khemikhale go boledišana. Ge go na le tokollo ya mohlagase ya go fetišiša ya ka bjako yeo e tsenago gare mošomo wa tlwaelo wa disele tša mogalatšhika, go hwa dikotwane go ka direga.
“Go hwa dikotwane gatee ga go šupe gore o na le bolwetši bja go hwa dikotwane. Phekolo ka ngaka e a nyakega go tiišetša taba ye,” o bolela bjalo.
Go ya ka Epilepsy South Afrika, 80% ya batho ba go ba le bolwetši bja go hwa dikotwane ba tla kgona go laola go hwa dikotwane ga bona ka dihlare.
Dilo tša go hlola le go hwa dikotwane
Selo sa go hlola bolwetši bja go hwa dikotwane mo bathong ba tshela go tšwa go ba 10 ga se tsebje.
Ka go 40% ye nngwe, bo ka hlolwa ke kgobalo ya hlogo, kgobalo nakong ya pelego, tšhomišompe ya bjala le diokobatši, go  gola goba khuduego ya tšweletšo goba ya go se lekanele ya maatla mmeleng goba payokhemikhale.
Ngaka Gumede o re maswao le dika tša bolwetši bja go hwa dikotwane di a fapana, gomme di ka swara batho ka ditsela tša go fapana, ona a akaretša go hwa dikotwane gannyane (bolwetši bja go hwa dikotwane bja go se be bogale gakaalo), motho wa gona o bonala a tšhabetšwe ke monagano ebile a  ntšhitše mahlo; bja go hwa dikotwane kudu (bolwetši bja go hwa dikotwane bjo bogolo) bjona ka tlwaelo motho wa gona bo mo thoma  ka go gwagwalala ga mmele, pele motho a wela fase gomme a ba le mesepelo ya go tšutlatšutla; gomme go na gape  le bja go hwa dikotwane tša seripa tše di menaganego, tšeo di amago karolo ya bjoko.
Bolwetši bja go hwa dikotwane bja go se be  bogale gakaalo bo tšea fela metsotswana ye mmalwa, gomme motho a ka no se lemoge gore o bile le bjona.
Nakong ya ge motho a swerwe ke bolwetši bja go hwa dikotwane bjo bogolo, motho wa gona a ka no ba le mmala wo motalalerata go dikologa molomo wa gagwe, woo o timelelago ge a thoma go hema bjalo ka tlwaelo. Bolwetši bja go hwa dikotwane bjo bogolo gantši bo tšea metsotso ye mmalwa.
“Šireletša motho yo a nago le bolwetši bjo gore a se ke a gobala ka go tloša dilo tseleng le go seametša hlogo ya gagwe. O se sware mmele wa gagwe ge o tšutlatšutla goba gona go mo lokela ka molomong wa gagwe. Thuša motho wa gona go hema ka go mo robatša ka lehlakore ge a emiša go hwa dikotwane.
Dula le motho wa gona go fihlela a hlapogelwa ka botlalo.”
Nakong ya go hwa dikotwane tša seripa tše di menaganego, motho wa gona a ka bonala bjalo ka motho yo a šarakanego, yo a gakanegilego goba yo a tagilwego. Gape a ka ba le mesepelo ya go ipoeletša, go swana le go tumula diaparo tša bona. “Tloša dilo tše kotsi gomme o mo tloše kgauswi le kotsi. Bolela le yena ka boleta gape o mo homotše,” go bolela Ngaka Gumede.