Batho bao ba nago le malwetši ao a iphi-hlilego – a go swa-na le asema, bolwetši bja madi a magolo, bolwetši bja dipshio bja go se fole le bolwetši bja swikiri – ba ka itemogela go fetelela ga maswao a bolwetši bja coronavirus (COVID-19), gomme ba ka hlokofala ka lebaka la kgatelelo yeo bolwetši bjo bo e tlišago mebeleng ya bona.
Ka mahlatse, ge setsebi sa malwetši a mešomong sa ka Cape Town le mma wa bana ba bararo Insaaf Mohammed (40) diteko di laetša gore o na le baerase ya COVID-19 ge a babja a na le asema, o ile a kgona go laola malwetši a ka bobedi gomme ga se a babja kudu.Mohammed o fetetšwe ke COVID-19 go tšwa go monna wa gagwe, yo a šomago ka laporathoring ya Sepetleleng sa Groote Schuur. Morwa wa Mohammed yo a nago le mengwaga ye šupa le yena diteko di laeditše gore o na le baerase ye.Ka morago ga gore diteko di laetše gore o na le baerase ye, boraro bja bona ka moka ba ile ba ipeela thoko ka gae gore ba se kopane le batho ba bangwe. “Re ile ra ipeela thoko ka phapošing ya rena ya go robalela, mola e le gore matswale yena – yo a nago le bolwetši bja swikiri le bolwetši bja madi a magolo ka mahlatse a se a fetelwa ke baerase ye – a ile a hlokomela bana ba rena ba babedi,” gwa bolela Mo-hammed.Go ya ka Kgoro ya Maph-elo ya Kapa Bodikela, batho bao ba nago le bolwetši bja madi a magolo, ba bolwetši bja swikiri le ba bolwetši bja dipshio bja go se fole ke bao ka tllwaelo ba tshenywago ke COVID-19.Go thoma ka la 25 Mop-itlo, batho bao ba nago le malwetši ao a latelago a go iphihla ba laeditše maswao a kotsi:
• Bolwetši bja madi a mago-lo, 58%• Bolwetši bja swikiri, 56%• Bolwetši bja dipshio bja go se fole, 17%• HIV , 16%• Asema goba bolwetši bja go hema bja go se fole, 15%• Bolwetši bja pelo, 11%• Mmele o mogolo, 13%• TB, 13%• Kankere, 2%• Malwetši a mangwe a go se fole, 16%.Mohammed o bolela gore letšhogo la gagwe le legolo e bile ge a hlakahlakana a palelwa ke go hema ka leb-aka la COVID-19.“Ke ile ka itemogela go lapa, go gohlola le go ngangega ga maswafo, fao go ilego gwa rarollwa ke pompi ya ka ya asema. Maswao a ka ga se a mpefala go swana le a monna wa ka, yo a ilego a ba le dihla-bi mmeleng, a sellega, a ba le maswafo a go ngangega, go felelwa ke moya, disaenase tše di thibanego, sehuba se sekoto mafahleng a gagwe le go ﬁ  ša ga mmele. Morwa wa ka o bile le go ﬁ  ša ga mmele matšatši a mararo, eupša o ile a fola ka pela kudu ge a se na go fenya maswao a gagwe,” a realo.Ba lapa la bo Mohammed ba ile ba obamela ditshe-pedišo ka moka tša pabalelo ya maphelo ka mošomong le ka gae, go efoga gore ba se ke ba fetelwa ke baerase. “Ba lapa la ka ba be ba kwešiša, ba kgathala ebile ba na le thekgo, gomme ba re tlišetša dijo tša mantšiboa bošegong bjo bongwe le bjo bongwe, eupša ka dinako tše dingwe setšhaba sa geno se ka no se kgathale ka wena gomme tshenyo ye e bakwago ke kgašo ya setšhaba e a tšhoša,” gwa bolela Mohammed.Kgoro ya Maphelo ya Kapa Bodikela e bolela gore go dula o nwele meetse le go hlokomela tlelukhose ya gago ya ka mading le thempheretšha ya mmeleng go bohlokwa go laola CO-VID-19, kudukudu go balwetši bao ba nago le malwetši a go iphihla.Godimo ga fao, kgoro ye e eletša batho bao ba nago le malwetši a go iphihla:
• Go nwa dihlare ka maleba, go ya ka fao ba laetšwego ke mošomi wa tlhokomelo ya maphelo. • Go hlapa diatla tša bona ka sesepa le meetse bonyane metsotswana ye 20, pele ga ge o ka kgoma dihlare.• Go se emiši go nwa dihlare ka ntle le ge mošomi wa tlhokomelo ya maphelo a go botša gore o emiše go di nwa ebile o se fane ka dihlare tšeo le motho yo mongwe.•  Go leka go itšhidulla me-tsotso ye 30 ka letšatši.Kgoro e bolela gore batho bao ba nago le bolwetši bja swikiri ba na le sebaka se segolo sa go itemogela go hlakahlakana ga bolwetši ka lebaka la COVID-19, eupša kotsi ya go babja kudu e fasana ge e le gore bolwetši bja swikiri bja motho bo lao-lega gabotse.“Ka kakaretšo, batho bao ba nago le bolwetši bja swikiri go na le kgonagalo ye kgolo ya go itemogela maswao ao a mpefetšego kudu le go hlakahlakana ga bolwetši ge ba ka fetelwa ke baerase ye. Ka ge batho bao ba nago le bolwetši bja swikiri ba le kotsing ye kgolo ya gore COVID-19 e ka mpefala, go tšwela pele go tlogela se-kgoba gareng ga batho go a šišinywa ge go kgonagala. Go ba le mmele o mogolo le gona go kotsi gore COVID-19 e ka mpefala. Go sesefala mmeleng, ge go kgonagala, ka fao go a šišinywa.”Go phela gabotse mmelengKa morago ga go dula a nnoši mo matšatšing a 14, Moha-mmed o ile a boela mošomong. O bolela gore go fola go baerase ye go ile gwa fetoša ka fao a naganago ka gona le ka fao a bonago bophelo ka gona.“O bona bohlokwa bja ba lapa la gago le dilo tše nnyane bophelong. Ke nyaka batho ka seemong sefe goba sefe sa mošomo go rwala maikara-belo go maphelo a bona le go ruta ba malapa a bona le bana ba bona, kudukudu ka gore mo lebakeng le bana ba boetše sekolong. “Thuša ngwana wa gago go hwetša ditsela tša boithomelo tša go laetša lerato go bagwe-ra ba gagwe, ka ntle le go batamela le go kgoma batho ba bangwe. Botša ba lapa la gago gore ba tloše ditwatši go bona pele ga ge ba tsena ka gae, tlogela dieta tša gago ka karatšheng ge o ka kgona, apo-la diaparo tša gago ka moka gomme o hlape mmele pele ga ge o dumediša ba lapa la gago gomme o hlokomele tša maphelo kudu gore o ba šireletše,” a realo.Kgoro e eletša batho bao ba nago le malwetši a go iphi-hla go ja dijo tša phepo, ba itšhidulle kgafetšakgafetša, ba laole kgatelelo ya bona ya monagano, ba obamele leano la bona la kalafo ya maphelo le go latela magato ka moka a thibelo ya malwetši.
 vbolwetši bja madi a magolo ka mahlatse a se a fetelwa ke baerase ye – a ile a hlokomela bana ba rena ba babedi,” gwa bolela Mohammed.
a fola ka pela kudu ge a se na go fenya maswao a gagwe,” a realo.
Ba lapa la bo Mohammed ba ile ba obamela ditshepedišo ka moka tša pabalelo ya maphelo ka mošomong le ka gae, go efoga gore ba se ke ba fetelwa ke baerase. “Ba lapa la ka ba be ba kwešiša, ba kgathala ebile ba na le thekgo, gomme ba re tlišetša dijo tša mantšiboa bošegong bjo bongwe le bjo bongwe, eupša ka dinako tše dingwe setšhaba sa geno se ka no  Insaaf Mohammed, yo a nago le asema, o kgonne go fenya COVID-19

Ge e le gore o na le maswao afe goba afe a bolwetši, a go swana le go ﬁ  ša ga mmele, go gohlola, goba go felelwa ke moya, ikgokaganye le mogala wa go se lefelwe wa COVID-19 mo go 0800 029 999 goba romela lentšu le ‘Hi’ go 0600 123 456
