kuba Likghoba Legwayi: Ipilwakho Ingaphephuka Nentuthu 

 U-Katlego Makha nda, we-Moile tswane eseTlha gwini Tjingalanga wazi kuhle ukuthi kubudisi ka ngangani ukulisa igwayi.
Bekube kulapho alisa khona igwayi eminyakeni emine edlulileko, uMakhanda (one minyaka ema-28) wayebhema imicu yegwayi engaphezulu kwama-30  ngelanga.
  Wathoma ukubhema ane minyaka eli-18, ngenca yoku gandelelwa bangani.
“Nganginganandaba ne gwayi – azange khelingikare, bengafika kuMethrigi la abe sana engangikhamba nabo bathoma khona ukungirhuga bathi ngisithingithingi ngoba angibhemi.”Ekuthomeni uMakhanda wa yebhema umucu wesegerede munye namkha mibili ngela nga, kodwana ngokukhamba kwesikhathi yanda imicu ayibhema ngelanga.
“Ngemva kwakaMethrigi ngaya eyunivesithi, ikululeko yokuhlala ngedwa ngapha ndle kwababelethi yatjho ukuthi ngingasela ngendlela engifuna ngayo, nanyana kukunini. Lokhu-ke kwange nza ngabhema khulu.”Ngomnyaka wee-2017 uMa khanda wagula wabe wala liswa esibhedlela. Kwatho lakala ukuthi unetjhukela; kwaphela iimveke ezine alele angakghoni ukuvuka.
“Udorhodere wakubeka nga phandle kokurhiniza ukuthi  ukugula kwami angeze kwa lawuleka nayibe ngiragela phambili nokubhema. Kuku lapho-ke la ngabona khona ukuthi kungcono ngilisele futhi ukubhema.” UDorh. Midah Maluleke weMpumalanga uthi uku bhema kulimaza pheze zoke izitho zomzimba.
“Ukugula okunjenge kankere, isifo sehliziyo, istro wugu, izifo zamaphaphu, isifo setjhukela kunye nezifo ezingelaphekiko ezivala amaphaphu zingabangwa kubhema.” “Irhubhululo litjengisa bona abantu ababhemako banama thuba ama-30% ukuya ema 40% wokuphathwa sisifo se tjhukela kunabantu abanga bhemiko. Ukubhema godu  kwenza kube budisi ukulawu -la isifo setjhukela,” utjho angezelela.
  Iiyeleliso Zokulisa Uku bhema/IgwayiIHlangano yesiFo seKankere eSewula Afrika (i-CANSA) ineeyeleliso ezilandelako nayibe umumuntu ulinga ukulisa ukubhema/igwayi:  Zibekele ilanga ofuna ukulisa ngalo ukubhe ma, bese uyakwenza lokho. Lahla koke okukukhu mbuza ukubhema/ igwayi. Lapha sikhulu ma ngezinto ezinjengee mpakana zesegerede, ama-eshthreyi, amala yidere wokutjhisa i gwayi.Sela amanzi amanengi – azakusiza ukukhupha inikhothini esemzimbe nakho.
Yazisa umndenakho nabangani ukuthi uli nga ukulisa ukubhema/igwayi, kobanyana ba zokusekela.
  Ungahle ube nesiyezi, uphathwe yihloko na mkha ukhohlele nawu qeda ukulisa ukub hema/igwayi. Lokhuke yinto ejayelekileko, begodu kufuze kuthome ukuba ngcono ngemva kwelanga namkha  mabili, kanti-ke kufuze kuphele lokho ngemva kwamalanga ali-14.

  UMakhanda uthi ikhambo lakhe akhange libe lula, ko dwana uncamile ngokuthi angeze asabuyela egwayini.

  “Itlinigi yangekhethu nee mphathimandla zakhona  bangisekele babe bangihlo misa nangelwazi ngokuqa katheka kokungabhemi. Eku thomeni iphunga lesegerede belithanda ukungilinga, kod wana nje sengilijayele,” utjho angezelela. 

