Eu non soupen de ninguén que rosmase tanto como a señora Fermina do pan. Rosmaba a cotío, sin apouso, por calisquer gallo ou sin il. Non rifaba, rosmaba polo baixo. Non se sabía de que nin de quen, nin xiquera tiña que ver co que falaba ou co que facía. Con compaña ou soia, rosmaba detrás da táboa do tenderete como si en logar de pan vendese rosmadelas.
Engaiolados baixo a tarlatana, imposta dende facía pouco polo concellal dos traballadores, as roscas miuzosamente trenzadas, os cornuchos como animaes sin acabar, os boliños fendidos na mitade como perrechas, as pezas de a libra igoal que donas que foran perdendo o van…
Por embaixo da táboa asomaban ennoveladas as carqueixas que se ían facendo cada vez máis cativas, xa como feixiños de herbas menciñás, i os mollos cos seus bacelos cheios de cóbados como ósos desacomodados.
Como eu xa me ía afacendo a aquele rosmarío algo pescaba do falar sin folgos que todo ía a dar ó mesmo tenor.
—O mundo terá de se acabar i acabarase, máis pronto do que algúns coidan. ¿Que se olla nil? ¿Que se perde nil? Cada un terá de dar conta da súa alma e daraia… Faltan tres cadelas, lambona… Que o diaño que o fixo teno que desfacer… Resésiga estarás ti… ¿Dar conta a quen, de que? Non teño ourogo, leva malvela… Vaia que ser…
A señora Fermina tiña face de pan bregado, ancha, seguida, saínte de arredor, de carnes amolecidas que lle penduraban pola banda das orellas; o pelexo estarricado só na fronte, coas veas unha a unha, atal que fíos.
Estaba decote esbacalloada no sillón de xunqueiros, dos que tecían os portugueses na rúa de Santa Eufemia, xa coas pallas desmaceladas polo veiril de enriba, onde os xuncos van grosos e curvados cun aquel de cousa luxosa.
Da taberna dos Habaneros ou dos maricós, como tamén se lle chamaba, que estaba a carón, viña o cheiro dos callos, a eso das doce, enchendo a rúa de Arcedianos, estreitiña, coasi un calexón. I a eso da unha, a señora Fermina do pan pedía a berros un cazolo deles e papábao no sillón, sentindo a quentura no meio da aba, no cruce mesmo das pernas, tullidas dende as coxas pra embaixo. Porque a señora Fermina estaba eivada dende facía uns anos e había que empurrarlle o mostrador (facíao calquera que pasase) cando fechaba, á noite.
No demais, no que facía dentro, valíase soia, darrastro, erguéndose nas maus: tender o leito, baleirar a bacinilla, cociñar nunha lareiriña de ferro con fornalla; todo arrentes do chao, que até o ferrollo e mais a tranca tíñaos na parte baixa da porta.
Ninguén sabía como se arranxaba dentro da trastenda que daba a un salido onde criaba galiñas. Disque se lle puñan morredías de tanto pan duro que lles daba esfrangullado.
Cando estaba doente chamaba a unha monxa que era do seu lugar, aló pola Manchica, Sor Flora, que tiña unha migalla de bigote. Un día que eu estaba alí, coidándolle do trato, ouvín como lle rosmaba.
—Pensas que che ha servir de algo o andares toda empanicada co esa roupa, erguéndote de noite a rezar, e furgando na carniza dos probes de hospital… ¡Has de arder como os demais, máis apresa aínda con toda esa faldamente i eses lenzos de almidón que deben arder que dá xenio… I has arder niste mundo, que non hai outro, como arderemos todos, e xa faltou máis…
Falou todo o tempo que lle levou á freira o baleirarlle unha negra que a señora Fermina tiña no carrolo, un carafuncho como un pirifol. Pro a monxa non abriu o pico e foise como viñera, cheirando ó augardente que se botou nas maos despois de espremerlle a podremia e bismarlle o furuncho aberto, con ingüento de alquilón.
Víase ben que a señora Fermina era muller de moita soberba, quizabes porque era dona de tanto pan e podía manxar dil canto quixera. Decían que tiña sido moi boa moza cando andaba a servir nas casas do señorío, polo cuio sabía a vida e miragres de tododiós, tanto polo que adeprendera de seu como polo que seguía sabendo polas criadas corrilleiras que perdían o tempo á volta da praza, e que recibían alí as cartas dos seus noivos, que andaban por eí adiante, na milicia ou nas Américas.
Tamén disque cando era mozallona i andaba nas casas principaes (gabábase de telas percorrido todas), fora moi boa e servicial, e disque que se fixera mala porque parira do máis novo dos Madamitas, os que tiveran o comercio na rúa do Bispo Odoario (que sempre o negou). E que a filla fóraselle, sendo aínda moi rapaza, cunha lerchona que a levara pra Vigo, co gallo de lle adeprender pra peinadora, e que dempois de andar moito tempo arrastradiña (que até chegaron a chamarlle Elena a fodona) metérase churriana, das de a peseta, das do calexón da Falperra; que aseguraban fora unha grande perda, porque era moi xeitosa e de boas carnes.
Pro todo isto non ten moito que ver co que podería decir da señora Fermina do pan, e si cadra póñome a lle sacar as chatas só pra me vingar.
Si eu a conocín e tratei todo veu de que na miña casa levabamos unha vida que non era vida, asegún decía miña nai a cada paso. Eramos cinco irmaos, no tempo que digo, eu o maor con doce anos. Meu pai traballaba na Habilitación e xogaba o que gañaba. Moitas veces (mandábame a miña nai) ía ó café da Unión a pedirlle dúas pesetas pra comermos, e si ouvían os outros, dábamas por vergoña. Eu facía sempre porque me ouvisen, como me insinaba a miña nai.
A miña nai tiña que apandar cos pufos e choraba a se consumir véndonos tan esfameados, que ate os máis pequeniños tiñan o pelo da fame nas costas.
Tomabamos cascarilla á mañá con pouco zucre e sin leite, e caldo ó xantar coasi sin compango, ou cunha frebiña de touciño ou unha rachiña de chourizo que non enchían un dente.
Cando ía á casa dos Cordal, que me daban os ósos do cocido pró meu cadelo, si mos daban quentes, sentábame na escadeira e zugáballes a cana e comíalles as ternillas; así que o meu probe Almirante tíñase que amolar; e cando llos daba debullados, cheirábaos e logo fitaba pra min sin os tocar, que era un canciño de moito entendemento.
Como polo traballo do meu pai e pola nacencia de mi madre eramos da cras dos señoritos, eu tiña que aparentar, anque lapease coa fame. No tempo da escola, poño por caso, tiña grande envexa dos outros rapaces que levaban pan e queixo ou peras prá merenda.
O que me daba máis envexa eran os anacos iñormes de pan centeo, arrecedente, con pouco ollo e moito miolo. Aínda un dos rapaces (Xeló, o do varrendeiro) que tiña cara de bo, moi soave das falas, reparando como se me ía o sentido véndoo manxar tan vagaroso, como quen ten moito de que, decíame ás vegadas (non sempre): «¿Queres un pouquiño? Si cadra non che gorenta, porque vosoutros estades afeitos ó pan trigo». Non sei si era por bulra, anque non creio, pro decíamo.
Eles levaban morceguís, como os dos paisanos, deses que se mercan na feira do 7, untados de grasa, ou zocos cando chovía, que, tal como decían, mantiñan os pés quentes como roxós. En troques a min as botinas do comercio, decote furadas no meio da sola, collíanme auga no tempo das chuvias, que era coasi todo o inverno, tendo que ire dende a miña casa, na rúa dos Fornos, até a escola de balde que era no Posío, tapado con pariaugas de muller, o da miña nai, xa moi vello, que se daba volta co vento, aínda que fose pouco, e facía rir a todos.
Polo gallo de todas istas cousas, a miña nai mandábame a que fose a facerlle recados i outras cousas, á señora Fermina, pra que nos seguise a emprestar o pan, que llo pagabamos tarde, mal e nunca.
Tamén teño que decir que a señora Fermina non sabía ler nin escribir, pro levaba moi ben as contas, moi polo miúdo, nuns coadernillos, dos da letra inglesa, que me mandaba mercar na librería do Resvié. Téñoa ollado moitas veces mollar na lingoa o lápiz de carpinteiro (non lle acomodaban os outros) e apuntar as débedas; mellor dito, dibuxalas, no coaderno. As roscas de a cadela eran redondeliños pequenos, e máis grandes as de a can. Os bolos, unhas riscadeliñas que somellaban paxaros voando. As pezas de a libra, do esponxado, eran como cabazos, e as de dúas, como oitos. As do bregado, eran tamén redondelas, pro cunhas liñas en reixa, igoal que as que se contrapesan nas empanadas. Diante de cada plana, púñalle un sinal pra saber de quen era, e non se trabucaba endexamais. A señora Fermina do pan inventara unha escritura que morreu con ela.
Polo gallo dos nosos pufos (atal como deixo dito) que enchían planas enteiras, como procesiós ou reximentos de oitos repetidos, mi madre mandábame a facerlle de criadiño.
Eu non ía de boa gana, endebén me dise unha rosca das grandes, fresca (facíama comer alí), además dun pano cheo do resésigo prá miña casa.
Tamén, ás vegadas, dábame a beber uns grolos de leite mazada que sempre tiña e que lle gorentaba moito; e que tamén decía que lle gobernaba os flatos moi acabadamente. Cando pasaban uns días por ela, picaba moito, e no tempo de vran criaba por enriba unha tona de valor, peluda e azuada. Pro a señora Fermina sopraba nela, e xurdía o leite por embaixo da tona, amareliño e ledo, e sabía moi ben. Cando se puña moi mesto e acedo, botáballe zucre moreno e sabía a requeixón. Si mo daba moi de seguido, víñame a cagarría (que dábame conta que era do leite), pro era mellor que andar esfameado, coa barriguiña afundida pra adentro, como andaba decote.
Nunca soupen si a señora Fermina me quería, pro fórase afacendo a min. Cando eu chegaba, púñase de moi bo aquel; nun pouco de tempo non rosmaba i até sorría, enseñando os dentes de embaixo, curtos e como gastados cunha lima. Pro, ó decatarse que sorría, púñase de novo seriosa e seguía a rosmar polo baixo. Cando se voltaba así, tan de repente, a min collíame a raiba e dábanme ganas de irme prá casa. Pro víñame ós miolos a conversa que decote tiña con mi madre cando me mandaba, coasi chorando, probiña:
—Anda, vai meu Abelardo, ten pacencia. Si o falcatrúas do teu pai dise pra comermos… Ai, Dios mío, Dios mío…
—Pro si vou de boa gaña, mamai…
—Xa sei que non, xa o sei… ¿Como has de ir de boa gaña a servir a esa broeira? Ti terías que ser criado na fartura, como eu o fun, disgraciada de min. ¡Como fun eu criada e como me vexo agora, cheia de fillos e sin ter que… ! Vai, meu Abelardiño, e trai ben petadiño o pan pra que che o non vexan, que todas son lingoas…
Eu ía coasi ledo, pensando na cara da miña nai cando voltaba coa servileta cheia de pan duro, que ela puña a amolecer nun lenzo mollado, e tamén facía co il sopas, que eran unha festa si había aceite dabondo con que as rustrir; ou aínda mellor, manteiga de vaca.
Os recados non me amolaban moito, que eran ir á tenda a mercarlle cousas de manxar ou de adubiar; chourizos, xamón, pemento, azafrán… Tamén me mandaba á botica buscar unhas píldoras pra obrare. As cousas da praza, traguíanllas as criadas corrilleiras, coas que disputaba decote pola sisa, e algunhas non lle querían traguer o fresco por desconfiada e desagradecida.
De todas as cousas que me mandaba facer, o que máis me amolaba era ter que lavarlle os pés, e aínda máis, cortarlle as unllas. Ben sei que non se podía valer, eivada como era, ademais da grosura, pro o mesmo me amolaba. Cando chegaba o intre, púñase moi agarimosa facéndome as beiras.
—Ai, meu Abelardiño, pon unha pouca de auga a quecer, que xa fai uns días que non aturo… Non sabes como me proien istes pés condanados… Aínda se me van encetar co ista condanada calor… Colle un mollo, filliño, colle un mollo… Xa sabes onde están os mistos…
Eu puña a pota nas trébedes e cando a iauga estaba tépeda botábaa na cofaina e acrequeñábame embaixo do mostrador pra lavarlle os pés con xabón, namentras ela seguía despachando e latricando coa xente.
Debía gostarlle moito porque me decía:
«Non bulas, home, non te apures», sin que a xente soupese a quen lle falaba, pois non me vían. Ás veces, tiña por entremeias dos dedos apegados unhas carreiriñas vermellas que llas tiña que fregar até que sangoaban. «¡Ei, ei!», decíame remexendo os dedos como si sentise cóxegas, sin deixar de ollar prá rúa ou de falar coa xente.
Despois viña o cortarlle as unllas. Tíñaas grandes como sachos e tan duras que eu non podía con elas, sóber todo as dos dedos grosos. Non só duras, senón tan mestas como pau e saltábanme ós ollos ó esguizárense. A máis deso, tíñaas entaladas na carne e había que andarllas esfurracando coas pontas da tesoura. Cando estaban desapegadas podíanse cortar, pro tiña que amparar as maus cunha rolla ou axudarme cun xoello pra que entrase o fío, i eso que as tesouras eran grandes, de xastre.
Unha serán que lle estaba a facer todo isto, botouse a chover moitismo, de tronada, e mandoume tirar pra dentro o mostrador e fechar a porta.
Baixouse do sillón e púxose a andar darrastro, valéndose do cu e das maus, que o facía tan ben que semellaba outra. Correu a cortina e fíxome entrar na trastenda.
Parescía unha casa de ananos, todo tan baixiño; o leito arrente ó chao, unha mesiña pequena cun quinqué, as estampas dos santos na parede que eu tiña que ollalas de enriba abaixo. No meio delas había un retrato, que resultou ser o da filla, moi boa moza, algo soleta, con mantilla branca e caraveles que lle saían da espeteira, todo en cores.
Na porta que daba ó salido, tiña uns cazolos vellos con prantas de ruda, e nun recanto estaban xuntas as pitas, cinco ou seis, cun galo, tan escurripiadas coa chuvia que facían rir.
De xeito moi formal e tan buligueiro como si andivese de pé, a señora Fermina comenzou a aduanar. Acendeu o quinqué, armou o lume; dempois decolgou unha tixola, que penduraba a dúas coartas do chao, e púxose a fritir patacas con chourizo e cebola, e dempois botoulle ovos.
A habitación atepedouse i o ar foi perdendo o cheiro a chinches e comenzou a se encher co arrecendo da fritura, tan gostoso como si xa se tivese no bandullo. Houbo un intre que pensei si non iría a manxar ela soia, e acoróuseme o peito como si fora a engradar. Pro non foi eisí. Cando arrematou de cociñar, puxo a tixola entre nós e cortou unha peza de pan polo meio e deume a mitade.
—Come fillo, come, saca a barriga de mal ano, que boa falla che fai, que niste mundo todo é pirdición, e morra marta morra farta.
Puxémonos a comer, i eu non sabía como gobernar os modales (mi madre tíñame moi ben insinado) con medo de que a señora Fermina bulise máis do que eu e finase con todo antes de me fartar. Pro tampouco foi eisí porque ela púxose a pinchar con vagar nas patacas i a mollar dapouco o pan nos ovos.
Eu tiña tres diante de min, que endexamais os ollara xuntos no meu prato; que algunha vece, cando os había na nosa mesa era un pra cada dous; a min tocábame sopetear coa miña irmá Rosario, que aínda moitas vegadas rifabamos por quen lle tocaba a vece.
A señora Fermina ademirábame co aquel seu manxar tan calmoso, de tanto señorío, como quen está moi afeito a que nada lle falle e poder manxar de vagar todo canto quixer. Aínda lle quedaba tempo de falar mentres comía, que eu non decía ren pra non perder bocado.
—O pior non é a fame senón o ter que aparentar e botar por ela. Sei moito disto, de cando andaba nas casas a servir.
Encheu de viño un cacifo de lata e deumo.
—Bebe, fillo, bebe.
—Voulle a pór unha pouca de auga, na miña casa danmo con auga, cando o hai.
—Xa trae dabondo, que agora disque que hastra a tía Ventura bótalle meia ola por cada moio, ¡mundo de pirdición! Pois si; o pior é ter que aparentar por de fóra, anque vos renxan as tripas coa fame. Cando eu estaba cos Alcaleses… Elas somellaban princesas, na misa de unha, e ceaban patacas rustridas todas as noites; as que fican solteiras comen sopas de allo, que veñen a buscar o pan duro cada tres ou catro días. I o irmao, Toñito, co aquil colarín que deixaba todas as noites pra que llo almidoase, non tiña calzoncillos… ¡Que eisí estivo decote o mundo, botado de perda; que ten que vir o castigo e que virá, e hanse ver todos como son…! E aquelas culipavas, que durmían en xergós de cosco, todas picadas das pulgas… ¡Iste de lá, carafio, é da boa! —esbardallou, algo chispa, dando pancadas no colchón—. E ista é a miña roupa, veleí tes —engadiu, erguendo a saia e pondo ó descoberto os baixos, limpismos, a inagua e uns pantalós con remate de embutidos broslados. Non semellaban dela.
E coa mesma, pillou a xerra do viño e bebeu un bo anaco, sin alentar. E dempois de arroutar forte, turrou pra enriba os pantalós e quedáronlle coasi todas as pernas ó ár, moi cheias nas coxas e moi fraquiñas, como de neno, dos xoellos pra embaixo.
Afora seguía estrondando a chuvia, i eu queríame ire pro non podía. A señora Fermina deume a súa xerra i eu tamén bebín pra longo, sen saber pra que o facía. Tusín e púxenme corado.
—Tape as pernas…
—Déixaas eisí, que agora xa non lle fan mal a ninguén… Fai trinta anos ouveaban por vermas. ¡Malia esa loba —dixo acenando pró retrato da filla— que por tela quedei perdidiña, e malia o ladrón que ma fixo, e malia todo o mundo e quen o criou, todos emborcallados na merda, todos podres de corpo e alma…!
Botouse a chorar, i eu non sabía que facer co aquela vella gorda, rosmona, meio chispa, coas pernas ó ar… Queríame ire, pensaba na miña nai, delgada, louridiña, toda de negro dende a roda do vestido ós altos do peito, coa tiriña de veludo cobríndolle o lunar do colo, que era como unha faba…
—Ráñame eiquí, meu Abelardiño, que eu non chego.
Baixou a testa e rañeina na res.
—Máis embaixo, máis; máis pró costado…
Eu rañaba canto podía i afundíalle as unllas naquel coiro groso e húmido.
—Máis, máis, apreta, Abelardiño…
Estaba apegada a min e cofeaba a testa descontra as miñas coxas, no baixo da barriga, alentando curto e seguido, dalle que lle das, sin se cansar de que a rañase, todo con moita sofocación. Botoume as maus ás illargas, pilloume moi rexo delas, sin deixar de cofearse no baixo da miña barriga… Foi eí cando me veu aquil pulo de noxo. Pegueille un arrempuxón e lisquei cara a rúa.
Deume toda a chuvia na cara como si me botasen auga dende unha porta, e gostoume. Non parei de correr até a miña casa. Cheguei coa roupa enchoupada.
Mi madre preguntoume como demorara tanto e por que non traguía o pan.
Non lle contei nada, nin aquil día nin os outros, e non me voltou a preguntar. Aínda sin lle decir por que (tampouco eu o sabía ben) non voltei á casa da señora Fermina, nin a buscar o pan nin a nada. Non falamos máis do caso, como si llo tivera dito todo. E total, ¿que? Un pulo de noxo, nada máis. Pro estaba seguro de que non voltaría aínda que mi madre chorase, aínda que o meu pai me dese unha daquelas lapadas, sin me falar, sin me rifar, sin sabérese por que, que me deixaban o ouvido fungando toda a noite.
Dempois fiábanos o pan a señora Rosa a Maica, pro tiñamos que pagarllo a fin de mes.