ዝተፈላለዩ ምሁራት ፖለቲካል ሳይንስን ስነ ማሕበረሰብን ኣብ ፅንሰ ሓሳብ ሰናይ ምምሕዳር ሓደ ዓይነት መትከል ዋላ እኳ እንተሃለዎም ዝህብዎ ትርጉም ግና ሓደ ዓይነት ኣይኮነን። ናይዚ ቀንዲ ምኽንያት ድማ ከከም ኣተሓሳስባ ውልቀ ሰባት፣ መንግስታውን ዘይመንግስታውን ትካላት ዝወሃቦ ትርጉም ዝተፈላለየ ምኻኑ እዮም ዝገልፁ። ይኹን እምበር ˝ሰናይ ምምሕዳር ማለት ተሳትፎ ህዝቢ ብምጥንኻር ፍትሓዊ፣ ስሉጥ፣ ግልፅን ውፅኢታውን ዝኾነ መስርሕ ብምዝርጋሕ ተሓታትነት ብዘለዎ ንሕብረተሰብ ግልጋሎት ምሃብ ማለት እዩ" ዝብል ኣብዝሓ ዝስማዕምዕሉ ሓሳብ እዩ። ካብዚ ብተወሳኺ እውን ሰናይ ምምሕዳር ዜጋታት ኣብ ግቡኦምን መሰሎምን እኹል ፍልጦ ሃልይዎም ዝጎደሎም ዝሓትሉ መስርሕ ምዃኑ የቐምጡ። (ፍልፍል መሰልጠኒ ማንዋል መለስ ኣካዳሚ 2008 ዓ/ም)
ብምዃኑ እውን ዕግበት ህዝቢ ዘረጋገፀን ብተሳትፎ ህዝቢ ዝተጠናኸረን ሰናይ ምምሕዳር ንምርግጋፅ ግልፅነትን ተሓታትነትን ዘለዎ ኣወሃህባ ግልጋሎት ምህናፅ ይሓትት። እዚ ክኸውን ዝኽእል ድማ ህዝቢ በዓል ዋና ምዃኑ ኣሚኑ ብዝግባእ እንትሳተፍን ብፅንዓት እንትቃለስን እዩ። ስለዝኾነ ከም መንግስቲ፣ ህዝቢ ዝድለ ዕግበት ዝረኽበሉ ግልጋሎት ኣብ ኣብያተ ፅሕፈት ንምፍጣር ልዑል ተሳትፎ ህዝቢ ዘረጋግፁ መስርሓትን ፓኬጃትን ሰናይ ምምሕዳር ኣብ ምትእትታው ልዑል ምንቅስቓስ እናገበረ ይርከብ። ዛጊድ ድማ ዋላ እኳ ሰናይ ምምሕዳር ነጊሱ፣ ዕግበት ተገልገልቲ ምሉእ ብምሉእ ተረጋጊፁ እንተዘይተብሃለ ብተነፃፃሪ ነቶም ዝተኣታተዉ መስርሓት ተግባራዊ ብምግባር ኣብ ምንጋስ ሰናይ ምምሕዳር ዝሓሸ ሰሪሐን ብብርኪ ክልል ኣብ ቅድሚት ዝስርዓ ኣብያተ ፅሕፈት ወረዳታትን ከተማታትን እናተፈጠራ እየን። ካብዚኣተን ድማ ቤት ፅሕፈት ስቪል ሰርቪስ ከተማ ዓድዋ ሓንቲ እያ።
እታ ቤት ፅሕፈት መስርሓትን ፓኬጃትን ሰናይ ምምሕዳር ኣታኣታትያ ተግባራዊ ምግባር ዝጀመረት ኣብ 2003 ዓ/ም እዩ። ቅድሚኡ ግና ኣብ ዝበዝሓ ኣብያተ ፅሕፈት እታ ከተማ ዝወሃብ ግልጋሎት፣ ሕብረተሰብ ዘይዓግበሉን ንተሓታትነት ዘፀግም ኣሰራርሓ ዝነበሮን እዩ ነይሩ። ካብኡ ሓሊፉ ኣመራርሓ ኮነ ፈፃሚ ኣካል ንተግባር ኣተሓሳስባ ኣካብነት ክራይ ዝተቓለዐሉ ኩነታት ነይሩ። ድሕሪ ምትእትታው እቶም መስርሓትን ፓኬጃትን ሰናይ ምምሕዳር እውን እንተኾነ ክሳብ 2005 ዓ/ም ኣብቲ ኣመራርሓ ኮነ ፈፃሚ ኣካል እኹል ፍልጦ ዘይምህላውን ሕብረተሰብ በዓል ዋና ዝገብር ዝተዋደደ ስራሕ ብዘይምስርሑን ህዝቢ ክዓግበሉ ዝኽእል ግልጋሎት ዝህብ ሰራዊት ሰናይ ምምሕዳር ክህነፅ ኣይተኽኣለን። ካብዚ ዝብገስ እውን ኣብ 2005 ዓ/ም ዕግበት ተገልገልቲ 55 ምኢታዊ ከም ዝነበረ ሓላፊ ቤት ፅሕፈት ስቪል ሰርቪስ ከተማ ዓድዋ ኣይተ መብራህቶም ኣዋሽ ይገልፁ።
ካብ ምድላው ምዕራፍ 2006 ዓ/ም ጀሚሩ ግና ከም ቤት ፅሕፈት ስቪል ሰርቪስ ጉዳይ ምንጋስ ሰናይ ምምሕዳር ንፅባሕ ዘይብሃል ቁልፊ ጉዳይ ምዃኑ ተገምጊሙ። እቲ ሰራሕተኛ ኮነ እቲ ኣመራርሓ እውን ሰናይ ምምሕዳር እንከይተረጋገፀ ክመፅእ ዝኽእል ልምዓት ከምዘየለ ተረዲኡ። ካብዚ ብምብጋስ ነቲ ፀገም ንምፍታሕ ዘኽእል ሪፎርምታትን ፓኬጃትን ሰናይ ምምሕዳር ብዝግባእ ተግባራዊ ንምግባር ኣብ ምርድዳእ ተበፂሑ። እቲ ኣመራርሓን በዓል ሞያን እውን ድሕሪ እቲ ምርድዳእ መስርሓትን ፓኬጃትን ሰናይ ምምሕዳር ነኺሱ ብምሓዝ ንህዝቢ ዘዕግብ ግልጋሎት ንምሃብ ቆሪፁ ተላዒሉ። ብመሰረት እዚ ኣብ ኣመራርሓ ኮነ ፈፃሚ ኣካል ኣብ ኣረኣእያን ክፍተት ዓቕምን ዝነበሩ ፀገማት ንምፍታሕ ዝሕግዙ መድረኻት ገምጋማዊ ስልጠና ብምክያድ ዝሐሹ ስራሕቲ ክሰርሕ ጀሚሩ። በዚ እውን ከም ቤት ፅሕፈት ኣብ 2006/07 ዓ/ም ኣብ ኣወሃህባ ግልጋሎት ዝሐሸ ኣፈፃፅማ ብምምዝጋብ ብብርኪ ክልል ተሸላሚት ወረቐት ምስክር ክትከውን ከም ዝኸኣለት ኣይተ መብራህቱ የገንዝቡ።
እዚ ብምጥንኻር ድማ ኣብ ምድላው ምዕራፍ 2008 ዓ/ም ኣብታ ቤት ፅሕፈት ዝርከባ ኣርባዕተ ከይዲ ስራሕቲ ኩለን ካብ ሕሉፍ ስራሕተን ተበጊሰን ንዝህበኦ ግልጋሎት ዓመታዊ፣ ሽድሽተ ወርሒ፣ ሰለስተ ወርሒ፣ ወርሓዊ፣ ክልተ ሰሙናውን ሰሙናውን ትልሚ ከዳልዋ ተገይሩ። ቀፂሉ ኩለን መንግስታዊ ኣብያተ ፅሕፈት ዕግበት ተገልገልተን ንምርግጋፅ ነቶም መስርሓት ብኸመይ ይትግብራ፣ ሰራሕተኛታተን ከመይ ይዕቅና፣ ናብ ተሓታትነት ከመይ የስግራን ዝብሉ ዓቕምታት ንምፍጣር ሰፊሕ ገምጋማዊ ስልጠና ተኻይዱ። ካብዚ ሓሊፉ ልዑል ህዝባዊ ምንቕናቕ ብምፍጣር ህዝቢ ኣብ ኣብያተ ፅሕፈት ተገልጋላይ ጥራሕ እንተይኮነስ በዓል ዋና ክኸውን ከም ዝግባእ ፍልጦ ሃልይዎ ናይ ባዕሉ ግደ ከበርክት ዝሕግዙ ሓፋሽ ማሕበራት፣ ዓበይቲ ዓድን መራሕቲ ሃይማኖትን ዝተሳተፍሉ ሰፋሕቲ መድረኻት ምርድዳእ ተኻይዱ።
ድሕሪ እዚ ኩለን ኣብያተ ፅሕፈት እታ ከተማ ንተገልገልቲ ከመይ ጌርካ ግልጋሎት ከም ዝወሃብ፣ ተገልጋላይ ኣብ ክንደይ ደቒቓ ግልጋሎቱ ይውደአሉ ተገልጋሊ ኣማሊእዎም ክመፅእ ዝግባእ ረቛሕታት እንታይ እዮም? ዝብሉ ነጥብታት ነፂሩ ዝሓዘ ትልሚ መስርሕ ቻርተር ዜጋታት ተዳልዩ። ብምቕፃል ድማ እቲ ትልመን ምስ ተገልገልተን ዘራኽበን መድረኽ ብምድላው ሰፊሕ ምርድዳእ ተኻይዱ። ቀፂሉ እውን ዝርዝር ተገልጋላይ ከማልኦም ዝግባእ ነጥብታት ብምንፃር ኩሉ ሕብረተሰብ ብግልፂ ኣብ ዝሪኦ ቦታ ተለጢፉ።
ብዘይካ እዚ ነፍሲ ወከፍ ኣብያተ ፅሕፈት ብመሰረት እቶም መስርሓት ግልጋሎት ይህባ ምህላወን ዝከታተል ቤት ፅሕፈት ስቪል ሰርቪስ ዝመርሖ ኮሚቴ ተጣይሹ። እቲ ኮሚቴ ካብ ዓበይቲ ዓዲ፣ መራሕቲ ሃይማኖት፣ ቤት ምኽርን ቤት ፅሕፈት ህወሓትን ዝተወከሉ ኣካላት ዝሓዘ እዩ። ብመሰረት ዝተጣየሸሉ ዕላማ ድማ ነተን ኣብያተ ፅሕፈት ንምክትታል ዝሕግዝ ክልተ ሰሙናዊ፣ ወርሓዊ፣ ሰለስተ ወርሒ፣ ሽዱሽተ ወርሕን ዓመታውን ትልሚ ኣዳልዩ። መፈፀሚ ትልሚ መሰረት ዝገበረ በብወርሑ ዳህሳስ፣ ክትትልን ደገፍን ይገብር። ብተወሳኺ ኣብ ነፍሲ ወከፍ ኣብያተ ፅሕፈት ዝተረኸበ ውፅኢትን ተመክሮን ብመልክዕ ፀብፃብ ናብ ቤት ፅሕፈት ስቪል ሰርቪስ የቕርብ። ካብዚ ብምብጋስ ከም ቤት ፅሕፈት ስቪል ሰርቪስ ናይ ባዕላ ዳህሳስ ብምክያድ ድልየት ሰራሕተኛታትን ክፍተት እተን ኣብያተ ፅሕፈትን መሰረት ዝገበረ ደገፍን ሓፀርቲ ስልጠናታት መዕበዪ ዓቕምን ትህብ። ብኸምዚ ዝተዋደደ ስራሕ ይስራሕ ብምህላዉ ድማ ተሳትፎ ሕብረተሰብ ካብ ምሕያሉ ብተወሳኺ ኣብዝሓ ኣብያተ ፅሕፈት ንሕብረተሰብ ዝሓሸ ግልጋሎት ዝህባሉ ኩነታት እናተፈጠረ እዩ።
መርኣያ ናይዚ እውን ኣብታ ከተማ ካብ ዝርከባ 24 ኣብያተ ፅሕፈት ኤጀንሲ ልምዓት ደኣንት፣ ሃፍቲ ማይን እቶትን ሓዊሱ ትሽዓተ ኣብያተ ፅሕፈት ዝሓሸ ኣፈፃፅማ ብምምፃእ ኣብ ቅድሚት ተሰሪዐን። ነቶም መስርሓት ተግባራዊ እንተገበራ እውን ግን ኣብ ኣፈፃፅምኡ ውሱን ክፍተት ዘርአያ ንቤት ፅሕፈት ፍትሒ፣ ቤት ፅሕፈት ትምህርትን ጉዳይ ደቂ ኣንስትዮን ሓዊሱ 12 ኣብያተ ፅሕፈት ኣብ ማእኸል ተሰሪዐን እየን። ምምሕዳርን ቤት ፅሕፈት ጉዳይ ሰራሕተኛን ማሕበራውን ግና ዋላ እውን ድጋፍ እናተገበረለን እቲ ኣመራርሓ ናይተን ኣብያተ ፅሕፈት ትኹረት ብዘይምሃቡን ኣብቶም መስርሓት ብዘርአየኦ ትሑት ምንቅስቓስን ኣብ ድሕሪት ክስርዓ ክኢለን እየን።
ካብዚ ብምብጋስ ድማ ከም ከተማ ኣብ 2008 ዓ/ም ልዕሊ 30 ሽሕ ብር ብምምዳብ ብሉፅ ኣፈፃፅማ ንዘምፅኡ ሰራሕተኛታትን ኣብያተ ፅሕፈትን መተባብዒ ሽልማት ገንዘብን ወረቐት ምስክርን ኣበርኪታ እያ። ካብዚ ሓሊፉ እተን ኣብ ድሕሪት ተሰሪዐን ዘለዋ ኣብያተ ፅሕፈት ኣብ 2009 ዓ/ም ቀዳማይ ርብዒ ዓመት ካብ ድኽመተን ወፂአን ናብ ቅድሚት ንኽመፃን ብቤት ፅሕፈት ስቪል ሰርቪስ ክትትልን ደገፍን እናተገበረለን እናመሓየሻ ይርከባ። ብመሰረት እዚ እታ ቤት ፅሕፈት ንተኸታታሊ ክልተ ዓመታት ዝነበራ ዝሐሸ ኣፈፃፅማ ዓቂባ ኣብ 2008 ዓ/ም እውን ጠንኪራ ብምስራሓ ንሳልሳይ ግዘ ብብርኪ ክልል ተሸላሚት ወረቐት ምስክር ንኽትኮን ከም ዝበቐዐት ኣይተ መብራህቶም የረድኡ።
ኣብ ቤት ፅሕፈት ኤጀንሲ ልምዓት ደኣንት ኣተሓባባሪ መራኸቢ"ኢንዳስትርያል ኤክስቴንሽን" ዝኾኑ መምህር ምሩፅ መስፍን፣ ቤት ፅሕፈት ሲቪል ሰርቪስ ከተማ ዓድዋ ኣብ ኩለን ኣብያተ ፅሕፈት ትካላዊ ኣሰራርሓ ክተኣታቶን ተግባራዊ ክኸውንን ዝሐሸ ደገፍን ክትትልን ከም እትገብር ይዛረቡ። ብፍላይ መስርሕ ቻርተር ዜጋታት ብምድላው ንተገልገልቲ ከመይ ጌርካ ግልጋሎት ከም ዝወሃብ፣ ተገልጋላይ ኣብ ውሽጢ ክንደይ ደቓይቕ ግልጋሎቱ ከም ዝውደአሉን ተገልጋሊ ኣማሊእዎም ክመፅእ ዝግብኡ ረቛሕታት እንታይ ከም ዝኾኑን ኣብቲ ሰራሕተኛ ምሉእ ግንዛበ ክህልዎ ዘኽእል ስልጠና ሂባ እያ። ካብዚ ሓሊፉ ኣብያተ ፅሕፈት ብመሰረት ትልመን ይፍፅማ ምህላወን ዝከታተል ኮሚቴ ተጣይሹ ዳህሳስ ብምክያድ በብእዋኑ ግብረ መልሲ ብምሃብ ስራሕቲ ብፅሬትን ቅልጣፈን ንክሰርሑ ቤት ፅሕፈት ስቪል ሰርቪስ ልዑል ኣበርክቶ ከም ዝተፃወተት የረድኡ።
ሓላፊ ቤት ፅሕፈት ምምሕዳር ከተማ ዓድዋ ዝኾኑ ኣይተ ኣዲስኣለም ሃይለማርያም ብወገኖም፣ መምርሕታት ኣብ ምኽባር፣ ኣብ ምትእንጋድ ተገልገልቲ ምስ ሕብረተሰብ በብእዋኑ ምርድዳእ እናገበርካ ከመይ ከም ዝስራሕን ብቤት ፅሕፈት ስቪል ሰርቪስ ኣድላዪ ደገፍ ከምዝግበረሎም ይዛረቡ። ይኹን እምበር ኣብ ቤት ፅሕፈቶም ዝወሃብ ደገፍ ኮነ ስልጠና መዕበዪ ግንዛበ ትኹረት ጌርካ ብዘይምስራሕን ኣብቲ ሰራሕተኛ ለውጢ ኣተሓሳስባ ብዘይምምፅኡን ኣብ ድሕሪት ክስርዑ ከምዝኸኣሉ ይገልፁ። እዚ ፀገም ንምፍታሕ ኣብ ምድላው ምዕራፍ 2009 ዓ/ም ከም ቤት ፅሕፈት ብዕምቆት ብምግምጋምን ናብ ነፍሲ ወከፍ ሰራሕተኛ ተላጊቡ ዝግባእ ምንቕቓፍ ብምክያድን ናብ ቅድሚት ንምምፃእ ትኹረት ገይሮም ይሰርሑ ምህላዎም ኣይተ ኣዲስኣለም የረድኡ።
ብድምር ህዝቢ ኣብ ኣብያተ ፅሕፈት መንግስቲ ስሉጥ ግልጋሎት ክረክብ ይደሊ። እዚ ንምግባር ድማ ኩለን ኣብያተ ፅሕፈት ልዑል ህዝባዊ ተሳትፎ ብምፍጣር ህዝቢ በዓል ዋና ዝኾነሉ ባይታ ክፈጥራ ይግባእ። ምኽንያቱ ተሳትፎ ህዝቢ ዘይብሉ ዝኾነ ይኹን ስራሕ ዘላቕነት ክህልዎ ኣይኽእልን። ንህዝቢ ግቡእ ግልጋሎት ዘይምሃብ ድማ እቲ ዝኸፍአ ፀገም ሰናይ ምምሕዳር እዩ። ስለዚ ህዝቢ ዝደልዮ ግልጋሎት ንኽረክብ እቶም ዝተኣታተው መስርሓትን ፓኬጃትን ሰናይ ምምሕዳር ብዝግባእ ምትግባር ኣብ ምንጋስ ሰናይ ምምሕዳር ዘይትካእ ግደ ኣለዎም። ብመንፅር እዚ ካብ እዋን ናብ እዋን ህዝቢ በዓል ዋና ብምግባር ኣወሃህባ ግልጋሎት ኣብ ምምሕያሽ እትርከብ ቤት ፅሕፈት ስቪል ሰርቪስ ከተማ ዓድዋ ጀሚራቶ ዘላ ዕውት ጉዕዞ ምንጋስ ሰናይ ምምሕዳር ተዓቂቡ ክቕፅል ይግባእ። ካልኦት ኣብያተ ፅሕፈት ስቪል ሰርቪስ ክልልና እውን ካብዚ ተመክሮ ወሲደን ውሽጠን ከማዓራርያ ኣለወን ንብል።