ብናይ ኮቪድ-19 እዋን፡ ምሕላፍ - ምኽሪ ካብ ቀንዲ ሰራሕተኛ
ሱባ፡ ሓኪም፣ ገባሪት ሰናይ፣ ከምኡ'ውን ኣቕራቢት ፖድካስትን ኮይና፡ ከም መጠን ቀንዲ ሰራሕተኛ ድማ ኣብ ጊዜ ለበዳ ጽቡቕ ናይ ኣእምሮ ጥዕና ንምህላው ሓሙሽተ ብሉጽ ምኽርታት ኣካፊላ ኣላ።
Mental Health Foundation (ትካል ኣእምሮኣዊ ጥዕና) ኣብ እዋን ለበዳ ኮሮና ቫይረስ፡ ኣካል ሃገራዊ ናይ ኣእምሮ ጥዕና ግብረመልሲ እዩ። ጥዕናና ውሑስ ንምግባር ብመንግስቲ ዝተዳለዉ ማዕዳታት ቀጻሊ ክለሳ ዝግበረሎም ኮይኖም፡ ከከም ትነብሩሉ ቦታ ዝተፈላለዩ እዮም፡ ዝርዝራዊ ከምኡ'ውን ዕለቱ ዝሓለወ ሓበሬታ ኣብዚ ይርከብ: more details and up to date information here.
ቀንዲ ሰራሕተኛታት ኩልግዜ ዓንዲ ሕቖ ናይ ሃገርና እዮም፡ እዚ ድማ ኣብ ዝሓለፈ መጋቢት፡ ኮሮና ቫይረስ ኣብ ዝመጸሉ እዋን ዝያዳ ጎሊሑ ዝተራእየ እዩ። ሰራሕተኛታት ማሕበራዊ ክንክን፣ ነርስታት፣ ሓካይም፣ ፋርማሲስት፣ ሱፐርማርኬት፣ መራሕቲ ኣውቶቡስን ገለ ካብቶም ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ተራእዩ ዘይፈልጥ መጠን ጸቕጢ ዘጋጠመሞም እዮም። ምስቲ ዝሰርሕዎ ዘለዉ ዝተናወሐ ሰዓታት፣ ዝያዳ ጠለባት፣ ከምኡ'ውን ካብ ገዛ ኣርሒቕካ ናይ ምስራሕ ተደላይነት፡ ኣብ ልዕሊ ቀንዲ ሰራሕተኛታት ዘሎ ጠለብ ብኣእምሮኣውን ብኣካላውን መዳያት ኣጸጋሚ ኮይኑ ይርከብ።
ቀንዲ ሰራሕተኛታት ኣብ እዋን ለበዳ፡ ጥዕና ኣእምሮኦም ንምሕላው ዝሕግዙ ሓሙሽተ ብሉጻት ምኽርታት ኣብዚ ተዘርዚሮም ኣለዉ:
1. ንገዛአ ርአስኻ ከተዕርፍ ኣፍቅደላ
እዚ ግዜ ቅድሚ ሕጂ ተራእዩ ዘይፈልጥ ዓይነት ስለዝኾነ፡ኮርያዊ ድራማታት፡ ክውንነታዊ ፊልም ወይ ሰነዳዊ ፊልምተር ኣቢልካ ንኽትርኢ ግዜ ክትወስድ ቅቡል እዩ። መብዛሕትኡ ግዜ፡ ነቲ ክገብሮ ዝሓሰብክዎ 20 ነገራት ንኽወጾ እናተወንጨፍኩ ብምስራሕ እየ መዓልተይ ዘሕልፎ፡ ይኹን እምበር ንገዛእ ርእሰይ ከዕርፍ እንተፍቂደላ፡ ኣብ አእምሮኣውን አካላውን ጥዕናይ ዘሎ ለውጢ ኣስተብሂለሉ እየ።
ዕረፍቲ ምውሳድ ወሳኒ እዩ፡ ኣብ ግዜ ዕረፍቲ ዝሕሰቡ ሓሳባት፣ ክውንነት፣ ከምኡ'ውን ውሳነታት ከኣ ኣብ ንጥፈታትና ንኽንቅጽል ዝገብሩና ነገራት እዮም። ካብ ናይ ኣፍራይነተይን ኣብቲ ክገብሮ ዝግብኣኒ ነገራትን: ትጽቢታተይ ነጻ ምልቓቕ: ህድእ ምባልን: ለውጢ ዘምጽእ ኮይኑ ረኺበዮ ኣለኹ።
ዕረፍቲ ወሃብቲ ንጥፈታት ከም ንሰብነትካ ንውሕ ንዝበለ ግዜ ኣብ ባስካ ምእላኽ፣ ዝደሓረ ናይ ኒክሽ ሹክላ መጽሓፍ ኣብ ዓራትካ ኴንካ ምንባብ ዝኣመሰሉ ነገራት ከጠቓልል ይኽእል እዩ።
2) ምሉእ መዓልቲ ሰብነትካ ከተንቀሳቕሶ ፈትን
ከማይ እንተዄንካ ምሉእ መዓልቲ ኣብ ስራሕ ውዒልካ ኣካላውን ኣእምሮኣውን ድኻም እንዳተሰምዓካ፡ እሞ ኸኣ እቲ ደገ ዘሎ ኩነታት፡ ድብን ዝበለን ዘጨንቕን እንተደኣ ኮይኑ፡ ኣካላዊ ምንቅስቓስ (exercise) ክትገብር ኣይትደልን ትኸውን። ኣብቲ ናይ መጀመርታ ማዕበል (ኮቪድ 19) ኣብ ገዛ ኴንካ ዝስራሕ ናይ ኣካላዊ ምንቅስቓስ ብድሆታት፡ ኣብ ምግጣም ኣተኲረ እኳ እንተነበርኩ፡ ናይ ለይቲ ናይ ስራሕ ሽፍት ይመጸኒ'ሞ ይገድፎ ነበርኩ።
ስለዚ ኣብ መዓልታዊ ተግባራተይ ኣካላዊ ምንቅስቓስ ክገብር ዘኽእለኒ መገዲ ረኺበ እየ። እዚ ኸኣ ብእግረይ ምኻድን ምስዕሳዕን እዩ። ናብ ስራሕ ብእግረይ ክኸይድ ምኽኣለይ ዕድለኛ እየ። እዚ ኸኣ ኣእምሮይ ናጻ ንምግባር ዝዐበየ መንገዲ እዩ፣ ከተንፍስ ይገብረኒ፣ ከምኡ'ውን ቅድሚ ናብ ገዛ ምብጽሐይ ንኽሓስብ ዕድል ይህበኒ። ከምዚ ኸማይ ምስ መሓዙትኩም ወጺእኩም ምስዕሳዕ ትናፍቑ እንተደኣ ሃሊኹም፡ ሓጺር ናይ 90ታት ናይ ፍቕራዊ ኮሜዲ ምርኢት ትርእዩ ከምዘለኹም ጌርኩም እናሓሰብኩም፡ ናይ ገጽ ማስኬራ ጌርኩም ነቲ ትፈትውዎ ሙዚቃ ወሊዕኩም ምስ ብጃማኹም ኣብ ገዛኹም ሳዕስዑ። ናይ 10 ኪ.ሜ ጉያ ወይ ብርቱዕ ናይ ኣካላዊ ምንቅስቓስ ወይ ከኣ ስልጠና መማዕበሊ ብርታዐ ኣይኮነን፡ ግና ብጣዕሚ ጽቡቕ ይስምዓኒ። ቀጻሊ ክገብሮ ዝኽእል ነገር እዩ፡ ንሱ እዩ ከኣ እቲ ኣገዳሲ ነገር።
ትፈትውዎ ነገራት ትገብሩ እንተደኣ ዘይሃልዩኩም ኣይክትቅጽልዎን ኢኹም። እቲ ክትገብርዎ ትፈትውዎ፡ ክብደት ምልዓል ይኹን ወይ ድማ ን30 ደቒቕ ኣብ ደገ ተፈጥሮ እናርኤኻ ብእግርኻ ምኻድ፡ ኣካላትኩም ከምድላዩ ክንቀሳቐስ ኣፍቅዱሉ።
3) ማሕበራዊ ግዜ ይሃሉኹም ግናኸ ደረት ግበሩሉ
ንሕና ማሕበራዊ ፍጡራት ስለ ዝኾንና፡ እቲ ምንጻል ከኣ ሓደ ካብቶም ዝኸበዱ ክፋላት ናይቲ ለበዳ እዩ። ብኣካል ናብ ስራሕ ኣትዬ ምስ ሰባትን ኣብ ዙሪያ ሰባትን ክሰርሕ ብምኽኣለይ ዕድለኛ እየ። ኣብ ግዜ ለበዳ ዝምድናታት ምዕቃብ (Maintaining relationships) ኣጸጋሚኳ እንተኾነካ፡ ኣገዳሲ እዩ።
ይኹን እምበር ኩሎም ቀንዲ ሰራሕተኛታት፡ ምስ ካልኦት ሰባት ወይ ምስ ዝሰማምዖም ሰብ ኣይኮንኑን ዝሰርሑ። ገሊኦም ምሉእ መዓልቲ ክሰርሑ ድሕሪ ምውዓሎም፡ ምስ ከዕልሎም ዝኽእል ሰብ ዝቕመጡ ክኾኑ ይኽእሉ። ገሊኦም ድማ በይኖም ዝቕመጡ ክኾኑ ይኽእሉ። እዚ እንተጋጢሙ ምስ ፈተውትኹም ወይ ምስ ስድራ ቤትኩም ብ Facetime ወይ ብ Zoom ንምዕላል መደብ ኣውጽኡ።
ንነዊሕ ግዜ ምስ ሓደ ሰብ እንተዘይስሒቐ ወይ ናይ ውሽጠይ እንተዘየተንፊሰ፡ ጸቕጢ ይስምዓኒ። ይኹን እምበር ወትሩ ኣብ ዲጅታል መራኸቢ ምህላው ኣጨናቒ ክኸውን ይኽእል እዩ። ግዜ ዘድልየኩም እንተኾይኑ፡ ቴለፎንኩም ኣጥፊእኩም ንፈተውትኹም፡ ኣብ ነብስኹም ከተተኩሩ ከምዝደሌኹም ኣፍልጥዎም።
ማሕበራዊ መራኸቢታት ምስ ካልኦት ሰባት ንኽትራኸቡ ዓቢ መሳርሒ እዩ። እንተኾነ ግና ደረት ዘለዎ መገዲ ኣጠቓቕማ ክህልወኩም ኣገዳሲ እዩ። ዝኾነ ትርእይዎ ዘለኹም ነገር ብኣሉታዊ መገዲ ይጸልወኩም እንተሃልዩ፡ ኣቋርጽዎ፡ ካብ ምስዓቡ ኣቋርጹ ወይ ከኣ ኣድላዪ እንተኾይኑ ገሊኡ ኣፕ ደምስስዎ - ከምዚ ብምግባር ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ንዘሎኒ ኣጠቓቕማ ዝሓሸ ጌርዎ እዩ።
4) ዝጸንሑ ትፈትውዎም ልምድታት ክትዕቅብዎም ምፍታን ወይ ሓደስቲ ምፍጣር
ኣንጻር እቲ ኣብ መኽፈቲ ጽሑፈይ ብዛዕባ ብሓንሳብ ተር ኣቢልካ ቴሌቭዥን ምርኣይ ዝተዛረብክዎ: ኣእምሮኹም ቴሌቭዥን ምርኣይ ኣብ ዘይክእለሉ ደረጃ በጺሑ ንኽትዘናግዑ ካልእ ነገር ክትገብሩ ክትደልዩ ኢኹም። ክትገብርዎ ትፈትውዎ ነገር ብምግባር ክትሃድኡ ምኽኣል ፍጹም መምለጢ እዩ። ንኣይ ነዚ ዝገብረለይ ምድራፍ እዩ። ፍሉጣት ደርፍታት ካብ ዩቱብ ብኬሪዮኪ መልክዕ ምድራፍ ይኹን ወይ ኣብቲ ናይ ተይለር ስዊፍት (Taylor Swift) ኣልበም ውሽጢ ዘሎ ደርፍታት ብጊታር ምድራፍ፡ እቲ ካብቲ ዝዓበየ ካብ ጭንቀት ዝገላግል መገዲ እዩ።
ክትገብርዎም ትፈትውዎም ነገራት፡ ምስንካት፣ ክንክን ኣታኽልቲ፣ ምስኣል፣ ባዕልኹም ትሰርሕዎ ነገራት - ነእምሮኹም ጠቓሚ ኮይኑ ትረኽብዎ ዝኾነ ነገር ክኸውን ይኽእል እዩ።
5) ነቲ ጓሂ እመኑሉን ተቐበሎን
ኩላትና ንጉህየሎም ነገራት (grieve) ኣለዉና፡ ንሶም ከኣ ሰብ፣ ግዜ፣ ሕልምታትና፣ ዕድላት ክኾኑ ይኽእሉ። ብዛዕባ ኣተሓሕዛ ናይዚ ለበዳ ዝሓርቀሉን ዝበሳጨወሉን መዐልታት ኣሎ። ነቶም ዝሞቱ ዘለዉ ሕሙማት ክከናኸን ሰዓታት ከሕልፍ ምስ ወዓልኩ፡ ብዛዕባ ጥዕና ናይ ዘፍቅሮም ሰባት ድማ ይሓስብ። ዘኽብሮም መሳርሕተይ ምስ ሞቱኒ ተስፋ ይቖርጽ፣ ይበሳጮ፣ ግዜ ክኸይድ ከሎ ኸኣ ዝገብሮ ይጠፍኣኒ፡ ወላ ሓደ ጽቡቕ ከተርእየሉ ትኽእል ነገር ዘሎ ኮይኑ ኣይስመዓንን።
ነዞም ኣጸገምቲ ስምዒታት ሒዘ ኮፍ ምባል፡ ክእመነሎም ሓጊዙኒ እዩ። ብድሕሪኡ ድማ፡ ኣብ ግዚኡ ይሓልፍ። መብዛሕትና ከምዚ ከምዝስምዓና ተረዲኡኒ ኣሎ። ከምኡ'ውን ወላ'ኳ ብኣካል ንፈላለ፡ ብብዙሕ መገዲ ብሓደ ኢና። ከመይ ከምዘለና ብግልጺ ምስ እነፍቅሮም ሰባት ምዝርራብ ከምኡ'ውን ክጉሂ ወይ ክበሳጮ ከለኹ፡ ምእ፟ማ፟ን ሓራ ዘውጽእ ኮይኑ ረኺበዮ ኣለኹ። ዝስምዓኩም ነገራት ክትገልጹሉ ትኽእሉ ሰብ ኣብ ጥቓኹም እንተ ዘይረኺብኩም፡ ምኽርን ድጋፍን ንምርካብ ናብ ናይ ጓሂ ናይ ሓገዝ መስመር (grief helpline) ብምድዋል ርኸብዎም።
ሓገዝ ዘድልየኩም ኮይኑ እንተተሰሚዑኩም ሕተቱ - ስቕ ኣይትበሉ
ኣብ ግዜ ለበዳ፡ ሕዝባዊ ክንክን ጥዕና ናይ ኢንግላንድ ንጹር ዝኾነ መምርሒ ናይ ኣእምሮ ጥዕና አዳልዩ አሎ።
ነቲ ኣእምሮኣዊ ጥዕናኹም ንምሕጋዝ ንኣኹም ዝምጥን ውጥን ንኸተውጽኡ፡ ናብ ናይ PHE Every Mind Matters መርበብ ሓበሬታ ክትኣትዉ ትኽእሉ ኢኹም፡ እዚ ኸኣ ምስ Mental Health Foundation ብምትሕበባር ዝተዳለወ እዩ። ንኣእምሮኣዊ ጥዕናኹም ዝሕግዙ ተወሳኺ መገድታት ኣብ ስኮትላንድ ንምርካብ፡ ናብ Clear your Head ዝብል መርበብ ሓበሬታ ክትኣትዉ ትኽእሉ ኢኹም፡ ኣብ ዌልስ ከኣ ናብ Public Health Wales ክትኣትዉ ትኽእሉ ኢኹም። ብቕልጡፍን ብሚስጥርን ምስ ሰብ ክትዛረቡ እንተደሊኹም፡ ን Samaritans በዚ ዝስዕብ ቁጽሪ 116 123 ደዊልኩም ብናጻ ኣብ ዝኾነ ግዜ ከተዛርብዎም ትኽእሉ ኢኹም።