ማሕበረሰብ ዓለም ኣብ ጉዳይ ደቀንስትዮ ዘለዎ ኣረኣእያ ካብ ቦታ ናብ ቦታን፡ ካብ ዘመን ናብ ዘመን ይፈላለ፡ ንኣብነት መበል 19 ክሳብ 20 ክፍለ ዘመን ኣዴታት ኤርትራ ካብ ኣዴታት ፈረንሳ ንላዕሊ መሰል ነበረን፡ ንምጥቃሱ ምስ ዝድለ ድማ፡ ሓንቲ ፈረንሳዊት ኣደ ክትሓርስ ይኹን ኻልእ መጥባሕቲ ክትገብር እንተኾይና ፡ ብዘይ ፍቓን ናይ ኩሎም የሕዋታን ፡ ብኢደዋኒና ኣብ ነብሳ ክትውስን ኣይትኽእልን እያ ዝነበረት፡ መዓስ እዚ ጥራይ፡ ናይ ባዕላ ናይ ባንኪ ሕሳብ ክህልዋን፡ ስራሕ ክትቁጸርን እውን ኩሉ ኣብ ፍታው ሰብኣያ ወይ ጥራይ እዩ ዝምርኮስ ዝነበረ።እዚ ዝኾነሉ ዘሎ ድማ ኣብ ዕዮ ገዛን ማሕረስን ድማ ልዕሊ እምበር ትሕቲ ሰብኣያ ኣብ ዘይትሳተፈሉ እዋን እዩ ዝነበረ።
እዚ እንተርኢናዮ ኣብ ኤርትራዊት ኣደ ዝሓሸ ናጽነት ከም ዝነበራ ንርዳእ። ከምኡ እውን እቲ ኣብ ዝተፈላለዩ ሕግታት እንዳኣባ ሰፊሩ እንረኽቦ ኣብ ጉዳይታይ መርዓ ፡ ፍትሕን ካልእን እንረኽቦም፡ ንደቀንስትዮ ዝትንክፉ ዓናቕጽ፡ፍትሓውነቶም ክሳብ ሕጂ ከም ጸሓይ ቀትሪ ደሚቕ እዩ።
በቲ ኻልእ ሸነኽ እንተረኣናዮ፡ ኤውሮጳውያን ደቀንስትዮ ናይ ትምህርቲ ዕድል ቀልጢፈን ስለ ዝረኸባ፡ ነቲ ኣብ ቀዳማይ ኲናት ዓለም፡ዘጋጠመ ናይ ምሁር ዓቕሚ ዝጠልቡ ጉዳያት ከይተረፈ፡ብቕልጡፍ ክመልከኦ ኽኢለን እየን። በዚ ድማ ነቲ ካብ 1909 ኣትሒዙ ኣብ ኣመሪካ ዝቀላቐል ዝነበረ ጉዳይ መሰል ደቀንስትዮ ኣብ መንጎ 1914-15 ብጽዑቕ ናህሪ ቀጸሉ፡ ቀንዲ መራሒቱ ድማ ክላራ ዛኪ ዝተባህለት ጀርመናዎት ነበረት።
ኣብቲ ሽዑ እዋን ፡ እቶም ኣሰብኡት ኣብ ኩናት ምስ ተመለሱ ናይ ሰብኣን ሰበይቲን ዕማም ክዓምማ ዝጸንሓ ደቀንስትዮ፡ኣይትመርጻን ኢኽን ፡ ናይ ባንኪ ሕሳብ ክፍርመልኪ ዶ ዋላ ገለመለ ዝብል ነገር ደጊሙ ልለዓል ኣይደለየኦን። በዚ ድማ ፡ ክሳብ ናይ ጾታዊ ርክብ ተሓርሞ ዝበጽሕ ተቓውሞታተን፡ ምስናይ ሰንሰለታውያን ሰላማዊ ሰልፍታትን፡ ጽዑቕ ፖለቲካዊ ጎስጓሳትን ተጸምዳ።
ኣብዚ እዋን እዚ፡ እቲ ካብ ጥንቲ ጥቅምቲ ኣስተርሕዩ ዝነበረ ሕብረተሰብ ኤርትራ፡ ኣብ ልዕሊ ደቀንስትዮኡ ክብረት ብ ዝተፈላለየ መልክዑ፡ ዝንጸባረቐሉ ዝነበረ እዋን እዩ። ንኣብነት፡ ሓንቲ ኣደ ሰብኣያ እንተመይትዋ፡ ንጉዳይ ማሕረሳ ብዝምልከት ብወፈራ ዓዲ እያ ትሓርሰላ፡ ኣብ እዋን ጸሃያይን መኤዳን ድማ ኸምኡ፡ ካልእ ብባህላዊ ደረጃ ዝግበር ክንክን ሓራስን ነፍሰጾርን ፡ኣካል እቲ ዕዙዝ ውርሻታትና እዩ። ብተወሳኺ እውን፡ ደቀንስትዮ ኣብ ባይቶ ዓዲ ብ ቅሉዕን ብ ተዘዋዋሪን ማለት ብ መገዲ ሰብኣያን ተሳትፎኣ ቀሊል ኣይነበረን።
እዴታት ኤርትራ ፡ ካብ ጥንቲ ጥቕምቲ ኣትሒዘን፡ ኣን ምዕቃብ ሰላም፡ ባእሲ እንተተላዒሉ ድማ ፡ ኣብ ምዕራቕ ዝነበረን ተራ ዘጉልሕ ከምኒ ዛንታ ናይ እት ውቅብቲ ከተማና ኣስመራ ሓደ መርኣያ እዩ።ንሰን ነቲ ኣብ መንጎ ጎደበታት ዝለዓል ዝነበረ ሁከት ብ ሰላም የዕሪፈን፡ ኣብ መልጎኦም ዘሎ ዶብ ድማ እዚ ናይ ሕጂ እንዳማርያም ቤተኽርስትያን ከም ዝስርሓላ ምግባረን ጥራይ ዘይኮነ። እቶም ኣሰብኡት እውን ይሰምዕወንን፡ የኽብርወንን ምንባሮም እውን እዩ ዘጉልሕ።
ብተወሳኺ ድማ ሕጂ ከንብባ ዝጸናሕኩ ናይ መምህር መኮነን ተስፋይ ጽሕፍቲ ነዚ ተራጉድ እያ ዝነበረት። ኣብታ ጽሕፍቲ ከም ዝተገልጸ፡ ኣብ ሕብረተሰብ ትግሬ፡ ኣሰብኡት ክሳብ ሴፍ መዚዙም፡ኣብ ዝበኣሱሉ እዋን ሓንቲ ኣንስተይቲ ጉልባባ ቀሊዓ ኣብ መንጎኦም ደው እንተ ኢላ፡ንእለት ባእሶም የቋርጹ!
ይቕጽል
ሳባ ኪዳነ
09/03/2019
ፓሪስ