BW'OTUUKA mu maka ga ssaalongo Ephrahim Sekyaya Sentongo akawewo n'ekisiikirize ebiva mu miti bye bikwaniriza. Emiti gino egy'ebika eby'enjawulo giviira ddala mu luggya paka mu lusuku olwa yiika ebbiri lw'eyasimba nga bizinensi.
Mu ppereketya w'omusana ono abaddewo emyezi egiyise olusuku lwa Sekyaya terukoseddwa kinene okuggyako mu bibangirizi awatali miti. Sekyaya mulimi ku kyalo Busaawa mu muluka gwa Mmanze mu ggombolola ya Masulita mu disitulikiti y'e Wakiso. Y'abadde ssentebe w'ekyalo kino okumala emyaka 22 kyokka yabinnyuse.
Akunyumiza ngeri gyakoledde mu bibiina ebigatta abalimi n'okukozesa ebintu ebimwetoolodde bwe kimufudde omulimi ow'enjawulo n'okumuwanguza ebirabo ebimukulaakulanyizza.
SSAALONGO SEKYAYA ATANDIKA OBULIMI
Nadduka mu busomesa mwe nnina satifikeeti nga nnali mazzeemu emyaka 20. Natandika okulima okwaddala ne nkufuula bizinensi kubanga ssente ze nali nfuna zaali tezimala nga nnina famire.
ENSIGO Y'E BITOOKE GYE NATANDIKA NAYO
Ekitooke kye nava nakyo e Mukono eky'ekika kya " Atwalira nnyina" kye kyampa essuubi okusimba olusuku lw'ebitooke bino. Nakirabirira bulungi ne kitekako ensukusa eziwerako ze nasimbuliza nga bwe nzisimba awalala. Nagenda ku kyalo ne nsabiriza ensukusa endala ennungi nazo ne nzisimba era ne mpeza yiika. Olusuku bwe lwakwata, nayongera okusimba ne ngaziya olusuku lwange.
Wabula ebimu byakaddiwa ne bigenda nga bikanduka ne nzira awalala .Waliwo mukulu wange eyanjazika ettaka eddala mu maaso gange yiika emu nga nalyo nimirako ne ngaziya ennimiro. Nagenda mu musomo gwe by'obulimi e Masaka Kamenyamiggo Agricultural college nga namaloyo mwaka era nagufunamu obukugu mu by'obulimi. Baatutwala abalimi 20 twafunamu amagezi n'obukugu mu by'obulimi, emikwano ne ssente kubanga nnali nsula mu nnyumba ya ssubi naye olwakomawo ssente ze bansasula ne nzimbamu ennyumba y'ebbaati etandikirwako.
OBUNENE BW'OLUSUKU
Ku kyalo nninako ettaka lya yiika musanvu olusuku naluteeka ku yiika bbiri. Nnima ebitooke naddala ebika ebyakazibwaako erya nansangwa oba ebitooke "Ebiganda". Mu bika bino mulimu Atwalira nnyina, Nakitembe, Nakamaali, Kibuuzi, Mbwa ziruume, Kisansa, Musakala, Nakabululu, Nakinyiika, Muvubo ne Mpologoma.
ENGERI GYE NTABINKIRIZA EBITOOKE N'EMITI GY'EBISIIKIRIZE
Ebitooke mbiteeka mu mabanga ga ffuuti10 x 10. Wabula mu mabanga gano ne nteekawo emiti wakati egyesudde ffuuti 30 x 30. Nsima ekinnya kya ffuuti ssatu ne nzizaamu ettaka erimu. Oluvannyuma ne nteekamu ekitooke.
BYE NKOZESA OKUGIMUSA
OLUSUKU Mu lusuku lwange nkozesa nakavundira nga mufuna okuva mu nte gye nnunda. Nkozesa kaamulali, evvu n'omusulo gw'ente bye mamirirako okusobola okutta ebiwuka ebinnumbye.
Nkozesa omuddo gwa kawunyira gwe nafuna okuva ku kitongole kya NARO e Kawanda ogunyambako okugoba ebiwuka mu nnimiro. Wabula ebiwuka bino ng'ezaako okubirwanyisa okuyingira mu nnimiro yange ng' ebitooke mbisalira olusuku ne lubeera luyonjo. Okuggyako mu biseera by'omusana sirusalako ndagala kubanga biyisibwa bubi. Ebigogo byonna mbitemaatema amangu ddala nga naakayunjako ettooke ne mbyalirira mu lusuku ne bikala oba okuvunda nabyo ne bikola ebigimusa.
Ne bwemubaamu amagi kasita oggyawo omugogo n'oyiwamu ettaka amagi gafiiramu. Olusuku ndulimamu omuddo gwonna n'ebitooke ne bisobola okukula nga tebivuganya nagwo mu biriisa. Olusuku lwange nalusimbamu emiti omuli emituba n'emigavu egiyamba okuluwa ebisiikirize, omusana ne gulema okwokya ebitooke obutereevu.
Ate n'emmwaanyi nazo zikuuma ettaka nga linnyogovu n'obutameraamu muddo wansi. Era mu lusuku njaliriramu essanja, endagala, ebigogo n'essubi ebivunda ne bikola obugimu n'obunnyogovu mu ttaka.
EKINNYAMBYE OKUWANGAZZA OLUSUKU
Olusuku lwange luwezezza emyaka 10 nga lusobodde okuwangaala kubanga nkozesa eniima ey'omulembe ey'okukozesa ebintu ebinneetoolodde.
Nkozesa ebigimusa n'eddagala ebitali bizungu nga mbifuna okuva mu birime n'obusa bw'ente. Olusuku lwange nalusimba ne ndwettolooza emiti egy'enjawulo egimpa ekisiikirize. Emiti gino mulimu emigavu, Lucina, musizi, emituba, emisambya. Emirala gya bibala omuli ovakkedo, emiyembe, ffene n'amapeera.
Emiti gino gigabirira ebitooke byange ekisiikirize era ku musana tebikosebwa kisukkiridde. Ekisiikirize ky'emiti kitangira omuddo okumera mu lusuku buli kiseera. Era tekinneetaagisa kulimamu buli kiseera.
Emiti gino gye nkozesa mirungi nga giteeka ekigimusa mu ttaka ekirikuuma nga ggimu. Gimpa ebibala mu bungi gattako okugisala ne ngitunda naddala egimazeewo ebbanga eddene. Olw'okuba nkozesa enkola eno kinnyambye obutasaasaanya ssente nnyingi mu kululimisa. Amatooke agavudde mu nnimiro gye ndabiridde mu ngeri eno bw'ogafumba gabeera ga njawulo kubanga gagonda emmere, gawooma era bw'ogirya owulira ng'olya ettooke eritaliimu kagulumba oba akakambira.
NSIMBA EBIRIME EBIRALA Mu nnimiiro y'emu nasimbamu emmwaanyi ze ntabinkirizaamu nga nazo zinyambye okwongera ku nfuna yange. Era nnima kasooli ng'akula mangu ne mmutunda ne nsobola okufuna ssente ez'amangu. Kuno kwe ngatta ebibiina ebitongole n'ebibiina by'obulimi eby'enjawulo ebinnyambye okwekulaakulanya.
ENGERI GYE NGANYUDDWA MU BIBIINA NE NFUUKA OMULIMI OW'ENJAWULO
Nga naakasenga ku kyalo Busaawa- Mmanze nasooka kuyingira ku kakiiko k'ekyalo. Oluvannyuma abatuuze bannonda ne nfuuka ssentebe w'ekyalo kino. Nayagala okuleetawo enjawulo nga tuyita mu kwekulaakulanya ku kyalo era ne ntandikawo ekibiina ekitugatta ekya Busaawa-Mmanze rural development project.
Twakola ebintu bingi omuli n'okuzimba eddwaaliro lya Busaawa -Mmanze Health centre, Mmanze P/S ne Mmanze Senoir School. Muno mwe twaggya ekibiina ekirala ekya Bivamuntuyo community basic organization mu 2002 nga twalina bammemba nga 30.
Oluvannyuma twatondawo ekibiina ky'abalimi ekya Bivamuntuyo Vanilla and banana association nze nali ssentebe waabwe. Twatandika okufuna ebibiina by'obwannakyewa n'obuyambi okuva mu gavumenti nge tuyamba okusobola okuzzaawo n'okukulaakulanya ebyobulimi obwali busasise mu 2004.
NAADS yayingira mu kitundu kyaffe ate baatusanga tweteeseteese bulungi ne batuwa ebitooke 150 eby'ekika kya Mpologoma. Twabisimba mu nnimiro ssatu okwali eyange, eya Norah Nakigudde ne Mary Nansubuga. Bwe byateekako ensukusa bammemba baffe abalala ne tubawa ensukusa okuva ewaffe nga buli omu yafuna ensukusa 50.
Era baatuwa emiyembe wabula gyagaana okuteekako. Twafuna omukisa nti, Heifer project yatuwa ente eyali eggwako. Era ng'omukisa gwatuukira ku mmemba Badru Kato. Nze namuddirira era ente bwe yazaala nze natwala ennyana kyokka yali nnume. Wabula zaagenda zizaala nga tuzigabira bammemba baffe era baggwaayo.
Mu 2008 ekibiina kya AFIRD intergrate kyatuwa enkoko 150 nga twazigabana, buli mmemba yafuna enkoko ttano. Wabula n'okutuusa kati nkyalina olulyo lw'enkoko zino. Baatuwa ebitooke 200, emiyembe 450. Mu 2017 mukyala wange Mariam Nalukenge yawangula ekirabo kya ttanka y'amazzi ya liita 800. Mu kiseera kino yali mu kibiina kya Kwegatta Foundation ekyali kigatta abakyala mu ggombolola ya Masuulita.
Baalambula amaka agakuumibwa ku mutindo ate nga gakuuma n'obutonde bw'ensi. Amaka ga mirundi ena agaweebwa ekirabo nga naffe kwetuli. Amazzi gano gatuyamba nti tetukyatawaana kukima mazzi tugabirirako ente.
EKIBALO KYANGE MU MATOOKE
Sizoni ziri bbiri naddala ez'ebitooke. Mu March ne August tubeera tusimba ensukusa ate amakungula agasinga ga August - September. Buli mwezi ntuda enkota eziwera 20 nga muno muvaamu 200,000/- - 300,000/- okusinziira ku bbeeyi y'ettooke.
Ettooke nditunda 10,000/- - 20,000/- okusinziira ku bunene bwalyo ne sizooni. Nsinga kuguza basuubuzi abagatwala mu butale naddala obw'omubuulo. Buli sizoni naddala ey'okusimba ntunda endu nga 100. Buli ndu ngitunda ku 1,000/-.
Emmwaanyi sizoni ewedde natunda kase kkiro 3000 nga nafunamu 2,100,000/-. Nnina abakozi babiri ab'olukale nga mbasasaanyizaako 160,000/-. Wabula waliwo abeeyongerako nga waliwo obwetaavu naddala mu kiseera ky'okusimba.
BYE NFUNYE MU KULIMA l
Nzimbyemu amaka amalungi mu kyalo ate kati ngagaziya. l Nsomeseza abaana bange mu masomero amalungi n'okutambula mu bitundu ebirala mu ggwanga ne Kenya. l Nafuna sola era nninga asula mu kibuga.
OKUSOOMOOZEBWA l Obuzibu nsinga kubusanga mu kawuka akakaza emmwaanyi zange. l Ebbeeyi y'amatooke ekyukakyuka naddala mu biseera by'amakungula. l Ebiwuka naddala ebikaza ebitooke wadde nga nfuba okubirwanyisa.