FENTREN CHE FILL TUWÜN-NGELU AMUKEY TA ROMA WARIA MU (ITALIA), TAÑI PEAL KIÑE FÜTRA ADENTUN DEWMANGELU ÑI AKORDANGEAL TA TITO ÑI WEWÜN, KIÑE FALIN LONGKO ROMA MU.
Ti fütra adentun dewmalelngelu ta Tito epuñpüle pengeli kiñe falin dungu ñi rupan kuyfi. Fentren che kimlay tüfachi adentun ñi nüwkülen Biblia mu, welu tüfa dungunon mu rume küme kimfalkünukey ñi femtripaken Biblia ñi pelon dungu.
KIÑE WARIA TUNTELEWELAY
30 tripantu püle taiñ mülen antü mu (t.m.a.), pu romache ngüneniekefuy fillke trokiñ mapu mülelu Britania ka Galia (Francia) puwlu Egipto mapu mu. Feychi mu müna kümelkalefuy pu che, welu Judea mapu mu pofolkawkülefuy pu che, feymu pu romache katrüleduamkülefuyngün.
Kiñe lifru feypi: "Pu judiu rume weda yewkefuy pu romache engün, tüfa felekelafuy kakelu trokiñ mapu ñi ngüneniekefel pu romache. Pu judiu lladkütuñmaniefuy pu romache duamnienoetew kay engün kidu tañi wimtun, ka femngechi pu romache wedalkakefeyew" (Encyclopedia of Ancient Rome). Fentren judiu maneluwkefuy ñi akual kiñe longko tañi montulaetew ka ñi kechanentuafiel tati pu romache, femngechi kom feletuafuy kuyfi reke. Welu 33 tripantu taiñ mülen antü mu, Jesus feypi weda dungu ñi kontuaetew ta Jerusalen.
Jesus feypi: "Küpaley ta wesake antü tamün kutrankawael, feychi tami pu kayñe wall püle dewmalelaeymünmew fütrake malal, fey walloñmayaeymünmew ka weychayaeymünmew ta wall püle. Fey ka apümkangeaymün ta itrokom eymün. Langümkangeay ti mülechi pu che ka elngelayay kiñe kura no rume tati küme elkülefulu" (Luka 19:43, 44).
Jesus ñi feypin rakiduamelpelafi tañi pu disipulu. Epu antü rupalu, petu adkintulu ti ngillatuwe ruka Jerusalen mu, kiñe disipulu feypi: "¡Kimeltufe, tüfey ta müna kümelkaleyey ti kura ka müna küme fütrake wenu ruka!". Longkontukunge tüfa, ti ngillatuwe ruka dewmangey fütrake kura mu, feypingekey kiñeke kura doy 11 metro tuwi, 5 metro rupay ka 3 metro puwi. Fey Jesus wiñoldungufi ñi pu disipulu: "Küpaley ta antü fey itrokom tüfa eymün tamün petu leliwülpeel, ngewelayay kiñe kura no rume welu rentrolealu. Kom ta teyfükangeay" (Marku 13:1; Luka 21:6).
Jesus ka feypifi engün: "Feychi pefilmün ta Jerusalen walloñmalelu ti trokiñ soltaw mew, kimaymün pürümka müten ñi apümkangeael. Feymew tati pu che mülelu Judea mew, lefmawpe engün ti fütrake wingkul püle. Fey ti pu che mülelu Jerusalen mew, tripape engün ti waria mew, ka tati mülelu lelfün mew, wiñokontukilpe waria mew" (Luka 21:20, 21). Jesus ñi feypin, ¿femtripapey may?
APÜMKANGEY TI WARIA
33 tripantu rupalu rume, pu judiu mekey tañi chaftuniefiel ñi ngünenienoaetew pu romache. Welu 66 tripantu taiñ mülen antü, ti roma wentru ngüneniefilu Judea, Gesio Floro pingelu, yeñmatufi plata trapümngelu ti ngillatuwe ruka mu, feymu pu judiu fente illkuyngün. Pichi rupalu, pu judiu weychafe wilukonpuy Jerusalen mu, langümkafingün pu roma weychafe ka feypikünuyngün ñi ngünewenoaetew pu romache.
Küla küyen rupalu, doy 30.000 roma weychafe ñi adnieetew Cestio Galo, amuy ta Jerusalen ñi wiño ngünenietuafiel pu judiu. Pu weychafe konfempuy ti waria mu ka eluwingün ñi teyfükayafiel ti fütra kura malal ñi konpual ti ngillatuwe ruka mew, welu petu ñi konpunon amurumetuyngün. Pu judiu müna ayüwi fey pürüm inantukufingün ñi weychayafiel. Tripatulu am waria mu kom pu weychafe, pu kristiano lefmawi Jerusalen mu fey amutuy engün ti fütrake wingkul nometu Jordan lewfü mu, femngechi femi ñi feypietew Jesus engün (Matew 24:15, 16).
Inalechi tripantu, Roma wiño eluwi ñi weychayafiel ta Judea, fey Vespasiano ka ñi fotüm Tito longkokünungey pu weychafe mu. Welu 68 tripantu taiñ mülen antü larkey ti longko ülmen Neron, feymu Vespasiano wiñotuy Roma mu tañi longko ülmenkületual. Fey kidu longkokünufi tañi fotüm Tito ñi adkünual 60.000 wentru tañi weychayafiel pu judiu.
Junio küyen 70 tripantu taiñ mülen antü, Tito feypifi tañi pu weychafe ñi katrüyeafiel anümka mülekefulu lelfün Judea mu. Femngechi dewmay engün fütrake yungechi üngko fey wallon anümkünufingün Jerusalen mu, kiñe fütra malal reke 7 kilometro fentelu. Küla küyen rupalu, pu romache yetufi ti falinke fillem, fey lüpümtukufingün ti waria ka ti ngillatuwe ruka. Femngechi femtripay ñi feypikünuel Jesus, ngewelay kiñe kura no rume welu rentrolelu (Luka 19:43, 44). Kiñe lifru feypi: "Epe 500.000 che lay Jerusalen ka kom feychi mapu mu".
FÜTRA KAWIÑMAYNGÜN
71 tripantu taiñ mülen antü, Tito wiñotulu ta Italia, wakeñkülen lloweyew pu che Roma mu. Epe kom pu romache trawüluwingün ñi sakiafiel ka püramyeafiel ta Tito ñi wewün, rume fütra kawiñ ürke.
Ti falinke fillem rüpü püle yeniengefuy Roma mu kom pu che tañi peaetew. Pu romache afmatulen adkintuy farku ka itrofillem ñi entungeel ti ngillatuwe ruka Jerusalen mu. Kafey fütrake kareta mu adentukünungey ti weychan Jerusalen mu.
79 tripantu taiñ mülen antü, Tito longko ülmenkületuy lalu tañi chaw. Welu epu tripantu müten rupalu, Tito larumey. Feymu tañi peñi Domiciano, longko ülmenkületuy ka dewmalelfi ta Tito kiñe fütra adentun ñi püramyengeal.
TI FÜTRA ADENTUN FAMÜLKE MU
Fill tripantu fentren che amulu Roma mu adkintukey ti fütra adentun dewmalelngelu ta Tito. Kiñeke che afmatufalchi dungu trokikefi, kiñeke feypikey: "Tüfa pengelkey fente ñi newen-ngen pu kuyfike romache ñi ngünenieal", ka kakelu che rakiduamelkeeyew ñi apümkangen ta Jerusalen ka ñi ngillatuwe ruka.
Welu pu che küme ngüneduamkelu Biblia longkontukukey kiñe doy falin dungu tüfachi fütra adentun mu. Tüfachi adentun dungunolu rume, küme kimfalkünukey ñi manelfalngen Biblia ñi pelon dungu ka pengelkünukey ñi rüf küpan Chaw Dios mu (2 Pedro 1:19-21).