በአበበ
የተፈጥሮ ሀብት ከቃሉ ፍቺ ጀምሮ የተዛነፈ አካሄድ አለው። በተለይ የምዕራቡ ዓለም ኢኮኖሚስቶች ተፈጥሮ ከሰው ልጅ ከኢኮኖሚያዊ ጥቅም አንፃር ብቻ እንደተሰጠች አድርገው መውሰዳቸው ዛሬ በዓለም ላይ እያደረሰ ላለው ከፍተኛ ጥፋትና ውድመት አስተዋፅኦ እንዳደረገ የመልካ ኢትዮጵያ ማኅበር ዋና ስራ አስኪያጅ ዶ/ር ሚሊዮን በላይ ይገልፃሉ። እንደ እርሳቸው ዕይታ የተጠቀሰው አስተሳሰብ ተፈጥሮ ከሰው ልጅ ተነጥሎ የሰው ልጅን ብቻ እንዲያገለግል መመልከቱ የተፈጥሮ ድርና ማግ እንዲናጋ ያደርጋል። ተፈጥሮ ሲስተም ነው። ዛፎች፣ ተክሎች፣ ተራራው፣ አፈር፣ ውሃ፣ አየር፣ ፀሐይ፤ እንስሳትና ሰው የዚሁ ሲስተም አካል ሲሆኑ የሰው ባህልና አስተሳሰብም ከዚሁ ጋር ይደመራል። ይህ ሁሉ ስነምህዳራዊ መስተጋብር በተደጋጋፊነት ሲቀጥል ተፈጥሮ ቀጣይነት ይኖራታል። በተቃራኒው ተፈጥሮ ለሰው ልጅ ኢኮኖሚያዊ ጠቀሜታ ብቻ እንደተፈጠረ ማሰቡ በራሱ መዘዝ ያስከትላል። ከዚህ አንፃር የተፈጥሮ ሀብት በዘላቂነት እንዲቆይ ከተፈለገ በመጀመሪያ የአስተሳሰብ ለውጥ መኖር እንዳለበት ዶ/ር ሚሊዮን አመልክተዋል።
ይሁን እንጂ ቀደም ሲል በኢንደስትሪው አብዮት አማካኝነት የምዕራቡ ዓለም የተራመደበት የኢኮኖሚ ዕድገት አሁንም ኢኮኖሚያቸው በፍጥነት እያደገ ያሉት ሀገሮች ማለትም እንደ ቻይና ህንድ ብራዚልና ሩሲያም ይህን የተፈጥሮ ሀብት በመበዝበዝ ላይ የተመረኮዘ በመሆኑ የአስተሳሰቡን ህያውነት እንደሚያመለክት አቶ ሙኒር ዓሊ የተቀናጀ የገጠር ልማት ተቋም ዋና ስራ አስኪያጅ ይገልፃሉ። እንደ እርሳቸው ዕይታ የሰው ልጅ ተፈጥሮን እንደ ሀብት ምንጭ መጠቀሙ ጉዳት እንዳለው የ17ኛው መቶ ክፍለ ዘመን እንግሊዛዊው ፈላስፋ ማልተስ የህዝብ ቁጥር በየዓመቱ እየጨመረ መሄድና በተቃራኒው የሚመረተው ምግብ እያሽቆለቆለ ስለሚሄድ ጦርነትና ረሃብ ለችግሩ መፍትሄ ነው ብሎ መግለፁን አስታውሰው፤ ማልተስ ያቀረበው መፍትሄ ትክክል ነው ለማለት ቢያስቸግርም፤ የሰው ልጅ ተፈጥሮን በዘፈቀደ መጠቀሙ በሂደት መዘዝ እንዳለው አመላክቷል ብለዋል። አክለውም በአሁኑ ወቅት ተፈጥሮን እጅግ ከሚገባው በላይ ለኢኮኖሚ ጠቀሜታ ላይ በማዋሉ የተነሳ በበለፀጉ ሀገሮችና በደሀ ሀገሮች መካከል የሰው ልጅ የኢኮኖሚ ፍላጐትና ፍጆታ የመሬትና የሰማይ ያህል እንደተራራቀ ይህም ኢፍትሃዊ እንደሆነ ጠቅሰዋል። ለምሳሌ የአሜሪካ ህዝብ ብዛት የዓለም 4 በመቶ ብቻ ነው። ነገር ግን የህዝቡ የኢነርጂ ፍጆታ የዓለምን ¼ኛ እንደሆነ ተናግረዋል።
በቅርቡ የዓለም ባንክን በመጥቀስ አልጀዚራ ቴሌቪዥን እንዳመለከተው የኢትዮጵያ ህዝብ የነፍስ ወከፍ የውሃ ፍጆታ ግማሽ ሊትር ሲሆን፤ የአንድ አሜሪካዊ የቀን የውሃ ፍጆታው 1 በርሜል ነው። ይህም የተፈጥሮ ሀብት ካለ አንዳች ቁጠባ አለአግባብ እየተመናመነ በመሄድ ላይ መሆኑን መገንዘብ አያዳግትም። የአሜሪካ የኪዮቶን ፕሮቶኮል ላለመፈረም አሻፈረኝ ያለችበት አንዱ ምክንያት የኢነርጂ ፍጆታዋ እጅግ አለቅጥ የተንዛዛና ወደ ከባቢ አየር በኢንዱስትሪዎችዋ የምትለቀው በካይ ጋዝ እጅግ ከፍተኛ በመሆኑ ምክንያት እንደሆነ ለመረዳት አያዳግትም።
ፕሮፌሰር ሽብሩ ተድላ በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ሳይንስ ፋኩልቲ ተመራማሪ ሲሆኑ በዓለም ላይ ከተፈጥሮ የሚገኘውን የኢነርጂ ምንጭ ኢፍትሃዊ መሆኑን ሲጠቅሱ የአንድ ኢትዮጵያዊ ገበሬና የአንድ አሜሪካዊ ኢነርጂ አጠቃቀምን ያነፃፅራሉ። አንድ የኢትዮጵያ ገበሬ በየዕለቱ ለፍጆታ የሚጠቀምባቸውን ምግብና መጠጥ ወዘተ የሚያገኘው ከቤቱ አቅራቢያና ከጥቂት መቶ ሜትሮች ርቀት ላይ ነው። በተቃራኒው አንድ አሜሪካዊ በየዕለቱ ለፍጆታ የሚጠቀምባቸው ምግብ መጠጥና ሌላም ነገሮችን ከ2 ሺህ ኪሎ ሜትሮች ርቀት ላይ ካለ አካባቢ የሚመረቱ ናቸው። በየዕለቱም ከስራና ከሌሎች ጉዳዮች በሺዎች የሚቆጠር ኪሎ ሜትሮች ይጓጓዛሉ። በነፍስ ወከፍ የአንድ ሰው የመኪና ብዛት በአማካይ እስከ ሦስት ይደርሳል። ይህም በየዕለቱ ጥቅም ላይ የሚውለው የኢነርጂ ፍጆታ እጅግ የተንዛዛና የተፈጥሮ ሀብትን አውዳሚ መሆኑን መገንዘብ የሚያስችል ነው። ከዚህ አኳያ በአሁኑ ጊዜ የታዳሽ ኃይልን የመጠቀሙ አዝማሚያ እየጐላ ቢመጣም ከመካከለኛው ምስራቅ በስፋት የሚመረተው በካዩ የፔትሮሊየም ነዳጅ አሁንም ሰፊ ገበያ የሚያገኘው በአሜሪካና በምዕራብ አውሮፓ እንደሆነ ይታወቃል። ይህም ለተፈጥሮ ሀብት ብክነትም ሆነ ለአካባቢ ብክለት የበኩሉን አስተዋፅኦ ያደርጋል።
የሀገራችን የኢኮኖሚ የጀርባ አጥንት ነው የሚባለው የእርሻው ዘርፍ (ከብት እርባታውን ጨምሮ) በተፈጥሮ ላይ ጥገኛ ከመሆኑ የተነሳ ለተለዋዋጭ የአየር ንብረትና ድርቅ ሲከሰት መዘዙ ከእርሻው አልፎ ኢኮኖሚውም እንዲሽመደመድ ያደርጋል። በዚህ ላይ ዘርፉ 85 በመቶ የሚሆነውን ህዝብ ተሸክሞ መያዙ ለአካባቢ መራቆት የበኩሉን አስተዋጽኦ ያበረክታል። የገበሬው ሞፈርና ቀንበር፣ የመጥረቢያ፣ ዛቢያው፣ መዝጊያና መስኮቱ ማገዶው ወዘተ በሙሉ የደን ውጤቶች ናቸው። ደኖች ለማገዶና ለእንጨት ምርቶች ተብሎ ሲጨፈጨፉ አካባቢ ይራቆታል። አፈር በውሃና በንፋስ ይታጠባል። የእርሻ ምርታማነት ይቀንሳል። የአካባቢ ሙቀት እየጨመረ በመሄዱ በርሃማነት ይስፋፋል። ይህም በቀጥታ ደሃውን ህዝብ ከመጉዳት በዘለለ ሀገሮች ድህነትን ለመቀነስ የሚያደርጉትን ጥረት ለፍቶ መና ያደርገዋል። ከዚህ አኳያ ለአካባቢ እንክብካቤ ማደግና ዘለቄታዊ ልማትን ከማረጋገጥ በዘለለ የረሀብ አዙሪትን ለመግታት ያግዛል።
እንደ ዶ/ር ሚሊዮን በላይ ገለፃ የተፈጥሮ ሀብት መራቆት ማለት ተፈጥሮ ሲለግስህ የነበረውን ማጣት ማለት ነው። እንደምሳሌም ማኅበራቸው ስራ ከሚሰራባቸው አካባቢዎች አንዱ የሆነውን በባሌ የሚገኘውን የተላጨ አካባቢን ይጠቅሳሉ። እንደ እርሳቸው አገላለፅ በዚያ ሦስት ረግረጋማ ቦታዎች ነበሩ። በእንክብካቤ እጦት ሁለቱ ደርቀዋል። አንደኛው በመሞት ላይ ይገኛል። በዚህ ተራራማ አካባቢ አስር ወንዞችና 20 ምንጮች ከቦታው ይፈልቁ ነበር። ከሦስት ዓመታት ወዲህ ግን ሙሉ በሙሉ ደርቀዋል። አውሬዎቹም ጠፍተዋል። ገበሬው ያላመዳቸው አዝዕርቶችም በቦታው መራቆት ሳቢያ ጠፍተዋል። ይህም ሊከሰት የቻለው መሬት ከሚገባው በላይ በመታረሱ ደኖች ተመንጥረው ወደ እርሻነት በመቀየራቸው አካባቢው እንዲያገግም ለማድረግ ጥረት ባለመደረጉ ነው። እንደ ዶ/ር ሚሊዮን ገለፃ በከፊል አርብቶ አደሩ አካባቢም የግጦሽ መሬቶች ወደ እርሻነት መቀየራቸው የከብቶችን እልቂት እያባባሰ ሲሆን፤ የውሃ ቦታዎችም እየደረቁ ነው። በተመሣሣይም በአሁኑ ወቅት ኢኮኖሚያዊ ጠቀሜታቸውን ብቻ ከግምት በማስገባት እየተስፋፉ የሚገኙት ዘመናዊ ሰፋፊ እርሻዎች አካባቢን እያራቆቱ ነው። ፀረ-ተባይ ኬሚካሎች የአፈሩን ተፈጥሮአዊ ይዘት እየቀየሩ ነው። አንድ አይነት ሰብሎች መዘራታቸውም ብዝሃነቱን እያመናመነ ሲሆን፤ የአነስተኛ ገበሬዎች መሬቶች በሰፋፊ እርሻዎች እየተዋጡ መምጣትም የገበሬውን ባህላዊ ዕውቀት ጭምር ወደ ማጥፋት ሊያመራ ይችላል።
ለአካባቢ መራቆት በዋነኛነት እንደ ምክንያት ሊቆጠር የሚችለው ምን እንደሆነ የተጠያቁት ዶ/ር ሚሊዮን ሲመልሱ፤ ድህነት የህዝብ ብዛትና የእርሻ መሬት መጣበብ በመጀመሪያ ደረጃ ሲጠቀሱ በሁለተኛ ደረጃ ደግሞ ለልማት ተብሎ፣ አስፈላጊ ሆኖ ሲገኝ በሚሰራ ስራ ነው። ለምሳሌ የመንገድ ግንባታ አንድን አካባቢ ከሌላ አካባቢ ያገናኛል። ንግድን ያሳልጣል። የትራንስፖርት አገልግሎትን ያፋጥናል። ምርትን ወደ ገበያ ማቅረብ ያስችላል። ሰው ለተለያየ ፍላጐት ከቦታ ወደ ቦታ እንዲንቀሳቀስ ያስችላል። ነገር ግን ይህ አስፈላጊ ግንባታ ሲከናወን በተፈጥሮ ላይ ጉዳት ሊደረስ ይችላል። ለምሳሌ ተራራ ሊናድ ይችላል፣ ዛፎችና ቁጥቋጦዎች ሊቆረጡ ይችላሉ። ረግረጋማ አካባቢዎች በኮንክሬት ሊሞሉ ይችላሉ። የወንዞች አቅጣጫም በተወሰነ መልኩ ሊቀየር ይህም ተፈጥሮአዊ መልክዓ-ምድር አቀማመጥ እንዲቀየር በአካባቢው የሚኖሩ እንስሳትና አእዋፋት ከቦታው እንዲፈናቀሉ ምክንያት ይሆናል።
ይህም ኢኮኖሚስቶች እንደሚሉት አንድን ነገር ለማግኘት አንድን ነገር ማጣት ያስፈልጋል ማለት ነው። ስለሆነም ለጥሩ ነገር ተብሎ አካባቢ የሚጐዳበትና የሚራቆትበት ሁኔታ ሊኖር ይችላል። የማዕድን ቁፋሮም እንደዚያው ነው። አፈሩ ተመርምሮ በአካባቢው ጠቃሚ ማዕድን ካለው አካባቢው ተመንጥሮ መንገድ ተሰርቶና ሌሎች መሠረተ ልማቶች ተዘርግተው ነው ወደ ቁፋሮ የሚገባው። በሌላም በኩል አዲሱና በአባይ ወንዝ ላይ የሚገነባው የህዳሴ ግድብም ለምሳሌነት ሊጠቀስ ይችላል። ከፍተኛ ገንዘብ ተመድቦለት የሚገነባው ይህ ግድብ ሀገራችን ከኢነርጂው ምንጭ ተጠቃሚ ከመሆን አልፋ የውጭ ምንዛሪ ፍላጐትዋን በከፍተኛ ሁኔታ ያሟላል። ትልቅ እመርታም ያስገኛል። ስለዚህ የግድ መሰራት ያለበት ነው። ይሁን እንጂ የውሃ አቅጣጫ መቀየር የኮንስትራክሽን ስራውና የሚሰራው ሰው ሰራሽ ኃይቅ በቦታው የሚገኙ ዕፅዋቶች ከቦታው እንዲወገዱ ያደርጋል።
እንደ ዶ/ር ሚሊዮን ገለፃ በአሁኑ ወቅት በሀገራችን አንድ ገዥ አስተሳሰብ ያለ ሲሆን፤ ይህ አስተሳሰብም በመንግስት ሙሉ በሙሉ ተቀባይነት ያገኘ ነው። ይኸውም በተቻለ ፍጥነት ኢኮኖሚያዊ እመርታ በማሳየት ድህነትን መቀነስና በምግብ ራስን መቻል በከፍተኛ ሁኔታ እየተሰራበት ይገኛል። እንደዛም ሆኖ ግን ይህ የእድገት አቅጣጫ ከተፈጥሮ ጋር ያልታረቀ ከሆነ ዘለቄታነቱ አጠራጣሪ ሊሆን ይችላል። ሰፋፊ እርሻዎች በውጪ ባለሀብቶች እንዲገነቡ መደረጉ እንደ የዕድገት አቅጣጫ ተደርጐ የተወሰደ ሲሆን፤ የገንዘብና ኢኮኖሚ ልማት ሚኒስቴር መረጃ እንደሚያመለክተው እስከ የዕድገትና ትራንስፎርሜሽን መርሃ ግብር ማጠናቀቂያ ድረስም 8 ሚሊዮን ሔክታር መሬት ለውጭ ባለሀብቶች ይሰጣል። አነስተኛ ገበሬዎችም በስፋት ማዳበሪያ እንዲጠቀሙ በማድረግ ምርታማነት እንዲጨምር የማድረግ እቅድም ተግባራዊ እየተደረገ ነው። ይህ ሁሉ በጐ ጐን እንዳለው ሆኖ አሉታዊ ተፅዕኖ አይኖረውም ማለት አይቻልም። በሰፋፊ መሬቶች አንድ አይነት ሰብል መዝራቱ በብዝሃነት ላይ አሉታዊ ተፅዕኖ እንደሚኖረው ፀረ-ተባይ ኬሚካሎችም እንደዚሁ ተፅዕኖ እንዳላቸው በሙያተኞች የሚገለፅ ሲሆን፤ በተለይ ጋምቤላ አካባቢ ጐደሬ በሚባለው ቦታ የውሃ ምንጭ የሆኑ ጥቅጥቅ ያሉ ደኖች ለሰፋፊ እርሻ ተብለው እንዲመነጠሩ መደረጋቸው ከዓመታት በፊት ህዝብን ሲያነጋግሩ እንደነበር አይዘነጋም። ለማንኛውም ለኢኮኖሚ ጠቀሜታ የተፈጥሮ ቦታዎች ለእርሻ ሲውሉ፤ ጥቅምና ጉዳታቸው መታየት እንዲሁም የአሉታዊ ተፅዕኖ ግምገማ እጅግ አስፈላጊ መሆኑን ሙያተኞች ይስማሙበታል።
በሌላም በኩል የኤክስፖርት ምርቶችን የማስፋፋት ስራ በአሁኑ ወቅት ትኩረት የተሰጠው ጉዳይ እንደሆነ ይታወቃል። ከእነኚህ ምርቶች ውስጥም ቡና በዋነኛነት ይጠቀሳል። ነገር ግን በቡና እርሻ መስፋፋት ሳቢያ የተፈጥሮ ሚዛኖች ሊዛነፉ አይገባም። እንደ ዶ/ር ሚሊዮን ገለፃ፤ በአሁኑ ወቅት በሸካ አካባቢ የቡና ተክል ጥላ ይፈልጋል በሚል በደኑ ውስጥ የቡና እርሻዎች እየተስፋፉ ይገኛሉ። ይሁን እንጂ በደኑ ውስጥ የሚገኙና ለደኑ ህይወት አስተዋፅኦ የሚያበረክቱ ሣሮችና ቁጥቋጦዎች መመንጠራቸው በሂደት በአካባቢው ላይ አሉታዊ ተፅዕኖ ማምጣታቸው አይቀሬ ነው። በአካባቢው የልማት ካድሬዎች ይህ ለምን ይደረጋል ተብለው ሲጠየቁ ገበሬው ገንዘብ ያግኝ የምንከተለው የዕድገት አቅጣጫም በዚህ መልኩ ነው የሚል ምላሽ ይሰጣሉ።
የተፈጥሮ ሀብት በኢኮኖሚያዊ እንቅስቃሴ ጉዳት የሚደርስበትን ያህል በብክለት ሳቢያም የዚያኑ ያህል ውድመት እየደረሰበት ይገኛል። በዚህም በአዲስ አበባና ዙሪያዋ በሚፈሱ ወንዞችና ጅረቶች ላይ የፋብሪካ የጋራዥና የመፀዳጃ ቤት ፍሳሾች የሚያደርሱት አሉታዊ ተፅዕኖ የሚጠቀስ ነው። የአዲስ አበባ ከተማ አካባቢ ጥበቃ ባለስልጣን በ2006 ዓ.ም ባወጣው እትሙ እንደገለፀው፤ ቀደም ባለው ዘመን በከተማዋ የተገነቡ ፋብሪካዎች አመሰራረታቸው በወንዞች ዳር ነው። ፈሳሻቸውን ወደዚያ ይለቃሉ። የጋራዥ ቆሻሻዎችም እንደዚያው ያደርጋሉ። በዚህ የተነሳ በከተማዋ ዳር የሚገኘው የአቃቂ ወንዝ ሙሉ በሙሉ ተበክሏል። በዚህ ሳቢያ እንስሳት ጭምር ለህልፈት ይዳረጋሉ። እንዲህ በሚፈፅሙ ፋብሪካዎች ላይ ቁጥጥር እንደሚደረግ ፍሳሻቸው ታክሞ እንዲለቀቅ ምክር እንደሚሰጥ ከዚያ አልፎ ከተገኘም እስከመዘጋት የሚደርስ ርምጃ እንደሚወሰድ የፅሁፉ መረጃ ያመለክታል። እንዲያም ሆኖ የከተማችን የደረቅም ሆነ ፍሳሽ አወጋገድ ስርዓቱ ገና ብዙ የሚቀረው በመሆኑ የአካባቢ ብክለቱም እንደሚቀጥል መገመት አያዳግትም።
እንደ አቶ ሙኒር ዓሊ ገለፃ፤ ከተሜው በየዕለት ህይወቱ የሚጠቀምባቸው የፍጆታ ምርቶች ለአካባቢ ብክለት መባባስ አስተዋፅኦ ያደርጋሉ። በምሳሌነትም ፌስታልና የፕላስቲክ ውሃ መያዣ ዕቃዎች ተጠቃሽ ናቸው። መሬት ላይ በዘፈቀደ ስለሚጣሉ አይበሰብሱም። በዚህም የአፈር ተፈጥሮአዊ የውህደት መስተጋብር እንዳይኖር ከማድረግ በዘለለ የመበከል ኃይሉ ከፍተኛ ነው። እንደ እርሳቸው ገለፃ፤ በአሁኑ ወቅት ከሃይላንድ በተጨማሪ ለስላሳ መጠጦች እንደ ኮካኮላ፣ ስፕራይት፣ ፋንታ ወዘተ ከጠርሙስ ወደ ፕላስቲክነት መቀየራቸው ችግሩን እያባባሰው ይገኛል። በተለይም በየመንገዱ ላይ የሚጣሉ የፕላስቲክ ዕቃዎች ለሰው ልጅ ጤና አደገኛ የሆኑትን የአእምሮና የካንሰር በሽታን እያስፋፉ ይገኛሉ።
የዚህ መሰሉን ጥፋት ለማስቀረትም ጣሊያንና ካናዳ ለዕቃ መያዣነት ፌስታልን አስቀርተው ወፍራም ወረቀቶችን ብቻ እንደሚጠቀሙ አቶ ሙኒር ተናግረዋል። ከዚሁ ጋር የተፈጥሮ ሀብቶችን እንዳይመናመኑ ሪሳይክል ማድረግ አስፈላጊ እንደሆነ በተለይ በሀገራችን ውሃን ሪሳይክል ማድረግ በስፋት መጀመር እንዳለበት የእርሻ ስራውም እንደ እስራኤሎች በጠብታ ቱቦዎች መጠቀም ለመቆጠብ እንደሚያስችል አመልክተዋል። በአጠቃላይ የአካባቢ መራቆትና የተፈጥሮ ሀብት ውድመት በቀጥታ በህይወታችን በኑሮአችንና በኢኮኖሚያችን ላይ አሉታዊ ተፅዕኖ እያመጣ እንደሆነ እየተመለከትን ነው። ከዚህ አንፃር ችግሩን ለመግታት ምን መደረግ እንዳለበት የተጠየቁት ዶ/ር ሚሊዮን በላይ ሲመልሱ፤ በመንግስት መንግስታዊ ባልሆኑ ድርጅቶችና በኅብረተሰቡ ቅንጅት ስራዎች መከናወን አለባቸው። መንግስት ሕግ በማውጣት በስተማርና በአጥፊዎች ላይ እርምጃ መውሰድ ይጠበቅበታል። ሌሎች ባለድርሻ አካላትም በወረዳ ከሚገኙ የመንግስት መዋቅሮች ጋር ተቀናጅተው መስራት እንዲሁም ኅብረተሰቡ ስለ አካባቢው ያለውን ግንዛቤ እንዲያጐለብት ማድረግ ይኖርባቸዋል። አሁን በተለያዩ ክልሎች በተፋሰስ ልማት አማካኝነት ደኖች እንዲለሙና አካባቢ እንዲያገግም የማድረጉ ስራ ውጤት እያስገኘ በመምጣቱ ተጠናክሮ መቀጠል ይኖርበታል ብለዋል።