በይርጋ አበበ
ጸጉራቸውን ያጎፈሩ እና የፕላስቲክ ጫማ የተጫሙ ወጣቶች ቁምጣ ታጥቀው ክላሽንኮቭ ጠብመንጃ አንግተው በታንክ ታጅበው አዲስ አበባ ገቡ። የአዲስ አበባ ነዋሪም የወጣቶቹ መምጣት ሳይሆን አለባበሳቸው ግራ አጋብቶት በየመንገዱ ጥግ ቆሞ በፍርሃትና በጥርጣሬ ይመለከታቸዋል። ይህ የሆነው ለ1983 ዓ.ም ግንቦት 20 ቀን ነበር።
በዚህ ስሌት መሰረት ቀኑን እና ዓመቱን ቆጥረን ዘንድሮ ላይ ስንቆም እነሆ 25 ዓመታት ሞላው። ለማንም እና ለምንም አይበገርም የተባለለት ጠንካራው የደርግ ጦር ከተበተነም ሆነ የደርጉ ሊቀመንበር አገር ጥለው በዝምባብዌ ዋና ከተማ ሀረሪ አንድ መንደር ውስጥ ከተቀመጡ እነሆ 25 ዓመታት ሆኑ። በእነዚህ 25 ዓመታት ውስጥ አገሪቱን ያለ ተቀናቃኝና በብቸኝነት የገዛት ኢህአዴግ ነው። በእነዚህ የገዥነት ዘመኑ ለኢትዮጵያ ምን በረከት አመጣ? ምን መርገምትስ ጫነባት? ለሚሉት ሁለት ጽንፍ ሀሳቦች ከዚህ በታች ባለው መልኩ አስቀምጠነዋል።
ኢህአዴግ አገሪቱን በተቆጣጠረ በአራተኛው ዓመት ባወጣው ህገ መንግስት አንቀጽ 29 ንዑስ አንቀጽ 5 ላይ "በመንግስት ገንዘብ የሚካሄድ ወይም በመንግስት ቁጥጥር ስር ያለ መገናኛ ብዙሃን" ሲል የአገሪቱን የህዝብ መገናኛ ብዙሃን ተቋማትን የመንግስት ልሳናት እንደሆኑ አውጇል። በዚህ የህገ መንግስት ክፍል መመሪያ መሰረት ይሁን ወይም ከመንግስቱ ባህሪ በመነጨ ምክንያት ባይታወቅም ህገ መንግስቱ "የመንግስት መገናኛ ብዙሃን" የሚላቸው ተቋማት አንድም ቀን ተስቷቸው ወይም ከህዝብ በሚሰጣቸው አስተያየት ተመርተው የመንግስትን ህጸጾች (የፖሊሲ ግድፈቶች፣ የገዘፈውን የሙስና ጉዳይ፣ የአገሪቱን ወደብ አልባ መሆንና ከወደብ አልባነቷ የተነሳ ያጣቻቸውን ጥቅሞች ወይም የኢህአዴግን ሌሎች ድክመቶችን) አንስተው ለህዝብ ሲያጋልጡ አይታዩም። ላለፉት 25 ዓመታት በሙሉ ማለት ይቻላል "ንጉስ ሆይ ሺህ ዓመት ይንገሱ" እያሉ አሉ፤ ምናልባት ወደፊትም የሚኖሩ ይመስላል።
ምንም እንኳ መንግስት በግሉ ዘርፍ ያሉትን የህዝብ መገናኛ ብዙሃን የሚያወጧቸውን የትችት ዘገባዎች "አፍራሽ" እያለ የሚጠራቸው ቢሆንም ዛሬም በዚህ የፓርቲው 25ኛ ዓመት የድል በዓል ዙሪያ ለመጻፍ የተገደድነው ባለፉት ሩብ ክፍለ ዘመናት ኢህአዴግ ለኢትዮጵያ "አስገኘሁት" ከሚለው የበረከት መና በተጨማሪ አገሪቱን ዋጋ ያስከፈሉ ውሳኔዎችና ገና ሊያስከፍሉ የሚችሉ የፓርቲው እንቅስቃሴዎች መካከል የተወሰኑትን ይሆናል። ለዚህ ዘገባችን ማጠናከሪያ የሚሆኑ ሀሳቦችን ያሰባሰብነው ከቆዩ ሰነዶች፣ በተለያዩ ጊዜያት ከሰንደቅ ጋዜጣ ጋር ቃለ ምልልስ ያደረጉ ምሁራንንና የፖለቲካ ባለሙያዎችን አስተያየት እንዲሁም በቅርቡ የመንግስት ኮምዩኒኬሽን ጉዳዮች ጽ/ቤት የግንቦት ሀያ በዓል አስመልክቶ ለመገናኛ ብዙሃን ባለሙያዎችና ለኪነጥበብ ባለሙያዎች አዘጋጅቶት በነበረው የፓናል ውይይት ላይ የተሰጡ አስተያየቶችን ነው። በዚህ መጣጥፍ ውስጥ የኢህአዴግ ሀሳቦችም በስፋት የተስተናገዱ ናቸው።
ኢህአዴግ እና ዴሞክራሲ
ኢህአዴግ ስልጣን እንደተቆጣጠረ ካካሄዳቸው ወሳኝ እርምጃዎች መካከል የመድብለ ፓርቲ ስርዓትን መፍቀዱ ይገኝበታል። በዚህም መሰረት በርካታ ብሔር ተኮር የተቃዋሚ ፓርቲዎች ከየጎሬው መውጣት ጀመሩ። እነዚህን ፓርቲዎች በህግ አግባብ የሚመራ ተቋም ደግሞ በህገ መንግስቱ እውቅና የተሰጠውን የብሔራዊ ምርጫ ቦርድ እንዲዋቀር አደረገ። ይህ ሀሳብ በመሰረቱ በዓለም አቀፍ ማህበረሰብ እይታም ሆነ በአገራዊ ምልክታ ቅቡልነት ያለው ሀሳብ ነው። ችግሩ የሚመጣው ከአተገባበሩ ነው እንጂ። የኢህአዴግ ችግርም ይሄው ነው ዴሞክራሲን እና ነጻነትን ከህገ መንግስቱ ወረቀት ላይ አውርዶ መሬት ላይ አለማዋል።
ኢህአዴግ በአገሪቱ ለመጀመሪያ ጊዜ ነጻ እና ፍትሀዊ ምርጫ እንዲካሄድ አድርጌያለሁ ቢልም ፓርቲው ተለይቶ የሚታወቀው ግን በምርጫ ወቅት በተወዳዳሪ ፓርቲዎች እና በመገናኛ ብዙሃን ባለሙያዎች ላይ በሚወስዳቸው የአፈና ስልቱ ሆኖ ተለይቷል። ለአብነት ያህልም በአገሪቱ ታሪክ ከፍተኛ ቁጥር ያለው ህዝብ ለመምረጥ በተመዘገበበትና የምርጫ ፉክክሩም ከፍተኛ በነበረበት ሶስተኛው ዙር ምርጫ ላይ (1997 ዓ.ም) ወቅት ኢህአዴግ ተቃዋሚዎችን በተቸበት የምርጫ ቅስቀሳው "በብዙ መስዋእትነት የተገኘውን ዴሞክራሲ በአቋራጭ ለመያዝ የሚቋምጡ ሀይሎች" ሲል ነበር የገለጸው። ይህን የኢህአዴግ አገላለጽ ደግሞ በርካቶች "ስልጣን የሚያዘው በጠብመንጃ እንጂ በምርጫ ካርድ አይደለም" ሲሉ ተርጉመውታል።
ከዚህ በተጨማሪም ያ ጦሰኛ ምርጫ (የ1997 ዓ.ም) ከተጠናቀቀ በኋላ ኢህአዴግ ከወንበሩ ሊወርድ ጫፍ ደርሶ ከተመለሰ በኋላ በኢትዮጵያ ፖለቲካ ላይ አሉታዊ ተጽእኗቸው ከፍተኛ የሆኑ አዋጆችን ለማውጣት የተገደደበት ወቅት ነበር ማለት ይቻላል። በህገ መንግስቱ ማንም ሰው በአካሉ ላይ ጉዳት እንዳይደርስበት የሚደነግግ ክፍል አለ። በሌላ በኩል ደግሞ ማንም ሰው በፍርድ ቤት ቀርቦ ውሳኔ እስካልተላለፈበት ድረስ እንደ ነጻ የመቆጠር መብት እንዳለውም ይገልጻል። ከዚህ በተጨማሪም የአገሪቱ የሉዓላዊ የስልጣን ባለቤት ህዝቦቿ መሆናቸውን ይሄው ህገ መንግስት ይደነግጋል። ይህን የህገ መንግስት የመብት ሉዓላዊነት ግን በ2001 የወጠጣው "የጸረ ሽብርተኝነት" አዋጅ ሲጥሰው እንመለከታለን። ህገ መንግስቱ የአገሪቱ የበላይ ህግ ሲሆን እሱን የሚጣረሱ ህጎች ከወጡ ተግባራዊ አይሆኑም ቢልም ይህ የጸረ ሽብርተነት አዋጅ ግን በበርካታ የአዋጁ ክፍሎች ከህገ መንግስቱ ጋር ሲጻረሩ ይታያሉ።
ምንም እንኳን በአንድ ወቅት የቀድሞው ጠቅላይ ሚኒስትር አዋጁን ከአውሮፓ አገሮች (በዴሞክራሲ ከበለጸጉት ሲሉ ይገልጿቸዋል) ቃል በቃል የተተረጎመ እንደሆነ ቢገልጹም በርካታ የሰብአዊ መብት ተሟጋች ድርጅቶች ግን መንግስት አዋጁን ለፖለቲካ ፍጆታ መጠቀሚያ እያዋለው መሆኑን ሲናገሩ ይሰማል። ለዚህም የሚያቀርቡት ምክንያት የጸረ ሽብርተኝነት አዋጁ በስፋት ጥቃት እያደረሰ ያለው በተቃዋሚ ፓርቲ አመራሮች፣ በጋዜጠኞች፣ በሀይማኖት ተቋማት መሪዎችና አስተባባሪዎች ላይ መሆኑን ነው። ምክንያቱም አዋጁ ለትርጉም የተጋለጠ ነው የሚሉት የአዋጁ ተችዎች ለአብነት ያህልም በአዋጁ ቁጥር 23 ላይ "ተቀባይነት ስለሚኖራቸው ማስረጃዎች" በሚለው ርዕስ ስር "የስሚ ስሚ ወይም በተዘዋዋሪ የተገኙ ማስረጃዎች ተቀባይነት አላቸው" ሲል ይገልጻል። ይህ ድንጋጌ ደግሞ ለትርጉም ተጋላጭ ከመሆኑም በላይ ለጥቃት የተፈለገን ግለሰብ ወይም ተቋም ለማጥቃት ቀላል መንገድ ሊሆን እንደሚችል ግልጽ ነው ይሉታል። ይህን ሌሎች ተያያዥ የአዋጁ ክፍሎች ዴሞክራሲን ከማስፈን ይልቅ ለማፈን ስየሚቀሉ ቢሆንም አንድ አምባገነን መንግስት ለስልጣኑ ህልውና ሲል ከሚያደርጋቸው እኩይ ባህሪያት የሚመነጭ መሆኑን ያስረዳሉ።
ይህ የጸረ ሽብር አዋጅ በአንቀጽ 21 ላይ በሽብርተኝነት ከተጠረጠሩ ሰዎች ላይ ፖሊስ ናሙና ስለ መውሰድ በሚደነግገው ክፍል ላይ "ፖሊስ በሽብርተኝነት ወንጀል ጉዳይ የተጠረጠረ ሰው የእጅ ጽሁፉን የጣት አሻራውን ፎቶ ግራፉን የጸጉሩን የድምጹን የደሙን የምራቁንና ሌሎች በሰውነቱ የሚገኙ ፈሳሽ ነገሮችን ናሙናዎች ለምርመራ እንዲሰጥ ሊያዝ ይችላል። ተጠርጣሪው ለምርመራ ፈቃደኛ ካልሆነ ፖሊስ አስፈላጊ የሆነ ተመጣጣኝ ሀይል ተጠቅሞ ከተጠርጣሪው ናሙና ሊወስድ ይችላል" ይላል። ይህ የአዋጁ ክፍል ደግሞ ህገ መንግስቱ በአንቀጽ 18 "ኢሰብአዊ አያያዝ ስለመከልከሉ" ሲል የደነገገውን አዋጅ የሚጥስ ሆኖ ታይቷል። ህገ መንግስቱ "ማንኛውም ሰው ጭካኔ ከተሞላበት ኢሰብአዊ ከሆነ ወይም ክብሩን ከሚያዋርድ አያያዝ ወይም ቅጣት የመጠበቅ መብት አለው" ይላል።
ይህ አስተያየት በመጠኑም ቢሆን ትክክል መሆኑን የሚያመለክተው ከ1847 ጀምሮ እስከ 2008 ዓ.ም ባሉት 161 ዓመታት የአገሪቱ ታሪክ ውስጥ በስልጣን ላይ ለረጅም ዓመታት በመቆየት ከአጼ ምኒልክና ከቀዳማዊ ኃይለስላሴ ቀጥሎ ሶስተኛው ገዥ አቶ መለስ ዜናዊ ናቸው። አቶ መለስ በ21ኛው ክፍለ ዘመን አገሪቱን ለ21 ዓመታት ከገዙ በኋላ በሞት የተለዩ ሲሆን ሞት ባይቀድማቸው ኖሮ ቢያንስ እስከ 2008 ዓ.ም መባቻ ድረስ በስልጣን ላይ ይቆዩ እንደነበር ግልጽ ነው። ይህም የአቶ መለስን የገዥነት ዘመን ወደ 24 ዓመታት ከፍ ያደርገዋል ማለት ነው። እንደዚህ ለረጅም ዓመታት በስልጣን ላይ ለመቆየት የሚያስፈልገው ደግሞ ጠንካራ ተፎካካሪንና እንደ መገናኛ ብዙሃንና የሲቪክ ማህበራት አይነቶችን በማዳከም ሲሆን በአንጻሩ ደግሞ ለዓለም አቀፉ ማህበረሰብ ዴሞክራት መስሎ ለመታየት በገዥው ፓርቲ ልክ የተሰፉ ተቃዋሚ ፓርቲዎችን ይዞ ወደ ምርጫ ውድድር መግባት አዋጭ የዘመናችን የአምባገነኖች ማደናገሪያ ሆኗል።
በዚህ መመዘኛ ካየነው ኢትዮጵያ በ25 ዓመታት የኢህአዴግ የገዥነት ዘመናት ውስጥ ዴሞክራሲን እንደ ተስፋ ዳቦ ሩቅ ቦታ ላይ የተሰቀለባት እንጂ አውርዳ መብላት ያልቻለች አገር ሆናለች። በአንድ ወቅት ከሰንደቅ ጋዜጣ ጋር ቃለ ምልልስ አድርገው የነበሩት ዶክተር ፍሰሃ አስፋው "ኢህአዴግ ጫካ በነበረበት ወቅት የሚያሰራጫቸውን የሬዲዮ ፕሮግራሞች እከታተል ነበር። በዚያ ወቅት አቶ መለስ ሲናገሩ የነበሩት እኔ የምታገልለት ህዝብ የዴሞክራሲ ርሃብ አለበት። ለህዝቤም ዴሞክራሲ እና ነጻነትን አጎናጽፈዋለሁ ሲሉ ስሰማቸው በእውነት ይህች አገር አሁን ገና ልጅ ተወለደላት ብዬ ነበር። ነገር ግን ውሎ ሲያድር አቶ መለስም በቃላቸው አልተገኙም፤ ጭራሽ የለየላቸው አምባገነን ሆኑ" ሲሉ ተናግረው ነበር። ኢህአዴግም ከደርግ ውድቀት በኋላ ለአገሪቱ ዴሞክራሲን አሰፍንላታለሁ ያለው እቅዱ ሳይሳካለት ቀርቷል። ምክንያቱም የዴሞክራሲ መገለጫዎች ናቸው ተብለው ከሚጠቀሱት መስፈርቶች መካከል አብዛኞቹ (ነጻ እና ገለልተኛ ምርጫ ቦርድ፣ የሚዲያ ነጻነት፣ ቀልጣፋና ነፃ የፍትህ ስርዓት፣ የህዝቦች ተሳታፊነትና የመንግስት ግልጸኝነት እና የዴሞክራሲ ተቋማት ገለልተኝነት) በኢህአዴግ ቁጥጥር ስር ሲሆኑ ቀሪዎቹ ደግሞ በጫና ውስጥ ናቸው።
ለአብነት ያህል በ1994 ዓ.ም የተካሄደው የኢትዮ ኤርትራ የድንበር ማካለል ውሳኔ ሲወሰን የሁለቱ አገራት መንግስታት በደረሱበት ስምምነት መሰረት ውይይቱ ለህዝብ ግልጽ አልሆነም ነበር። በዚህም መሰረት የሁለቱ አገራት ድንበር ሲወሰን የኢትዮጵያ ህዝብ ተሳትፎ አልነበረውም ማለት ነው። ይህ የመነጨው ደግሞ ከመንግስታቱ ባህሪ ሲሆን መንግስት በእያንዳንዱ ጉዳዮች ለህዝብ ግልጽ ሆኖ መቅረብን አይፈልግም የሚባለውን ሀሜት ወደ እውነታነት እንዲጠጋ ያደርገዋል።
ኢኮኖሚ በኢህአዴግ ዘመን
የኢህአዴግ ዋና መሪ የሚባለው ህወሓት ስሪቱ ከግራ ዘመም ፖለቲካ ሲሆን ይህ ፖለቲካ ደግሞ የእዝ ኢኮኖሚን ስርዓት የሚያቀነቅን ነው። ነገር ግን ህወሓት ራሱን እያደራጀ እና ከሌሎች ፓርቲዎች ጋር ግንባር እየፈጠረ ሂዶ ወደ መንግስትነት ደረጃ ሲያድግ ወደ ዓለም ፖለቲካ ለመቅረብ ሲያስብ ይህ አስተሳሰቡ ዋጋ እንደማያወጣለት ተረዳ። በመሆኑም ከእዝ ኢኮኖሚ ወጥቶ ወደ ነጻ ኢኮኖሚ ስርዓት የሚያስገባውን የካፒታሊስት ስርዓት እንደሚከተል ቃል ገብቶ ማለ። በዚህም መሰረት አብዛኞቹን በመንግስት ቁጥጥር ስር የነበሩ ድርጅቶችን ወደ ግል ድርጅትነት ሲያዞራቸው ቀሪዎቹን ግን (በተለይ ከፍተኛ ኢኮኖሚያዊና ፖለቲካዊ ጠቀሜታ ያላቸውን እንደ ቴሌኮምዩኒኬሽን እና ባንክ) እስካሁንም ድረስ በመንግስት ይዞታነት እንዲቆዩ አድርጓል። የገዥው ፓርቲ ኢህአዴግ ሹማምንት ቴሌኮምዩኒኬሽንንም "የምትታለብ ላም" ሲሉ ደጋግመው ይጠሯታል፡፡
ከዚህ ግዙፍ አስተሳሰብ ወጣ ብለን በአገሪቱ እና በዜጎቿ ህይወት ላይ በቀጥተኛ ተጽእኖ ስለሚያሳድረው የኑሮ ውድነት፣ ሙስና፣ ስራ አጥነት እና የምግብ ዋስትና የሚሉትን ሀሳቦች እንመልከት።
ተደጋግሞ የሚነሳውና ሳይውል ሳያድር ቃላቸው ተስፋ እንደማያስገኝ የታወቀው የአቶ መለስ ዜናዊ "አገሪቱ ዜጎችን በአስር ዓመት ውስጥ በቀን ሶስት ጊዜ እንዲበሉ አደርጋለሁ" የሚለው ቃላቸው አሁንም ሳይፈጸም ቆይቷል። በ21ኛው ክፍለ ዘመንም በአንድ ወቅት የዝናብ መዛባት ምክንያት በተፈጠረ ድርቅ ከ10 ሚሊዮን በላይ ዜጎች በምግብ እጥረት ርሃብ ላይ የወደቁባት አገር ኢትዮጵያ ብቻ ነች። ድርቅ ተፈጥሯዊ ክስተት ቢሆንም ድርቁ ርሃብ እንዳያደርስ ማድረግ ግን የመንግስት የቤት ስራ ነው። ምንም እንኳን መንግስት ደጋግሞ የግብርና ምርታችን እድገት እያስመዘገበ ነው በምግብ ሰብል ራሳችንን ችለናል ብሎ ቢናገርም መሬት ላይ ያለው እውነታ ግን ለልመና የተዳረገ አርሶ አደር፣ በኑሮ ውድነት ምክንያት ኑሮው የተዛባበት የከተማ ነዋሪ እና ለስደት የተዳረገ ወጣት ነው።
ባለፉት ጥቂት ዓመታት ውስጥ ብቻ ከኢትዮጵያ ወጥተው ወደተለያዩ የአፍሪካ፣ አውሮፓ፣ አሜሪካ እና አረብ አገራት ለመሄድ ሲሞክሩ በጀልባ መገልበጥ፣ በሽብርተኛ ድርጅት መታረድ እና በአውሬ የመበላት አደጋ ደርሶባቸው ህይወታቸውን ያጡ ዜጎች ቁጥር ቀላል አይደለም። ስደትን ያመጣው ደግሞ ያለምንም መደባበቅ የኢኮኖሚ ውድቀቱ እንዳለ ሆኖ የፖለቲካ ቀውሱም ይታከልበታል። ሌሎች ምክንያቶች የሚኖራቸው ድርሻ ውስን ነው።
ኢህአዴግ የአገሪቱን ኢኮኖሚ ላለፉት 15 ዓመታት በተከታታይ እንዲያድግ ማድረጉ የአደባባይ እውነታ ቢሆንም ዜጎቹ በኢኮኖሚው እድገት ምን ያህል ተጠቃሚ ናቸው? ተብሎ ሲጠየቅ ግን መልሱ አስፈሪ ይሆናል። ኢህአዴግ ራሱ ከ1999 ዓ.ም ጠቅላላ ጉባዔው ጀምሮ እስከ 2007 ዓ.ም ጠቅላላ ጉባዔው ድረስ ደጋግሞ እንደገለጸው ኪራይ ሰብሳቢነት እና የመልካም ችግሮች የስርዓቱ ፈታኝ ሁነቶት መሆናቸውን ሲገልጽ ቆይቷል። በርካቶች እነዚህን ችግሮች የፈጠራቸው ኢህአዴግ ራሱ ነው ብለው ቢናገሩም ኢህኤግ ግን እነዚህን ችግሮች ሳይውል ሳያድር መልስ ካልሰጠሁባቸው ተመልሰው ራሴን ሊውጡኝ ይችላሉ ስለዚህም ከህዝብ ጋር ሆኜ አጠፋቸዋለሁ ሲል ምሎ እየተገዘተ ይገኛል።
የቀድሞው የኢፌዴሪ ፕሬዚዳንት ዶክተር ነጋሶ ጊዳዳ ከሰንደቅ ጋዜጣ ጋር አድርገውት በነበረው ቃለ ምልልስ ወቅት እንደተናገሩትም "ባለፉት 24 ዓመታት በኢህአዴግ የተፈጠረ ሶስተኛ ክፍል አለ። ይህ ክፍል ደግሞ ስርዓቱን ተጠቅሞ ንብረት የሚሰበስብ ሚኒ ቡርዣ ነው። ይህ ደግሞ ለአገርም ሆነ ለመንግስት አደገኛ አካሄድ ነው"ሲሉ ተናግረው ነበር። ቆይቶም ቢሆን ኢህአዴግ የገባው ለራሱ ፖለቲካዊ ትርፍ ሲል የሰበሰባቸው ሰዎች ከኢህአዴግ ጋር እከክልኝ ልከክልህ (አንተ ፖለቲካዊ ጥቅምህን አስከብር ለእኔ ደግሞ የኢኮኖሚ ተጠቃሚነቴን አስጠብቅልኝ) በሚል ካልኩሌሽን ሰርተው ፓርቲውን የተጠጉ ሰዎች አደጋ ይዘውበት እየቀረቡ መሆኑን ነው። አሁንም ቢሆን ኢህአዴግ የዚህኛው ክፍል አደገኛነት የታየው ለስርዓቱ መውደቅ እንጂ ለአገሪቱ መንኮታኮት አይመስልም። ምክንያቱም ደጋግሞ የሚናገረው "ለስርዓቱ አደጋ ናቸው" እያለ ነውና።
በአጠቃላይ ያለፉት 25 ዓመታት በኢኮኖሚ ጉዳዮች በኩል ሲቃኙ እንደ ኤፈርት አይነት አይነኬ የህወሓት የንግድ ተቋማት በኢኮኖሚ ራሳቸውን ያሳደጉበት፣ ፓርቲውን የተጠጉ የከበሩበት፣ ከፓርቲው ጋር በአንድም ሆነ በሌላ መንገድ የተኳረፉ የከሰሩበት፣ እንዲሁም አገሪቱ እያስመዘገበች ካለው የኢኮኖሚ እድገት አብዛኛው ዜጋ ተጠቃሚ ያልሆነበት ዓመታት ናቸው ብሎ መውሰድ ይቻላል።
የጠፋው የባህር በር
ኢህአዴግን ያለምንም ርህራሄ ከሚያስተቸው ምናልባትም በሌሎቹ ስህተቶቹ ምህረት ቢያገኝ እንኳ ምህረት የማያገኝበት ጥፋቱ የሚባለው አገሪቱን የባህር በር ያሳጣበት ወሳኔው ነው። ከትጥቅ ትግሉ ጀምሮ በኤርትራ ላይ በሚያራምደው አቋሙ አመኔታን አትርፎ የማያውቀው ህወሓት ከሌሎች የትጥቅ አጋሮቹ ጋር ሆኖ ኢትዮጵያን መግዛት በጀመረበት የመጀመሪያዎቹ ሳምንታት የወሰነው ውሳኔ ኤርትራ ከኢትዮጵያ እንድትገነጠል ማደረግ ነበር። የኤርትራ መገንጠል ሌሎች ታሪካዊና ፖለቲካዊ እንዲሁም ቅኝ ግዛት የፈጠራቸው ውስብስብ ችግሮች እንዳሉ ቢሆንም ግንጠላውን ተከትሎ የሁለቱ አገራት ገዥዎች በመካከላቸው ምንም አይነት ልዩነት የሌለ እስኪመስል ድረስ ለዓመታት ፍቅር በፍቅር ሆነው ቢቆዩም ከጥቂት ዓመታት በኋላ ግን በመካከላቸው የነፈሰው ነፋስ ወደ ጦርነት አምርቶ በድንበር ይገባኛል ምክንያት ጦር አዝምተው በሁለቱም ወገን ከ100 ሺህ በላይ ወጣቶች ህይወታቸውን ያጡበት ጦርነት ተካሄደ።
ጦርነቱ ከተጠናቀቀ በኋላ የአልጄሪያው ፕሬዚዳንት አብዱላዚዝ ቡቶፍሊካ ኢሳያስ አፈወርቂንና መለስ ዜናዊን አልጀርስ ላይ ለድርድር ጋበዟቸው። የሰላም ስምምነት አዘጋጅተው እንዲፈርሙ ሲጠይቋቸውም ሁለቱም መንግስታት (ኢሳያስና መለስ) ፈቃደኛ መሆናቸውን ገለጹ።
እዚህ ላይ ነው አቶ መለስ በበርካታ ኢትዮጵያዊያን ዘንድ ቂም እንዲያዝባቸው የተደረገው። ምክንያቱ ደግሞ ለሰላም ስምምነቱ በተዘጋጀው ሰነድ ላይ አንቀጽ 4 (4) "ድንበር" በሚለው ቃል የተሰጠው ትርጓሜ ላይ ኢትዮጵያ በ1900፣ 1902 እና 1908 ዓ.ም ከጣሊያን ጋር የተፈራረመቻቸውንና በ1947ቱ "የቅኝ ግዛት ውሎች ተቀባይነት የላቸውም" የሚለውን በተጻረረ መልኩ የተዘጋጀውን ሰነድ አቶ መለስ ለመቀበል ፈቃደኛ መሆናቸው ነበር። ይህ ስምምነት ደግሞ ሙሉ በሙሉ ኢትዮጵያን ከደንከል ግዛት ወይም አሰብ ወደብ የሚያስለቅቃት ነው። ኢትዮጵያን ከታሪካዊ የመሬት ባለቤትነቷ አስነስቶ ወደብ አልባ አገር (Land locked State) የሚያደርጋት ስምምነት ነው።
ይህን አገሪቱን ወደብ አልባ የሚያደርግ ስምምነት ኢትዮጵያም እንዳትቀበለው፤ የተባበሩት መንግስታት ድርጅትም ይህን ውሳኔ የሚያስተላልፍ ከሆነ በኢትዮጵያ ላይ ታሪካዊ በደል ያደርሳል ሲሉ አምስት የፖለቲካ ፓርቲዎች (መኢአድ፣ ኢዴፓ፣ በኢትዮጵያ የሰላምና ዴሞክራሲ አማራጭ ኃይሎች ምክር ቤት፣ የኢትዮጵያ ዴሞክራሲያዊ ሀይሎች ፓርቲ እና የኦሮሞ ብሔራዊ ኮንግረስ) በወቅቱ የተባበሩት መንግስታት ድርጅት ዋና ጸሀፊ ለነበሩት ኮፊ አናን ደብዳቤ ጽፈው ነበር። የፓርቲዎቹ የተማጽኖ ደብዳቤ ይዘትም የቅኝ ግዛት ስምምነት ፊርማው ተቀባይነት የሌለው በመሆኑ በአልጀሪያ አደራዳሪነት የሚካሄደው የሰላም ስምምነት አንቀጽ 4 (4)ን እንደማይቀበሉት ነበር ያስታወቁት።
የፓርቲዎቹ ደብዳቤ "የአልጄርሱ የሰላም ስምምነት ለቅኝ አገዛዝ በሚያመች መልኩ የተፈረመውን ስምምነት መሰረት ያደረገ ነው። በቅኝ ግዛት ሁኔታ ውስጥ በምንም አይነት መንገድ ሁለት ገዥ እና ተገዥ የሆኑ ወገኖች በእኩልነት መንፈስ አውቀውና ፈቅደው ሊስማሙ የሚችሉበት ሁኔታ አልነበረም። ስለዚህ የቅኝ አገዛዛዊ ስምምነቶች ጨዋነትን ባልተላበሰ እና ክብረ ነክ በሆነ መንገድ ሀያላን በማይበገር የበላይነታቸው የዋሆችንና ደካሞችን የሚቆጣጠሩበት መንገድ ስለሆነ (1900፣ 1902 እና 1908 ዓ.ም) ስምምነት ውሎች ለአልጄርሱ የሰላም ስምምነት መሰረቶች ናቸው እየተባሉ የሚጠቀሱት ስምምነቶች የህግ አስገዳጅነት የላቸውም" የሚል ነበር።
ፓርቲዎቹ አያይዘውም "የአሰብን አስተዳደር የኢትዮጵያ ግዛተ-ክልል አካል አድርጎ የማይቀበል ማንኛውም በተመድ አስታራቂ ኮሚሽን የሚቀርብ ውሳኔ የስምምነት መነሻ ሀሳብ ህጋዊና ታሪካዊ መሰረት የሌለው ነው" ሲሉ ነበር የገለጹት።
ነገር ግን ይህን የፓርቲዎቹን የተማጽኖ ደብዳቤ የወቅቱ የተባበሩት ድርጅት ሴኪዩሪቲ ካውንስል ደብዳቤውን ቢቀበልም በማይታወቅ ምክንያት የአሰብ ወደብ ወደ ኤርትራ እንዲካለል ተደርጓል። ይህን ውሳኔም መላ ኢትዮጵያዊያን ኢህአዴግን ፊታቸውን እንዲነሱት ያደረገ ውሳኔ ሆነ። ምክንያቱም ስለ አሰብ የባለቤትነት ለሚነሱ የህዝብና የምሁራን ጥያቄዎች የኢህአዴግ ከፍተኛ ባለስልጣናት መልስ ሲሰጡ የሚደመጠው "ይህ ኋላ ቀር እና የጦርነት ናፋቂ አስተሳሰብ ነው። ሉዓላዊ አገርን (ኤርትራን) በጦርነት እንውረር ነው የሚሉት" ሲሉ ነው። በአንድ ወቅት ከሪፖርተር ጋዜጣ ጋር ቃለ ምልልስ አድርገው የነበሩት የአሁኑ ጠቅላይ ሚኒስትር አቶ ኃይለማሪያም ደሳለኝ የውጭ ጉዳይ ሚኒስትር በነበሩበት ወቅት "አሰብን ወደ ኢትዮጵያ እናስመልሳለን የሚሉት ዝም ብለው የህዝቡን ድጋፍ ለማግኘት ነው እንጂ የሚሳካላቸው አይደለም" ሲሉ ተናግረው ነበር። ይህን አባባል አቶ መለስም በህይወት ዘመናቸው ደጋግመው ሲናገሩ እንደነበር የሚታወስ ሲሆን በተለይ በአንድ አጋጣሚ ለህዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ባደረጉት ንግግራቸው "ወደብ ሸቀጥ ነው የትም ልንገዛው እንችላለን። የአሰብ ወደብ ግን ለሻዕቢያ መንግስት የሚያገለግለው ለግመል ማጠጫ ብቻ ነው" ሲሉ ነበር የገለጹት። በእነዚህና ሌሎች አጋጣሚዎች ኢህአዴግ ኢትዮጵያን የባህር በር ባለቤትነት አሳጥቷታል ብለው ምሁራንና የአገሪቱ ዜጎች በኢህአዴግ ላይ ቂም እንዲቋጥሩበት አድርጓል።
ከወራት በፊት ከሰንደቅ ጋዜጣ ጋር ቃለ ምልልስ አድርገው የነበሩት ዶክተር ፍሰሃ አስፋው "አቶ መለስ በታሪክ የሚጠየቁበት ነገር ቢኖር ኢትዮጵያን የባህር በር አልባ ማድረጋቸው ነው። አቶ መለስ በዚህ ውሳኔያቸው (የድንበር ማካለሉ አሰብ ወደ ኤርትራ እንዲካለል መፍቀዳቸውን) ኢትዮጵያ ላይ ጨክነውባታል" ሲሉ ተናግረዋል። ዓለም አቀፍ የህግ ባለሙያው ዶክተር ያዕቆብ ኃይለማሪያም በበኩላቸው "አሰብ የማናት" በሚለው መጽሀፋቸው "ኢህአዴግ በታሪክ ሊነሳ የሚችለው መንገድና ድልድይ ስለገነባ ወይም ግድብ መስራቱ ሳይሆን ኢትዮጵያን የባህር በር አልባ ማድረጉ ነው" ሲሉ ጽፈዋል።
ሻለቃ አድማሱ መላኩ በ1994 ዓ.ም ታህሳስ ወር ላይ ታትሞ ከነበረው "ጦቢያ" መጽሔት ጋር ባደረጉት ቃለ ምልልስ "የኢትዮ ኤርትራን ውዝግብ አስመልክቶ የሚደረገው ውል ዘላቂ ሊሆን የሚችለው ኢትዮጵያ ዘላቂ ጥቅሟን የሚያስከብር የባህር በር ባለቤትነቷን የሚያስጠብቅ ሲሆን ብቻ ነው። ያን እስካላስከበረ ድረስ አሁን ለጊዜው ጋብ ሊል ይችላል እንጂ ወደፊት ይቆማል የሚል እምነት የለኝም። ዙሪያችን ያሉት አገሮች ድሆች ናቸው። ማንኛውም ገንዘብ ያለው ሀይል የተዛባ አመለካከቱን ጭሮ ኢትዮጵያን ለመጉዳት የባህር በር ከልክሏት ሊል ይችላል። ምክንቱም እነዚህ አገራት (የኢትዮጵያን ጎረቤቶች) ዴሞክራቲክ አስተዳደርና የተረጋጋ ኢኮኖሚ ያላቸው አይደሉም። በስልጣን ላይ ያሉት መሪዎች ጊዜያቸውን ለማራዘም ማናቸውም የገንዘብ እርዳታ ቢደረግላቸው ኢትዮጵያ በባህር በራቸው በወጉ እንዳትጠቀም ሊያደርጉ ይችላሉ። ኢትዮጵያዊያን በህግም በታሪክም በማስረጃም የባህር በር ባለቤትነት መብት ያለን ስለሆነ ይህ ጉዳይ በዓለም አቀፍ ደረጃ ተነስቶ ክርክር ሊደረግበት ይገባል። ይህ እስካልተደረገ ድረስ ግን መቋጫ ያገኛል የሚል እምነት የለኝም" ሲሉ ተናግረው ነበር።
ያለፈውን የማውገዝ አባዜ
ኢህአዴግ ወታደራዊውን የደርግ መንግስት በጦር አሸንፎ ስልጣን ላይ ከወጣ ዘንድሮ 25 ዓመት ሞላው። በእነዚህ ዓመታት ውስጥም ለአገሪቱ ያስገኘላትን በረከት ሲዘረዝር ማነጻጸሪያው የወደቀው መንግስት ነው። ለአብነት ያህል በቅርቡ ለመገናኛ ብዙሃን እና ለኪነ ጥበብ ባለሙያዎች በተዘጋጀ የፓናል ውይይት ላይ ተገኝተው የጥናት ሪፖርት ያቀረቡት የኮምዩኒኬሽን ጉዳዮች ጽ/ቤት ሚኒስትር ዴኤታ ወይዘሮ ፍሬህይወት አያሌው ኢህአዴግ ስልጣን ከያዘ በኋላ በአገሪቱ የተገኙ ለውጦችን ሲያስቀምጡ ማነጻጸሪያ ያደረጉት ደርጉን እና ንጉሰ ነገስቱን ነው። ወይዘሮ ፍሬህይወት "በትምህርት ዘርፍ የተገኙ ለውጦች፣ የገበሬው የመሬትና የምርት ባለቤትነት፣ የጤና ሽፋን፣ የጾታ እኩልነት እና የብሔር ብሔረሰቦች እኩልነት የተረጋገጠው በኢህአዴግ ነው። በአገሪቱ ታሪክ ለመጀመሪያ ጊዜ ነጻ እና ፍትሃዊ ምርጫ የተካሄደው በኢህአዴግ መንግስት ነው" ሲሉም ተናግረዋል።
ሚኒትስር ዴኤታዋ እንዲህ ቢሉም በርካታ ምሁራን እና የፖለቲካ ሊሂቃን ግን "ኢህአዴግ የብሔር ብሔረሰቦችን መብት አላረጋገጠም" ሲሉ ይሰማል። የምርጫው ጉዳይም ቢሆን እስካሁን ድረስ የተካሄዱ ምርጫዎች ገለልተኛ እና ነጻ መሆናቸውን የማይቀበሉት የተቃዋሚ ፓርቲዎች ሲኖሩ በተለይ የምርጫ ቦርድን ገለልተኝነትም አይቀበሉም። በ2007 አገር አቀፍ ምርጫ የፓርቲዎች ክርክር ወቅት የመድረክ ምክትል ሊቀመንበር ዶክተር መረራ ጉዲና ኢህአዴግን በተቹበት ንግግራቸው "ኢህአዴግ እኮ የሚወዳደረው ጠብመንጃውንና ምርጫ ቦርድን ይዞ ነው" ሲሉ የምርጫ ቦርድን ገለልተኛ አለመሆን ገልጸው ነበር።
በጉባኤው የታደሙ ተሳታፊዎችም ከወይዘሮ ፍሬህይወት ሪፖርት በኋላ በሰጧቸው አስተያየቶች "ኢህአዴግ ለምንድን ነው ሁል ጊዜ ራሱን ከወደቀውና ከወታደራዊው መንግስት ጋር የሚያወዳድረው? ራሱን መመዘን ካለበትም መመዘን የሚገባው እስካሁን ድረስ ሊሰራ በሚገባው ላይ ወይም በዓለም አቀፍ መመዘኛ እንጂ ከወደቀው ስርዓት ጋር መሆን አልነበረበትም" ሲሉ ተናግረዋል። አስተያየት ሰጪዎቹ አያይዘውም ያለፈውን ስርዓት ከማውገዝ ይልቅ ኢህአዴግ በመጀመሪያ ራሱን እንዲፈትሽና ለኢትዮጵያ ህዝብ የገባውን ቃል የት አደረሰው? የትግሉ ዓላማ እና የተሰውት ሰማዕት ራዕይስ ይህ ነበር ወይ? የሚሉት ይገኙበታል።