በማይካድራ ከተማ በንፁኃን ነዋሪዎች ላይ የተካሄደውን አሰቃቂ ጭፍጨፋ የተመለከተ የምርመራ ሪፖርት በማቅረብ፣ ጭፍጨፋን ለዓለም ያጋለጠው ዓለም አቀፉ የሰብዓዊ መብቶች ተሟጋች አምነስቲ ኢንተርናሽናል ነበር።
በመቀጠልም የኢትዮጵያ ሰብዓዊ መብቶች ኮሚሽን የራሱን የምርመራ ቡድን ወደ ማይካድራ በመላክ፣ የተፈጸመውን በማጣራት የመጀመርያ ሪፖርቱን ይፋ ማድረጉ ይታወሳል። የኢትዮጵያ ሰብዓዊ መብቶች ኮሚሽን ተጠሪነቱ ለሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት ሆኖ በመንግሥት የተቋቋመና የሥራ ማስፈጸሚያ በጀቱንም ከመንግሥት የሚያገኝ ቢሆንም፣ በተለይ በአሁኑ ወቅት በገለልተኛ ባለሙያዎች የተዋቀረና የሚመራ ተቋም ነው። ነገር ግን በተቋሙ ላይ ከዚህ ቀደም በነበሩ ተፅዕኖዎች፣ እንዲሁም በመንግሥት የተፈጠረና አሁንም ድረስ በጀቱን ከመንግሥት የሚያገኝ በመሆኑ፣ በተጨማሪም ካለው የአቅም ውስንነት የተነሳ በመላ የአገሪቱ ክፍሎች የሚስተዋሉ ጥሰቶችን መሸፈን ባለመቻሉ የገለልተኝነት ጥያቄና ትችቶች ይቀርቡበታል።
ይህ ቢሆንም የኢትዮጵያ ሰብዓዊ መብቶች ኮሚሽን በማይካድራ የተፈጸመውን ጭፍጨፋ አስመልክቶ በአካባቢው በመገኘት ያደረገው ምርምራ ግኝቶች፣ በአመዛኙ በአምነስቲ ኢንተርናሽናል ከቀረበው ሪፖርት ጋር ተመሳሳይነት አለው። በዚህም ‹‹ሳምሪ›› የተባለ የወጣቶች አደረጃጀት ከሕወሓት ትዕዛዝ በመቀበል ጭፍጨፋውን እንደፈጸመ፣ ከጭፍጨፋው ከተረፉ የአካባቢው ነዋሪዎች መረዳቱን ይፋ እንዳደረገ ይታወሳል።
በአምነስቲ ኢንተርናሽናል የቀረበው ሪፖርትም የአከባቢውን ነዋሪዎች አነጋግሮ ያገኘው መረጃ፣ የሕወሓት አመራር ከጭፍጨፋው ጀርባ እጁ ስለመኖሩ የገለጸ ቢሆንም፣ ተቋሙ ግን በራሱ መንገድ በአስተማማኝ ሁኔታ ጭፍጨፋውን ስለፈጸመው አካል ማረጋገጥ እንዳልቻለ ገልጾ ነበር።
የተባበሩት መንግሥታት ድርጅት (ተመድ) የሰብዓዊ መብቶች ምክር ቤት የማይካድራን ጭፍጨፋ አስመልክቶ የኢትዮጵያ ሰብዓዊ መብቶች ኮሚሽን ይፋ ያደረገውን የምርመራ ሪፖርት በማድነቅና በዚህ ላይ በመመሥረት ተጨማሪ ምርመራ መደረግ እንዳለበት ገልጾ የነበረ ቢሆንም፣ ባለፈው ሳምንት ባወጣው መግለጫ ደግሞ በማይካድራ የተፈጸመው ጭፍጨፋ በገለልተኛ ወገን ሊጣራ ይገባል ብሏል።
የተመድ የሰብዓዊ መብቶች ምክር ቤት በአምነስቲ ኢንተርናሽናልም ሆነ በኢትዮጵያ ሰብዓዊ መብቶች ኮሚሽን የተቀረቡትን የምርመራ ግኝቶች ውድቅ ባያደርግም፣ ጭፍጨፋው እንዲፈጸም ተልዕኮ በመስጠት ረገድ የመንግሥት አካላት እጃቸው እንዳለበት የሚጠቁሙ የተለዩ መረጃዎች እየደረሱት በመሆኑ፣ በገለልኛ አካል መጣራት አለበት የሚል አቋም ይዟል። አገኘሁዋቸው የሚላቸው እነዚህ የተለዩ መረጃዎች የመጡት ወደ ሱዳን ከገቡ የኢትዮጵያ ስደተኞች መሆኑንም አስታውቋል።
የተመድ የሰብዓዊ መብቶች ምክር ቤት ይህንን ያለው ተቋሙን ጨምሮ ሌሎች ዓለም አቀፍ የሰብዓዊ ዕርዳታ ተቋማት ወደ ትግራይ ክልል እንዳይገቡ በመከልከሉ፣ በዚህ መንገድ በመንግሥት ላይ ጫና ለማሳደርና ወደ ትግራይ ክልል ለመግባት እንደሆነ የሚገምቱ አሉ።
ይህ በእንዲህ እንዳለ ግን የፌደራል ጠቅላይ ዓቃቤ ሕግ በማይካድራ የፎረንሲክ ምርመራ ማድረግ ጀምሯል። በሌላ በኩል ደግሞ የኢትዮጵያ ሰብዓዊ መብቶች ጉባዔ (ኢሰመጉ) በማይካድራ የተፈጸመውን ጭፍጨፋ በተመለከተ፣ በአካባቢው በመገኘት ያደረገውን ምርመራ ሰሞኑን ይፋ አድርጓል።
ኢሰመጉ በአፍሪካ የሕዝቦችና የሰብዓዊ መብቶች ኮሚሽን የታዛቢነት ቦታ አለው፡፡ የዓለም አቀፍ የሰብዓዊ መብቶች ፌዴሬሽን (FIDH) አባል፣ የዓለም አቀፍ ፀረ ሥቃይ ድርጅት (OMCT) አባል፣ የምሥራቅና የአፍሪካ ቀንድ የሰብዓዊ መብቶች ተሟጋቾች ጥበቃ ኅብረት (Defend Defenders) መሥራች አባል መሆኑን ተቋሙ ይገልጻል።
ኢሰመጉ ታኅሳስ 16 ቀን 2013 ዓ.ም. ይፋ ያደረገውን የምርመራ ግኝት ለሪፖርተር የላከ ሲሆን፣ አጠቃላይ የምርመራ ግኝት ሪፖርቱም እንደሚከተለው ተሰናድቷል።
የሰብዓዊ መብቶች ጉባዔ ያሰማራው መርማሪ ቡድን በማይካድራና በሌሎች አካባቢዎች
ኢሰመጉ ከጥቅምት 25 ቀን 2013 ዓ.ም. ጀምሮ በትግራይ ክልልና አዋሳኝ አካባቢዎች፣ በትግራይ ክልል መንግሥትና በፌዴራል መንግሥት መካከል የነበረውን የትጥቅ ግጭት በከፍተኛ ትኩረት ሲከታተለው ነበር፡፡ ኢሰመጉ ግጭቱ ከተከሰተበት ቀን አንስቶ ባሉት ተከታታይ ቀናት ባወጣቸው ማሳሰቢያዎች ግጭቱ በምንም ዓይነት ሁኔታ ያልታጠቁ ሰላማዊ ሰዎችን ደኅንነትና የሲቪል ንብረቶችን አደጋ ውስጥ የሚከት እንዳይሆን ሲወተውት ቆይቷል፡፡ ሆኖም በግጭቱ ወቅት በሰላማዊ ሰዎች ላይ የተፈጸሙ አሰቃቂ ግድያዎችና ፆታዊ ጥቃቶችን ጨምሮ ለልዩ ልዩ አካላዊና ሥነ ልቦናዊ ጉዳቶች፣ እንዲሁም ከፍተኛ ለሆነ የሰብዓዊ መብቶች ጥሰት ሰለባ ሆነዋል፡፡ ከእነዚህ መካከል ጥቅምት 30 ቀን 2013 ዓ.ም. በማይካድራ ከተማ የተፈጸመው የብዙኃን ግድያና ወንጀል ዋነኛው ነው፡፡
ኢሰመጉ ሁኔታውን ለማጣራት የሰብዓዊ መብቶች ባለሙያ ቡድን አዋቅሮ ወደ ሥፍራው በመላክ በወቅቱ የተፈጸሙት የሰብዓዊ መብቶች ጥሰት ምንነት የመለየት ሥራ ከኅዳር 24 እስከ ታኅሳስ 2 ቀን 2013 ዓ.ም. ድረስ በማይካድራ፣ ሁመራ፣ አብደራፊ፣ አብርሀጅራ፣ ዳንሻና ጎንደር ከተሞች ተዘዋውሮ የመስክ ምርመራ ሥራ አከናውኗል፡፡ የምርመራ ቡድኑ በተጠቀሱት አካባቢዎች ተዘዋውሮ የሟች ቤተሰቦችን፣ በጥቃቱ ጉዳት የደረሰባቸው ሰዎችን፣ የዓይን ምስክሮችን፣ የቀብር ሥርዓቶችን ያከናወኑ ሰዎችንና የቤተ ክርስቲያን አባቶችን፣ በጊዜያዊነት የተቋቋሙ የመንግሥት ተቋማት የሥራ ኃላፊዎችንና ሌሎችም የመረጃ ምንጮችን ተጠቅሞ ልዩ ልዩ መረጃዎችንና ማስረጃዎችን አሰባስቧል፡፡
ከእዚህ በተጨማሪ ቡድኑ በቤተ ክርስቲያን ውስጥና ከቤተ ክርስቲያን ቅጥር ውጪ የሚገኙ የጅምላ መቃብሮችን ተዘዋውሮ የጎበኘ ሲሆን፣ በምርመራ ሥራው ወቅት አሁን ድረስ ያልተነሱና የቀብር ሥርዓት ያልተፈጸመላቸው አስከሬኖችን ጭምር አግኝቷል፡፡ የምርመራ ቡድኑ በቆይታው መርምሮ ያገኛቸው ዋና ዋና ጉዳዮችም እንደሚከተለው ቀርበዋል።
የማይካድራ ጭፍጨፋ ከመፈጸሙ በፊት የነበሩ ሁነቶች
በማይካድራ ከተማና ዙሪያዋ ያለውን ሰፋፊ የሰሊጥና የማሽላ እርሻዎች ተከትሎ የወቅት ሥራ የሚሠሩ በልማድ ‹‹ሳሉግ›› በመባል የሚጠሩ የጉልበት ሠራተኞች በብዛት የሚኖሩ ሲሆን፣ በተለምዶ ‹‹የጡት እናት/አባት›› በመባል በሚጠሩ ቤቶች ውስጥ በርከት ብለው የሚያድሩ ናቸው፡፡ በጥቃቱ ሰለባ የሆኑት በአብዛኛው እነዚሁ በቀን ሥራ ላይ ተሰማርተው የሚኖሩ ሰላማዊ ሰዎች ናቸው፡፡
የትጥቅ ግጭቱ ከተነሳበት ቀን ጀምሮ በትግራይ ክልል መንግሥትና በፌዴራል መንግሥት የፀጥታ ኃይሎች መካከል በከተማዋ አዋሳኝ አካባቢዎች ላይ ይደረግ በነበረው ከፍተኛ ግጭት የተነሳ የከተማዋ ነዋሪዎች፣ በተለይም የሌላ ብሔር ተወላጆች ከባድ ሥጋት ውስጥ ገብተው ነበር፡፡ የማይካድራው ድርጊት ከመከሰቱ ሁለት ቀናት አስቀድሞ የማይካድራ አካባቢ ፖሊስና የትግራይ ልዩ ኃይል መረጃ ታቀብላላችሁ በሚል የሱዳን ሲም ካርድ የያዙ ሰዎችን ቤት ለቤት በተደረገ ፍተሻ ያጣራ ሲሆን፣ በፍተሻው የተገኙ ሲም ካርዶች ተሰባብረዋል፡፡ በሁኔታው ሥጋት የገባቸው ሰዎች በተለይም ወደ አማራ ክልል ለመግባት ያደረጉት ሙከራ፣ ሁሉም መውጫ መንገዶች በትግራይ ልዩ ኃይልና ሚሊሻ አባላት የተዘጉ በመሆናቸው መውጣት ሳይችሉ ቀርተዋል፡፡
በዕለቱ (ጥቃቱ በተፈጸመበት ቀን ጥቅምት 30 ቀን 2013 ዓ.ም.) የፖሊስና የልዩ ኃይል አባላት፣ እንዲሁም የትግራይ ተወላጅ ወጣቶች (በአብዛኛው በልዩ ስሙ ‹ሳምሪ› ከሚባል ሰፈር የመጡ) ማንም ሰው ከቤት እንዳይወጣ ትዕዛዝ መስጠታቸውን የጥቃቱ ተጎጂዎች ተናግረዋል፡፡ ወጣቶች በብዛት ሆነው በከተማዋ የተለያዩ አካባቢዎች ሲጨፍሩ እንደነበርና በአንዳንድ ቦታዎች ከቀኑ 5፡00 ጀምሮ በአብዛኛው የአማራ ብሔር ተወላጆች የሚኖሩበት ልዩ ስሙ ‹‹ግምብ ሰፈር›› በሚባለው አካባቢ ደግሞ፣ ከ9፡00 ሰዓት ጀምሮ የትግራይ ተወላጅ የሆኑና ያልሆኑ ሰዎችን ለመለየት መታወቂያ በማየትና በትግሪኛ ሲያናግሯቸው መልስ መስጠት የማይችሉ ሰዎችን ለይተው ጥቃቱን ማድረስ እንደ ጀመሩ ተጎጂዎች ቃላቸውን ሰጥተዋል፡፡
የማይካድራው ጭፍጨፋ እንዴት ተፈጸመ?
ጥቃቱ በአብዛኛው ገጀራ፣ ጩቤ፣ ፈራድ (መጥረቢያ) እና ገመድ የመሳሰሉ መሣሪያዎችን በመጠቀም የተፈጸመ ሲሆን፣ ዒላማ ያደረገው ደግሞ በአብዛኛው ወጣት ወንዶችን መሆኑን ለማወቅ ተችሏል፡፡ ጥቃቱ በግልጽ የብሔር ማንነትን መሠረት ያደረገና በአብዛኛው የአማራ ብሔር ተወላጅ በሆኑ ሰዎች ላይ ያነጣጠረ ሲሆንኑ በቁጥር አነስተኛ የሚባሉ የሌሎች ብሔር ተወላጆችም የጥቃቱ ሰለባ እንደሆኑ ለማረጋገጥ ተችሏል፡፡ ድርጊቱ በዋናነት ማይካድራ ከተማ ውስጥ ‹ሳምሪ› ከተባለ ሰፈርና ከሌሎችም ቀበሌዎች በመጡ በቡድን የተደራጁ የትግራይ ተወላጅ ወጣቶች ሲሆን፣ እያንዳንዱ የወጣቶች ቡድን በትግራይ ልዩ ኃይልና ሚሊሻ አባላት በጦር መሣሪያ የታገዘ ሽፋንና ድጋፍ ይደረግላቸው እንደነበር ተጎጂዎች ከሰጡት ቃል ለመረዳት ተችሏል፡፡
በጥቃቱ ሕይወታቸውን ያጡ ሰዎችን ፍለጋና ቀብር ከኅዳር 2 እስከ ኅዳር 6 ቀን 2013 ድረስ ባሉት ተከታታይ ቀናት የተከናወነ ሲሆን፣ ከእነዚህ መካከል በማይካድራ ከተማ አቡነ አረጋዊ ቤተ ክርስቲያን ብዛታቸው 86 የሚሆኑ እያንዳንዳቸው በአማካይ ከአምስት እስከ አሥር ያህል ሰዎች የተቀበሩባቸው የመቃብር ሥፍራዎችንና በወቅቱ አስከሬኖች ተጭነው የመጡባቸው በርካታ አልጋዎችን ለማግኘት ተችሏል፡፡ ከዚህ በተጨማሪ ከቤተ ክርስቲያኑ ቅጥር ውጪ በቅርብ ርቀት ላይ 42 ሰዎች፣ ስለላ መስመር በሚባለው አካባቢ 57 ሰዎች፣ ወልደ አብ መንገድ ላይ 56 ሰዎች፣ ቀበሌ 04 ድልድይ አካበቢ ስድስት ሰዎች፣ በአቅራቢው ካለ ጎርፍ መውረጃ አካባቢ 18 ሰዎች የተቀበሩባቸው የጅምላ መቃብሮች መኖራቸውን ለማረጋገጥ ተችሏል፡፡ ተጎጂዎች በፍለጋው ወቅት አስከሬናቸው አሁን ድረስ ያልተገኙና ያልተቀበሩ መኖራቸውንም ያሳወቁ ሲሆን፣ የኢሰመጉ የምርመራ ቡድን አባላትም ያልተነሳ አስከሬን በዓይናቸው ዓይተው አረጋግጠዋል፡፡ በተጨማሪም በአንዳንድ ቦታዎች አካባቢው በጣም ሞቆታማ በመሆኑ፣ ምክንያት የሟቾች አስከሬን ለማንሳት እጅግ አስቸጋሪ በመሆኑ ባለበት ቦታ እንዲቀበሩ መደረጉን አስረድተዋል፡፡
ከማይካድራ በተጨማሪ በሌሎች አካባቢዎች የተፈጸሙ ተመሳሳይ ጥቃቶች
የምርመራ ቡድኑ ከማይካድራ ከተማ በተጨማሪ ተመሳሳይ ጥቃቶች በሁመራና በዳንሻ ከተሞች መፈጸማቸውን አረጋግጧል፡፡ በሁመራ ከተማ ስድስት ሰዎች በገጀራ፣ በመጥረቢያና በጥይት ተመትተው መገደላቸውን፣ አስከሬናቸው ሳይነሳ ፀሐይ ላይ በመቆየቱ ማንሳት ስላልተቻለ ልዩ ስሙ ‹እንድሪስ› በሚባል አካባቢ መቀበራቸውን ከሟች ቤተሰቦች ለማረጋገጥ ችሏል፡፡ በዳንሻ ከተማ ደግሞ ዕድሚያቸው የ12 እና የ15 ዓመት የሆኑ ሕፃናት በመጥረቢያ ተመትተው መገደላቸውንና ቀብራቸውም በጊዮርጊስ ቤተ ክርስቲያን የተፈጸመ መሆኑን ለማወቅ ተችሏል፡፡
በዚህ መንገድ በተፈጸመው ጥቃት ኢሰመጉ ባደረገው የመስክ ምልከታና ባሰባሰበው መረጃ ከ1,100 በላይ የሚሆኑ ሰላማዊ ሰዎች ሕይወት ማለፉን አረጋግጧል፡፡ በጥቃቱ ከ122 ያህል በላይ ሰዎች የአካል ጉዳት የደረሰባቸው ሲሆን፣ በአብደራፊና በጎንደር ሆስፒታሎች ሕክምናቸውን እየተከታተሉ መሆኑን ለማወቅ ተችሏል፡፡ በተጨማሪም፣ ድርጊቱን ሲፈጽሙ የነበሩት ወጣቶች ንብረት ያወድሙና ይዘርፉ እንደነበር ተጎጂዎች ከሰጡት ቃል ለመረዳት ተችሏል፡፡
በሌላ በኩል የምርመራ ቡድኑ ጥቃቱ በተፈጸመበት ዕለት በማይካድራ ከተማ አስገድዶ መድፈርን የመሳሰሉ ፆታዊ ጥቃቶች መፈጸማቸውን የሚያሳዩ መረጃዎች አሰባስቧል፡፡ ስለሁኔታው ቃላቸውን የሰጡ ስድስት የጥቃቱ ሰለባዎች እያንዳንዳቸው ከአሥር በላይ በሚሆኑ ጥቃቱን ሲፈጽሙ በነበሩት ወጣቶች የአስገድዶ መድፈር ወንጀል እንደተፈጸመባቸው ተናግረዋል፡፡ የምርመራ ቡድኑ አባላት በወቅቱ ቃላቸውን የሰጡ ተጎጂዎች በግልጽ በሚታይ አካላዊና ሥነ ልቦናዊ ጉዳት ውስጥ መሆናቸውን ለማረጋገጥ ችለዋል፡፡ ተጎጂዎቹ ከደረሰባቸው ጥቃት በኋላ ማንኛውም ዓይነት አካላዊም ሆነ ሥነ ልቦናዊ ሕክምና ያላገኙ በመሆኑ፣ አፋጣኝ አካላዊና ሥነ ልቦናዊ ሕክምና የሚያስፈልጋቸው በመሆኑ የሚመለከታቸው የመንግሥት አካላትና የሰብዓዊ ዕርዳታ ሰጪ ድርጅቶች ትኩረት እንዲሰጡት ኢሰመጉ ያሳስባል፡፡
ከዚህ በተጨማሪ በወቅቱ በማይካድራ ከተማና አካባቢዋ የነበረውን ሁኔታ ተከትሎ ለጊዜው ግምቱ በግልጽ ያልታወቀ ንብረት መውደሙንና መዘረፉን፣ በርካታ ሰዎች ቤት ንብረታቸውን በመተው ወደ ተለያዩ አካባቢዎች መፈናቀላቸውንና ድንበር ተሻግረው ወደ ሱዳን መሰደዳቸውንም የኢሰመጉ መርማሪ አባላት ለማረጋገጥ ችለዋል፡፡ በወቅቱ የጠፋውን የንብረት ውድመት፣ ዝርፊያና የአገር ውስጥ ተፈናቃይና ስደተኞች አጠቃላይ ዝርዝር ሁኔታ ኢሰመጉ በቅርብ ጊዜ ይፋ በሚያደርገው ጥቅል የሰብዓዊ መብቶች ዘገባ የሚዳስሰው ይሆናል፡፡
በዚህ ብዙዎችን ሰለባ ባደረገው ድርጊት ሰዎች ጥቃት እንዳይደርስባቸው የተከላከሉ፣ የሸሸጉና መረጃ በመስጠት እንዲሸሹ በማድረግ ሰብዓዊ ተግባር የፈጸሙ የትግራይ ተወላጆች መኖራቸውንም የኢሰመጉ የምርመራ ቡድን ለማወቅ ችሏል፡፡ ምንም እንኳን የምርመራ ቡድኑ በዚህ ሰብዓዊና በጎ ምግባር የተሳተፉ የትግራይ ተወላጅ ሰዎችን በሥጋት ምክንያት አካባቢውን ለቀው የወጡ በመሆኑ አግኝቶ ለማነጋገር ባይችልም፣ በዚህ ሰብዓዊ ምግባር ከጥቃቱ የተረፉ በርካታ ሰዎች ምስክርነታቸውን ሰጥተዋል፡፡ በመሆኑም ጥቅምት 30 ቀን 2013 ዓ.ም. በማይካድራ ከተማና አካባቢው ተፈጸመው ግፍና ጭካኔ የተሞላበት ኢ–ሰብዓዊ ድርጊት ከፍተኛ የሰብዓዊ መብቶች ጥሰት ያስከተለ ድርጊት መሆኑን ኢሰመጉ ለማረጋገጥ ችሏል፡፡ ስለሆነም ይህን አሳዛኝ ድርጊት ያቀዱ፣ የፈጸሙና ያስፈጸሙ አጥፊዎች በሙሉ በተገቢው መንገድ ተጣርቶ በሕግ ፊት ሊቀርቡ እንደሚገባ ኢሰመጉ ያሳስባል፡፡
ኢሰመጉ የዚህ እጅግ አሳዛኝ ድርጊት ዝርዝር የጉዳት ዓይነትና መጠን፣ መነሻ ታሪክ፣ የሕግና ፍሬ ነገር ትንተናና ምክረ ሐሳብ የያዘ ከፍተኛ የሰብዓዊ መብት ባለሙያዎች የተሳተፉበት ጥቅል የሰብዓዊ መብቶች ዘገባ በቅርብ ጊዜ አጠናቅሮ ለሕዝብ ይፋ የሚያደርግ መሆኑን አሳውቋል፡፡