ለበርካታ ዓመታት ከአጠቃላይ በጀቷ ቀላል የማይባለውን መዋዕለ ነዋይ ከውጭ ስንዴ ለማስገባትና (በየዓመቱ 17 ሚሊዮን ኩንታል) ለማጓጓዝ የምታውለው አገር ኢትዮጵያ ካለፉት ሁለትና ሦስት ዓመታት ወዲህ ግዙፍ የሚባል የስንዴ ምርት ልማት ውስጥ ገብታለች።
የተፈጥሮ የዝናብ ወቅትንና ኃላ ቀር የእርሻ ሥርዓትን ለዘመናት የሙጥኝ ብለው የሚያለሙ አርሷ አደሮቿን ከዚህ ልማድ በማውጣትም የበጋ ስንዴ በተሰኘ የልማት ፕሮግራም ስንዴን በመስኖ እንዲያመርቱ እያለማመደች አሁንም ድረስ በልሂቃኒ ዘንድ እንደቀልድ የወሰድ፣ ነገር ግን በዓይን የሚታይ የስንዴ ምርት ስኬትን እያስመዘገበች ትገኛለች።
በርካታ የኢትዮጵያ ልሂቃን የተጀመረውን የስንዴ ምርት ልማት እንደቀልድ ቢወስዱትም፣ መንግሥት የጀመረው ይህ ጥረት ግን በአሁኑ ወቅት ከተለያዩ ዓለም አቀፍ አካላት ጭምር ዕውቅናን ማግኘት ጀምሯል። ይህንን የኢትዮጵያ ስኬት በዓለም አቀፍ መድረክ ከመሰከሩት መካከል አንዱ የአፍሪካ ልማት ባንክ ፕሬዚዳንት አክንዊሚ አዴሲና (ዶ/ር) ናቸው።
‹‹ኢትዮጵያ ከዚህ በኋላ በስንዴ ሸመታ ላይ የማትመለከቷት አገር ትሆናለች፣ እንደውም አገሪቱ በተያዘው ዓመት 2.6 ሜትሪክ ቶን የሚደርስ ምርት ሰብስባ ጎረቤቶቿን ለመመገመብ እየተሰናዳች ነው›› ሲሉ ከጥቂት ወራት አስቀድሞ በተደረገው የቡድን ሰባት አባል አገሮች ስብሰባ ላይ ለካናዳ ፈረንሳይ አውሮፓ ኅብረት፣ ጀርመን፣ ጣሊያን፣ ጃፓን፣ ዩናይትድ ኪንግደምና ለዩናይትድ ስቴትስ የልማት ሚኒስትሮች ስብሰባ ላይ ተናግረዋል።
አክለውም ኢትዮጵያ እ.ኤ.አ. በ2023 ለስንዴ ግዥ ወደ ውጭ ገበያ እንደማትወጣ ጠቅላይ ሚኒስትር ዓብይ አህመድ (ዶ/ር) ጋር በነበራቸው ወይይት እንዳረጋገጡላቸውም አስረድተዋል፡፡
ኢትዮጵያ በጀመረችው የስንዴ ምርት ልማት ላይ የአፍሪካ ልማት ባንክ ድጋፍ እያደረገ መሆኑን የባንኩ መረጃ ያመለክታል። ባንኩ ካደረጋቸው ድጋፎች በግንባር ቀደምትነት የሚጠቀሰውም ከ61,000 ሜትሪክ ቶን በላይ ሙቀት የሚቋቋም የሚችል የስንዴ ዝርያዎችን ለኢትዮጵያ ማቅረቡ ነው።
ኢትዮጵያ በጀመረችው አስደናቂ የስንዴ ምርት ልማት ከተገኙ ውጤቶች መካከልም፣ እ.ኤ.አ. በ2018 በስንዴ ምርት ይሸፈን የነበረው 50 ሺሕ ሔክታር የስንዴ እርሻ፣ በ2021 ወደ 167,000 ሔክታር ማደጉ፣ በ2022 መጀመሪያ ላይ ደግሞ ወደ 650,000 ሔክታር ማደጉን የባንኩ መረጃ ያመለክታል።
‹‹ኢትዮጵያ በሚቀጥለው ዓመት (2023) ስንዴ ወደ ኬንያ እና ጅቡቲ መላክ ለመጀመር አቅዳለች። እንዴት የማይታመን የስኬት ታሪክ ነው። አፍሪካ ራሷን ለመመገብ የሚያስፈልገው ነገር አላት፤›› በማለት የአፍሪካ ልማት ባንኩ ፕሬዚዳንት አዴሲና ከጥቂት ወራቶች በፊት በተካሄደው ዓለም አቀፍ መድረክ ላይ ተናግረዋል።
በኢትዮጵያ የስንዴ ምርት ዘርፍ ትልቅ እመርታ እያሳየና ምርታማነቱ እየጨመረ እንደሆነ፣ የኢትዮጵያ መንግሥት ባለፉት ሦስት ዓመታት የስንዴ ምርት እንዲጨመር በርካታ ድጋፎችን እንዳደረገ፣ ከዚህም ውስጥ የኤክስቴንሽን ድጋፍ፣ የመስኖ ልማት፣ በዘመናዊ መሣሪያ የታገዘ የእርሻ ሥርዓት እንዲሁም ሌሎች ግብዓቶች እንደሚገኙበት የአሜሪካ ግብርና ቢሮ ያወጣው መረጃን እንዲሁ በዋቢነት ማንሳት ይቻላል፡፡
ከሰሞኑም ጠቅላይ ሚኒስትር ዓብይ አህመድ (ዶ/ር) በሶማሌ ክልል ይፋ በተደረገው የ2015 ዓ.ም. የበጋ ስንዴ ልማት ማስጀመሪያ ላይ በአገሪቱ እየለማ ያለው ስንዴ አስቀያሚ የነበረውን የኢትዮጵያና የስንዴ ተረጂነት ታሪክ የሚለውጥ እንደሆነ ማሳያ ነው ማለታቸው ይታወሳል።
መስኖ በመጠቀም ከዓምናው በእጥፍ በማሳደግ በ2015 ዓ.ም. አገሪቱ በ1.3 ሚሊዮን ሔክታር መሬት ላይ 52 ሚሊዮን ኩንታል፣ 101 ሚሊዮን ኩንታል የሚሆነውን ደግሞ በመኸር በመዝራት በድምሩ 153 ሚሊዮን ኩንታል ስንዴ ለማምረት ግብ ተጥሎ ሥራዎች መጀመራቸውን የግብርና ሚኒስትሩም እንዲሁ አስታውቀው ነበር፡፡
ከሁለትና ሦስት ዓመት ወዲህ ስንዴ ከዚህ ቀደም በስፋት ከሚያመርቱ አካባቢዎች ውጪ መዝራት እየተለመደ ከመሆኑም በላይ በስንዴ ልማት ላይ የተሻለ ሥራ እየተከናወነ መሆኑን የገበሬው ማሳ ድረስ ዘልቀው ሒደቱን ያዩ የቢዝነስም ሆነ የግብርና ኢኮኖሚ ባለሙያዎች እየገለጹት ያለ ጉዳይ ነው፡፡ ይህም ብቻ ሳይሆን ጠቅላይ ሚኒስትር ዓብይ (ዶ/ር) መንግሥት ስንዴ ወደ ጎረቤት አገሮች ለመሸጥ መወሰኑን ለሕዝብ እንደራሴዎች ምክር ቤት አባላትና ለሚመሩት ሕዝብ ጭምር በልበ ሙሉነት አስረግጠው የተናገሩት ጉዳይ ነው፡፡
የስንዴ ምርት ልማቱ ሥጋቶች
ኢትዮጵያ ስንዴ ወደ ውጭ ለመላክ ዝግጁ ናት? የሚለው ሐሳብ ከቀረበ ወዲህ የተለያዩ ሐሳቦች ሲንሸራሸሩ የሚሰማ ሲሆን፣ አንዳንዶች የተጀመረውን የስንዴ ምርት ልማት ለፖለቲካ ፍጆታ ሲባል በዘመቻ መልክ የሚካሄድ የአንድ ሰሞን አንቅስቃሴ እንደሆነ አደርገው ተመልክተውታል። ሌሎች ደግሞ የገበሬውን ፍላጎት ያላማከና የሌሎች ሰብሎች የምርት ሒደትን ሊያስተጓጉል የሚችል የዘመቻ ሥራ አድርገው ቆጥረውታል። በተጨማሪም፣ መንግሥት ትኩረቱን ያደረገው የተትረፈረፈ ስንዴ ማምረት ላይ እንጂ፣ የተመረተው ስንዴ በጥሩ ዋጋ ሊሸጥ የሚችልበትን የገበያ ሥርዓት ጎን ለጎን ለመፍጠር ጥረት እያደረገ አለመሆኑ በመጥቀስ የገበሬውን ድካም መና እንዳይቀር ሥጋታቸውን ይገልጻሉ።
በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ መምህርና የግብርና ኢኮኖሚ ባለሙያ የሆኑት አዳነ ቱፋ (ዶ/ር) እንደሚናገሩት፣ በበጋም ሆነ በክረምት እየተመረቱ ያሉ የምርት እንቅስቃሴዎችን አስታውሰው፣ እነዚህ ሒደቶች ያሳዩት እመርታ እንደተጠበቀ ሆኖ ከሚፈለገው አንፃር ምን የተገኘ ነገር አለ? አገሪቱ የሚያስፈልጋትን ያህል ምርት አምርታ ወደ ውጭ መላክ ትችላለች? የሚለው ጥናት የሚያስፈልገው ጉዳይ ነው ይላሉ፡፡ ነገር ግን ይህ እንቅስቃሴ መጀመሩ እንደተጠበቀ ሆኖ አጠናክሮ ማስቀጠሉ ዋነኛው ጉዳይ መሆኑን ይስማሙበታል፡፡
አዳነ (ዶ/ር) እንደሚሉት፣ በበጋም ሆነ በክረምት የሚደረገውን ይህ እንቅስቃሴ ቀጣይነትና ዘላቂነት ለማረጋገጥ መሥራት ከሁሉም ተግባራት እኩል ትኩረት ሊደረግበት የሚገባ ነው፡፡ በተለይም ምርታማትን የሚጨምሩትን የምርጥ ዘሮች፣ ማዳበሪያና ሌሎች ኬሚካሎች ካላቸው ነባራዊ የዋጋ መጨመር የተነሳ ለገበሬው የሚቀመሱ ስላልሆኑ እነዚህ ጉዳዮች ላይ ትኩረት ማድረጉ አዋጭ መሆኑን አግሮ ኢኮኖሚስቱ ያነሳሉ፡፡
በዘመቻ የሚደረግ ሥራ ከተወሰነ ጊዜ በኋላ መቀዝቀዙ አይቀሬነቱን የሚናገሩት የግብርና ኢኮኖሚ ምሁሩ፣ ከዚያ ይልቅ ለገበሬው ማበረታቻዎችን በመቀየስ ለራሱ ገቢ (ጥቅም) ሲል እንዲሠራ ማድረግ አስፈላጊነቱን ያብራራሉ፡፡ ገበሬው ትርፋማ ከሆነና ውጤት ካስገኘለት በራሱ የሚተገብረው እንደመሆኑ መጠን፣ መንግሥት በዋናነት አርሶ አደሩ አስተማማኝ የእርሻ መሬት እንዲኖረው፣ ምርጥ ዘር እዲቀርብለት፣ የምርት ሽያጭ ሰንሰለቱ ጤናማ የሚሆንበትን ዕድል ማመቻቸት ይገባዋል ይላሉ፡፡ መንግሥት ዘመቻን ለማሳያ ተጠቅሞ ከዚያ በኋላ ከሒደቱ በመውጣት አርሶ አደሩ በራሱ እንዲቀጥል ሁኔታዎችን ማመቻቸቱ ወሳኝ እንደሆነ ይመክራሉ፡፡
በኢትዮጵያ ግብርና ትራንስፎርሜሽን ኢንስቲትዩት የግብርና ኮሜርሻላይዜሽን ክላስተር ዳይሬክተር ዳኛቸው ሉሌ (ዶ/ር) ለሪፖርተር እንደገለጹት፣ ተቋማቸው ትኩረት አድርጎ የሚሠራበት የግብርና ኮሜርሻላይዜሽን ክላስተር በጎ ተፅዕኖ እየፈጠረ ነው። የግብርና ኮሜርሻላይዜሽን ክላስተር ሲባል የአርሶ አደሩን መሬት አንድ ላይ ማምጣት ብቻ እንዳልሆነ አቶ ዳኛቸው (ዶ/ር) ያስረዳሉ። እንደ እርሳቸው ገለጻ፣ ክላስተር አንዴ ተመሥርቶ የሚጠፋ ሳይሆን፣ አርሶ አደሩን አንድ ላይ በማሰባሰብ ከእጅ ወደ አፍ የሆነውን ምርት አሠራር፣ ግብዓት እንዲጠቀሙ፣ ቴክኖሎጂ እንዲጠቀሙ በማድረግ፣ ኤክስቴንሽን በማስተማር፣ በጊዜ ምርት እንዲዘራና እንዲሰበስብ በማድረግ ትርፍ ምርት በመጨመር ወደ ሌሎች አመራጮች ማለትም ዘር ወደ ማምረት፣ እሴት ወደ መጨመር፣ አሊያም በአቮካዶ ላይ እንደታየው ኤክስፖርት እስከማድረግ ድረስ ይቻላል የሚለውን የሚመለከት ነው፡፡
ለአብነትም በተጠናቀቀው 2014 ዓመት በበጋ መስኖ የስንዴ ምርት ፕሮግራም አርሶ አደሮች በአንድ ሔክታር በአማካይ ከ40 እስከ 50 ኩንታል ምርት የሰበሰቡ ሲሆን፣ ይህም ከዚህ ቀደም በክረምቱ የግብርና ወቅት በአማካይ በሔክታር ይገኝ ከነበረው 32 ኩንታል የስንዴ ምርት የተሻለ ውጤት የተገኘበት እንደሆነ ዳይሬክተሩ አስረድተዋል። ይህ በሔክታር የተገኘ አማካይ የምርት መጠን ሲሆን፣ በአንዳንድ ቦታዎች በሔክታር እስከ 80 ኩንታል በተወሰኑ አካባቢዎች ደግሞ በሔክታር 20 ኩንታል መገኘቱን ሲገለጽ መስማታቸውን ጠቁመዋል። በአማካይ በሔክታር የተገኘው የምርት መጠን አገር አቀፍ የሆነውን ሥዕል የሚገልጽ እንደሆነ የተናገሩት ዳይሬክተሩ፣ ይህ ውጤት የተገኘውም ክላስተር የተባለው አሠራር ከንድፈ ሐሳብ ወደ ተግባር ከተቀየረ በኋላ መሆኑ ልብ ሊባል ይገባል ባይ ናቸው።
እንደ ዳኛቸው (ዶ/ር) ገለጻ፣ የአርሶ አደሩን የእርካታ መጠን የተመለከተ ጥናት ባይደረግም እንደ እነዚህ ዓይነት ነገሮች በመጀመሪያ ወደ አርሶ አደሩ ሲቀርቡ ቶሎ ያለመቀበል ዝንባሌዎች ይኖራሉ፡፡ ባለሙያው በራሱ ስንዴ በጋ ላይ ማምረት የሚቻል ነገር ነው ወይ የሚል ብዥታዎች እንደነበረበት የጠቆሙት ዳይሬክተሩ፣ አንዳንድ አርሶ አደሮችም ‹‹የማመርተውን ምርት እራሴ መምረጥ አለብኝ›› የሚል ዕሳቤ ተፈጥሮባቸው እንደነበር ይጠቅሳሉ።
ከዚህ ቀደም በአገሪቱ በቲማቲም ሆነ በሽንኩርት ወይም በሌሎች ምርቶች በመስኖ የሚሸፈነው መሬት ይህን ያህል አለመሆኑን የሚያስረዱት ዳኛቸው (ዶ/ር)፣ ነገር ግን ስንዴ በበጋ መስኖ ማምረት እንደሚቻል ታውቆ ከተሠራበት ጊዜ ጀምሮ የዚህን ያህል መሬት ለመስኖ ውሎ እንደማያውቅ ይናገራሉ፡፡ አርሶ አደር በጋና ክረምት ማምረት እንደሚችል ትልቅ ትምህርት ከሰጡ ጉዳዮች ውስጥ ይህ ተግባር ተጠቃሹ መሆኑንም ጠቁመዋል።
በአገር አቀፍ ደረጃ ስንዴን በበጋና በገፍ የማምረት ሥራ የፖለቲካ ጉዳይ ሳይሆን፣ ዳቦ የመብላት ጉዳይ እንደሆነ የሚገልጹት ዳኛቸው (ዶ/ር)፣ ፖለቲከኞች ስለተናገሩ ብቻ ነገሩን የፖለቲካ ጉዳይ አድርጎ መውሰድ ተገቢ እንዳልሆነ ይመክራሉ። እንደ እርሳቸው ገለጻ፣ ባለፈው ዓመት የተመረተው ምርት በደላሎች አማካይነት በሕገወጥ ንግድ ከአገር እንዳይወጣ በሚገባ ቁጥጥር ተደርጎበት ለአገር ውስጥ ፍጆታ ማዋል ቢቻል ኖሮ እመርታው ይበልጥ ይታይ ነበር፡፡
ስንዴን የሚያመርቱት አገሮች (ዩክሬይንና ሩሲያ) ችግር ውስጥ ሆነው ኢትዮጵያ በተወሰነ መልኩም ተንገዳገዳ ያለፈችው በስንዴ ላይ እየተሠራ ያለው ሥራና ምርት በመገኘቱ መሆኑ ልብ ሊባል ይገባል የሚሉ ሐሳቦችም እንዳይዘነጉ የሚናገሩ ባለሙያዎች ቁጥራቸው ቀላል አይደለም፡፡ ስለሆነም ጉዳዩ የፖለቲካ ፍጆታ ሳይሆን የመኖርና ያለመኖር ጉዳይ እንደሆነ ሊታወቅ ይገባል የሚሉት ዳኛቸው (ዶ/ር)፣ ዕሳቤው ፖለቲከኞች ምርቱ በሚገኝበት ቦታ (ማሳ) ከመታየታቸው ጋር በተያያዘ የሚነሳም ከሆነ ልክ አይደለም ባይ ናቸው፡፡
ማንኛውም ኢትዮጵያዊ ከከተማ ሲወጣ በሚመለከተው ምርት ደስተኝነቱ የሚገመት ቢሆንም፣ ይህ ምርት የት ነው የሚሄደው? ሲባል በኢ-መደበኛ ግብይት ውስጥ ሲያልፍ ይገኛል፡፡ ስለሆነም መንግሥት ከደላላው አንስቶ የአገሪቱን መውጫ ድንበሮች የሚቆጣጠር ከሆነ አገሪቱ የምታገኘው ጥቅም ቀላል እንደማይሆን ይገለጻል፡፡ በሌላ በኩል አርሶ አደሩ ስንዴን በማምረቱ ብቻ አገር ታወጣ የነበረውን ከፍተኛ የሆነ ውጭ ምንዛሪ ማዳኑ ከምርት ያለፈ ጥቅም፣ አገርን የማዳን ሥራ ተደርጎም ሊወሰድ ይችላል፡፡
እንደ ዳኛቸው (ዶ/ር) ምልከታ፣ ሥር ነቀል ስንዴን የማልማት ተግባሩ በጥሩ መልኩ መተግበሩ እንደጠበቀ ሆኖ በዚህ ወቅት እየተሠሩ ያሉ ሥራዎች የዘመቻ ገፅታ የተላበሱ ናቸው፣ የዘመቻ ሥራ ደግሞ አንዴ ከቆመ በዚያው ሊቀር ይችላል፡፡ ስለሆነም ይህንን ሥጋት ለመቅረፍ የስንዴ ምርት ልማትን ተቋማዊ ማድረግ፣ በተለይም ከዚህ ቀደም ምንም ዓይነት ምርት በማይመረትባቸው አካባቢዎች (በሶማሌና አፋር ክልል ሰፋፊ መሬቶች) በስፋት ለማምረት ከተቻለ፣ በባለሙያ የታገዘ፣ ተቋም የሚመራው (የግብርና ሚኒስቴርም ሆነ ሌላም ተቋም)፣ ራሱን ችሎ እያቀደ የሚሠራ ከሆነ የሚገኘው ውጤት ጉልህ መሆኑን የሚገልጽ ምክረ ሐሳብ ያቀርባሉ፡፡
‹‹ኢትዮጵያ ውስጥ ያልተሻሻለ የሰብል ዝርያ የለም፣ እህል ተብሎ በሚተከለው ዝርያ ላይ ከምርምር ተቋማት ያልወጣ የምርጥ ዘር የለም፣ እስካሁንም የበጋ ስንዴ ተብሎ እየተዘራ ያለው ዘር ከአገር ውስጥ የተገኘ እንጂ ከውጭ የመጣ አይደለም፣ ስለሆነም በቀጣይም ለተለያየ ወቅትና መልክዓ ምድር ፀባይ የሚሆኑ የተሻሻሉ ዝርያዎችን የማውጣቱ ሥራ አስፈላጊ ነው፤›› ይላሉ የግብርና ኮሜርሻላይዜሽን ክላስተር ዳይሬክተሩ፡፡
የኢትዮጵያ ሕዝብ አማካይ የስንዴ ፍጆታን ስታንዳርድ (ደረጃ) በማስላት፣ አገሪቱ ከተጠቃሚው ፍጆታ በላይ ካመረተች ለውጭ ገበያ አቅርባ መሸጧ የሚበረታታና ደግሞም ሊሆን የሚችል ነው የሚሉት የዘርፉ ባለሙያዎች፣ ነገር ግን ከምርት ግብዓት ጋር የሚያያዙ፣ ከዘር አቅርቦት የተገናኙ ተግዳሮቶችን መፍታት የዚህ ሁሉ ጉዳዮች ቁልፍ ሥራ መሆኑን በማስታወስ ነው፡፡
የሚመረተው ስንዴ ተገቢውን ዋጋ እንዲያገኝና በምርት ሒደቱ የሚሳተፉ አርሶ አደሮች የልፋታቸውን እንዲያገኙ የሚያስችልና ዋስትና የሚሰጥ ገበያ ስርዓት በመፍጠር ረገድና የምርት ሒደቱን ቀጣይነት ለማረጋገጥ እየተሠሩ ያሉ ተግባራት ስለመኖራቸው ለመረዳት ሪፖርተር የግብርና ሚንስቴር የስራ ኃላፊዎችን በተደጋጋሚ ለማነጋገር ቢሞክርም መረጃ ለመስጠት ፈቃደኛ ሆነው አልተገኙም።