ለዛሬው ማኅበራዊ ትችት መነሻዬ መሰልጠን በምን ይገለፅ? የጠፋው ሰለጠነ ሰው ወይስ ቴክኖሎጂው? ለአፍታ እያነሳን ብንጥል ምን ይለናል?
የአገራችን ባሕልና ታሪክ ሲዳሰስ የጥንታዊ ስልጣኔ ባለቤት ከሆኑት እጅግ ጥቂት አገሮች አንዷ መሆኗን ያስረዳል፡፡ የተፈጥሮ ፀጋ የተላበሰችው ኢትዮጵያ ቢሆንምቢሆንም ከአክሱም ዘመነ መንግሥት ወዲህ ውጫዊና ውስጣዊ ውስብስብ ምክንያቶች እንዲሁም በመካከለኛው ዘመን የእርስ በርስ ጦርነት የተነሳ ስልጣኔዋ ቀስ በቀስ እያሽቆለቆለ መሄድ ጀምሯል፡፡ በውጤቱም በሽታ፣ ችጋር፣ ቸነፈር የመሳሰሉ ሰቆቃዎች መጋለጥ እጣ ፋንታዋ ሆነ፡፡ በአስከፊ ጦርነት ምክንያትም ሴቶች፣ ሕፃናት፣ አዛውንቶች ሰለባ ናቸው፡፡ ይብዛም ይነስ ጦርነት ስደትን ያስከትላል እንዲሁም ለዘመናት የተገነቡ የስልጣኔ አሻራ ከተሞችም በከንቱ ዶጋመድ ሆነው እየወደሙ የአገር ሀብት ድምጥማጡ እየጠፋ ይባክናል፡፡
እስከዛሬም ድረስ በዓለም ረሀብና ድርቅ ልዩ ተጠቃሽነት ስሟ መነሳቱም አልቀረም፡፡ በዚህ ላይ የእውቀት እጦት ድንቁርና ታክሎበት ጭራሽ ኋላቀርነትን አስከተለ፡፡ ከነበረችበት የስልጣኔ ጣራ ቁልቁለት መንደርደሩን ተያያዘችው፡፡ የአገዛዞቹ ድክመት በራሱ ምክንያት ሆኖ የሕብረተሰባዊ አስተሳሰብ መላሸቅና ስንፍና የሥራ ባህል ልግመት እንዲሁም በእውቀት ያለመዳበር ዓይነተኛ መንስኤ ነው፡፡ የሰለጠኑ አገሮች የሚጠቀሙበትን የአሰራር እቅድ ዲሲፕሊንና ስልት ቀምሮ ተግባራዊ ያለመሆኑ ብሎም በርካሽ ዋጋ የሚቀርብ ዘመናዊ ማሽን ወደ አገር ውስጥ ያለማስገባትም ሊጠቀስ ይችላል፡፡ ለምእተ ዓመታት ከተጠናወተን ማነቆ አሁንም በቅጡ ተላቀናል ለማለት ባስደፍርም ከተስፋ መቁረጥ ይልቅ በሥራ ጥረትና እድገት መቀየር እንደሚቻል የሚታዩ ቁጭቶች በዜጎች ዘንድ ከጊዜ ወደ ጊዜ መታየታቸውም አይቀረም፡፡
የሕዝብ ቁጥር ማሻቀብ ብቻም ሳይሆን የከተሞች መስፋፋት ብሎም ከየከተሜነት ህይወት ጋር በጎም ከፉም ቁርኝት በሰፊው እየተለመደ መጥቷል፡፡ በተቃራኒው ደግሞ ሥራ አጥነት፣ የከተሞች መቆርቆዝ፣ የገነገነ ድሃነት፣ ያልተመጣጠነ ፍልሰት ወዘተረፈ ዋነኛ መገለጫዎች እየሆኑ መምታታቸው በርካታ ዝርዝር የጥናት ውጤቶች ይጠቁማሉ፡፡
በከተሞች ጠቃሚ የመሰረተ ልማት እና ማህበራዊ አገልግሎት መስጫዎች መስፋፋት ብቻ ሳይሆን ትኩረት የሚሻው ጉዳይ ለሕብረተሰቡ የአኗኗር ዘይቤ ወሳኝ የሆኑ በጎ ገፅታዎች ማለትም ምቹ የመኖሪያ ሥፍራዎች፣ ውብና ፅዱ መናፈሻ አካባቢን መፍጠር አሁንም ተስኖናል፡፡ ከተሞቸው ያለቅጥ መቆሸሽ፣ የደረቅና ፍሳሽ ቆሻሻ ማስወገጃ ቱቦዎች በክረምት ወቅት እየገነፈሉ መንገዶችን ማጥለቅለቅ፣ ባልተገባ ቦታ ከማጠራቀሚያ ገንዳ ውጪ ቆሻሻን ማስወገድና ማከማቸት ለዝንብና ትንኞች መከላከያ ክዳን አልባ በመሆኑ ለሕብረተሰብ ጤና ጠንቅ መንስኤነቱ አያጠራጥርም፡፡ በተለይም ታዳጊ ሕጻናት የሚጫዎቱበት ከብለት የፀዳ ቦታ በየሰፈሮቻቸው እንዲያገኙ ማመቻቸት በጨቅላ አዕምሮአቸው መልካም ነገሮች እንዲቀርፁ ለአገራቸውም የላቀ ፍቅር እንዲኖራቸው በትምህርት አንፆ ለማሳደግ ያግዛል፡፡ ለወደፊቱም ይህንን ኣርኣያነት እንዲከተሉ ፅኑ ፍላጎት ያሳድርባቸዋል፡፡
የሚገነቡ ሕንፀዎች የአየር አማቂ መስታወት የተንቆጠቆጡና ለአረንጓዴ ሥፍራ ታሳቢ ያለማድር ብሎም አብዛኞቹ በቂ የመኪና ማቆሚያ የሌላቸውና በግንባታ ወቅትም አስፈላጊውን የግንባታ ደህንነት አሸዋና ጠጠር በእግረኛ መንገድ ላይ መቆለል፣ አዳዲስ መንገዶች ሲቀየሱና ሲከፈቱ ያለ ዝርዝር ጥናትና እቅድ በርካታ ቤቶችን ማፍረስ፣ የከተሞች አየር በፋብሪካዎችና ከባድ ካሚዮኖች ጪስ መበከል፣ አገር በቀል ዛፍ ችግኞችን በስፋት ያለመተካት፣ የከተሞቹን ወንዞችና ተዳፋት የመንገድ አውታሮችና ድልድዮች ትኩረት ማጣትና በተለየ እቅድ ያለመልማታቸው፣ በመሰረተ ልማት አቅርቦት ረገድ አንዱ በሌላው ላይ ጣልቃ እየገባ ለሚፈጠረው የመቀናጀት ችግር ተጠያቂ መጥፋት፣ ለመሬት አጠቃቀም ጥናት ንድፍ የሚያግዝ ዘመናዊ የአየር ፎቶግራፍ ተደራጅቶ በሥነ ስርዓት ያለመደራጀቱ፣ በከተማ ፕላን የሚሰለጥኑ ባለሙያዎች ከፍተኛ ልምምድ እንዲያደርጉ ብሎም አዳዲስ ሀሳብ እንዲያመነጪ የሚያስችል አሰለጣጠን ዘይቤ ውሱንነት የመሣሰሉ ጠቅለል ያሉ ችግሮች ሳይጠቀሱ መቼም አይታለፍም፡፡
ብርሃንና ሰላም ማተሚያቤት በ1964 ዓ.ም ያሳተመው አንድ ፅሑፍ ሰንመለከት እንዲህ ይላል፡፡ «ሥልጣኔ በኑሮ ረገድ ጥንት ያልተሻሻለውን ነገር በቀላል ዘዴ እያሻሻሉ ምቾት የሚገኝበት ብልኀት…ሲሆን በመልካም ትምህርት እያሳደገ ወደ ከፍተና የኑሮ ዘዴ መምሪያ ነው፡፡ ድንቁርና ደግሞ የአንድ አገር ህዝብ ኑሮውንና ሀብቱን ደረጃ እንዳይሻሻል በጨለማዊ ሰንሰለት እየጎተተ ወደኋላ ወጥሮ የሚስብ ነው፡፡ ማናቸውም ሥራ ጠንከር ብለው ካልደከሙበት ጥቅም አይሰጥም፡፡ ይልቁንም ዝቅተኛ ሥራን አንዳንድ ሰዎች በስንፍና ምክንያት መስራት አቅቷቸው በችጋር አለንጋ በገዛ ራሳቸው ይገረፋሉ፡፡» ለውጥ የሚመጣው ማንንም አላስቸግርም ብሎ ጠንክሮ እየሰራ ራስን በመቻል እንጅ ሥራን ንቆ ከወዲያ ወዲህ በመንገላወድ አይደለም፡፡ አንድ ሰው ለጊዜው ከፍ ያለ ሥራን አትቶ ዝቅ ያለ ሥራ ቢያገኝ ለጊዜው ያንኑ ይዞ የተሻለውን ሥራ ለማግኘት መጣጣር ይገባዋል፡፡ ሁናቴው እንደፈቀደ ከዝቅተኛው ሥራ ተነስቶ ሳይንቅ ወደ ተሻለው የሥራ ደረጃ ቢያዘግም ይበጀው እንደሁ እንጅ ፈፅሞ ግብረ ጠል መሆን አያሻውምና ከድንቁርና አዙሪትም በቀላሉ መላቀቅ ያስችላል፡፡
ሥልጣኔ በሰፈነባቸው ያደጉ አገሮች እኮ የሕዝቡ ዋና ሀብት መሰረቱ ጤናው በሚገባ መጠበቁ ነው፡፡ አምራች ዜጋ ሆኖ ካላስፈላጊ ወጪም ይድናል፡፡ ሥልጣኔ ለከተሜው እውቀት ማደግ ላይ ብቻ የተወሰነ ሳይሆን ለገጠሩ ሕዝብም የእርሻ ዘዴውን እንዲያሻሽል አጋዠ መሳሪያ ነው፡፡
የከተማን ውበትና የሕብረተሰብ ጤና አኗኗር እንዲሻሻል ቆሻሻን እንዳፈተተ ከነጥራጊው መጣል ሳይሆን በአግባቡ በመያዝና በማስወገድ ከመጥፎ ሽታና ጥቃቅን በካይ ነፍሳት መታደግ ያስችላል፡፡ በየሰፈሩ አንዳንድ ሰዎች የቆሻሻ መጣያ በአግባቡ ተጠቅመው ሲያስወግዱ አንዳንዱ ደግሞ በየደጃፉ ጥራጊውን በመጣል ለነዋሪው ጠንቅ ሆኖ ይታያል፡፡ ከዚህ የተነሳ የሕዝብ ጤና መበከሉ ብቻ ሳይሆን የከተማውም ፅዳትና ውበት መበላሸቱ አይቀርም፡፡ እንግዲህ መሰልጠን ማለት ካለማወቅ ወደ ማወቅ መሸጋገር ሲሆን ዋና መገለጫውም ትሁትነትና እና ለሕግ መከበር መታመን ነው፡፡ ለከተማ ውበት መጠበቅና መፅዳት ሁሉም የበኩሉን ድርሻ እንዲወጣ ግድ ይላል፡፡ የውጤታማነቱ ፍሬ ደግሞ ለትውልድ በምቹና ፅዱ አካባቢ መኖር እንደባህል ሆኖ መለመድ ቀጣይነቱ ነውና፡፡ ቸር ይግጠመን!!!