Blogs
ያልተፈለገው የኢሮብ ህዝብ ሕልውናና ረጅሙ ተቃርኖ!!
ክፍል አንድ፤
"የትግራይ የነፃነት ትግል" እና የኢሮብ ህዝብ ተቃርኖ አጀማመር
ከዮሴፍ አዳዩ ጥቅምት 2014
መግቢያ
አብዛኛው ጊዜ እንደታዘብኩት ከሆነ ስለ ሕዝባችን ስናነሳ 'መውደቃችንን እንጂ ያንሸራተተንን' በተመለከተ ልብ አላልንም:: የዛሬው የሕዝባችን የውድቀት ደረጃ እንዲሁ በድንገት የመጣ ሳይሆን የዓመታት የሰው ሰራሽና የተፍጥሮ የስራ ውጤት ነው በሚለው በፅኑ አምናለሁ። በመሆኑም የዛሬውን የሕዝባችን ፈተናና ቀጣይ አደጋ ትክክለኛውን ስዕል ለማመላከት ወደ ኋላ ቢያንስ 47 ዓመት ወደ ኋላ መሄድ የግድ ይሆናል የሚል የግል እምነት አለኝ። በመሆኑም በተቻለ መጠን ለማሳጠር ሲባል በ"ቁንፅል" አቅርቤዋለሁ። ቁንፅል ማለት ዛሬ ሕዝባችን የሚገኝበትን ተጨባጭ ሁለመናዊ ጉስቁልና ሳላካትት፤ ለዛሬው ተጨባጭ የህልውና አደጋ ዳርገውታል ብዬ በማምንባቸው ውስጣዊ ቅራኔዎች/ችግሮችና በይበልጥ በውጫዊ ጫናዎች ላይ ትኩረት ማድረጌን ለመጠቆም ያህል ነው:: ይህንኑ ሃላፊነት በራሴ ተነሳሽነት ስወስድ በጉዳዩ ላይ ከኔ ይበልጥ ጥልቅ እውቀትና ግንዛቤ ያላቹህና እጅግ የማከብራቹህ ወንድሞቼና እህቶቼ መኖራችሁን በመርሳት አይደለም:: በመሆኑም አቀራረቤ ላይ ግድፈት ሆነ ይዘታዊ ውሱንነት ቢኖር የአቅም ጉዳይ ከመሆኑ ውጭ ከዳተኝነት/ቦህሣ/ ወይንም ጊዜ ባለመስጠት ስላልሆነ ይህንን እንደመነሻ በመውሰድ በይበልጥ እንደምታዳብሩት፣ ስህተት ካለበትም እንደምታርሙት በመተማመን ነው።
ይህ በእንዲህ እንዳለ፤ የፅሁፉ ርእስ፤ "ያልተፈለገው የኢሮብ ሕዝብ ሕልውናና ረጅሙ ተቃርኖ !!" የሚል ሲሆን ፅሁፉን እስከ ፍፃሜው ካነበባችሁ በኋላ የርዕሱን መልእክት ገፅታውን ከሁለት አቅጣጫ እንድትገነዘቡልኝ አደራ እላለሁ:: ማለትም ከውጭ አካላት ፍላጎትና ግብ (የህወሓት አመራርና መሰሎቹ)፤ እንዲሁም ከራሳችንም (በተለይ ኤሊቱ) ካለበት የቆየ በጋራ ለመስራት አለመቻል/አለመፈለግ፣ እንዲሁም በግሉም ቢሆን ሙሁራዊ ግዴታውን ያለመወጣት ችግርን ታሳቢ ማድረግ አገባብ ሆኖ ታይቶኛል።
"የትግራይ የነፃነት ትግል" እና የኢሮብ ህዝብ ተቃርኖ አጀማመር
1967 ላይ ሲመሰረት ተጋድሎ ሓርነት ሕዝቢ ትግራይ (ተሓሕት) ከ1972 በኋላ ሕዝባዊ ወያነ ሓርነት ትግራይ (ሕወሓት/TPLF/) የተመሰረተው ከተማ ሳይሆን ደደቢት/ሽሬ በረሃ ነው:: (አቶ ገብሩ አስራት #ሉዓላዊነትና ዴሞክራሲ በኢትዮጵያ# መፅሃፉ ላይ በግልጽ አስቀምጧል):: በርግጥ በውስን የውይይት መድረኮች እየተገናኘ የሚመክር ማገብት የሚባል እና በጥቂት ተራማጅ ነን በሚሉ የትግራይ የዩኒቨርስቲ ተማሪዎች የተመሠረተ ማሕበር ገስገስቲ ብሄረ ትግራይ (ማገብት) የሚባል ማሕበር የነበረ ቢሆንም የወቅቱ አንኳር የመወያያ ርዕሰ ጉዳዮች በሚመለከት ግን ጥልቅ መረጃ የለኝም:: በቀጣይ የትግራይ ሕዝብ ማንነትና የነፃነት ዙሪያ ስለነበረው ግንዛቤ የሚገለጽ የጠራ መረጃም ግልጽ አይደለም። የሆነ ሆኖ ድንገተኛው የ1966ቱ አብዮት ከተነሳበት የካቲት ወር ጀምሮ እሰከ የክረምት ወራት መጨረሻ ግን የማገብት መስራቾች ተደጋጋሚ ስብሰባዎች ያደርጉ እንደነበር በተለያዩ መረጃዎች ተገልጿል:: በዚሁ ዓመት መጨረሻ ማብቂያ ነሓሴ ላይ በአዲስ አበባ ጊዮርጊስ ቤተክርስቲያን ግቢ ውስጥ እጅግ የተወሰኑ የትግራይ ተወላጅ ባለሀብቶች፤ የቢሮ ሰዎች እና ውስን የማሕበሩ አባል ተማሪዎች የተገኙበት ስብሰባ መደረጉ መረጃዎች ያመላክታሉ። በወቅቱ የዩኒቨርስቲ ተማሪ የነበረ ዖቅባዝጊ "ትግራይ ብሔር" የሚለውን መመዘኛና ስያሜ እንደምታሟላ እና የራሷ የነፃነት ትግል ማድረግ እንደምትችል የሚገልጽ ሰፋ ያለ ፅሑፍ ማቅረቡ ይታወቃል:: ዖቅባዝጊ የመቀሌ ልጅ ሲሆን፤ በተማሪዎች እንቅስቃሴ ዝነኛና በውቅቱ #አዞቹ# (The Crocodiles) እየተባለ ሲጠራ የነበረ በነ ብርሃነመስቀል ረዳ፣ ዘርኡ ክሕሸን፣ ጸጋዬ ገ/መድህን የሚመራ የነበረ ቡድን አባል የነበረው መለስ ተኽለ ቅርብ ጓደኛና በኋላም አ/አ ማዘጋጃ ቤት ላይ ቦምብ ወርውራችኋል ተብለው አብረው መረሸናቸው የሚታወቅ ሆኖ በትክክል የማገብት አባል ይኑር አይኑር የሚያሳይ የተገኘ መረጃ የለም። አንድ የሚታወቅ ነገር ዖቅባዝጊ በስብሰባው ያነበበው ፅሁፍ በኋላ በረሃ ከገባው ቡድን አንዱ የሆነ ግለሰብ ወደ ሜዳ ይዞት እንደወጣ ይታወቃል::
አብዛኛውን የማገብት አባላት የያዘው በአቶ አየለ ገስሰ/ስሑል የተመራው ቡድን ትጥቅ ትግል ለመጀመር በሽረ አውራጃ ልዩ ስሙ ደደቢት በረሃ በ1967 የካቲት ተጋድሎ ሓርነት ህዝቢ ትግራት (ተሓህት) በሚል ስም መመመስረቱ፣ የድርጅቱ ዓላማ የግራውን አድዮሎጂ የሚከተል በብሄር ጥያቄ ዙሪያ የሚታገል መሆኑ ከሚገልፅ ውጭ ግልፅ የሆነ የፖልቲካ ፕሮግራም እንዳልነበረው ይታወቃል። ተሓህት በሚል ስም ትጥቅ ትግል የጀመረው ቡድን ይዞት ከተነሳው ዓላማ አንድ ግልፅ የነበረው አንድ ዓይነት ባህል፤ ቋንቋ ፤ ስነልቦና ያለው ህዝብ የሚኖርባት፣ የራሷ ጂኦግራፊያዊ ወሰን ያላት ትግራይ የምትባል ብሄር መኖሯና ለዚች ብሄር የነጻነት ትግሉ ታክቲካዊ ስልቶችና ስትራቴጂካዊ ግቦችን ያስቀመጠ መኖሩ ነው።
በዚህ ክፍል አንድ በኢሮብ ህዝብና በያኔው ተሓህት በኋላ ህወሓት የነበረው መሰረታዊ ተቃርኖ ምን እንደነበረ፤ ይህን ተቃርኖ ለመፍታት ህወሓት የተከተለው አካሄድ፤ ከ1970 እስከ 1987 የኢሮብ ህዝብ ከየት ወዴት እንደተጓዘ እጅግ ባጭሩ ለውይይት መንደርደሪያነት ቀርቧል።
በክፍል ሁለት ህወሓት የኢሮብ ህዝብ ኢሮባዊ ማንነት በአስሚለሽ ለማጥፋት የዘየደው ሴራ በተለይ የካቶሊክ ቤተክርስትያንን ከኢሮባዊ መዋቅ ለማወጣት እንደሰራ ለማቅረብ ይሞከራል።
ዮሴፍ አዳዩ
ያልተፈለገው የኢሮብ ህዝብ ሕልውናና ረጅሙ ተቃርኖ!!
ክፍል ሁለት፤
ኢሮባዊ ማንነት ለማጥፋት በህወሓት የተሸረቡ ሴራዎች፣
ከዮሴፍ አዳዩ ሕዳር 2014
ሀ) ከአሃዳአዊ ስርዓተ መንግስት ወደ ፈደራላዊ ስርዓተ መንግስት የተደረገው ሽግግር፣
1987 የትግራይ ክልላዊ መንግስት በውል ተቋቁሞ፣ አዲሱ ከታች ወደላይ (Bottom up) የሀገረ መንግስት (ፈደራል መንግስት) ግንባታ ጅማሮ ተጧጡፏል። "በቀድሞዎቹ መንግስታት የተሞከረውና ኢትዮጲያ የተሰፋችበት የሀገረ-መንግስት ግንባታ ያልተሳካው ትክክለኛ አወቃቀርና አካሄዱን ስለሳተ ነው"። በመሆኑም አዲሱ ጅማሮ እንከንየለሽ አማራጭ መሆኑ ሳይሆን"ብቸኛ/Exclusive/ መንገድ" እንደሆነ በመስራቾቹ ታምኖበት ሕገመንግስታዊ ቁመናውንም ተጎናጽፎዋል። ቀጣይ ሀገሪቱ (ኢትዮጵያ) ደግሞ በሕዝቦች የከታች ወደላይ፤ እንዲሁም ወደጎን በሚጎለብተው የብሄር ብሄረሰቦች ፍላጎትና መፈቃቀድ መሰረት በአዲስ መልክ ይገነባል ተባለ። በዚሁ አወቃቀርና የአካሄድ አፈፃፀም ላይ እንከን ቢፈጠር፣ በተለይም የብሄረሰቦች ሆነ የሕዝቦች መብት መሸራረፍ ቢኖር፤ ውጤቱ መበታተን ብቻ ይሆናል ተባለ። ባጭሩ የሀገራችን ብሔሮችና ህዝቦች በማንም በምንም የማይገሰስ የበላይ ስልጣን ባለቤት ሆነዋል ተባለ። ከዚህ በኋላ ሌሎችን በተለይም ትንንሽ ብሄረሰቦችን በማስገደድ በማዋሀድ፣ በማጠቃለል፤ ወይም በመዋጥ ዘዴዎች የሚደረግ የአንድ አገር (ኢትዮጵያ) ግንባታ የሚታሰብ አይሆንም ተባለ።
ይህ በእንዲህ እንዳለ ሆኖ ወደ የኢሮብ አናሳ ብሄረሰብ ጉዳይ ስንመለስ ገና ከጅምሩ በሁለት ተቃርኖዎች (ተፃራሪ ፍላጎቶች) መካከል እየተሰነቀረ መሄዱን በተግባር እናያለን። ይኸውም በአንድ በኩል የኢሮብ ህዝብ ለዘመናት የገነባው የፀና የራስ ማንነት ምስል፣ የራስ ማንነት ሥነ-ልቦና መኖሩና በዚሁ ማንነቱና ሥነ-ልቦና የመቀጠል ተፈጥሯዊ መብት፤ በሌላ በኩል ደግሞ የዚሁ ሕዝብ መብት ሆነ ፍላጎት በግዙፉ የትግራዋይነት ፍላጎት መዋቅር ውስጥ assimilate ተደርጎ ከጨዋታ ውጭ የማድረግ ፍላጎት ገና ከጅምሩ በግልፅ መታየት ተጀመረ። በርግጥ እነዚህ ተቃራኒ ዝንባሌዎች በየትኛው ሀገርና የተለያየ ማንነት ባለው ህዝብ መካከል የነበሩና የማይቀሩ እንደሆኑ ይታወቃል። ይህ ክስተትም በኢሮብ ህዝብና በጎረቤቶቹ ህዝቦች መካከል በተለያየ ጊዜ እንደተከሰተ ታሪክ ይነግረናል። የኢሮብ ህዝብ ታሪካዊ መዋዕል እንደሚያሳየን ህዝቡ ራሱን ከሌላው (ከተጋሩ፣ እንደሱ የሳሆ ቋንቋ ከሚናገሩ ሳሆ) ለይቶ የሚያይበት የራሱ መዋቅራዊ ድንበር ያለው ሕዝብ መሆኑ እንደተጠበቀ ሆኖ ለትግራይም ብሎም ለኢትዮጵያ አንድነትና ግንባታም ከፈተኛ አስተዋፅኦ እንዳበረከተም ታሪክ አስቀምጦታል። ሌላ ዛሬ በተለያየ መንገድ የኢሮብ ህዝብ ከተጋሩ ጋራ አንድ እንደሆነ ሊነገር ቢሞከርም፣ በርግጥ አንዳንድ የሚያገናኙትና የሚያመሳስሉት ነገሮች ቢኖሩም የተለየ ማንነቱ ገላጭ የሆነ የራሱ ታሪክ፣ መልክዓ- ምድር፤ ቋንቋ፣ ባህል፣ ሥነ-ልቦናና ትውፊት፣ ባለቤት መሆኑ ነው። ስለሆነም ከዚህ ራሱን ከጎረቤቶቹ የሚለይባቸው የራሱ የሆነ የተለየ የፖለቲካ አደረጃጀት፣ አወቃቀር፣ ሥነ-ልቦና፣ ባህልና፣ አስተዳደራዊ መዋቅር ያለው መሆኑ ነው።
ለማብራራት ያህል የኢሮብ ሕዝብ የራሱ"መዋቅራዊ ድርጊት" ያለው አንድ "መዋቅር" ነው ስንል ምን ማለት እንደሆነ ለአብነት 'መኪና' እንውሰድ!! መኪና/ከሞተር፤ ከካምቢዮ ጎማ ፤ መብራትና. . . ወዘተ. ከሌሎችም የተለያዩ ክፍሎች ተገጣጥሞ የተሰራ 'መዋቅር' ሲሆን መዋቅሩ ደግሞ እነዚህ የተለያዩ አካላት በመግባባት እና በመቀናጀት በሚፈጥሩት እንቅስቃሴ "ድርጊት" ይሆናል። ለመዋቅሩ ሆነ ለመዋቅራዊ ድርጊቱ ቀጣይነት ደግሞ የመዋቅራዊ አካላቱ ጤንነትና ጥበቃ ያስፈልጋል። ይሁንና መዋቅሩን ከገነቡ ወይንም መዋቅራዊ ማንነቱን ከፈጠሩት የተለያዩ ክፍሎች አንዱ ከተበላሸ ወይንም ያለቦታው ከተገጠመ ግን መዋቅራዊ ድርጊቱ እየደከመ ስለሚሄድ ዋናው መዋቅር ቀስበቀስ እየከሰመ ይፈርሳል።
ለ) ለኢሮብ ህዝብ እንደ ጋሻ ስትታይ የነበረች የካቶሊክ ቤተክርስትያን ከህዝቡ ለመነጠል የተሰራው ደባ፣
ወደ ዋናው ርእሰ ጉዳያችን የኢሮብ ህዝብ አንድ መዋቅር ነው ወደሚለው ስንመለስ፤ ሁሉም እንደሚያውቀው የካቶሊክ ቤተክርስትያን በኢሮብ 'መዋቅር' እና መዋቅራዊ ድርጊት ውስጥ ያላት ከፍተኛ ድርሻ መመልከት/ማወቅ ተገቢ ነው:: ከዚህም በመነሳት የካቶሊክ ቤተክርስትያንን "እንደየወቅቱ ሁኔታ" እና "የየጊዜያቱ " አጀንዳ አመቺነት ጋር በመቀያየር የኢሮብ ህዝብ መዋቅርን ለማዳከም ዓላማ ለመጠቀም የተደረገውን የተለያየ ሴራና እንቅስቃሴ ልብ ብሎ መመርመርና ማጥናት ተገቢ ነው። እንደሚታወቀው ቤተክርስትያንዋ በሃይማኖታዊ ስራዎች ብቻ ሳይሆን፤ የኢሮብ ህዝብ የኢኮኖሚያዊ ኑሮ መሰረትና የክፉ ቀን መተማመኛ ምሰሶ ሁና በአከባቢው ያከናወነችው የመሰረተ ልማት፣ ትምህርት፣ ማስፋፋት፤ የመንገድና ውኃ ስራ ቀላል አይደለም:: ባለፉት 27 ዓመታት የኢህአዴግ አስተዳደር በኢሮብ ቤተክርስትያኗና መንግስት ያከናወኑዋቸው የመሰረተ ልማት ሥራዎች ሲነፃፀሩ ተቋሟ የሰራችው መንግስት ከሰራው በብዙ እጥፍ ይበልጣል። በመሆኑም ህዝቡ ለመንግስት ከሚሰጠው ቱክረትና አክብሮት ይልቅ ለቤተክርስቲያንዋ የሚሰጠው ትኩረትና ክብር በግልጽ የሚታይ ነው። በመሆኑም "ጠላትን በራሱ ከዘራ" እንዲሉ ይህንን ሚናዋን በማዳከም፣ ብሎም በማስቀረት ከህዝቡ በመነጠል ህዝቡ ላይ ጫና ማሳደር እንደሚቻል ታውቆ ለዚህ እቅድ ወጥቶለት ገና በትግራይ ህወሓት በብቸኝነት የመንግስት ሥልጣን እንደያዘ የሴራው እንቅስቃሴ ተጀመረ። ዋና ዋናዎቹን ለመጥቀስ ያህል፣
ገና 1980ዎች ላይ ቤተክርስትያኗ ህዝቡን ተመጽዋች" በነሱ ቋንቋ "ተጸባዪ" አድርጋለች፣ ህዝቡ የቤተክርስቲያኗ ተመጽዋች ሆኖ ስራ አይወድም ፤ የጉልበት ስራ አይሰራም በማለት ከፍተኛ ተቋሟን የማጥላላትና ከህዝቡ የመነጠል ስራ በካድሬዎቹ አማካይነት ተሰራ። በዚህም ህዝቡ ከፍተኛ ስጋትና ጥርጣሬ ውስጥ እንዲገባ ሆነ።
ሂደቱ በዚህ ሳያበቃ በቤተክርስትያኗ በኩል ይሰጥ የነበረውን ማንኛውም እርዳታ ልማታዊ ሥራ በመንግሥት ቀጥተኛ እና ተዘዋዋሪ ቁጥጥር ስር እንዲያልፍ ተወስኖ በዚሁ አግባብም ተግባራዊ እንዲሆን ተደረገ። አፈፃፀም በሚመለከትም የፕሮጀክቶች ስራ ብቻ ሳይሆን የተቋሟ ገቢውም ወጪውም በመንግሥት በኩል እንዲያልፍ የመፈለግ አዝማሚያ ታየ፣ ይህ አካሄዳቸው ደግሞ ሁለቱን አካላት አወዛገበ፣ ከብዙ ውዝግብና ድርድር በኋላም ቤተክርስቲያኗ የምትገነባቸው ፕሮጀክቶች ዓይነትና የግንባታ ፈቃድ በቅድሚያ በመንግሥት ፀድቆ ስራው ከተጠናቀቀ በኋላ መንግስት ተረክቦ አንዲያስተዳድረው ስምምነት ላይ ተደረሰ። በዚህ ስምምነት መሰረት ለምሳሌ የዓሣቦል ግድብ ፕሮጀክት ተጠንቶ ግድቡ የተሰራው በዋናነት ሰፋ ያለውን የኢሮብ አከባቢ የመጠጥ ውሃ ለማዳረስ ሲሆን ሽፋኑን እስከ አራዕ ለማዳረስ ያቀደ የተራዘመ ፕርጀክት ነበር። ከዚሁ ጎን ለጎን ደግሞ ከግድቡ ስር ያሉት የዳውሓን ፤ የካላዓሳ ፤ ዳያ ፤ ጋማዳ ወዘተ ለአትክልት ልማት እንዲያግዝም ነበር። በዚህ እቅድ መሰረት የፕሮጀክቱ ግንባታ ተጠናቆ ቀጣይ ምዕራፍ በመጀመር አራዕ የሚሄደው መስመር ዝርጋታ ስራ ዳያ ደርሶ ነበር። ልክ በዚሁ ደረጃ ላይ የኢሮብ ወረዳ ም/ቤት የተረከበው ሲሆን ስራው ስንዝር ሳይጨምር በደረሰበት ቆሞ ቀረ። በዚህ ምክንያትም የአራዕ ሕዝብ በበጋው ወራት የቤት እንስሳትን ይዞ ውሃ ፍለጋ ግድቡ ድረስ እየመጣ 'አሰሞት' አከባቢ የቆየባቸው ጊዜያት በርካታ ናቸው። የሆነ ሆኖ የዓሳቦል ፕሮጀክት ጥቂት የማይባሉ ሰዎች ሕይወት እንደሚቀይር የታመነበት ፕሮጀክት የነበረ ሲሆን፣ ገና ሳያልቅ ርክክብ ተደርጎ አሁን በደረሰበት ቦታ ላይ እንዲመክን ሆኗል።
በየጊዜው ሆን ተብሎ በሚደረግባት ጫና በመማረር የተከፋችው ቤተክርስትያኗ ትላልቅ ፕሮጀክቶችን ወደ ሌላ አከባቢ በመውሰድ ኢሮብ ላይ በጥቃቅን የእርከን ግንባታ ስራዎች ላይ ብቻ እንድትወሰን ተደረገ። እጅግ የሚገርመው ግን ህዝቡ ከነበረው ብሶ ዛሬ እንዳለ ከምንም ጊዜ በላይ ከመንግስት፤"የሰፍትነት" ተመጽዋችነት ሳይላቀቅ የመቀጠሉ ጉዳይ ነው::
በ1993/94 የኢትዮ-ኤርትራ ጦርነትን ተከትሎ የተሰጠው የሄግ ብይን መሰረት ከኢሮብ ለኤርትራ የተሰጠው መሬት ህዝቡን አሳምኖ ተግባራዊ ለማድረግ፣ በመንግስት ህዝቡ ውሳኔውን እንዲቀበል ሊያሳምኑ ይችላሉ የተባሉ እጅግ ጠንካራ ካድሬዎች ተመርጠው ወደ አከባቢው ተላኩ። ካድሬዎቹ ውሳኔውን ለህዝቡ ሲነግሩት የኢሮብ ህዝብ ከተገመተው በላይ ንዴት እና ቁጭት ተላብሶ እምቢኝ አላቸው። ተራው ህዝቡ ብቻ ሳይሆን የመንግስት ተወካይ የነበሩ የወቅቱ የወረዳው አመራር አካላትም የሚቀመሱ አልሆኑም። ካድሬዎቹ ህዝቡን ለማሳመን በማባበል ሆነ በማስፈራራት ያደረጉት ሙከራ ፍፁም የማይቻል ሆነ። አልፎ ተርፎ የኢሮብ ህዝብ "አራት ኪሎ ቁጭ ተብሎ የኢሮብ መሬት ለሌላ አሳልፎ መስጠት አይቻልም"፤ ምናልባት ፍርሃት ከሆነ፤ መሬታችንን በራሳችን ስለምንጠብቅ የመሳሪያ እገዛ ብቻ አንዲያደርጉልን መልእክት አድርሱልን" የሚል መልእክት እንዲያደርሱለት ነበር የነገራቸው:: በህዝቡ አለመታዘዝና ድፍረት የተናደደው መንግታዊው አካል በኢሮብ ህዝብ ላይ በነበረው የቆየ ቂም ከዚህ ድፍረቱና እምቢተኝነቱ ሌላ ተጨማሪ ቂም ቋጠረ። በህዝቡ ጠንካራ ተቃውሞ ምክንያት የሚቀለበስ ውሳኔ እንደማይኖር ቀድሞ በግልጽ የሚታወቅ ቢሆንም፣ ዞሮ ዞሮ የኢሮብ ህዝብ ጠንካራ ተቃውሞ በጊዜ ካልተገታ ለሌሎች አከባቢዎች መጥፎ አርአያ በመሆን ለህወሓት እንደ ለድርጅት ህልውና ትልቅ እንቅፋትና እንደድፍረትም ሊቆጠርበት እንደምችል ታሳቢ ተደረገ። በዚህም፣ ይህ እምቢተኛ ህዝብ ድሮውም ቀጣይ የድንበር ማካለል አፈፃፀም ሂደቱን የማስተጓጎል ሙከራ ከማድረግ ወደኋላ እንደማይል ይታመን ስለነበረ፣ በተገኘው አጋጣሚ ሁሉ ህዝቡን በመከፋፈል የማዳከም ስራ እንዲሰራ ተወሰነ። በዚህ መነሻነትም፣ በወቅቱ በሀገርና ክልሎች ደረጃ የታቀደ አዲስ የሰፈራ ፕሮግራም ስለነበር ከኢሮብ ህዝብ የተወሰነው ወደ ምዕራብ ትግራይ ዳንሻ እንዲነሳ ተወሰነ። ለዚህ ደግሞ ቤተክርስቲያኒቷንና መሪዎችዋን መጠቀም የግድ ሆነ። በቅድሚያ ቤተክርስቷያን ህዝቡን በመቀስቀስ ግንባር ቀደም ሚና እንድትጫወት፤ ከዚሁ ጎን ለጎን ደግሞ አስቸኳይ በምዕራብ ትግራይ የቤተክርስትያን ሕንፃ ግንባታ ተደርጎ ካህናት እንዲመደቡ ግፊት ተደረገ። ይህም ተግባራዊ ሆነ። ይሁን እንጂ ቅስቀሳው ጋር በተያያዘ ውዝግብ ተፈጠረ። የሃይማኖት አባቶቹ፤ (ካህናቱ) 1ኛ፤ አከባቢው አልተጠናም ፤ 2ኛ ከፍተኛ የወባ በሽታ ያለበት አከባቢ ነው፣ 3ኛ፤ መሰረተ-ልማት አልተዘረጋበትም፣ 4ኛ፤ የአከባቢው ሰላም አስተማማኝ አይደለም። በመሆኑም፣ ህዝቡን ቀስቅሰን ነገ ለሚያጋጥመው አደጋ ተጠያቂ መሆን አንፈልግም በማለት ፈቃደኛ አልሆኑም።
ዛሬ ላይ ሁነን ያለፉት 27 ዓመታት ኩነቶችን ወደኋላ መለስ ብለን ስንመለከት፣ በእውነት የኢሮብ ሕዝብ በተለያየ ሴራ ለምን ዓይነት እልቂት ይጋለጥ እንደነበር በቀላሉ መረዳት ይቻላል። ከራሱ ማህበረሰብ ርቆ የሚኖር ትንሽ ቁጥር ያለው ከሚሰፍርበት አከባቢ ማህበረሰብ ጋራ ምንም ዓይነት ትውውቅና ማህበራዊ ትስስስር የሌለው አናሳ የኢሮብ ሰፋሪ ቡድን ዞሮ ዞሮ አንድ ቀን ለአደጋ መጋለጡ እንደማይቀር ጥርጥር አልነበረም። ምክንያቱም መሰል ጥቃቶችን በሚመለከት የሃገራችንም ሆነ የሌሎች ሃገራት ልምድ ማየቱ በቂ ነውና። ከዚህ በተጨማሪ ደግሞ ለኢሮብ ሰፋሪዎች የተመረጠው አከባቢ የባለቤትነት ጉዳይ የትግራይ ክልል ወይስ የአማራ ክልል የሚለው ዛሬም ቢሆን በሁለቱም ወገኖች ስምምነት ላይ ያልተደረሰበት መሆኑ ሲታይ፣ ነገሩን ይበልጥ ግልፅ ያደረገዋል። ስለሆነም በዚህ የሰፈራ ጊዜም ቢሆን ቤተከርስቲያንዋ እንዴት ልትደረገ እንደተወጠነ በግልፅ ታይቷል።
ሌላው ቀደም ሲል ከተጠቀሰው ለየት ያለ በቀጥታ ቤተክርስቲያኑዋን ከኢሮብ ህዝብ ጋር ለማጋጨት የተወጠነው ትልቁ ሴራ 2004 ዓ.ም የተደረገው ነው። የኸውም የዓመቱ የመስቀል በዓል ኢሮብ ዳው'ሓን ላይ እንዲከበር በክልል መንግስት ደረጃ ተወሰነ። በውሳኔው መሰረት በዓሉ ዋናው የመከበሪያው ቦታ ኢሮብ ላይ ቀኑ ከመድረሱ በፊት መስከረም 14 ተከብሮ መስከረም 17 ግን የዋናው በዓል አከባበር "ዓዲግራት"ላይ ይደምቃል፤ የዳው'ሓን ታዳሚዎችም ወደ ዓዲግራት ይመለሳሉ የሚል ነበር። በዚህ ውሳኔ መሰረት በወቅቱ የክልሉ ፕሬዘዳንት የነበሩት አቶ አባይ ወልዱን ጨምሮ በርካታ ባለስልጣናትና የሃይማኖት መሪዎች በበዓሉ ላይ ተገኝቷል። ወደ በዓሉ ዝግጅት ከመሄዳቸው በፊት ግን ህዝቡን ስብስበው አቶ ዓባይ አጭር ገለጻ ካደረጉ በኋላ ህዝቡ ጥያቄውን፣ ሃሳቡን/አስተያየቱን እንዲያቀርብ ጠየቁ። በስብሰባው ላይ በርካታ ጉዳዮች የተነሱ ሲሆን በተለይ የአከባቢው ልማት በሚመለከት በርካታ ጥያቄዎች ተደጋገመው ተነሱ። መድረኩን ሲመሩ የነበሩት ፕሬዘዳንት ዓባይ በተነሱት ጥያቄዎችና አሰተያየቶች ላይ ማብራሪያ የሰጡ ሲሆን ልማትን በሚመለከት እውነትም አከባቢው ወደኋላ መቅረቱን ተቀብለው እንደመፍትሄ ያስቀመጡት አቅጣጫ ግን እጅግ ገራሚ ነበር። ይኸውም በአጭሩ ሲቀመጥ የካቶሊክ ቤተከርስቲያን በሌላው የትግራይ አከባቢ የምታደርገው ልማት በማቋረጥ ወይም በመተው በራሷ አከባቢ(ኢሮብ)ላይ ትኩረት ታድርግ የሚል ነበር። እዚህ ላይ ልብ በሉ እንግዲህ፤ 1) ቤተክርስትኗ ትላንት ሕዝቡን ሰነፍ ፤ ስራ ፈት አድርጋለች ፤ ስለሆነም ከልማቱ ስራ ላይ እጇን ታንሳ የተባለው ተገልብጦ ከዓመታት በኋላ መንግስት ያልሸፈነውን ትሸፍን በማለት ሃላፊነትን አልያም ተጠያቂነትን ወደ ውጭ ለመግፋትና ህዝቡንና ቤተክርስትያኗን ለማቃረን የተሰጠ መልስ መሆኑ፣ 2) በርግጥ ይቺ ቤተክርስትያን መጀመርያ መነሻዋ ከኢሮብ ቢሆንም ዋነኛው ተልእኮዋና ተግባሯ ግን በሁሉም አከባቢ እምነቱን የማስፋፋት ተልዕኮ እንዳላት እንረዳለ።
ህወሓት የመንግስት ስልጣን ላይ ከመጣበት ዕለት እስከ ዛሬ ቤተክርስትያኗን እንዴት ለሴራ መሳሪያነት እንደተጠቀመባት ዛሬ ላይ ሁነን ስናስብና ስንመረምር እንዴት አጣብቅኝ ውስጥ እንድትገባ በመሳሪያነት እየተጠቀሙባት እንደመጡ፤ የኢሮብ ህዝብ ለምን ዓይነት አደጋ ይጋለጥ እንደነበረና አሁንም እየተጋለጠ እንዳለ በቀላሉ መረዳት ይቻላል።
ቤተክርስትያኑዋ እምነቱን በአጠቃላይ በትግራይና አፋር አከባቢ የማስፋፋት ተልእኮ ተሸክማ ኢሮብ አከባቢ ላይ ብቻ ልማት ስራ ላይ ታተኩር ብሎ አንድ የክልል ፕረዝደንት አጠቃላይ ህዝብ በተሰበሰበት ስብሰባ መናገር ዓላማው ለምን እንደነበረ ለሁሉ ግልፅ ነው። ሲጠቃለል ከላይ እያየን እንደመጣነው የክልሉ የመንግስት ስልጣን የያዘው ድርጅት (ህወሓት) ተቋሟን እንደየወቅቱ ሁኔታ ሲያስፈልግ በማግባባት፤ አልያም በማስፈራራት፤ በውስጧም በአንዳንድ የራሷ የተቋሟ አባላት አማካይነት ስርጎ በመግባት፣ ቤተክርስትያንዋን እንደ ተቋም ከህዝቡ ጋራ ለማጋጨት/ለመነጠል እንደሰሩ፤ እንዴት እያንከራተቷት እንደነበረና አሁንም እንዳሉ፣ በዚህ ተፅዕኖና ጫና ምክንያት ቤተክርስያንም እንዴት ጅዋጁዌ እየረገጠች እንደሆነ በግልጽ እየታየ ነው።
ሐ) ኢሮባዊ ማንነትን አዳክሞ ከተጋሩ ጋራ አሲሚለት (Assimilate) ለማድረግ የተሰራው ሴራ፣
ሌላው ኢሮባዊ ማንነት ለማዳከምና ብሎም ለማጥፋት ህወሓት ከ1970ዎቹ እስከ ዛሬ ኢሮባዊ ማንነትን ለማዳከም ብሎም ለማጥፋት ከተጠቀመባቸው ዘዴዎች ቀጥለው የተዘረዘሩት ዋናዎቹ ናቸው።
የኢሮብ አንድነት ዋና ምሶሶ የነበረው የሽምግልና ባህል፣ ታናሽ ታላቁን የማክበር ባህል፣ የራስ ጉዳይ በራስ ውስጥ መያዝና ማንኛውም የውሰጥ ጉዳይ ወደ ውጭ ሳያወጡ/ሳይሰጡ በራስ መፍታት ባህል፤ ማንም ኢሮብ ለሌላ ኢሮብ ለባዕድ አሳልፎ አለመጠት ባህል፣ . . . ወዘተ. ፈጽሞ እንዲጠፋ በማድረግ፣ በህዝቡ መካከል የሚታመንና የማይታመን በማለት ቅራኔ መፍጠር ነው።
የተለየ ሃሳብ/አመለካከት ያለውን የተለያዩ አጸያፊ ስማስሞች በመለጠፍ አፍ ማዘጋት፣ ወይም ከአከባቢው እንዲጠፋ ማስደረግ ሌኛው ሴራ ነው።
"ለምን? እንዴት" የሚሉ ጥያቄዎችን ወደ አፋቸው ሳይዞር በአንድ ቃል በሉ የተባሉትን የሚናገሩ፤ ሲጠሩዋቸው አቤት፤ ስሉኩዋቸው ወዴት የሚሉ የማንነት ውዥንብር (identity crisis) ያለባቸው ሰዎችን በአባልነት በመመልመልና በተለያየ ሃላፊነት በመወከል የተለየ ሃሳብና ፖለቲካዊ አመለካከት ያላቸውን ማጥፋት፣ አፍ ማስያዝ፣ ማሸማመቅ፣
ዛሬ ኢሮብን የሚያስተዳድሩም ሆኑ የህወሓት አባላትና ደጋፊዎች ነን የሚሉ ማንነታቸውን ሲገልጹ፣ እኛ ተጋሩ/ኢሮብ እንጂ ኢሮብ የሚባል የራሳችን ማንነት የለንም እስከ ማለት ተደርሶ ኢሮባዊ ራሱን የቻለ ማንነት አለን ብሎ መናገር ሆነ ማሰብ ከተጋሩ ወንድሞቻችን ጋር እንደሚጣላን/እንደሚለያየን ተገርጎ የሚሰበክበት/የሚታይበት ደረጃ ላይ ደርሰናል።
ሃቁ ግን እኔ ኢሮብ እንጂ ትግራዋይ አይደለሁም ስላልን የሚጠላን እውነተኛ ትግራዋይ ሳይሆን ገና ከጅምሩ ኢሮብ የሚባል ማንነት የያዘ በማንነቱ እጅግ የሚኮራ አናሳ ብሄረሰብ በትግራይ ውስጥ መኖር የለበትም ብሎ በእቅድ እየሰራ የነበረው/ያለው ህወሓት ብቻ ነው። ይህ ግን እስከመቼ! ጎበዝ እንንቃ!
ክፍል ሶስት፣ የኢሮብ ህዝብን ህልውና የናደው የኢትዮ-ኤርትራ ጦርነትና ውጤቱ በሚል ርእስ ይቀጥላል፣
ያልተፈለገው የኢሮብ ህዝብ ሕልውናና ረጅሙ ተቃርኖ!!
ክፍል ሶስት፤
የኢሮብን ሕዝብ ህልውና የናደው የኢትዮ የኤርትራ ጦርነትና ውጤቱ፤
ከዮሴፍ አዳዩ ሕዳር 2014
ሀ) የ1990 ዓ.ም. የኢሮብ ሕዝብ ወገብ የሰበረው የኢትዮ ኤርትራ ጦርነት፣
መ ግ ቢ ያ፣
የኢሮብ ህዝብ በታሪኩ በድንበሩ ጉዳይ ላይ ድርድር አያውቅም። በአጎራባች ሕዝቦች የተወሰደበት ጭራፍ መሬት እንደሌለ ታሪክ ይመሰክራል። ዒንደሊ፣ ዳይሲዓለ፣ ዛጋብላ፣ ማይጭዓ-አራሞ፣ አራዕ-ዳራ፣ ማድዓ-ሰበያ ምስክር ናቸው። በህዝቡ ዘንድ የኢሮብ ይዞታ የሆነው መሬት በኤርትራ የባለቤትነት ጥያቄ ውስጥ ይወድቃል የሚል ሕልምም ግምትም አልነበረም። ምክንያቱም ሕዝቡ ታሪኩን መሬቱንና ድንበሩን ጠንቅቆ ስለሚያውቅና በየትኛውም ታሪካዊ አጋጣሚ ወደ ኤርትራ የተካለለበት ወይንም በኤርትራ የአስተዳደራዊ ማዕቀፍ ውስጥ የገባበት መሬትም ታሪክም አልነበረም፣ የለምም።
ሻዕቢያ በወቅቱ በድንበር አከባቢ ሲያደርገው የነበረ ዝግጅት በግልፅ የሚታይ ስለነበረ፣ ባንፃሩ በኢትዮጵያ በኩል በክልልም ሆነ በፈዴራል መንግሥት በኩል ምንም የሚታይ ዝግጅት ስላነበረ በሻዕቢያ በኩል ለሚፈፀምበት ጥቃት ራሱ ለመወጣት መዘጋጀት እንዳለበት የኢሮብ ህዝብ አውቆ በሻዕቢያ የደረሰበትን ጥቃት በራሱ አቅም ለመጋፈጥና ወራሪውን ኃይል በብቸኝነት ለመመከት ወሰነ። ወራሪውን ኃይል ለመጋፈጥ በላቀ ወኔና ቁጭትም ተረባረበ።
የኢሮብ ህዝብ ከራሱ ውጭ በተለይ ከመንግስት በኩል አስፈላጊ ጥበቃ እንደማይደረግለት፣ መንግስት ከህዝቡ ፍላጎት ውጭ እየሄደ መሆኑ የሚያሳዩ ገና ከጅምሩ ብዙ ምልክቶች ነበሩ። ለምሳሌ፣ ቀደም ሲል የወረዳው ዋና ከተማ ከታሪካዊቷ ዓሊተና ወደ ዳው-ሓን ተሻግሯል። ይህ ደግሞ ገና ቀድሞ ከዘጋሩት ወንዝ መልስ ወደ ሰሜን ያለው የኢሮብ መሬት በሚመለከት ጥልቅ ስጋት እንዲያሳድር አድርታል። ይህ ስጋት የተፈጠረው፣ አንደኛ፣ ዳው-ሓን በምንም መለኪያ ለከተማነት አመቺ አይደለችም። ይህን ለመረዳት የተለየ ሞያ አያስፈልግም። ሁለተኛ፣ ዳው-ሓን ከዘጋሩት ወንዝ ማዶ ወደ ደቡብ የወንዙ አፋፍ ላይ የምትገኝ ትንሽ መንደር ናት። ስለዚህ ዋናው ጉዳይ የዋና ከተማ ቦታውን ከዘጋሩት ወንዝ የማሻገር ተልዕኮ ካልሆነ በስተቀር ዳው-ሓንን ለኢሮብ ወረዳ ዋና ከተማነት መወሰን ብቻ ሳይሆን ማሰብ በራሱ እጅግ ብቻ ሳይሆን ከእጅግም በላይ ከባድ ነበር። ሶስተኛ፣ ዓሊተና ማለት ነባር የኢሮብ ዋና ከተማ ሁና የኖረችና፣ ለወደፊትም ለከተማነት በቀላሉ የመስፋፋት አንፃራዊ አመቺነት ያላት፣ የህዝቡ ታሪካዊ መሠረትና የማንነት የግንባታ አካል አንደሆነች ይታወቃል።
በመሆኑም ዓሊተናን ወደ ዳው-ሓን ማዛወር በሕዝቡ ላይ ጥልቅ ቁጣ፣ የሞራል ውድቀትና አሉታዊ ስሜት ያሳደረ ውሳኔ ነበር። ከምንም በላይ ደግሞ በልመና የተገኘ በርካታ ሚሊዮን የውጭ እርዳታ ብር ፈሶበት በመገንባት ላይ የነበረው የዓሳ-ቦል ግድብ ቀጣይ ልማት በዋናነት ያተኮረው በዳው-ሓን መንደር በነበሩት ትናንሽ ማሳዎች የአትክልት ልማት ሲሆን ይህም ከጥቅም ውጭ ሆኗል፣ የዓሳ-ቦል ግድብ ላይ የሆነ አደጋ ቢደርስ ወይም በሆነ አጋጣሚ ቢደረመስ ዳው-ሓን ያለ ምንም ጥርጥር በግድቡ ውሃ ተጠራርጋ ጠፊ ስለመሆኗ የተለየ የዘርፉ ሞያተኛ መሆን አያስፈልግም፣ ከከተማዋ ወደ ምስራቅ ኪትራ፣ አሳ-ዓለይታ እልም ያለ ገደል ነው። ወደ ደቡብ፣ ያሆ-ዳጋ፣ አዎ፣ የባሰበት ተንሸራታች ተራራማ መሬት እንዲሁም ወደ ምዕራብ ዓሳ-ቦል፣ ኪን-ኪንታይ ጭራሽ የማይታሰብ ተራራና ገደል ነው። ባጭሩ ዳው-ሓንን ወደ የትኛው አቅጣጫ ማስፋት ወይንም የመንገድ መተላለፊያ (access) ይሰራ ቢባል በምንም ዓይነት ቴክኖሎጂ ይሁን በሌላ የሚታሰብ አይሆንም።
ይህ በውል የተገነዘቡ አዋቂ ኢሮቦች ገና ስትፈጠር 'ግራ' የሆነች ከተማ በማለት" በሕይወት ዘመናቸው " ላይረግጧት እርም" ብለው ራሳቸውን በቃለ ማህላ ገዝተው፣ በዚሁ ቃላቸው ፀንተው ያለፉ የኢሮብ ታዋቂ ወላጆች አንደነበሩ ይታወቃል። ለምሳሌ፣ ያባ ሓጎስ ጊደይ (ዳያ)" አጉላዕ ባሊህ ሓበ'ኒህ አካዲህ ጉራል ራዕታ ካታማ" ብለው ሲሉ ቀላል አባባል አልነበረም። ይህን ሲሉ በርግጠኛነት ይቺን ከተማ በመኸል ሰንጥቆ ወደየትኛውም አቅጣጫ የሚተላለፍ መንገድ እንደማይኖር በወቅቱ ተረድቷል።
ይህ ሁሉ ተደማምሮ ባለበት ሁኔታ የተደረገው ዓሊተናን ወደ ዳው-ሓን የማዛወር ውሳኔ ታዲያ ህዝቡን ምናልባትም "ከዘጋሩት" መልስ ወደ ሰሜን ያለው የኢሮብ መሬትና ህዝብ ለኤርትራ "ተሽጧል" ወይም"ሆን ተብሎ ለመስጠት" ከወዲሁ የሚደረግ ቅድመ ዝግጅት ነው፣ የሚል ከባድ ስጋትና ጥርጣሬ ውስጥ ከቶታል። ለውሳኔው በተደረጉ የይስሙላ ህዝባዊ ውይይቶችም "ተሽጠናል"/ኒተ'በሒን/ የሚል ግልፅ አቋም ተንፀባርቋል። ይህን አቋም በድፍረት በማቅረባቸው ለእስር የተዳረጉ አባቶቻችም እንደነበሩ ይታወቃል። በመሆኑም ህዝቡ፣ የጊዜ ጉዳይ ካልሆነ በስተቀር ውሎ አድሮ አንድ ቀን፣ "የድንበር"ጉዳይ እንደሚቀሰቀስ የራሱ ግምት ነበረው ማለት ይቻላል።
ለ) የ1990 ግንቦት 23 የውግያ ውሎ፣
የኢትዮ -ኤርትራ ጦርነት በ1990 ዓ.ም ሁለተኛ አጋማሽ ላይ ተጀመረ፣ እንደ በደንበር ነዋሪም የኢሮብ ህዝብ ግንባር ቀደም የጦርነቱ ሰለባ ሆነ። እንቅርት ላይ ጀሮ ደግፍ እንዲሉ ከጦርነቱ በፊት በተፈጥሮና በዋናነት በሰው ሰራሽ ችግሮች ምክንያት እየተዳከመ በመሄድ ላይ የነበረ የብሄረ-ሰቡ ህልውና ልክ እሳት ላይ ቤንዚን የመጨመር ያህል ተቀጣጥለው የኢሮብ አናሳ ብሄረ-ሰብ ህልውና አደጋ በግልፅ መከሰት ጀመረ ማለት ይቻላል።
እንደሚታወቀው የኢትዮ- ኤርትራ ጦርነት በባድመ በኩል የተጀመረው ግንቦት መባቻ ላይ ሆኖ በኢሮብ ግንባር የተጀመረው ግን ግንቦት 22 ወደ 23 አጥቢያ ወደ 20 ቀን ያህል ዘግይቶ ስለነበረ በመንግስት በኩል ቀድሞ ቢታሰብበት በድንበሩ በቂ ዝግጅትና ሰራዊት ለማስቀመጥ ጊዜ ነበር። ሆንም ግን ከተወሰኑ ከምስራቃዊ ዞባ የዞባ ፀጥታ ሃላፊዎች በአብዛኛው ከሓውዜን የተውጣጡ የተወስኑ የምልሺያ አባላት ወደ አከባቢው ከመላክ ውጭ ሌላ ሃይል ስላልነበረ በወቅቱ የነበረው ውሱን ሚሊሻና የኢሮብ ህዝብ ድንበሩን መጠበቅ የሱ እዳ መሆኑ ተገንዝቦ ነበርና የኢሮብ ሚልሻና ከዞባ የመጡት ውሱን ሚልሻ በመቀናጀት ቦታ ቦታቸውን ይዘው መጠባበቅ ጀመሩ። የቦታ አያያዙ ይህን ይመስል ነበር። ይኸውም በአብዛኛው የመካከለኛ ርቀት ውስን መሳሪያ የያዙ አባላት ያካካተተ ቡድን ዓይጋ ከካቶሊክ ቤ/ያን በላይ ዳ'ት-ቦል ጀርባውን ይዟል። ሁለተኛውና ተመሳሳይ ስኳድ ደግሞ ' ሳራ - '-ጉምበ ወገቡ ላይ መሽጓል፣ ሶሰተኛው ደግሞ ያባ ደስታ ዓዶዑማር ዲክ ወደ ዘገብላ ተዳፋት ላይ በመመሸግ ምዕራቡን/በመነኽሰይቶ አቅጣጫ ያለውን የጠላትን እንቅስቃሴ ይከታተላል። ሌላውና አብዛኛው ኃይል ደግሞ ዋንካቦ፣ ሳካራ፣ አቡርታ፣ ሙጉላይ አስከ ማካታ ያለውን ገዢ መሬት በመያዝ በመጠባበቅ ላይ ነበር።
ግንቦት 22,1990 ቅዳሜ በተለይም ከቀኑ 9/10 ሰዓታት በኋላ የጠላት እንቅስቃሴ በግልጽ እየታየ ነበር። የጠላት ሰራዊት በሶስት አቅጣጫ ማለትም በምዕራብ (በመነኽሰይቶ)፣ በሰሜን ምዕራብ (በነድወ) እና በሰሜን " ከሽመዛና እስከ አረሞ"፣ እንዲሁም ወደ 'ማከታ' ኩታ ገጠም አከባቢ ካሉት የኤርትራ የገጠር ቀበሌዎች መጠጋት ጀምሯል። በሁሉም አቅጣጫ የሚታየው ሃይል እጅግ ግዙፍና በከባድ መሳሪያዎች የተደገፈ ነበር። ይህ ግዙፍ ኃይል ደግሞ ሌሊቱን ሙሉ ሲጠጋ አድሯል። ከቅዳሜ 22 ለእሁድ አጥቢያ ሌሊቱን ከሁሉም መስመር ሲጠጋ ያደረው የኤርትራ ሰራዊት ግንቦት 23 1990 እሁድ ከጥዋቱ አስራ አንድ ሰዓት ላይ ማጥቃት ጀመረ። ጥቃቱ የተሰነዘረው በሁሉም ግንባሮች በተመሳሳይ ሰዓት ላይ ሲሆን ከዓይጋ /ሳራ-ጉምበ እስከ 'ማካታ' ጫፍ እንደ ሰንሰለት በታያያዙ የኢሮብ ገዢ ተራሮች ላይ የመሸገው የወገን ምልሻ ሰራዊት በሁሉም ግንባር ጠላትን ገትሮ ያዘ። ይህ በእንዲህ እንዳለ ግን አንድ ያልተጠበቀ አጋጣሚ ተፈጠረ። ይኸውም ከዓዲግራት ለድጋፍ የተላከው የሚልሺያ ኃይል ውጊያው እየበረታ ሲሄድ ሳይታሰብ ተመድቦበት የነበረው ከሳካራ እስከ ኣቡርታ ያለው ቦታ ወጣ። ይህ ድንገት ያፈገፈገው ኃይል ይዞት የመጣው 'ማርሶ'የሚባል ታጋይ ሲሆን፣ ይዞት የመጣው ኃይል ቢያፈገፍግም እሱ የኢሮብ ህዝብ ጥዬ አልሄድም በማለት ቀርቶ ሓይዲለ በሚባል ቁሸት በተደረው ውጊያ ተሰዋ።
ይህ ኃይል የለቀቀው ሳካራና ዋንካቦ ፈፅሞ መለቀቅ ያልነበረበት ቁልፍ ቦታ ስለነበረ የተለቀቀውን ቦታ ለመሙላት 'ማካታ'አከባቢ የነበረው ሰራዊት ወደኋላ በመሳብ አዲስ ሽግሽግ አሰፈላጊ ሆነ። ስለሆነም ወደጎን የሚሳበው ኃይል ተኵስ ሳያቋርጥ' ከአቡርታ' ወደ 'ሳካራ'ቀጥሎም ወደ 'ዋንካቦ' በመጠጋጋት የተለቀቀው መስመር እንዲሞላ ተደረገ። ምክንያቱም ከ 'ነዱወ' በኩል የገባው የጠላት ኃይል 'ዋንካቦን' ከቆረጠ የኢሮብ ሰራዊት ሁለት ላይ ስለሚከፈል አደገኛ ይሆናል። በመሆኑም ማካታ ክፍት ቀረ፣ በዚሁ አቅጣጫ የገባው የጠላት ኃይል አጋጣሚውን በመጠቀም ከስር ራሱን ከእይታ ውጭ በማድረግ ከማካታ-ሒዶ - ሓይዲለ - ቀጥሎም 'ሱሓለ' ዳገቱን በማሳበር 'ጊዕዶ' 'ካፍና' ላይ በቀኝ ጀርባውን ይዞ ገባ። ይህ ማለት ሳካራና ዋንንካቦ የነበረው የኢሮብ ሰራዊት በሁለቱ የኤርትራ ኃይል ከፊትና ጀርባ ሳንዱች ይሆናል። ዋናው ጉዳይ ግን መቁረጥ አይችልም። መስመሩን ይዞ በጋራሳና ሐምቦ-ካለ በኩል በቀላሉ ወደ ዓይጋ መጠጋት ይችል ነበር። ይሁን እንጂ የዋን-ካቦና የሳካራ ኃይል ፈጣን እርምጃ በመውሰድ ወደ ፅራዕ ተራራ፣ ተሻግሮ ጋራሳ፣ ዓባበና ቀጥሎም ከበሮይታ ወደ ጋላላዕ የሚባሉ የተያያዙ ጋራዎች ይዞታውን በማስፋት መሽሎኪያ መስመሩን በማጥበብ ገትሮ ያዘ። ይህ ሲሆን የዓይጋና ሳራ-ጉምበ ጀግኖች በቦታቸው አሉ፣ በመዋደቅ ላይ ናቸው።
ምናልባት አካባቢውን ለማታውቁ የተሻለ ስዕል ለማግኘት እንዲረዳ ግምባሩን እና በወቅቱ የነበረው አሰላለፍ ዘርዘረ አድርጎ ማየቱ ጠቃሚ ይሆናል። በመሆኑም፣ ማካታ ማለት የኢሮብ የሰሜናዊ የኤርትራ ኩታገጠም ጣቢያ ስትሆን የውጊያውን እንቅስቃሴ በዓይነ - ህሊናቹህ ለማየት ያህል ከግምባሩ የሰሜን ጫፍ/ማካታ/ የደቡብ ጫፍ ደግሞ ዓይጋ በማድረግ ከዓይጋ እስከ ማካታ ቀጥታ መስመር፣ ከግራ ወደ ቀኝ ወደ ጎን በማስመር፣ በአራቱም አቅጣጫ፣ /ሰሜን ፣ ደቡብ ፣ ምዕራብና ምስራቅ/ በመመላለስ ተከታተሉ። ከዓይጋ ቀጥሎ ዋን-ካቦ ~> ሳካራ ~> አቡርታ ~>ሙጉላይ --------> ማካታ ድረስ ቀጥ ያሉ የሰንሰለታማ ተራሮች መሰመር ሆኖ በግምት ሙጉላይ አካባቢ ደግሞ የሁለቱ ጫፍ አማካይ/የመኻል ቦታ ይሆናል። ይህ ጠቅለል ብሎ የኢሮብ ህዝባዊ ሰራዊት/ምልሻ የግምባር አሰላለፍ ሲሆን፣ በዚህም መሰረት ዓይጋ ሶስት ስትራቴጂካዊ ቦታዎች ላይ የተሰየመው ሰራዊታችን ምድብተኛ ክንፍ ከመነኽሰይቶ የተጠጋውን የጠላት ኃይል የመመከት ሃላፊነት ወስዷል። የዋን-ካቦና የሳካራ ደግሞ ከነዱወ በኩል፣ ለሚመጣው፣ የአቡርታና መጉላይ ደግሞ ከማይጭዓና አረሞ በኩል፣ እንዲህ እያለ እስከ ማካታ ጫፍ ድረስ ደርሷል። በዚህም መሰረት በየምድብ ቦታዎቹ ላይ የመሸገው የወገን ኃይል የየራሱ ተጓዳኝና ትይዩ የኤርትራ ኃይል የመመከት ተልዕኮ ነበረበት።
ያም ሆኖ በውጊያው መኻል በነበረው የቦታ ሽግሽግ ወይም ለውጥ ከደቡብ ወደ ሰሜን ቀጥሎ ላለው ተነሺ ኃይል ለምሳሌ ለአቡርታው የሳካራ፣ ለሳካራው ደግሞ የዋን-ካቦ፣ ለዋን-ካቦ ደግሞ የዓይጋ ሽፋን እየሰጠ፣ ቀጣይ ቦታ የማስያዝ ተጨማሪ ግዳጅ ተሸከመ። ይህም ማለት እያንዳንዱ ምድብ ወደ ሁለቱም አቅጣጫ ይዋጋል ማለት ሲሆን፣ አንድ፣ ወደ ራሱ ምሽግ ከተጠጋው ኃይል ጋር፣ ከዚሁ ጎን ለጎን ደግሞ የመጀመሪያውን ምሽግ ለቆ የቦታ ለውጥ ለሚያደርገው የወገን ኃይል ሽፋን ይሰጣል ማለት ነው። እንዲህ እንዲህ እያለ ሁሉም መስመሩን ያዘ። ከዚህ በኋላ እንግዲህ በየትኛውም አቅጣጫ የተደረገው የኤርትራ ሰራዊት ሙከራ ፍፁም ሊሳካለት አልቻለም። በምንም መለኪያ ቦታውን የሚለቅ የለም። የመጣው ኃይል ከየትኛውም አቅጣጫ ቢሞክር ክፍተት አጣ። ጊዜ በሄደ ቁጥር የያዘው የሰው ኃይል ከመመናመን ወውጭ መፍትሔ አልነበረውም። እጅግ ከፍተኛ ኪሳራ ደረሰበት።
በታጠቀው ሚልሻ ሰራዊት የነበረው አሰላለፍና ውጊያ ከላይ እንደተቀመጠው ሆኖ ጠቅላላ የኢሮብ ህዝብ ሽማግሌ፣ ህፃን፣ ወንድ፣ ሴት ሳይል ቀፎው እንደ ተነካ ንብ ባንድነት በውጊያው ያደረገው ተሳትፎም እጅግ የላቀ ነበር። ምክንያቱም ሕዝቡ ለድንበሩ/ለመሬቱ በራሱ ከመዋደቅ ውጭ ሌላ አማራጭ የለኝም የሚል የስነ-ልቦና ዝግጅት ነበረው። ሌላ ደግሞ "(ላብሃ ኢሲ- 'ባዶል ባሶካህ ራብታ) ወይም ቀድመህ ለድንበርህ በመውደቅ አርአያ መሆን አለብህ"የሚል የቆየ የኢሮቦች ብሂል አለ።
ስለሆነም ሕዝቡ ከሰራዊቱ ጋር ሙሉ በሙሉ ተሰይሟል። ዓቅም ኖሮት ቤት የዋለ ኢሮብ እንዳልነበር በተደጋጋሚ ተዘግቧል። ከዓይጋ ወደ ደቡብ አቅጣጫ የሚገኘው ነዋሪ በሙሉ ዕድሜና ፃታ ሳይለይ ገና በጥዋቱ ዓይጋ ግምባር ገብቷል። የመሳሪያ መጋዘን ለሕዝቡ ክፍት ተደርጓል። አብዛኛው ወጣት ልምድ የሌለውም ጭምር መሳሪያ ከመጋዘን እያነሳ በመውሰድ ሌላው ደግሞ፧ ምሽጉን ለቆ ከሚሄደውና በየመንገዱ በመንጠባጠብ ላይ ከነበረው "የሐውዜን" ምልሺያ መሳሪያ በመቀበል፣ ውጊያውን ለመካፈል ከሚልሻው ጎን ቦታ ቦታውን ይዟል። ሂደቱ በዚህ ብቻ አያበቃም። እናቶች፣ ወጣት፣ ሽማግሌ ትንሽ ትልቅ ሳይባል ወደ ግንባር ከትሟል። ህዝቡ ከአራዕ ጫፍ፣ ሳብዓታ፣ ማጋዑማ፣ ዳግዓ ከሌሎችም ሳይቀር ሌሊቱን እየተጓዘ በማደር ከሰራዊቱ ጋር ተሰልፏል። ያለ ማንም ምንም ግፊት ሁሉም የየራሱን የሃላፊነት ድርሻ ወስዷል። አናቶች እንደ ዝናብ የሚፈሰው የጥይትና የመሳሪያ እሩምታ ሳይበግራቸው ውኃ፣ ወተት ፣ ምግብ፣ በጀበና ቡና ጭምር እያቀረቡ ሱሰኞችን በማጠጣት ተዓምር በመስራት ላይ ናቸው። በዕድሜ የገፉ አባቶችና ታዳጊዎች ደግሞ የወደቁትን የማንሳትና ጥይት የመሙላት የሃላፊነት ድርሻ ተያይዟል። ወጣት ጎረምሶች ከዕለቱ በፊት ምንም ዓይነት የመሳሪያ ልምድ ወይም እውቀት ያልነበራቸው ጭምር እርስበረስና ከሌላ በመማር ማቀባበልና መተኰስ ጀምሯል። ፍፁም ዕረፍት የሚባል ነገር የለም። ይህ ሁሉ ሲሆን ግን ጉዳዩን በማዕከል የሚያስተባብር አልያም የሚከታተል ሙያተኛ የአመራር ዕዝ ወይም የስምሪት አካል አልነበረም።
ግንቦት 23 ዕለተሰንበት 1990 ዓ.ም. የተወስኑ ሚሊሻዎችን በማስቀደም የኢሮብ ህዝብ እንደ አንድ በመሆን ዘመናዊ መሳሪያ እስከ አፍንጫው ከታጠቀው የኤርትራ ወራሪ ሰራዊት ጋር በመዋጋት ከጥዋቱ የእሁድ አጥቢያ አስራ አንድ ሰዓት አስከ ቀኑ (እሁድ) አስራ አንድ ሰዓት የጠላትን ኃይል ገትሮ ዋለ። ከቀኑ አስራ አንድ ሰዓት አከባቢ አንዲት የኢ/ያ የኮማንዶ ሻለቃ በመድረስ በውጊያው ላይ ተካፍላለች። (ሻለቃ ከ500-600 የሰው ኃይል ትይዛለች) ሻለቃዋ ' በኦራል' ወታደራዊ መኪና በመጓጓዝ የመጣች ሲሆን ፣ፈጣን እንቅስቃሴ አድርጋለች። ወደ ኢሮብ እንደ ደረሰች የተወሰነውን ኃይል'ማሳኑ' ላይ ካራገፈች በኋላ ከቀኑ አስር ሰዓት አከባቢ ዓሊተና ገባች። ማሳኑ የቀረው ኃይል ቀጥታ በሳራ-ጉምበ ተራራውን ይዞ ወደ ዓይጋ ወጣ። ቀሪው ደግሞ ከዓሊተና እሰከ ጋራን-ጎይራ በመኪናው ተጓዘ። ይሁንና ከጋራን-ጎይራ በኋላ ሁለት'ክንፍ' በመሆን አንዱ በአር-ጉሎ፣ ዳት-ቦል ስሩን ይዞ በጎዳፊ-ዳጋ፣ ወደ ጋራሳ ሲጓዝ ሁለተኛው ደግሞ ቀጥታ ወደ ዓይጋ ወጣ። በርግጥ ይቺ ሻለቃ ቀኑን ሙሉ ደክሞ ለዋለው ሰራዊትና ህዝብ ተጨማሪ ሞራል ገነባች። ቀድሞውኑ ተዳክሞ የዋለው የኤርትራ ኃይል ግን ምቱን መቋቋም ባለመቻሉ ማምሻውን ወደኋላ ፈረጠጠ። ከሻለቃዋ ጋር በአዲስ መልክ የተቀናጀው የኢሮብ ሚሊሻ ሰራዊትና ህዝብ ደግሞ እየተከታተለ እስከ ጫፍ የኤርትራር ሰራዊትን በማባረር ድንበሩን ለመከላከያ አስረከበ። ከላይ አንደተገለፀው በኤርትራ በኩል የደረሰው ኪሳራ እጅግ ከፍተኛ ነበር። በዕለቱ ውሎና ኪሳራ የተማረረው የኤረትራ መንግስት ደግሞ ዕለቷን "ፀላም ሰንበት"(ጥቁር ሰንበት) በማለት የራሱ ስያሜ ሰጣት። የሚገርመው ግን በኤ/ትራ በኩል ስለደረሰው ኪሳራ መጠን የተያዘ ሁነኛ መረጃ ያለመገኘቱ ነው። በርግጥ በማግስቱ ዓይጋ አከባቢ የወደቁትን ለመቅበር ነዋሪው ሰፊ ጥረት አድርጓል።
በዚሁ ሰንበት ውጊያ ስድስት የኢሮብ የሚልሺያ አባላት /ፍሱሕ መድህን፣ አብርሃ ገብራይ፣ ሃይሉ ሐጎስ፣ ካሕሳይ ሃይሉ፣ ዮሓንስ ወልዱ/ሃምበዳ/ (ከቀናት በፊት ዓይጋ ላይ አንደሚሰዋ በራሱ የተነበየና፣ "ጠላት እየተጠጋህ ስለሆነ ቦታህን ልቀቅ" ሲባል "ዓይጋኮ አውላል አዳዎ"፧ "ከዓይጋ ወዴት ነው የምለቀው ? በማለት ጥዋት መትረየሱን ተክሎ የመሸገበት ቦታ ሳይለቅ ውሎ ወደ ማታ ላይ የተሰዋ ጀግና።) ወ/ገርጊስ አማረ ጥዋት ከማካታ ጀምሮ አመራር ሲሰጥና ሲዋጋ የዋለ፣ ቀኗም የሕይወቱ መጨረሻ እንደሆነች በመናገር ተግባራዊ ያደረገ የመሳሰሉ ጀግኖች ክቡርና በታሪካዊነቱ ወደር የሌለው መስዋዕትነት ከፍሏል። ሌላው ደግሞ ዳት-ቦል ከጎብታው ላይ መትረየስ (ብሬን) ተክሎ ጥዋት የተሰየመበት ቦታ ሳይለቅ የዋለና ሁሉምንም ሰው ያስደመመ አለማ በየነ፣ አንዱ ሲሆን፣ ይህ ወጣት ገና ከልጅነት ሻዕቢያ ውሰጥ ያደገ ነው። በወቅቱ ከምንም ሳይሆን ቤተሰቡ ዘንድ በሰላም ይኖር ነበር። ያም ሆኖ ግን በዕለቱ ተካፋይ በመሆን፣ ሌላው ቀርቶ ራሳቸው የሻዕቢያ ተዋጊዎች በስም ባያውቁትም ቀደም ሲል እነሱ ውስጥ የቆየ ሰው እንደሆነ በአተኳኰሱ ብቻ በመለየት እነሱ ጭምር አንደተደነቁበት የሚነገርለት ወጣት። ሌላው ሳይነሳ መታለፍ የሌለበት የበርሀ ተስፋይ (ማጋዑማ)" ሒያው ኒም-ማኪክ ዮያ አድ-ኦሳይ ሳባዓየ"በሚል ታሪካዊ ንግግሩ የሚታወስ። ጉዳዩ እንዲህ ነው። የሻዕቢያ ሰራዊት እስከ ሳራ-ጉምበ ወገብ ድረስ ተስቦ ተጠጎቶ አድሯል። ጥዋት ሊነጋጋ ሲል ከኢሮብ ሰራዊት ጋር በቅርብ ርቀት ተያዩ። በመቀጠል "እኛ ወገን በመሆናችን እንዳትተኲሱብን አሉ" ሻዕቢያዎቹ። በርግጥ ሻዕቢያዎቹ በአለባበስ ተመሳስለዋል። በዚህ ድርጊት ጥርጣሬ ውስጥ የገባው በርሀ ታዲያ፣ በግንባር ለማረጋገጥ ሰዎቹ እስከነበሩበት ቦታ ወረደ። ሲደርስ ግን ያጋጠመው ሌላ ኃይል (የኤርትራ) ነበር። ከዚሁ በመነሳት ነበር፣ "እኔን ጨምራችሁ ምቱ ያለው ይህ ጀግና። በተባለው መሰረት ተግባራዊ ቢሆንም እሱ ግን በሕይወት አመለጠ። እዚህ ላይ እጅግ ጥቂቶችን እንደአብነት ለማንሳት እንጂ በዕለቱ ውሎ ከአንዱ ሌላውን መለየትና ማበላለጥ በፍጹም አይቻልም። ባጭሩ የአጠቃላይ የኢሮብ ሕዝብ ታሪካዊ ተግባር እና ፍፃሜ የታየበት ታሪካዊ ቀን ነበር። በስፋትና በጥልቀት መጠናት ይኖርበታል። በየትኛውም አከባቢ መሰል ታሪካዊ ክስተት ስለመደረጉ ወይም ስለማለፉ እጅግ አጠራጣሪ ቢሆንም፣ ወይንም የዚህ ፅሁፍ አቅራቢ ምንም ዓይነት መረጃ ባይኖረውም በተለይም ከወቅቱ የኢሮብ ህዝብ ቁመናና አቅም አንፃር ሲለካ ግን ይህን ማድረግ ቀርቶ የሚታሰብም እንዳልነበረ በልበ-ሙሉነት መናገር ይቻላል ።
ለምሳሌ ሩቅ ሳንሄድ በወቅቱ መሰል ችግር ያጋጠማቸው የክልሉ የጠረፍ አከባቢ /የባድመ፣ ዛላንበሳ ወዘተ ታጣቂዎችና ነዋሪዎች ስንመለከት፣ ገና ለገና ወራሪው ሃይል እየተጠጋ በነበረበት ሁኔታ ጊዜ ሳይሰጡ አከባቢያቸውን ለቀው መውጣታቸው ይታወቃል። ይህን ሃቅ ለማስረገጥ ከብዙ በጥቂቱ አንድ አብነት ማንሳት ይቻላል። ወረራውን ተከትሎ የባድመና አከባቢው ሚልሺያና ነዋሪዎች ወደ ሽራሮ ተፈናቅለዋል። ጀነራል ሳሞራ የኑስ ደግሞ ቦታዎቹን ለቆ የተፈናቀለውን ህዝብና ሚልሺያ'ውን በማሰባሰብ በተለይ ሚልሺውን ኃይል ከመከላከያ ኃይሉ ተቀናጅቶ ወደአካባቢው ተመልሶ የኤርትራውን ሰራዊት እንዲከላከል ቀሰቀሱ። ይሁንና ተቀባይነት አላገኙም፣ ወይም ፈቃደኛ አልተገኘም በዚሁ ያልተደሰቱት ጀነራሉ ታዲያ እንደአብነት ያነሱት የኢሮብን ሕዝብ ነበር። እንዲህ በማለት። "በዚሁ በሰሜን ምስራቅ ትግራይ ውስጥ ኢሮብ የሚባል አንድ መጠኑ እጅግ አነስተኛ የሆነ ህዝብ አለ። ያ ህዝብ በራሱ ተነሳሽነት የኤርትራ ሰራዊት ጋር ተዋግቶ ድንበሩን ለኢ/ያ መከላከያ ሰራዊት አስረክቧል። እናንተ ግን "ከመከላከያ ሰራዊት ጋር በመሆን "ድንበራችሁን ተከላከሉ" ስትባሉ ፈቃደኛ የማትሆኑበት ምክንያት ምንድነው? በማለት እንደ ወቀሷቸው ተዘግቧል። የኢሮብ ህዝብ ይህን ውሳኔ የወሰነው ያለ ምክንያት አልነበረም። አንደኛ፣ ህዝቡ በገዛ ቀዬው ላይ ከመዋደቅ ውጭ ሌላ አማራጭ የለምኝም በማለት የስነ-ልቦና ዝግጅት አድርጓል። ሁለተኛ፣ "በገዛ መሬትህ ላይ (ላብሃ ኢሲ'ባዶል ባሶካህ ኤልራብታ) ቀድመህ በመውደቅ አርአያ መሆን አለብህ"የሚል የቆየ የኢሮቦች ብሂል አለ። ሶስተኛው ፣ ከላይ በተወሰነ ደረጃ እንደተገለጸው ከራሴ ውጭ "የሚደርስልኝ የመንግስት ኃይል የለም" የሚል ድምዳሜ ላይ ያደረሱት ወደፊት በስፋት የምዘረዝራቸው የቆዩ ስጋቶች ነበሩት።
በመጨረሻም፣ የኢትዮ-ኤርትራ ጦርነት ሲወሳ፣ በተለይም ከኢሮብ ህዝብ አኳያ አንድ መረሳት የሌለበት ልዩ ታሪክ አለ። ይኸውም "የዕጡቓት ሰንበት" የሚል ስያሜ የተሰጠው ወታደራዊ ኦፐረሽን ሲሆን፣ትርጉሙ ደግሞ "የሰንበት ታጣቂዎች" በኦፐረሽኑ ወይም በዕለቱ ውጊያ ላይ ያደረጉትን ተሳትፎ ለመዘከር ከጊዜ በኋላ የተሰጠው "የአድናቆት" ስያሜ የህዝባችን ገድል በአግባቡ ለመንተንተን በዘርፉ የተካነ (በወታደራዊ ዘርፍ) ሙያዊ ድጋፍ አስፈላጊ ይሆናል። የሆነ መልካም አጋጣሚ ተፈጥሮ አልያም የተለየ ጥረትና ጊዜ ተወስዶ "ሂደቱ" በፊልም፣ ካልሆነ ደግሞ "በዶኩመንታሪ" መልክ በደምብ ቢዘገብ እጅግ መልካም ነበርና ሁሉም ቢያስብበት እላለሁ። የዚህ ፅሁፍ አቅራቢ የኢትዮ-ኤርትራ የ1990 ጦርነት ላይ የኢሮብ ህዝብ ተሳትፎ ሂደቱን በተጣራና የተሟላ ስዕል በሚሰጥ መልኩ ቀርቧል የሚል እምነት ፈፅሞ የለዉም። ስለሆነም ሁሉ የሚያውቀው በፅሁፍም፣ በቪዲዮም. . . የሚያውቀውን አቅርቦ ቀጣይ ጥልቅ ምርምርና ጥናት አስፈላጊ ይሆናል እላለሁ። አንድ ልብ መባል ያለበት ጉዳይ ቢኖር ግን ማንኛውም ኢሮብ በተለይም ዓቅሙ ያለው ይህን ግምባር በአካል ለመጎብኘት ማቀድ ይኖርበታል። ነገሩ ቀላል ሲሆን አንዲት የቱሪዝም ባይኖኩላር (ወታደራዊ መነፅር) በመያዝ/በመከራየት ዓይጋ/ዳት-ቦል/ጀርባ ላይ ሁኖ አጠቃላይ ግምባር እና የዕለቱ የሁለትዮሽ አሰላለፍ ወለል ብሎ ይታየዋል። ዋናው ሰላም ይሁን። ሌላውና የመሰረታዊው ሁላችን ልንስማማበት የሚገባው ጉዳይ የኢሮብ ህዝብ ታሪክ ግንባታ የጠቅላላው የማሕበረሰቡ የጋራ ድምር የድርጊት ውጤት መሆኑን ነው ። የኢሮብ ታሪክ እንደ አብዛኞቹ የሀገራችን ታሪኮች በታዋቂ ግለስብዕና ወይም መሪዎች ላይ መንጠልጠል አይችልም። "ናኑ ኡግትነክ ኡጉታየ ጉማ" እየተባለ በሕብረት እንቅስቃሴ ነው፣ የተገነባው። ኢሮቦች ዘንድ "ሁሉም እኩል ነው፣ አንዳንዶቹ ግን ይበልጥ እኩል ናቸው "የሚል የታዋቂው የጆርጅ ኦርወል (George Orwell) አባባል ቦታ የለዉም። ባጭሩ የኢሮቦች ታሪክ የጋራ ነው። ዋናው ግን ሕዝቡ ይኑር።
ያልተፈለገው የኢሮብ ህዝብ ሕልውናና ረጅሙ ተቃርኖ!!
ክፍል አራት፣
የኢሮብ ህዝብ በኤርትራ ወረራ ስር ቆይታ፣ (1990-1992 ዓ/ም)
ከዮሴፍ አዳዩ መጋቢት 2014
በክፍል ሶስት በዝርዝር እንደተገለፀው በዕለተ ሰንበት (ግንቦት 23 ቀን) በተደረገው የመከላከል ቀጥሎም የማጥቃት እርምጃ የኤርትራው ኃይል ከኢሮብ መሬት ተጠራርጎ ወጣ ። ይሁንና በዚሁ ውጊያ ሽንፈትና ሃፍረት የተከናነበው የኤርትራ ኃይል ሰፊ ዝግጅት በማድረግ ፣ በሶስተኛው ቀን ግንቦት 26/27 1990 ዓ ም ዳግም ወረራ አካሄደ ። ከጀርባ በከፍተኛ የሜካናይዝድ ኃይል ታግዞ ብዙ ሺ ሰራዊት በማሰለፍ በሰነዘረው የማጥቃት እርምጃ ዓይጋን ጨምሮ ሙሉ አድጋዲ-ዓረ በቁጥጥር ሥር አደረገ ። ከቀናት በፊት ለእርዳታ የመጣችው ሻለቃ፣ የኢሮብ ሚልሻና መላው የኢሮብ ህዝብ በጋራ የተወሰነ የመከላከል ሙከራ ቢያደርጉም በመኻሉ ግን የዛላንበሳ ከተማ በቁጥጥር ሥር ገብታ ዋናው መሰመር በመቆረጡ ሻለቃዋ በፍጥነት ወደ ዓዲግራት አፈገፈገች። የኢሮብ ሕዝብና ወደ 50 የሚሆኑ ሚሊሻ ሰራዊት ደግሞ ከዚህ በላይ በከባድ መሳርያ የታገዘውን ብዙ ሺ የኤርትራ መደበኛ ሰራዊት ለብቻቸው መጋፈጥ አልቻሉም። ስለሆነም የኤርትራ ሰራዊት በዋናነት 'ዓይጋን' የአንድ ግዙፍ መካናይዝድ ኃይል ማዕከል በማድረግ አቅሙን አደላደለ። (ዓይጋ ማለት ለሁለቱም ወገን እጅግ አመቺነት የነበረው ስትራቴጂካዊ ቦታ ነው ። ለኢትዮጵያ ሰራዊት የዓይጋ በቁጥጥር ሥር መዋል ከባድ ቁጭት ነበር ። በመጨሻው የ1992ቱ ጦርነትም ከባድ ዋጋ እንዳስከፈለ በስፋት ተተንትኗል ። (በጌታቸው ሃይሉ የዋልታ ጋዜጠኛ ከግምባር እየተዘጋጀ ፣ በዓለምነህ ዋሴ በቲቪ ሲቀርብ የነበረውና ዓይጋ "የተራሮች ንጉስ" እየተባለ የተሞገሰበት ረጂም ዘገባ ልብ ይለዋል።)
የኤርትራ ሰራዊት የዓይጋ ተራራን ከተቆጣጠረ በኋላ ይዞታውን በማስፋት መላው አድጋዲ ዓረና እስከ ዓሊተና ከተማ ያለውን የቡክናይቲ ዓረ ክፍል በቁጥጥር ሥር አስገባ፣ በተቆጣጠራቸው አከባቢዎችም ሕዝቡን ያለ ርህራሄ ማንገላታትና ማዋከብ ጀመረ። በመሆኑም ገና ከወዲሁ የጭካኔ አካሄዱ ያልጣማቸውና ቀጣዩም የባሰ ይሆናል የሚል ስጋት ያደረባቸው ነዋሪዎች ጊዜ ሳይወስዱ ወደ የኢሮብ ወረዳ አንዱ አካል የሆነው ሓሳባላ በብዛት መሸሽ ጀመሩ። የመጣውን መከራ እንሸከማለን እንጂ ቤት ንብረታችንን ለማን ጥለን እንሄዳለን ያሉት ግን በየቤታቸው ቀሩ ። ቤታችንና ንብረታችን ለቀን አንሸሽም ያሉ ነዋሪዎችም ያለ ርህራሄ ተደበደቡ፣ አከባቢውን ለቀው እንዲሄዱ ተገደዱ ፣ ቋሚም ተንቀሳቃሽ ንብረታቸውም እንዳለ ተዘረፈ፣ ልክ ሰራዊቱ አከባቢውን እንደተቆጣጠረ በርካታ የቤት እንስሳት( ከብት ፍየል፣ ዶሮ) ከየነዋሪ ቤት እየተነጠቁ ወደ ኤርትራ ተጋዙ፣ ከዚህ ጎን ለጎን ደግሞ ከየበረቱ ተመርጠው እየታረዱ በቦታው የሰፈረ ሰራዊት ቀለብ ሆኑ።
የኤርትራ ሰራዊት አከባቢውን ተቆጣጥሮ በአከባቢው መስፈር እንደጀመረም በርካታ ሴቶች ተደፈሩ፣ በርካቶች በተለያየ ምክንያት መታሰርና ከተወሰነ ጊዜ በኋላ መፈታት የዕለት ተዕለት ክንውን ሆነ፣ ይህ በእንዲህ እያለም ከ1990-1992 መጀመሪያ አጋማሽ ባለው ጊዜ ውስጥ 97 ንጹሃን አርሶ አደሮች በኤርትራ ስራዊት ተወስደው የኸው እስከ ዛሬ ደብዛቸው እንደጠፋ፣ ይኑሩ ይገደሉ ሳይታውቅ 22 ዓመት አልፎአቸዋል።
የኤርትራ ሰራዊት 3/4ኛውን የኢሮብ ወረዳ (ኣድጋዲ ዓረና ቡክናይቲ ዓረ) እንደተቆጣጠረ፣ በቡክናይቲ ዓረ ቤታችን ለቀን አንሰደደም ያሉትን ከአከባቢው እንዲነሱ በማስገደድ ወደ መኻል ኣድጋዲ ዓረ ተወሰዱ ። አቅመ-ቢስ ወላጆችና በሽተኞች በቃሬዛ ሲጓጓዙ፣ ካህናት አባቶችና ደናግል ወደየአቅጣጫው ሕዝቡን ተከትለው ተበተኑ ። ቤተ-እምነቶች ባዶ ቀሩ ፣ተመዝብረው የሰራዊት መኝታ ሆኑ ። ከዓሊቴና ማሪያም ቤተ/ያን በስተቀር ሳይመዘበር የቀረ አልነበረም ።
በሁለቱም አቅጣጫ (በአድጋዲ ዓረም፣ ሓሳባላም) የነበረ ወንድም ሕዝብ የቡክናይቲ ዓረ ተፈናቃዮችን የመሸከም ሃላፊነት ወሰደ፣ ወደ ደቡብ አቅጣጫ ሸሽተው የተሻገሩት፣ በሳብዓታ፣ አራዕ ፣ ሓራደ፣ አራዕሮ ወዘተ ከተሙ፣ ወደ ሰሜን አቅጣጫ የተወሰዱት ደግሞ በአድጋዲ ዓረ (ማይጺዓና አከባቢው እንዲሰባሰቡ ተደርጎ መካከለኛው የኢሮብ ክፍል (ቡክናይቲ ዓረ) ሙሉ በሙሉ ከነዋሪው ነፃ ሁኖ የኤርትራው ሰራዊት ሰፈር ሆነ።
በዚህ መፈናቀል ህዝቡ እግር ወደመራው ወደ ተለያየ አቅጣጫ በመሸሽ አንድ ቤተሰብ ሁለት ሶስት ላይ በመከፋፈል ተለያይቶ መኖር ጀመረ ፣ የአድጋዲ ዓረና ሓሳባላ ነዋሪዎች ከቡክናይቲ ዓረ የተፈናቀሉትን ተቀብሎ ማስተናገድ የግድ ስለነበረ በሁሉም ተቀባይ አከባቢዎች ቤቶች በተፈናቃዮች ተጣበቡ። በየቤቱ መካተት ያልቻሉት ተፈናቃይ ወገኖች በየዋሻውና በየዛፉ ሥር መኖር ጀመሩ። ይሁንና አስተናጋጅ አከባቢዎች ወንድም እንግዶችን የተንከባከቡት በላቀ ሃልዮትና ደግነት ነበር። ለራሳቸው ውጭ ወጥተው ለእንግዶቹ ቤት የለቀቁ ጭምር እንደነበሩ በስፋት ይነገራል። ተፈናቃዮቹ አንድ ቤት ለመግባት አንፃራዊ የስጋ ዝምድና አልያም ቅርበት አያስፈልግም፣ ቦታ እስኪሞላ ቀድሞ የደረሰ ገብቶ ተስተናገደ ።
እዛው ኢሮብ ወረዳ ከአንዱ አከባቢ ወደ ሌላው የነበረው መፈናቀለ እንዳለ ሆኖ ሌላውና ፈታኝ የነበረው የመፈናቀል ገፅታ ደግሞ ወደ ከተሞች የተደረገው በተለይ የወጣቶች መፈናቀል ነበር ። በርካታ ወጣቶች (ወንድም ሴትም) ወደ ተለያዩ ከተሞች ተፈናቀሉ። እነዚህ ወጣቶች ሁሉም በየፊናው በማደር ከወላጅ ቁጥጥር ውጭ ሆኑ፣ በየግልና በጋራ ቤት በመከራየት ከወላጅ ቁጥጥር ውጭ መኖር ጀመሩ፣ በዚህ አኗኗርም በሕዝቡ ታሪካዊ መዋዕል ያልተለመዱ አጉል መጥፎ ልምዶችና ሱሶች መላመድ ጀመሩ፣ ቀድሞም ቢሆን በበርካታ ችግሮች ተተብትቦ ለነበረው የኢሮብ ህዝብ ይህ መፈናቀል ቤንዚን ላይ እሳት የመጨመር ያህል ሆኖ የኢሮብ አናሳ ብሄረሰብ ህልውና የከፋ ጥግ እየያዘ መጣ፣ በዚህ መልክም ሕዝቡ ከሁለት ዓመታት በላይ በከባድ ስቃይና እንግልት ሥር ኖረ።
የ1992 ዓ/ም የኢትዮ ኤርትራ ጦርነት
በ1992 አጋማሽ አከባቢ ሁለቱ ሀገራት ለወሳኙና የመጨረሻው ጦርነት ተፋጠጡ ። ጦርነት ከመጀመሩ በፊት ጠ/ሚ መለስ ዜናዊ በየግንባሩ የመስክ ጉብኝት አድርገው ነበር። ማዕቢኖ ላይ በርካታ ከባድ መሳሪያዎች ተጠምደው የነበሩ ሲሆን ፣ ብዛት ያላው እግረኛ ሰራዊትም ዙሪያውን መሽጓል። በኔ ግምት ጠ/ሚንስቲሩ በዋናነት ይህን ሰራዊት መጎብኘት ይኖርባቸዋል፣ አልያም ፕሮግራም ይዟል። የኢሮብ ተፈናቃዮች ዋነኛ ማዕከል የነበረውና ኣራዕሮ የሚባለው ቦታ ደግሞ በማዕቢኖ የቅርብ ርቀት ላይ ይገኛል። በመሆኑም እግረ - መንገዳቸውን ህዝቡን አነጋግረው ነበር። የንግግራቸው አንኳር መልእክት ደግሞ ኢትዮጵያ ባላሰበችውና በማትፈልገው ጦርነት ውስጥ በግዴታ ስለመግባቷና የምታካሄደው ጦርነት ደግሞ ፍትሃዊ በመሆኑ በአጭር ጊዜ ውስጥ በአሸናፊነት ትወጣዋለች የሚል እንደነበር ይነገራል ። እጅግ የሚገርመው ግን ከህዝቡ ያገኙት መልስ በትንሹም ቢሆን እሳቸው ከጠበቁት ወጣ ያለ መሆኑ ነው። ለጠቅላይ ሚንስትሩ የተለያዩ አስተያየቶችና ጥያቄዎች የቀረቡ ሲሆን፣ በአቦይ ግደይ ተስፉ ጊቢዳዎ በኩል የተሰነዘረው አስተያየት ግን ለየት ያለ ይዘት ነበረው። እኛ እንደማንኛውም የጠረፍ ሕዝብ! አሉ አቦይ ግደይ እኛ ቀድመን ተወረናል፣ ከቤት ንብረታችን ተፈናቅለናል፣ ከግማሽ በላይ ህዝባችን በሻዕቢያ ቁጥጥር ሥር ቀርቶብናል ። በሕይወት ይኑሩ አይኑሩ ምንም መረጃ የለንም፣ ሌላውም በየቦታው ተበትኗል ፣ ሴቶቻችን እንደ እንስሳት በየዛፍ ሥርና ዋሻዎች ውስጥ ለመውለድ ተገዷል፣ ታማሚዎችም እንደዚሁ። ይህ ሁሉ ሲሆን ግን አንድም ጊዜ የጠየቀን ሆነ ስማችን ያነሳ የለም። ..በሁሉም መገናኛ ብዙሃን ባድመ ፣ ባድመ እና ሌላም ሲነሳ እንሰማለን። ስለኛ ግን የሚደመጥ ነገር የለም። ባጭሩ እኛን (ኢሮብን) የ "እላቂ ሳሙና" (ሒቃቅ ሳቡናት ኢዳ) ያህል የቆጠረን የለም። እኛኮ...ብለን ነው እንጂ ተመሳስለን መሞከርም አያቅተንም ። ከብዙ የአቦይ ጊደይ ንግግር እጅግ በማሳጠር የተወሰደ) ።።።። ይሁንና ከላይ እንደተገለጸው ጠ/ሚሩ የጠበቁት ምላሽ ወይንም አስተያየት አልነበረም ፣ አልያም በተለይም "ተመሳስለን መሞከር " የምትለዋ ሽሙጥ ብሂል አልጣማቸውም ይሆናል ። በመሆኑም ድሞፃቸውን ከረርና ጠበቅ በማድረግ "ህዝቢ ኢሮብ ኩሉ ጊዜ አይተሸፍጡና!"... ፣ ትርጉም ኢሮቦች ሁሌም በነገር አትጎንትሉን እናንተ ኮ! ... ካሉ በኋላ .."ለማንኛውም ወራሪውን ኃይል አባርረን መጪውን ፋሲካ በየቤታቹህ ታከብራላቹህ" በማለት ተሰናብው እንደሄዱ ይነገራል ።
በኔ እምነት ጠ/ሚ'ሩ እውነቱ ጠፍቶባቸው አይመስለኝም ። ይልቁንስ እንዲህ ዓይነቱን ጥያቄ ቆንጠጥ ማድረግ ያስፈልግ ይሆናል። ለዚህ ደግሞ እጅግ የተካኑ ነበሩ ይባላል። በርግጥ በዚሁ ወቅት መንግስት ለመዋጋት የወሰነበት ወቅት ነበር ይባላል ። ምክንያቱም ህዝብም የጦርነት ጊዜ መራዘም በማየት፣ መንግሥት እየተለሳለሰ ነው በሚል ስጋት ግራ እየተጋባ ምነው ትዕግስትም ልክ አለው !" በማለት ግፊት ማሳደር ከጀመረ ውሎ አድሯል። እውነትም ለመራዘሙ ምክንያት የሆነው ድርጅቱ ውስጥ (ህወሓት ውስጥ) በጦርነቱ አስፈላጊነትና አላስፈላጊነት ዙሪያ በተነሳ ውዝግብ ነው የሚሉም አልጠፉም። አላስፈላጊነቱን የሚገፉ ኃይሎች፣ አንደኛ ጦርነት ከጀመርን ልማትና እድገት በእጅጉ ይጎተታል፣ ሁለተኛ ገና በሁለት እግሩ ያልቆመውን ማዕከላዊ መንግስት ቀጣይነት ይፈታተናል። ለዚህም (ከአፄ ቴድሮስ ግትር አቋምና የመጨረሻ እጣፈንታ እንዲሁም፣ ከአፄ ምኒልክ ስልታዊ የውጫሌ ስምምነትና ብልጠት) በመማር አሁን ሻዕቢያ ጋር ከመዋጋት ይልቅ ከጦርነት በመለስ ያሉትን አማራጮች አሟጠን ማየት ይኖርብናል፣ ለዚህም ሻዕቢያ ከገባበት ምሽግ እንዳይወጣ በማድረግ የያዛቸው መንደሮችና ተራሮች ለዓመታትም ቢሆን ሻዕቢያ ቁጥጥር ሥር ቢቀጥሉ ጉዳት አያመጣም የሚል በአንድ ወገን፣ ሌላው ወገን ደግሞ ትላንት ከኢትዮጲያ የተነጠለች ኤርትራ በእብሪት ከወረረችው መሬታችን ያለምንም ቅድመ ሁኔታ እንድትወጣ ሁለት ዓመት ተሞከረ፣ይህ ደግሞ አልተሳካም ። ኢትዮጲያ ደግሞ ሉዓላዊነቷን የማስከበር ያልተገደበ መብት አላት፣ ይህ ብቻ ሳይሆን የህዝቡም ግፊት ጫፍ ደርሷል፣ ህዝቡም በቂ መልስ ይፈልጋል። ደግሞስ ጉያችን ሥር እሳት አስቀምጠን ልማት እንዴትስ ይታሰባል? በማለት ሞገቱ ። ያም ሆነ ይህ ክርክሩ የወሰደውን ጊዜ ወስዶ በኢሕአዴግ ታሪክ ያልተለመደና አወዛጋቢ በተባለለት የድምፅ ልዩነት ሁለተኛው አቋም በማሸነፉ ወደ ጦርነት ተገባ ።
ጦርነቱ 1992 አጋማሽ በኋላ የተጀመረ ሲሆን፣ የሁለቱ ሀገራት የመጨረሻውና ወሳኙ ጦርነት ተደርጎ የኤርትራ ሰራዊት በኃይል ይዞት ከነበረው የኢትዮጵያ መሬት በአጭር ጊዜ ጦርነት ተጠራርጎ ወጣ ። በሌላ አነጋገር ኢትዮጵያ በወታደራዊ መስኩ በአጭር ጊዜ የኤርትራ ወራሪ ጦርን ከኢትዮጵያ መሬት ጠራርጋ በማስወጣት የኢትዮጵያ ሰራዊት ከየአቅጣጫው ወደ ኤርትራ ግዛት ገባ። ይህ በእንዲህ እያለ ግን ያኔ ጠቅላይ ሚንስተር የነበሩት አቶ መለስ ጦርነቱ እንዲቆም አዘዙ። በዚህ ጦርነት የኤርትራ ሰራዊት በርግጥ ከኢሮብ መሬት ተጠራርጎ ወጥቷል፣ ሆኖም ግን ከጦርነቱ በኋላ መምጣት የነበረበት ሰላምና መረጋጋት ለኢሮብ አላረጋገጠም። ይልቁንም በህዝቡ ቀጣይ ማሕበራዊ፣ ኢኮኖሚያዊና ፓለቲካዊ ሕይወት ላይ "የበለጠ መርዘኛ" ሰንኮፎችን እያባባሰ ሄደ፣ በመንግስትና በህዝቡ መካከል የነበረው የሻከረ ግኑኝነት ይበልጥ እንዲሻክር ሆነ፣ በራሱ በህዝቡ ማካከል የነበረው ጥሩ ግንኙነት እንዲበላሽ አስደረገ። ይህን ትንሽ በዝርዝር እንመልከት ፣
ሀ) የህዝቡና የመንግሰት/አስተዳዳሪ ግጭት፤
በቀጣይ ዓመት መጀመሪያ ላይ የሕዝቡ በድል መሰባሰብና አንፃራዊ መረጋጋት ምክንያት በማድረግ ዳው-ሓን ላይ ትልቅ የተሃድሶ በዓል ተዘጋጀ። በዓሉ በሰፊ ዝግጅት የታጀበ ነበር። ዝነኛው የኢሮብ ጠጅ ተጥሎበታል። የክልሉ የመንግስትና የፓርቲው ባለስልጣናት ታድመውበት የሞቀና የደመቀ ቀን ዋለ፣ እንግዶችም በጨዋ ደምብና በሰላም ተሸኙ። ከቀኑ የሽኝት ሂደተ በኋላ ወደ ማታ ላይ ግን ያልተጠበቀ አጋጣሚ ተፈጠረ። ኢሮብን ከትግሉ ማብቂያ ዓመታት ጀምሮ ሲያስተዳድር የነበረና በኋላም በወረዳ አስተዳዳሪነት የቀጠለው ታጋይ ገብረ ካሕሳይ ስልጣን ለቆ በወረዳው ተወላጆች ይተካ! በሚል መነሻ ከፍተኛ ረብሻ ተነሳ። በዓሉ ክፉኛ ተበጣብጦ በተኩስ ጭምር በመታጀቡ በቀላሉ የሚረጋጋ አልሆነም። ጎራ ለይተው የተነሱ የረብሻው ጠንሳሾች በቀላሉ የሚመለሱ አልሆኑም። በዚሁ ስጋት ውስጥ የገቡት እነ ገብረ ደግሞ ለደህንነታቸው ያመቻል በተባሉ ቤቶች ለመደበቅ ተገደዱ። በወቅቱ የምስራቅ ዞባ ዋና አስተዳዳሪና የዕለቱ ታዳሚ የነበሩት ወ/ሮ ትርፉ (የአቶ አባይ ወልዱ፣ ባለቤት) የመከላከያ ኃይል በመያዝ ሌሊቱን ወደ ዳው-ሓን ወረዱ። ከቦታው ደርሰው የነ'ገብረ'ን ደህንነት ከጠየቁ በኋላ ገብረን ይዘው ወደ ዓዲግራት ተመለሱ። በተለይ በረብሻው ግንባር ቀደም ከነበሩት ውስጥ አንዱ የሆነው መምህር ሥዩም ምስግና ወዲያው በቁጥጥር ሥር የዋለ ሲሆን ራሱ እንደነገረኝ ከሆነ ቀደም ሲል ወ/ሮ ትርፉ ዘንድ ቢሮ ድረስ በመሄድ ቀጣይ የገብረ ቆይታ አደገኛ እንደሚሆን በግልጽ ማስጠንቀቁን ይገልጻል። ይሁንና ተግባራዊ ምላሽ ሳያገኝ በእንጥልጥል ቆየ፣ ወይም አልተፈለገም ። በርግጥ አቶ ገብረ በጉርብትናም (ሰበያ) ሆነ በደም ትስስር ከኢሮብ የራቀ አይደለም። ይሁን እንጂ ህዝቡ ዘንድ በቂ ተቀባይነት ነበረው ለማለት ኣያስደፍርም። ለምሳሌ፣ ለመሸኛ ዝግጅት መዋጮ በተጠራው ስብሰባ ላይ አቶ አለማ ብስራት(ልጅ) በግልፅ አንደተናገሩት "እኛ ፊትም ቢሆን የሚያስተዳድረን አላጣንም፣ አፈር ያልነካው የምሁራን ልጆቻችን ለስላሳ እጆች አሉ፣ ይሁንና እሱ ከኛ ምን ሽኝት ያስፈልጋል? ይልቅስ ለበርካታ ዓመታት እሱን በመሸከማችን እኛን (ህዝቡን) አመስግኖ ወደሚሄድበት ይሂድ.." አሉ ይባላል። ገብረ ከወረዳው አስተዳዳሪነት እንዲነሳ በህዝቡ ከፍተኛ ግፊት ስለነበረ እሱን ከአከባቢው ገለል ማድረግ የግድ ስለነበረ ገብረ ተነሳ፣ ፍሱሕ ግደይ ወልዱ (ዳሮ) በቦተው ተተካ። በዚህም ህዝቡ በመንግሥት ጥርስ ገባ፣ በርግጥ ገብረ በቀጥታ እንደ ድሮው የወረዳው አስተዳዳሪ ባይሆንም በተዘዋዋሪም ቢሆን ከኢሮብ ወረዳ አስተዳዳሪነት እጁን ስላላወጣ ችግሩ ቀጠለ።
ለ) የመልሶ ማቋቋሚያ ብር አከፋፈልና በህዝቡ መካከል የተወው መጥፎ ጠባሳ፤
(1.1) ጦርነቱ ተጠናቆ ህዝቡ ወደ ቦታው የተመለሰው በታላቅ ሞራልና ደስታ ነበር ። ይሁን እንጂ ከሁለት ዓመታት በላይ ፣ ከቤት ንብረቱ ተፈናቅሎ የቆየው ህዝብ አጠቃላይ ኑሮ ወደ መደበኛ ሂደት መመለሰ ቀላል አልነበረም ። ቤት ንብረት ተዘርፏል ፣ ቤቶች ፈራርሰዋል ፣ ወድመዋል ወይም ባዶ ናቸው፣ ወጣቱ ኃይል ቦታውን ለቆ ውጭ መኖርን ተላምዷል ። እንዲህ ነገሮች በተወሳሰቡበት ወቅት ነበር የመልሶ ማቋቋሚያ ብር በእርዳታ መልክ የተገኘው ። ይህ ገንዘብ በጦርነቱ ተጎጂ ለነበሩት የጠረፍ አከባቢዎች መልሶ ማቋቋሚያ እንዲሆን ከዓለም ባንክ በእርዳታ መልክ የተገኘ እንደነበር መረጃዎች ይጠቁማሉ ። ስለመጠኑ ይሁን ስለየአካባቢው ድርሻ ግን የተገለፀ ነገር የለም ወይንም የዚህ ፅሁፍ አቅራቢ መረጃ የለዉም። ያም ሆነ ይህ የኢሮብ ድርሻ የተባለው ዳውሃን ለወረዳው አስተዳደር ተላከ ። ይህ ብር በወረራው ሁለቱ ዓመታት በኤረትራ ሰራዊት ሥር ለነበሩትና ከሰራዊቱ ሸሽተው ለተፈናቀሉት ማለትም "ቀጥተኛ ተጎጂ"ነበሩ ለተባሉት ብቻ እንዲሆን ተወሰነ ። ይህም ማለት በወረራው ወቅት ተፈናቃዩን ህዝብ ተሸክመው የነበሩት የኢሮብ ቀበሌዎችን (ሓሳባላ) አያካትትም ማለት ነው ። ይሁን እንጂ በአግባቡ ተጠንቶ ቢሆን እነዚህ አከባቢዎች ውኃ ፣ እንጨት እፀዋት ብክነት፣ መኝታ ወዘተ (ላየ'ይታህ ፣ ቦሖ'ይታህ ፣ ኑዋይቲህ ፣ ዲንቲማህ ፣ ኢቦል ኣይዳሃይ) እውነትም የደረሰባቸው ጉዳት ከተፈናቀሉቱ የተናነሰ አልነበረም ። በመሆኑም የደረሰብን ጉዳት ተረስቶ እርዳታ ላይ ሲደርስ እንዴት ተገፋን በሚል ከፋቸው ። በዚህም የተነሳ የዓሊቴና ቀብር ላይ ላለመገኘት እስከመወሰን የሚደርስ ቅሬታ ተክሎ እንዳለፈ እስካሁን በቁጭት የሚያነሱ እንዳሉ ይወሳል ።
(1.2) ገንዘቡ በተከፋፈለበት አከባቢም ቢሆን ከላይኛው የባሰ ልዩነትና የእርስበርሰ ቁርሾ ተክሎ ያለፈ ሆነ ። ምክንያቱም የአሰጣጡ ሂደት ተጠንቶ "ከባድ"፣ "ቀላል" መካከለኛ" በሚል ተለይቶ በጦርነቱ ቤት ለፈረሰባቸው ቤት ግንባታ እንዲውል ነበር ። በአሰጣጡ ሂደት ግን የተሳካና በጥናት ላይ ተመስርቶ ተግባር ላይ የዋለ አልነበረም። ይልቁንም ጉልበትና ወገን" ያላቸው ብቻ እንዲቀራመቱት ሆነ ። አንድ አብነት ላንሳ ፣ አባትና ልጅ የሚኖሩት በአንድ መንደር ነው ። ልጁ ባለትዳር ሲሆን፣ አባትም በተመሳሳይ የየራሳቸው ኑሮ ይኖራሉ። በጊዜው ወደ አንድ ቦታ ነበር የተፈናቀሉት። በደረሰባቸው ቁሳዊ ጉዳት አይበላለጡም፣ እንዲያውም አባት በዱላ ተደብድበው ነበር በሽማግሌ ዓቅማቸው ። በእርዳታው ወቅት ግን ልጅየው በ'ከባድ ጉዳት' ምድብ ተመድቦ ብር 15,000 ሲያገኝ አባትየው ግን በ "መካከለኛ " ምድብ ተመድበው ብር 7000 አገኙ ። እውነትም ከዚህ ስንነሳ የክፍፍሉን ኢ-ፍትሓዊ አፈፃፀም ግልፅ ነበር ለማለት ያስደፍራል ። እንዲያውም ልጁ እንደነገረኝ ከሆነ አባቱ ይህንንም ማግኘት የቻሉት በራሱ በልጅየው ሰፊ ጥረትና ሩጫ እንደነበር ነው ። ጉዳዩ የከነከናቸው ሌላ የኢሮብ አባት ታዲያ እንዲህ በማለት እንዳቀነቀኑ/ዓዳር እንዳደረጉ ይነገራል ።
"ሚሚ~ሒዳሮይ ዓንጊ ጊደ ፣
ሲ-ነ አክ-ሃይሲተኒህ ከቢዲደ ፣
ሲ-ኒ-ኣቦብቲ አክሃየኒህ ማእከላደ፣
ዮከ ሓሊማ ካዶሊህ ኒኒ~ቦ'ሎደ።" የኒህ ዓዳረን።
ትርጉም ምናልባት የኚህን አባት አይዲዮማቲክ ብሂል በትክክል ያስተላልፍ እንደሆነ እርግጠኛ ባልሆንም ፣ ከሞላጎደል ግን ፣ ምምሕዳር የወረዳው አስተዳዳሪዎች ስያሜ ሲሆን ፣ "እናንተ ራሳችሁን "በከባድ"፣ አባቶቻችሁን "ማእከላዊ" ፣ በመመደብ ያለአግባብ የተጠቀማቹህ አስተዳዳሪዎች፣ የጠላት ድርሻ(ጊደ) ሁኑ በማለት ከተራገሙ በኋላ ፣ ያው ወገንና ጉልበት የሌለን "እኔና ሓሊማ" ግን እነደድሮአችን ገደል ዋሻ ውስጥ ቀርተናል በማለት የነበረው ኢፍትሐዊነት የገለፁበት አባባል ነበር ። ሓሊማ ማግኘት የነበረባት ነገር ግን ወገን ወይም አቅም ስላልነበራት ባዶ የቀረችው ሙስሊም ነዋሪ ነበረች። እንዲያውም አንዳንዶቹ በጦርነቱ ምክንያት የፈረሰባቸው ለማስመሰል ቤታቸውን ሌሊት በማፍረስ ተጠቃሚ የሆኑ ብልጣብልጦች እንደነበነበሩ ታውቋል። ዞሮ ዞሮ ይኸ ሁሉ በጥቅሉ ሲመዘን ግን በወቅቱ የነበረውን ኢ- ፍትሓዊነትና በዚህም ዘርቶት ያለፈውን ቅያሜና የእርስ በርስ በቀል ፍንትው አድርጎ ያሳያል ። ወይም ይህ የእርዳታ ገንዘብና የአሰጣጡ ሂደት በሁሉም የኢሮብ ህዝብ (በዘገነውም ፣ ባልዘገነውም) ጥሎት ያለፈው ቁርሾ ቀላል አለመሆኑ ነው ። ይህ ደግሞ " ይህ ሆን ተብሎ የታቀደና ሁሌም ገና በትግል ሜዳ እያሉ የጀመሩት የተለመደ ስልታዊ ህዝብን የመለያየት ፓሊሲ ኣካል ነው ።" በማለት ለፕሮፓጋንዳ ፍጆታ የተጠቀሙት ኃይሎች እንደነበሩ የሚያወሱም አልጠፉም።
ያልተጠበቀው የአልጀርሱ ስምምነት
ይህ ስምምነት በዚህ ፍጥነትና መልክ ፍፁም የተጠበቀ አልነበረም ። ስለሆነም ህዝብን በእጅጉ ከማስደንገጡም በላይ የከፋ ሥጋት ወስጥ ከተተው። ምክንያቱም ከጦርነቱ ማግስት ጀምሮ የነበረው የህዝቡ እምነትና ተስፋ ሌላ ነበር። በጦርነቱ የተከፈለው ሕይወትና ንብረት እጅግ ከፍተኛ ነው፣ በዋናነት ደግሞ በኃይል ተይዞ የነበረው መሬታችን ክቡር የሆነ የመቶሺዎች ደምና አጥንት ተከፍሎበት ወደነበረበት ተመልሷል የሚል የሁሉም እምነት ነበር። በመሆኑም ሻዕቢያ ከዚህ በኋላ የሥጋት ምንጭ አይሆንም። ህዝቡ ዘንድ ላለፉት ዓመታት ውስጥ ውስጡን ሲብላላ የነበረውና ዋነኛ የስጋት ምንጭ ሆኖ የቆየው የድንበር ጉዳይ ለአንዴና ለመጨረሻ ጊዜ አሰተማማኝ መቋጫ አግኝቷል የሚል ነበር የህዝቡ ተስፋና እምነት። ከዚህ ወዲያ ኢትዮጲያን ለአዲስ ድርድር የሚዳርጋት አስገዳጅ ሁኔታ አይኖርም፣ ድርድር ቢኖር አንኳን የደረሰውን የጦርነት ኪሳራና ተያያዥ ካሳ የሚመለከት ብቻ ይሆናል፣ ስለሆነም የኢሮብ ህዝብ ጦርነቱን "ኡምነህ ኢጊድ መዕነ" ወይም ክፋት የወለደው መልካም አጋጣሚ፣ በማለት ተረጋግቶ ነበር። ይህ በእንዲህ አንዳለ ግን ከህዝቡ ምኞትና እምነት ወጣ ያለ አዲስ ክስተት ተፈጠረ። ይኸውም የሁለቱ ሃገራት መሪዎች ከጦርነቱ ማግስት ለአዲስ ድርድር መድረክ ላይ ብቅ አሉ፣ ሸምጋይ ሀገርም አልጀርያ ሆነች። የሚገርመው ደግሞ ይህ ድርድር ጊዜ የወሰደ አልነበረም መሪዎቹ የተፈራረሙት ወዲያው ሆነ፣ ድርድሩ ቀድሞ ያለቀ ይመስላል። በመቀጠል ደግም ሁለት የህዝቡን ስጋት ይበልጥ ያጠናከሩ ስምምነቶች ተከተሉ ።
ይግባኝ አልባ ብይን ተደረገ፣
በአልጀርስ ስምምነት መሠረት የድንበር ጉዳይ ለሔጉ የግል ፍርድ ሰጪ አካል የሚቀርብ ሆኖ በዚሁ ተቋም የሚሰጥ ብይን የመጨረሻውና አሳሪ (binding) ይሆናል ተባለ። ያም ሆኖ ግን የኢሮብ መሬት አሁን ከኤርትራ ተብላ ከምትታወቀው ሀገር የተካለለበት አንድም የታሪክ አጋጣሚ አልነበረም። በመሆኑም፣ ህዝቡ የሄግ ብይን የኢሮብ መሬትን ለሁለት ይከፍላል የሚል የከፋ ስጋት ውስጥ አልገባም ነበር። ባጭሩ ከኢሮብ መሬት አንድ ጠጠር ይነሳል የሚል ግምት አላሳደረም። የኋላ ኋላ ግን ኢትዮጵያ በከባዱ አውደ- ውጊያ አሸንፋ በአልጀርሱ ስምምነት መሰረት በሄጉ በችሎቱ ላይ ስለመሸነፏ ለህዝቡ ተነገረ ። በትንሹ አንድ ሶሰተኛው የኢሮብ ህዝብና መሬት ወደ ኤርትራ እንዲካለል ተወሰነ /ተፈረደ/ ተባለ። በዚህ ምክንያትም ህዝቡ አዲስ ጭንቀትና ፍርሃት ውስጥ ገባ። አቤት እንዳይባል የይግባኝ መብት የለም ፣ ይህ ብቻ ሳይሆን ህዝቡ የፍርድ ውሳኔውን በፀጋ እንዲቀበልና ለአፈፃፀም እንዳዘጋጅ ሰፊ ቅስቀሳ በመንግስቱ ካድሬዎች ተከተለ። የካድሬዎቹ ቅስቅሳ ህዝቡ ወሳኔውን ተግባራዊ እንዲያደርግ እስከ መማፀን የደረሰ ነበር። የኢሮብ ህዝብ ግን "በመቃብሬ ላይ" በማለት ለካድሬዎቹ ቅስቀሳና ተማጽኖ አልቀመስ አለ።
ክፍል አምስት፣ ኢሮብ የጦር ሰፈር ሆኖ የቆየበት 20 ዓመት በሚል ርእስ ይቀጥላል።
ማን ያርዳ የቀበረ፣ ማን ይናገር የነበረ
ቁጥር አንድ
የምስራቃዊ ትግራይ ገጠሮች ፣ ከ1966 አጋማሽ-1968 መጀመሪያ
ማሳሰቢያ
መግቢያ፣
የምስራቃዊ ትግራይ ገጠሮች ፣ ከ1966 አጋማሽ-1968 መጀመሪያ
ብሄሮች መካከል የሚደረገው የኢኮኖሚ፣ የባህል፣ ቋንቋ፣ እምነት . . . ወዘተ. መበላለጥ በጥብቅ እየተቃወምን የማናቸው ብሄር ባህል፣ ቋንቋ፣ እምነት. . . ወዘተ. ከማናቸው ሌላ ባህል፣ ቋንቋ፣ እምነት...ወዘተ. እኩል መታየት አለበት።
የብሄር እኩልነት በቃላት ብቻ የሚለፈፍ ሳይሆን በገቢርም መታየት አለበት፣ የኸውም ማናቸውም ብሄር አንዳችም የውጭ ተጽዕኖ ሳይደረግበት የራሱ ባህል፣ ቋንቋ እምነት ሊያስፋፋ ይችላል። ትምህርት፣ ፍርድ፣ አስተዳደርን. . .ወዘተ. በራሱ ቋንቋ እንዲያካሂድ ተደርጎ ይህ መብቱ በህግ ሊጸድቅ ይገባል።
ማናቸውም ብሄር የራሱን ዕድል የመወሰን መብት ሲኖረው ከሌሎች ብሄሮች ጋራ በፍጹም መዋሃድ፣ በኢኮኖሚ፣ የውስጥ አስተዳደር መብት በፈደረሽን ወይም በሌላ መንገድ የሚተሳሰረው በራሱ ፈቃድ ብቻ ነው። ይህ የራሱን ዕድል የመወሰን መበት ተገንጥሎ የራሱ አስተዳደር የመመስረት መብትን ያጠቃልላል። ፈቅዶ ከመዋሃድ ሌላ በሃይል፣ በማስፈራራት፣ በዛቻ፣ በማስገደድና በሌሎች በማናቸውም ጸረ ዴሞክራሲ ዘዴዎች የሚደረገው መዋሃድና አንድነት አንደግፍም።
ምን ጊዜም ቢሆን ከብሄር ትግል ይልቅ ለመደብ ትግል ቅድሚያ በመስጠት፣ በቀላሉ የንኡስ ከበርቴ መጠቀሚያ ሊሆን የምችለውን የብሄር ትግል መደባዊ መልክ በማስያዝ ወዛደራዊ የመደብ ትግል ለማድረግ መጣር አለብን።
የራስን ዕድል የመወሰኑ ተግባር የሚካሄደው ሁኔታው በሚፈቅደው በተለመደው ዴሞክራሲያዊ መንገድ/ወካይ ፓርላማ ፣ ረፈረንደም/አንድ ሰው አንድ ድምጽ ይዞ በመምረጥ. . . ወዘተ. ብቻ ነው። ባጭሩ መላው የብሄሩ ህዝብ በቀጥታም ሆነ በተወካይ የራሱን ዕድል ለመወሰን ድምጽ ከሰጠ በኋላ ነው።# የሚሉት ዋና ዋና ነጥቦቹ ነበሩ።
ማን ያርዳ የቀበረ፣ ማን ይናገር የነበረ
ቁጥር ሁለት
የ1968ቱ የቦካለ፟ማኮ/ዓሊተና ስብሰባ መጠራት ለምን አስፈለገ፣ የጠራውስ ማን ነበር፣
መጣጥፉን ለመፃፍ መነሻ ምክንያት፣
ተቆርቃሪ ኢሮቦች/Concerned Irobs በሚል የፈስቡክ ስም፣ ኢሮብ ከ19ኛ -21ኛ ክፍለዘመን የቁልቁለት ጉዞ በሚል ርእስ ሰፕተምበር 19 በቀረበው መጣጥፍ ውስጥ ከሶስቱ ኢሮብ (አድጋዲ ዓረ፣ ቡክናይቲ ዓረ፣ ሓሳባላ ዓረ) ከ300 በላይ ተወካዮች የተገኙበት ስብሰባ በቦካለ፟ማኮ/ዓሊተና መደረጉ፣ ለስብሰባው መጠራት ዋና ዓላማ የመሬት ማከፋፈል የጋራ ስሪት/ህግ ለማውጣት መኖሩና ስብሰባውን የጠራው ደግሞ ኢህአፓ/ሰ እንደነበረ ባጭሩ ተጠቅሷል። ሆኖም ግን ለመሬት ማከፋፈሉ በህዝበ ውሳኔ የሚፀድቅ አዲስ ስሪት/ህግ ማውጣት ለምን አስፈለገ፣ ለምን ኢህአፓ/ሰ በራሱ ውሳኔና አሰራር መሬቱን አላከፋፈለም፣ የስብሰባው ተሳታፊዎች እነማን ነበሩ፣በማንና እንዴትስ ተመረጡ፣ የስብሰባው አካሄድ ምን ይመስል ነበር፣ የስብሰባው ውጤትስ ምን ሆነ፣ ለዚህ ስብሰባ መጠራት ሆነ የኢሮብ ህዝብ ማንነትና አንድነት እንዲጠበቅ ከፍተኛ አስተዋፅኦ ያበረከተ ማን ነበር. . . ወዘተ. በሚለው የቀረበ ዝርዝር የለም።
ይህ ስብሰባ ከትውልድ ወደ ትውልድ እየተላለፈ የመጠው የኢሮብ ብሄረሰብ የቅራኔ/ችግር በውይይትና በዴሞክራሲያዊ ውሳኔ አፈታት ባህልና ስነልቦና በግልፅ የታየበት፣ በስብሰባው መጨረሻ የተሓህት ተወካዮች ስለ ድርጅታቸው ማንነትና ዓላማ ገለፃ ባደረጉበት ጊዜ የኢሮብ ህዝብ በኢሮባዊ ማንነቱ ፈፅሞ የማየደራደር መሆኑ፣ የኢሮብ ብሄረሰብ ተጋሩ ብለው ራሳቸውን ከሚጠሩ የትግራይ ብሄረሰብ የተለየ ራሱን የቻለ ብሄረስብ መሆኑ በግልፅ ቋንቋ ያስቀመጠበት ታሪካዊ ስብሰባ ስለነበረ እኔም በስብሰባው በአካል ስለነበርኩ፣ ያኔ (46 ዓመት) በፊት የነበረው የኢሮብ ብሄረሰብ ምን ይመስል እንደነበረ በመጠኑም ቢሆን ስለማውቅ፣ ዛሬ ወደ መጥፋት አፋፍ ላይ ደርሶ ያለው የኢሮብ ብሄረሰብ የዛሬ 46 ዓመት በፊት ምን ይመስል እንደነበረ ለዛሬ ወጣት ትውልድ ባጠቃላይ፣ በተለይ ደግሞ ሃቁን ማወቅ ለሚፈልግ የኢሮብ ወጣት ትውልድ ታሪኩን የማሳወቅ ግዴታ ስላለብኝ ስለ ስብሰባውና ስብሰባውን ያዘጋጀው ያኔ ኢሮብን ዋና ቤይዙን አድርጎ ይንቀሳቀስ ስለነበረው የኢህአፓ ትጥቅ ትግል ጀማሪ ቡድን የመጀመሪያ እንቅስቃሴ በኢሮብ ባጭሩ ለማሳየት እሞክራለሁ። ስለ ቦካለ-ማኮ ስብሰባ ዝርዝር መፃፍ ከመግባቴ በፊት ግን ይህን ስብሰባ የጠራውና ከ1967- 1970 ግንቦት ድረስ አከባቢው በቁጥጥሩ ስር ስለ ነበረው ኢህአፓ/ሰ ትጥቅ ትግል ጀማሪ ቡድን የመጀመሪያ እንቅስቃሴ ምን ይመስል እንደነበረ ባጭሩ በመግለፅ ልጀምር።
አከባቢውንና ህዝቡን ለማወቅ በኢህአፓ/ሰ ትጥቅ ትግል ጀማሪ ቡድን የተደረገ የመጀመሪያ እንቅስቃሴ፤
የኢህአሰ ትጥቅ ትግል ጀማሪ ቡድን ኢሮብ/ዓሲምባ 1967 እንደገባ ከእናት ድርጅቱ ኢህአፓ ጋራ እስከሚገናኝ ወደ 2 ወር ያህል ጊዜ በዓሲምባ ተራራ ዙሪያ ተወስኖ ኣከባቢው ጋር እየተዋወቀ ነበር የቆየው። ዶክተር ተስፋይ ዳባሳይና ፀጋዬ ገ/መድህን/ደብተራው ከከተማ መጥው ከቡድኑ ጋራ ተገናኝተው ቡድኑ በአከባቢው ራሱንና እናት ድርጅቱን (ኢህአፓን) ማስተዋወቅ በተመለከተ መመሪያ ሰጥተው፣ ዶክተር ተስፋይና ብርሃነመስቀል ረዳ ወደ ከተማ ሲሄዱ፤ ፀጋዬ ገ/መድህን (ያኔ አማሃ በሚል የትግል ስም ይታወቅ የነበረ) የቡድኑ የፖለቲካ መሪ ሮባ/ኣብዲሳ አያና ብርሃነመስቀልን ተክቶ የቡድኑ ወታደራዊ መሪ ሆኖ ቡድኑ ራሱንና እናት ድርጅቱን የማስተዋወቅ ስራ ለመጀመር ክረምት ላይ በህዝቡ መካከል ግልፅ እንቅስቃሴ ጀመረ። የመጀመሪያ ፈጣንና አሳሳች እንቅስቃሴውን ከኢሮብ ወረዳ ወጥቶ፣ በጉለማካዳ፣ ዳሞ፣ ብዘት፣ ሓውዘን፣ ክልተአውላዕሎ፣እስከ እንደርታ ጫፍ በማድረግ ራሱንና እናት ድርጅቱን ከህዝቡና በተለይ በወቅቱ በአከባቢው ዘምተው ከነበሩ የእድገት በህብረት ዘማች ተማሪዎች ጋራ አስተዋውቆ ወደ ኢሮብ ወረዳ ተመለሰ።
ኢህአፓ/ሰ በትግራይ ለሚያካሄደው የትጥቅ ትግል የመጀመሪያ መናገሻ (ቤዙ) በኢሮብ መሆን አለበት ብሎ ስላመነ፣ የመሬቱ አቀማመጥና ህዝቡን በሚገባ ማወቅ ነበረበት። በመሆኑም በወቅቱ የነበረው በሁለት ጋንታ የተደራጀው (ወደ 50 ሰው) ትጥቅ ትግል ጀማሪ ቡድን በ1968 ጥቅምት መጀመሪያ ላይ ሞላው የኢሮብ ወረዳ ከጫፍ እስከ ጫፍ የሚያዳርስ ዓላማው ከህዝቡና ከመሬቱ ጋራ መተዋወቅ ያደረገ እንቅስቃሴ ተደረገ። በዚህ እንቅስቃሴ ወቅት የመላው የቡድኑ አባላት ከህዝቡ ጋራ የመተዋወቅና ስለ ኢህአፓ ዓላማ ማሳውቅ ስራ እንደተጠበቀ ሆኖ፣ የህዝቡ መሰረታዊ ጥያቄዎች፣ ችግሮች፣ ሃሳቦች/አስተያየቶች. . . በሚገባ በፅሁፍ ማሰባሰብ፣ በቦታው መመለስ የነበረባቸው ቀላል ጉዳዮች በቦታው ለመመልስ ጓድ ገረይ በዋነነት እኔ ደግሞ በረዳትነት ተመደብን። ይህ የሆነበት ምክንያት ደግሞ ሁለታችን የአከባቢው ተወላጆች ስለሆንና ቋንቋዉን/ሳሆ የምንናገር በተለይ ጓድ ገረይ በአብዛኛው የኢሮብ አከባቢ በሚገባ ይታወቅ ስለነበረም ነበር። ከዚህ በተጨማሪም ጓድ ገረይ የኢሮብ ህዝብ ታሪክ፣ ባህል፣ ስነልቦና በሚገባ ከሚያውቁና በህዝቡ ተቀባይነት ከነበራቸው በኢህአፓ ውስጥ ከነበሩ የብሄረሰቡ ተወላጆች አንዱ ስለነበረም ነበር። እኔ ቋንቋውን ከመናገር ውጭ ስለ ህዝቡ ባህል፣ስነልቦና፣ ታሪክ በጣም ቁንጹል የሆነ እውቀት የነበረኝ ሲሆን፣ ጓድ ገረይን የመሰለ አስተማሪና አርአያ የሚሆን ጓድ ከፊቴ መኖር ስለ ኢሮብ ህዝብ ማንነት፣ ታሪክ፣ ባህልና ስነልቦና በቀላሉና ቶሎ ለማወቅ ዕድል አገኘሁ። ገና እንቅስቃሴው ከመጀመሩ በፊት ጓድ ገረይ ስለ ኢሮብ ህዝብ ባህል፣ ስነልቦና በሚገባ ትምህርት ሰጥቶኝ፣ እንዴት ወደ ህዝቡ መቅረብ እንዳለብኝ፣ በየቁሸቱ ከነበሩ የዕድሜ ባለፀጎች ጋራ እንዴት መቅረብና ከነሱ ምክር መጠየቅ እንዳለብኝ፣ ዋናዋ የአከባቢው ኢንፎርመሽንና መረጃ ምንጭነት እንዴት እነሱን መጠቀም እንደነበረብኝ፣ እንዴት ምክራቸውን መከተል እንዳለብኝ. . . በዝርዝር ትምህርትና መመሪያ ሰጠኝ። ያኔ ገና በ20 ዓመት ዕድሜ ላይ ለነበርኩና ስለ ኢሮብ ምንም እውቀት ላልነበረኝ ወጣት ጓድ ገረይን የመሰለ እንደ አርአያ ልከተለው የምችል አስተማሪም ጓድም ማግኘት የማላወቅ የነበረ ማንነቴን/ኢሮብነት እንዳውቅ፣ የኢሮብ ህዝብን ይብልጥ እንዳውቅ ትልቅ የረዳኝ ትልቅ ዕድል ስለነበር እሱ የሚሰጠኝ ትምህርት፣ ምክርና መመሪያም በጥብቅ እከተል ነበር፣ የሆነ ጥያቄ/ሃሳብ ሲኖረኝም ወዲያውኑ እያቀረብኩለት ወዲያውኑ መልስ ይሰጠኝ ነበር።
ለቦካለ፟ማኮ ስብሰባ ግብአት የሆነውና በጓድ ገረይ መሪነት የተካሄደው የዳሰሳ ጥናትና ውጤቱ፤
ይህ ኢሮብን ከጫፍ እስከ ጫፍ ያዳረሰ የመጀመሪያ እንቅስቃሴ በምስራቃዊ ቡክናይቲ ዓረ ኣበ በሚባል ቀበሌ ተጀምሮ በዋርዓትለ በኩል ወደ ካፍና በመውጣት ሞላው አድጋዲ ዓረ ያዳረሰ፣ ከአድጋዲ ዓረ ወደ ቡክናይቲ ዓረ ምዕራባዊ ደጋ በመመለስ ዋና ዋና ቀበሌዎችን በማዳረስ ወደ ቆላው ቡክናይቲ-ዓረ በመቀጠል ከዛ ወደ ምዕራባዊ ኢሮብ ዓጋራለኮማ በመቀጠል ዋናዋና ቀበሌዎችን ያዳረሰ፣ በመቀጠል በዓሰፋት ወደ ሓሳባላ በመግባት የሓሳባላ ዋና ዋና ቀበሌዎችን በማዳረስ የሓሳባላ የመጨረሻ ሰው የሰፈረበት ደቡባዊ ጫፍ የሆነው ጉንዳጉንደ ገዳም ላይ የተጠናቀቀ ነበር።
በዚህ እንቅስቃሴ ጓድ ገረይ እንቅስቃሴው ከመጀመሩ በፊት በሰጠኝ ትምህርትና መመሪያ መሰረት ተልእኮዬን ለመፈፀም ህዝቡን መገናኘት ስጀምር አንድ ነገር ታዘብኩ። በቆየው የኢሮብ ባህል መሰረት በሳሆ "ዋሪስም" (ዜና መለዋወጥ) እና በኢሮብ ከአንድ ቦታ ወደ ሌላ ቦታ ኢሮቦች ብቻ በሚተዋወቁበት የራሳቸው ኮድ መሰረት በጥሪ በሚተላለፈው መልእክት ህዝቡ በያረፍንበት ቀበሌ ያልነው፣ የስራነው ቀጥሎ በምንርፍበት ቀበሌ ቀድሞ ደርሶ አውቆ፣ ማንነቴም ገና እኔ ራሴን ከማስተዋውቄ በፊት ብዙዎቹ አውቀው በኢህአፓነቴ ሳይሆን በኢሮብነቴ ቀርበው ስለሁኔታው በግልፅና በዝርዝር ይነገሩኝ ነበር። እኔም በጓድ ገረይ በተሰጠኝ መመሪያ መሰረት እቦታው መፈታት ያለበት ከቀበሌው ሽማግሌዎች ጋራ በመሆን እየፈታን በቦታት መፈታት የማችሉትን ጥያቄዎች፣ ሃሳቦች ሆነ ችግሮች ለይቼ እየመዘገብኩ እስከ እንቅስቃሴው ፍፃሜ ድረስ ቀጠልኩ፣ በጓድ ገረይ በኩልም እንደዚሁ ተደረገ።
ከዚህ መላው ኢሮብን ያዳረሰ እንቅስቃሴ ፍፃሜ በኋላ አጠቃላይ የእንቅስቃሴው ውጤት ገምግመን በየግላችን ያሰባሰብነው አንድ ላይ ለማቀናጀት ማጋዑማ በሚባል ቀበሌ ተገናኘን። ህዝቡ ለኢህአፓ የነበረው ድጋፍ ሆነ ተቃውሞ በተመለከተ የኢሮብ ህዝብ በባህሪዩ ቶሎ ብሎ ድጋፍ ወይ ተቃውሞ የማያሳይ ህዝብ ቢሆንም በአመዛኙ ኢህአፓ ይዞት የነበረው ዓላማና ድርጅቱ ውስጥ ከዋና አመራር እስከ ተራ አባላት በህብረተስቡ የሚከበሩ የራሱ ልጆች ስለነበሩ ለድርጅቱ ድጋፍ እንደነበረው አወቅን፣ ከየአከባቢዉም አብረን ለመታገል እንፈልጋለን የሚሉ ወጣት አርሶ አደሮች ገና ከጅምሩ ለማየት ቻልን። በተለይ ሁለታችን ተመድበንለት የነበረው የህዝቡ መሰረታዊ ጥያቄዎች/ችግሮች ለይቶ የማወቅ ስራ በተመለከተም፣ ጥያቄዎቹ/ችግሮቹ በሁለት ደረጃ ሊታዩ የሚገባቸው መሆኑ ለየን።
ሀ. አከባቢውን ብቻ የሚመለከቱ አከባቢያዊ መፍትሄ የሚፈልጉ ጥያቄዎች/ችግሮብ በተለያዩ ቀበሌዎች መኖራቸው፣
ለ. መላው ኢሮብን የሚመለክቱና አስቸኳይ መፍትሄ የሚሹ፣
የዳሰሳ ጥናት ሪፖርት ይዘት ባጭሩ፤
ሪፖርቱ ወደ 30 ወርቀት (60 ገፅ) የነበረው ደብተር ላይ የተፃፈ ሆኖ፣ በመግቢያ ደረጃ ስለ ኢሮብ ህዝብ ታሪክ፣ ማንነት፣ ባህልና ስነልቦና ሰፋ ያለ ዝርዝር የያዘ፣ በመቀጠል የኢሮብ ህዝብ ለብዙ ዘመናት ስለነበረው ራስ ገዝ የኦና ስርዓት የሚገልፅ፣ የኢሮብ ህዝብ በፅሁፍ የተቀመጠ ነገር ባይኖርም በቃል ደረጃ ለሁሉም ችግሮች ሆነ ወንጀሎች መፍቻ በህዝባዊ ሽንጎ አማካይነት የተደነገጉ ህጎች እንደነበሩት፣ የራስ ገዝ የኦና ስርዓት እንዴት በአፄ ኃ/ስላሴ ስርዓት እንደፈረሰና የኢሮብ ህዝብ አፄ ኃ/ስላሴ ኢትዮጵያን አንድ ማድረጋቸው የሚደግፍ ሆኖ ያ ለረጅም ዓመታት የዘለቀ ራስ ገዝ የኦና ስርዓቱን በሃይል ማፍረሳቸው የሚኮንነው መሆኑ፣ ከኦና ስርዓት መፍረስ እስከ 1966ቱ አቢዮት እንዴት ሲተዳደር እንደቆየ፣ አሁንም ያ ራስ ገዝ የኦና ስርዓቱ እንዲመለስለት የሚፈልግ መሆኑ በሪፖርቱ በዝርዝር ተቀምጦ ነበር። ያ ሪፖርት የኢሮብ ህዝብን ለማያውቅ የውጭ ሰው የኢሮብ ህዝብን ማንነት፣ ባህልና ስነልቦና በትክክል የሚያሳይ ሪፖርት ሆኖ ለሁለታችን በተሰጠው ተልእኮ መሰረት የኢሮብ የወቅቱ መሰረታዊና አስቸኳይ መፍትሄ የሚሹ ጥያቄዎች/ችግሮችም በቀደም ተከተል ከነ የመፍትሄ ንድፈ ሃሳቦችም የተቀመጡበት የተሟላ ሪፖርት ነበር።
የየአከባቢው ጥያቄዎች/ችግሮች ህዝባዊ አስተዳደር ሲመሰረት ከአስተዳደሩ ጋራ በመሆን የሚፈቱ መሆናቸው በማመን አጠቃላይ ኢሮብን በሚመለከቱት ላይ ብቻ በማተኮር በድርጅት ደረጃ አስቸኳይ መፍትሄ እንዲያገኙ ያልናቸው ለይተን አስቀምጠን ለነዚህ ጥያቄዎች መልስ እንሰጥ እንዲሁም አመራሩ ስለ ኢሮብ ህዝብ ትክክለኛ ስዕል እንዲያገኝ የሚያስችል ዝርዝር ሪፖርት ማቅረብ አለብን በሚለው ተስማምተን ቀጥለው የተቀመጡ ሶስት ጥያቄዎች/ችግሮች አስቸኳይ መፍትሄ እንዲያገኙ በሚል ለይተን አስቀመጥን።
2. የራስ ገዝ (Autonomous) ክልልና የኦና ስርዓት የመመለስ ጥያቄ
3. ኢህአፓ የሚያደርገው እንቅስቃሴ ህዝቡን ከከተማ ግኑኝነት የማይነጥል፣ በተለይ ከደርግ ስርዓት የሚያገኘው አገልግሎት በማይቋረጥበት መንገድ በጥንቃቄ እንዲሆን የሚሉት ዋነኞቹ ነበሩ።
ጓድ ገረይ በሙያው አስተማሪ የነበረና የሪፖርት ማዘጋጀት ልምድ የነበረው ስለነበረ፣ ከኔ የሚፈልገውን ሃሳብ/አስተያየት ወስዶ ስለ አጠቃላይ እንቅስቃሴውና በተለይ ለሁለታችን የተሰጠው ተልእኮ በተመለከተ ለአመራሩ የሚቀርብ ዝርዝር ሪፖርት ከነ የመፍትሄ ንድፈሃሳቦች/Proposals በሶስት ቀን ውስጥ በጽሁፍ አዘጋጀ። ጓድ ገረይ በጣም ዴሞክራትና በጋራ ስራ የሚያምን ጓድ ስለነበረ ያዘጋጀው ሪፖርት የጋራችን ለማድረግ እኔም እንዳነበውና ሃሳብ እንድሰጥበት አድርጎ፣ እኔም ብዙ ተምሬበት፣ ሙሉ በሙሉ ተስማምቼበት ሁለታችን ሪፖርቱን ለአመራር ቀረብን።
ከኢህአፓ አስቸኳይ መልስ የሚሹ ተብለው በተቀመጡ ጥያቄዎች/ችግሮችና የቀረቡ የመፍትሄ ንድፈ ሃሳቦች፣
እላይ የተጠቀሱት ሶስቱ ዋና ዋና ችግሮች ለመፍታት የቀረቡት የመፍትሄ እርምጃዎች ክዝህ ስር በቅደምተከተል ተቀምጠዋል፡፡
ሀ) መሬት ለወጣት አርሶ አደሮች ማከፋፈልን በተመለከተ፣
የመሬት ጥያቄ ሁሉንም በሚያስማማ መንገደ በአገባቡ ካልተፈታ፣ መሬት አልባ በነበሩ አብዝሃ ወጣት አርሶ አደሮችና የነበረው ጠባብ ለም መሬት በርስት ይዘው በነበሩ ውሁዳን ባለርስቶች መካከል የሚጀመረውና ወደ ጎሳዎች/መላ አድጎ የኢሮብ አናሳ ብሄረስብን አንድነት ሊያናጋ ይችላል የሚል ስጋት በጓድ ገረይ በኩል ነበር። በኢህአፓ በኩል ደግሞ መሬት ለአራሹ ከሚለው አቋሙ በመነሳት መሬቱ ከባለ ርስቶች በሃይልም ቢሆን ተወስዶ ለውጣቶቹ መሰጠት አለበት የሚል የጸና አቋም እንደነበረም ይታወቅ ነበር። ነገሮችን አርቆ ለማየት ልዩ ተስጥኦ የነበረው ጓድ ገረይም በኢሮብ የመሬት አከፋፈል በተመለከተ አቋሙን እንዲቀይር ከአሳማኝ የመፍትሄ ንድፈ ሃሳቦች ጋራ መቅረብ እንዳለብን ቀድሞ ተረድቶ ለዚህ በጋራ እንድንገፋ መከረኝ እኔም በሃሳቡ ሙሉ በሙሉ ተስማማሁ። በዚህ መሰረትም ኢህአፓ በኢሮብ የመሬት መከፋፈል በመሬት ለአራሹ መርህ መሰረት መከፋፈሉን ከማረጋገጥ ውጭ በቀጥታ ጣልቃ ከመግባት እንዲቆጠብና ለኛ ለብሄረሰቡ ተወላጆች ከህብረተሰቡ (ከባለ ርስቶቹም ከመሬት ፈላጊ ወጣቶችም) ጋራ በኢሮብ ባህል መሰረት ተመካክረን በሁለቱም ስምምነት እንድንፈታው ዕድል እንዲሰጠን የሚጠይቅ ቀጥሎ የተቀመጡ የመፍትሄ ንድፈ ሃሳቦች በሪፖርቱ ተካተቱ።
ባለ ርስቶቹን በየግልም በቡድንም በማነጋገር በርስት የያዙት መሬት በፈቃደኝነት እንዲያከፋፍሉ ማግባባት/ማሳምን እንችላለን፣
ለዚህም ከኛ በተጨማሪ ርስትና ሸሐና በመባል ይታወቅ የነበረው የቆየ የመሬት ስሪት እንዲሻሻል ሲጥይቁ የነበሩ ታዋቂ አባቶች መጠቀም፣ ከዚህ ከዘለለም ለረጅም ዓመታት የዳበረው የኢሮብ የሽምግልና ስርዓትም መጠቀም እንችላለን።
በዚህ ሂደት፣ ድርጅቱ በመሬት ጥያቄ ላይ ባለው አቋም መሰረት መሬት ለሁሉም አራሽ በእኩል ተከፋፍሎ፣ የኢሮብ ህዝብ አንድነትም ተጠብቆ እንዲቀጥል ማድረግ ይቻላል፣ የሚሉ ነበሩ።
ለ) ራስ ገዝ የኦና ስርዓት እንዲመለስለት ህዝቡ የጠየቀውን በተመለከተ፣
የኢሮብ ብሄረሰብ ለብዙ ዘመናት በዘለቀ ራስ ገዝ የኦና ስርዓቱ ምክንያት የዳበረ የውይይትና ጉዳዮችን በዴሞክራሲያዊ ውሳኔ መሰረት የመፍታት ሃብታም ባህልና ልምድ ያለው ማህበረሰብ ስለሆነ፣ ማንነቱ ጠንቅቆ የሚያውቅና በኢትዮጵያዊነቱም ፈፅሞ የማይደራደር ህዝብ ስለሆነ፣ የራሱ ቋንቋ/ሳሆ፣ ባህልና ስነልቦና ያለው ህዝብ ስለሆነ፣ ይህ አናሳ ብሄረስብም በእንክብካቤ መጠበቅ ያለበት ስለሆነ በጥያቄው መሰረት ኢህአፓ ይህን ተቀብሎ፣ የኦና ስርዓቱ ከ20ኛው ክፍለ ዘመን ጋራ ሊሄድ በሚችልበት መንገደ እንዲቀጥል መርዳት የምችለውን ቢረዳ እንላለን።
የኢሮብ ህዝብ የቆየ መሪዎቹን በዴሞክራሲያው መንገድ የመምረጥ የዳበረ ባህልና ልምድ ስላለው መሪዎቹን ራሱ እንዲመርጥ መድረክ ከማመቻቸት ውጭ ጣልቃ ባይገባበት፣ እንደ ድርጅትም ከህዝቡ ጋራ የሚደረጉ ግኑኝነቶች በነዚህ በህዝብ በተመረጡ መሪዎች በኩል ብቻ ቢደረጉ ኣንላለን።