Disa prej nesh ende e përfytyrojnë shahun e nivelit botëror si dyluftim titanësh që shkëmbejnë mes tyre goditje vdekjeprurëse, kombinacione djallëzore dhe sakrifica brutale, jo vetëm për ta arritur fitoren, por edhe në emër të kreativitetit, estetikës dhe lojës si një formë arti të bukur.
Të tjerë, që e dinë tashmë se kohët e shahut romantik kanë perënduar, sërish shpresojnë që ndonjë prej lojërave, gjithnjë e nivelit më të lartë, të shpërthejë befasisht në një festival aktesh heroike-dramatike, si qëmoti.
Dhe me qëmoti nuk kam parasysh vetëm fillimet e shahut modern dhe figurat legjendare të Andersen-it, Morphy-t, Chigorin-it dhe të tjerëve; madje as periudhën klasike të shahut, që nxori kampionë të kalibrit të Lasker-it, Capablanca-s dhe Alekhin-it, artistë të skakierës dhe autorë lëvizjesh dhe kombinimesh të paharrueshme.
Kam parasysh vetëm atë epokë që u parapriu ditëve tona, të kompjuterëve që luajnë shah.
Ka qenë një kohë kur edhe kampionati botëror i shahut, pa çka se ndiqej nga një grusht të apasionuarish krenarë për hobby-n e tyre të çuditshme, i ngjante një skene teatri, ku dy protagonistët performonin me mendjen e tyre, duke i habitur spektatorët me sakrificat e befasishme, lëvizjet spekulative, luftën psikologjike; për të ofruar njëkohësisht provë të epërsisë së tyre supreme.
Ka qenë një kohë, por që sot pak nga pak po harrohet.
Javën që shkoi u mbyll, këtu në NYC, match-i për titullin botëror në shah, mes danezit Carlsen dhe ruso-ukrainasit Karyakin; nga dymbëdhjetë ndeshjet e rregullta të match-it, dhjetë përfunduan në barazim dhe vetëm dy dhanë "rezultat".
Por çfarë e karakterizoi këtë match, si dhe të tjerë që i kanë paraprirë këto 10-15 vjetët e fundit, ishte fakti i mirënjohur dhe tashmë i mirëpritur, që një numër i madh lëvizjesh në fillim të lojës ishin të mësuara përmendësh prej protagonistëve.
Shahu profesionist gjithnjë bazohet në teorinë e hapjeve; ose në njohuritë që duhet të kenë lojëtarët për lëvizjet më të mira, që u sigurojnë epërsi ose baraspeshë. Disa nga hapjet, si Ruy Lopez (spanjolle), Mbrojtja Siciliane ose Gambiti i Damës tashmë njihen dhe përdoren edhe nga ata që e luajnë shahun thjesht për qejf.
Softuerët që luajnë shah e kanë përsosur teorinë e hapjeve, duke i analizuar versionet në imtësi dhe duke gjetur vazhdimet më të mira. Ai shahist që mëson përmendësh sa më shumë versione, do të ketë avantazh gjatë lojës, ndaj atij tjetrit, që preferon të luajë "me vesh."
Për pasojë, shahistët e niveleve më të larta janë të detyruar t'i mësojnë hapjet dhe ta kalojnë një pjesë të madhe të stërvitjes duke ushtruar kujtesën; çfarë jo doemos lidhet me intuitën shahistike, frymën kombinative dhe estetikën e lojës. Natyrisht, asnjë shahist në gara zyrtare nuk ka ndonjë detyrim, madje as moral, që të luajë "bukur", aq më tepër që loja "bukur" nuk garanton ndonjë avantazh. E megjithatë, tani që 15-25 lëvizjet e para i dikton kompjuteri, çdo lloj sensi estetik është zhdukur nga loja; sepse softueri as që e merr parasysh kriterin estetik.
Gjatë match-it të tanishëm, dëgjoje shpesh komentatorët që të vërenin se, deri te lëvizja 20-25, lojtarët thjesht kishin ndjekur teorinë; çfarë të bën të admirosh kujtesën e tyre, dhe njëkohësisht të vajtosh gjithë atë mund që shkon kot, ose për të mësuar variantet.
Nga ana tjetër, të mos e ndjekësh teorinë mund të jetë me rrezik të madh, në qoftë se kundërshtari e ka mësuar ndërkohë kundërpërgjigjen. Ndodh relativisht shpesh që një lojë, edhe në nivelin e mjeshtrave të mëdhenj, të përfundojë me fitoren e njërës palë thjesht ngaqë pala tjetër e pat harruar se çfarë duhej luajtur në një variant hapjeje të caktuar.
Dhe doemos, nuk ka asgjë interesante për publikun, të shohë si shahistët më të mëdhenj të botës rrinë dhe përsëritin, në skakierë, lëvizje që i kanë mësuar përmendësh; duke i zgjedhur mes dhjetëra mijëra varianteve që kanë depozituar në kujtesë.
Deri dje, kish vend edhe në elitën shahistike botërore për lojtarë romantikë, të shahut spekulativ dhe të sakrificës, që jo gjithnjë bënin lëvizjet më të sakta, por që arrinin megjithatë ta mahnitnin jo vetëm publikun, por edhe kundërshtarin. Për fat të keq, lojtarë të tillë sot rrezikojnë të skartohen në mënyrë preventive, ngaqë fitoret u shkojnë të tjerëve – atyre që mbajnë mend.
Falë këtij seleksioni të pashmangshëm, shahistit që krijon po ia zë kështu vendin shahisti që arrin të replikojë çfarë i ka treguar softueri.
Dhe sikur të mos mjaftonte kjo, edhe vetë publiku po u qaset këtyre eventeve në mënyrë tjetër. Deri dje, kur njëri prej lojtarëve mendohej gjatë midis lëvizjeve në ndonjë pozicion kritik, komentatorët dhe publiku vetë përfshiheshin në debate të zjarrta, në lidhje me lëvizjen më të saktë në një pozicion të caktuar; pa çka se jo rrallë zgjidhja që i jepte pozicionit lojtari vetë do të përshëndetej pastaj si gjeniale a si coup de théâtre.
Përkundrazi, sot të gjithë ata që e ndjekin lojën mes dy mjeshtrave të mëdhenj, mund t'i riprodhojnë lëvizjet deri edhe në telefonin celular dhe ashtu ta dinë paraprakisht se cila është lëvizja objektivisht më e fortë, për t'u bërë në pozicionin e dhënë.
Kësisoj, forca e vërtetë e lojtarit, madje edhe atij që ndeshet për titullin botëror, do të matet nga aftësia e tij për "të gjetur" lëvizjet e sugjeruara nga softueri.
Nëse ka pasur një periudhë kur shahistët më të mëdhenj dhe teoricienët e shahut debatonin mes tyre për "të vërtetën shahistike", duke u ndarë në dy kampe, njëri prej të cilëve e gjykonte shahun si shkencë, ndërsa tjetri si art; sot kjo dilemë konsiderohet e kapërcyer. Praktikisht për çdo pozicion, softueri e përllogarit lëvizjen më të mirë, ose "të vërtetë"; dhe çdo shmangie prej kësaj lëvizjeje do të damkoset sakaq si gabim.
Gabimi ka qenë dhe mbetet pjesë e pandarë e shahut si lojë mes njerëzve; por publiku në të kaluarën shpesh nuk ishte në gjendje ta dallonte se cili lojtar gaboi dhe ku, gjatë një loje; përkundrazi, sot që pa u bërë akoma lëvizja në një pozicion kritik, të gjithë ata që e ndjekin lojën e dinë se cila nga lëvizjet e mundshme është e mirë, dhe cila është e gabuar.
Kësisoj, publiku i një eventi shahistik edhe të nivelit më të lartë nuk e shijon performancën e lojtarëve si festë të mundësive të mendjes së njeriut dhe si kombinim të artit, përllogaritjeve dhe psikologjisë; por vetëm e krahason këtë performancë me çfarë sugjeron softueri në kompjuter, në tabletë ose në telefon.
Meqë tashmë ka vite që softuerët, madje edhe ata komercialë, luajnë më mirë se kampionët dhe nuk gabojnë kurrë, disa analistë dhe komentatorë kanë shprehur dyshimin, në mos frikën, se ky efekt i padëshiruar ia ka hequr shahut elitar magjinë, në sytë e publikut.
Në fakt, e vetmja lëvizje dramatike që do të mbahet mend, nga match-i i fundit për titullin botëror – sakrifica e damës nga kampioni në fuqi, Carlsen, (të cilën e kam rrëfyer këtu) ishte përllogaritur me kohë nga të gjithë motorët shahistikë; dhe praktikisht të gjithë ata që po e ndiqnin lojën e prisnin që të ndodhte, me përjashtim të dy lojtarëve vetë.
Pastaj, se edhe sa kohë mund të vazhdohet kështu, këtë as softuerët shahistikë (akoma) nuk janë në gjendje ta llogaritin.
Figura është pamje çasti e nxjerrë nga analiza e lojës së fundit të match-it, prej softuerit Stockfish. Te lista e lëvizjeve në krah të djathtë, softueri ka shënuar me të kuqe lëvizjet e gabuara të secilit lojtar; me të bardhë tregohet një variant i mundshëm, i cili nuk u luajt. Diagrami në mes tregon pozicionin real në lojë. Djathtas poshtë jepen tre variante të sugjeruara nga softueri, për lëvizjen e Carlsen-it në këtë pozicion; sakrificës së damës në h6 i jepet vlerësimi 1000, sepse ajo shpie në mat me dy lëvizje; çdo lëvizje tjetër këtu do të favorizonte të ziun. Në cepin lart djathtas gjeni chat-in e atyre që po e ndiqnin lojën online.