Koha kur filozofia bëri kthesën që 'duhej' marr, ishte koha e sofistëve bashkë me Sokratin. Qysh atëherë u potencua me vija të trasha se njeriu nuk mund të ketë kurrfarë njohje gjersa nuk arrin të njoh vetveten. Ja kështu me Sokratin dhe maksimën e tij 'Njih vetveten' nis për herë të parë konstituimi i subjektit antropocentrik në filozofi, që kulmon më vonë me cogito ergo sum (Mendoj, pra jam) të Rene Descartes.
Filozofi gjerman Friedrich Nietzsche, diku dy mijë e pesëqind vite pas Sokratit, na vë në dijeni se, pikërisht me këtë kthesën e këtij të fundit që e merr filozofia perëndimore, zë fill edhe theqafja e njeriut. Nëse flasim sipas këndvështrimit niçean, mbi maksimën 'Njih Vetveten' në retoriken e Sokratit, kjo si e tillë nuk i shërbeu aspak njeriut, por për kundër u përdor në dëm të tijin. Ngase duke marr vetëm një aspekt të natyrës njerëzore që ishte arsyeja, bënë që gjithë aspekti tjetër njerëzor të shpallej i pavlerë. Me fillet e kësaj mendësie tek Sokrati u vendos arsyeja si instancë supreme mbi njohjen e njeriut dhe botës, duke mohuar kështu anën tjetër të njeriut, instinktet dhe ndjenjat.
Për Nietzschen, ky përçmim i natyrës dhe jetës, që filloj me Sokratin, përbën krimin më të lartë, që më fjalë të tjera këtë veprim e emëron si dekadencë. Që "Krimineli është një dèkadent" e thotë këtë edhe Nietzsche. E nëse shtrojmë këtë pyetje në gjuhën e këtyre 'kriminelëve moralist mijëvjeçar': se cili është mëkati origjinal? do t'i përgjigjesha kështu – Është huazimi i maksimës "njihe vetveten" që bëri një plebej me emrin Sokrat në tempullin e Apolonit e që e përdori si shtypjen më të madhe mbi njeriun. Këtu filloj gjithçka të merr tatëpjeten dhe të shtrembërohet siç ironizon dhe Nietzsche këtë fakt:
"Ju deshët t'i krijoni drejtësi popullit tuaj, që ta nderonit: ju e quajtët "Vullnet i së vërtetës", ju, o të famshmit të urtë!"
Brenda natyrës njerëzore luftojnë mes vete dy forca të mëdha: Apoloni që personifikon arsyen apo rregullin, ndërsa, në anën tjetër Dionisi që personifikon gjithë botën irracionale apo kaosin. Drejt kërkimit të esencave dhe krijimit të koncepteve, bota perëndimore është prirur të humbet nga mahnitja ndaj këtyre trillimeve të thata duke harruar natyrën e tij dionisiane. Me e thënë troç arsyeja nuk ka se si ja bënë pa boten irracionale sepse kjo e fundit e arsyeton prezencën e të parës. Andaj një balancë mes këtyre të dyjave është e domosdoshme, që njeriu të kap rrugën drejt realizimit të potencialit të tij. Por si arriti të humb rrugën apo veten e tij njeriu perëndimor? Të gjitha rrugët të kthejnë po te i njëjti, tek i lavdishmi Sokrat që ironizonte para gjykatësve të Athinës në apologjinë e shkruar nga Platoni , kinse edhe nëse ka bërë diçka të keqe, ka qenë nga pa dija e tij.
Ja një pamje në tërësinë e punës së këtij plebeu Sokrat që cungoj natyrën njerëzore. Ashtu pa të keq ndoshta, e kapi maksimën e huazuar dhe e shpalosi me dinakëri në Agora të Greqisë së lashtë. Dinakëria e tij buronte nga thatësia e forcës së Apolonit ku bashkë me retoriken e mësuar nga sofistët (ku asgjë tjetër, nga ta, si duket se kishte adaptuar me gjithë mend) vendosi ta ndëshkonte natyrën tonë dionisiane. Duke u thirrur në të mirën e përgjithshme dhe vullnetin e së vërtetës e mbyti të tërë natyrën njerëzore. Ngase duke përdor njërën forcë për të vrarë tjetrën që janë brenda nesh, ai e prishi ekuilibrin dhe kalbëzoj natyrën njerëzore. Siç na bënë me dije dhe Nietzsche se sa të domosdoshme janë këto dy forca të natyrës sonë:
"që të dyja këto forca artistike janë të detyruara, në bazë të drejtësisë së përjetshme, t'i zhvillojnë forcat e veta në një ndërvarësi rigoroze."
Kështu pra, Sokrati, para se të pinte kupën e helmit, i kishte shkatërruar vetes këtë ekuilibër, ai tashmë ishte një i vdekur që ecte ndër të gjallët . Nietzsche tek "Lindja e tragjedisë", ripotencon se nëse e vret njërën forcë është sikur të kesh vrarë të dyja, ngase secila e arsyeton tjetrën. Ai na thotë se atëherë kur forca dionisiane shpërthen e papërmbajtshme me siguri se aty është zvetënuar forca apoloniane. Prandaj nëse arrijmë ta zhdukim Dionisin për çfarë do të na hyjë në punë Apolloni?
Si rrjedhim sipas këndvështrimit niçean mbi natyrën njerëzore, Sokrati kishte vrarë vetveten dhe jeta e tij nuk kishte më asnjë vlerë. Prandaj duhet të qajmë për vdekjen e njeriut qysh para dy mijë e katërqind vitesh, ngase plebenjtë:
"me epshin e tyre kanë helmuar ujin e shenjtë dhe kur ëndrrat e tyre të ndyra i quajtën gëzim, edhe fjalët i helmuan."
Ja kështu Sokrati i cili kishte ndjekur disa mësime të shkurtra, të sofistëve të asaj kohe, kishte kapur ajrin e rrallë që ishte në një lartësi të pa përshtatshëm për të, ishte ajër i rrallë i cili ia helmoj mushkëritë e tij. Dhe helmi i tij u përhap përmes të folurit, në mes të Athinës, në Agora. Nietzsche me sy shqiponje e pa këtë helmim dhe gjeti mënyrën se si t'i shmangej këtij helmimi:
"Jeta është burim gëzimi; por, atje ku pinë plebenjtë, i helmojnë të gjitha puset."
Kështu gabimi nuk ishte vetëm i Sokratit por edhe i sofistëve që zbriten veten e tyre e të pinin në pusin e njëjtë me të. Prandaj, u helmuan gjitha ujërat dhe ndryshoj rrjedhjen qytetërimi grek. Shembulli më i mirë për këtë helmim është vet Sokrati i cili nuk mundi ta duroj sëmundjen e tij dhe ju lut Athinës për mëshirë. Ai vet kërkoj vdekjen e tij thotë Nietzsche:
"…nuk ishte Athina, por ai vetë që zgjodhi kupën e helmit…"
Siç duket tanimë, gjithë brumi filozofik mijëvjeçar ishte orientuar në bazë të një sofisti të cekët që kishte ndjekur vetëm disa mësime të shkurtra. Por, megjithatë në vijë të këtij orientimi pati edhe disa shkëndija dyshimi. Aty pati disa më të përgatitur dhe më të gatshëm të pranojnë relativitetin e njohjes, ani pse përfunduan duke na dhënë këshilla. Se ne duhet të veprojmë si thotë ligji i vënë nga shteti ngase është e mira të gjithëve ishin këshillat e Protagores, pastaj Gorgiasi përfundoi në skepticizëm radikal, si dhe Trasimak-u i cili e përkufizoi të drejtën si interes i më të fortit. Gjithashtu edhe Epikuri dhe stoicizmi të cilët na drejtuan në një mënyrë tjetër drejt gjetjes të virtytit. Ja kështu ata morën rrugën e gjetjes se lumturisë: i pari duke na thënë se e keqja është dhembja dhe e mira kënaqësia, i bije që mënjanimi i dhembjes dhe përjetimi i kënaqësisë na sjell lumturinë. Ndërsa Stoicizmi duke na thënë se nëse dëshironi lumturinë duhet të largoheni krejtësisht nga përjetimi i emocioneve se vetëm në këtë formë ne i kontrollojmë më së miri ato dhe kemi lumturi më të qëndrueshme. Por pyetja është që athua vallë njeriu me të vërtet e do lumturinë apo ka diçka më të madhe në kërkimin e tij?
Siç shihet edhe këta endeshin nëpër mendime filozofike por, nuk po arrinin ta çlironin vetveten nga absolutizimi i arsyes. Gjithë këto përkufizime dhe përfundime që i bënin kishin një qellim të vetëm, të jetonin të qetë duke arritur lumturinë absolute. Mënyra e vetme për të arritur këtë qëllim ishte ndarja e se keqes nga e mira. Pastaj të hedhin tutje të keqen duke përqafuar të mirën. Secili kishte mënyrën e tij për të gjetur se cila mund të jetë e vërteta, e drejta apo e mira.
Pamundësia e njeriut për ta gjetur qetësinë shpirtërore në kërkimin e të vërtetës brenda të mirës dhe të keqes, i përgatiti teren shumë të përshtatshëm ardhjes së krishterimit. Pikërisht në momentin e duhur krishtërimi bëri hyrjen e tij spektakolare për t'ia zbutur dhembjen dhe zhgënjimin dëshpërues masës. Kjo periudhë e ktheu njeriun shumë mbrapa. Për Nietschen, krishterimi është për të ardhur keq, pasi e përbuz aq shumë natyrën, mendjen dhe kreativitetin njerëzor.
Jo rastësisht Nietzsche krishterimin e barazon me alkoolin duke thënë se të dyja të mpijnë dhe të bëjnë të humbësh veten; por, asnjëherë duke të të zgjidhur problemin. Prandaj është i hidhëruar tej mase me filozofët, që vijnë pas mesjetës, sesi nuk i panë këta kriminel, këta vrasës të vullnetit dhe ç'është më e keqja, këta të fundit e ndihmuan dhe perfeksionuan krimin. Fjalën këtu Niezsche e ka, në veçanti për Kantin. I cili është përfaqësuesi më i denjë i filozofisë dekadente që e pason deri tek Shopenhauer.
Nietzsche mendon se Kanti, e ka forcuar lidhjen e fillit të dekadencës së Sokratit me krishterimin duke arrit një dekadencë në superioritet. Kanti ka bërë një gjë të pafalshme duke i marr dy gabimet më të mëdha që njeh filozofia perëndimore dhe duke konstruktuar të gjitha idetë e tij mbi to. Nietzsche nuk ja humb meritat e të qenit madhështor Kantit, por jo në pozitën e një filozofi që i shërben për mirë natyrës njerëzore, veçse të një teologu protestant që vetëm ka ndërruar disa parime e që prapë se prapë mbetet po e njëjta gjë. Atë e barazon me Luterin dhe thotë që është "një pengesë më shumë në ndershmërinë gjermane".
Siç shihet Kanti nuk e plotëson as kushtin e parë të të qenit shkencëtar apo dashamir i të vërtetës, ngase një i tillë është atëherë kur:
"Besimi tek e vërteta fillon me dyshimin mbi të gjitha të vërtetat e besuara deri tani."
Sa i përket Kantit si moralist, Nietzsche nuk e lë as këtu pa bërë kritiken e vet. Se morali i vendosur vetëm në sensin e respektit të "virtytit" është shumë i dëmshëm dhe me rrezik të madh, ngase "virtyti", "detyra", "e mira ne vetvete" nuk kanë aspak karakter personal dhe nuk kanë vlerë universale. Prandaj nuk mund të pritet diçka e mirë nga këto pos asaj që ato nuk kanë për të na sjellë diçka më shumë se sa fantazi utopike, të cila gjithçka të gjallë do e shndërrojnë në një botë të vdekur. Virtyti nuk është asgjë tjetër veçse sajim i yni, vetëm diçka shumë personale e jona dhe që bëhet për nevojat tona, andaj nuk duhet t'i marrim si armë shkatërruese mbi kafshën tonë nevojtare dhe emocionale.
Nietzsche sulmon dhe me më ngul Kantin kur thotë se: "Kanti përfundoj në idiot" ngase idiosinkrezinë filozofike e ngriti në superioritetin me të lartë. Idiosinkrezia e filozofëve është ideja-mumje e cila ia heq sensin historik idesë, që e bëjnë nga urrejtja ndaj idealit të shndërrimit, që është vet jeta me laramanit e saja. Kjo formë e të filozofuarit është mohimi i ndijimeve që na shtynë në mohimin e trupit, duke e bërë këtë me defektet e logjikes, e cila na jep absoluten si të ishte reale. Kjo gjë i jep të drejtë Nietzsche-s të thotë:
"Unë nuk ju zë besë gjithë personave sistematikë dhe i shmang ata. Vullneti për rregullin është një mungese çiltërsie."
Shkroi: Arian Musa