Të gjithë ata që udhëtojnë në Itali e dinë stilin e jetës. Një ditë e mbushur me kulturë dhe ndoshta pak pazar, e ndjekur nga aperitivo dhe pjata makaronash për darkë. Ose, ndoshta një pica apo edhe rizoto. Sepse kështu hanë në Itali, apo jo?
Njerëzit e liqenit Trasimeno bëjnë diferencën.
Liqeni prej afro 80 kilometra katrorë, në rajonin e Umbria-s, është i njohur për pjatat e tij tradicionale që ndryshojnë jashtëzakonisht nga të tjerët.
Umbria është i vetmi rajon pa dalje në det në gadishullin italian dhe është i njohur për ushqimin e tij që vjen direkt nga kodrat: tartufi, proshuta dhe salsiçet janë ndër eksportet e saj më të famshme.
Në liqen, ushqimet tradicionale nuk përfshijnë makaronat apo picat. Në vend të këtyre kanë peshkun, si krap apo ngjala.
Ato gatuhen shpesh në një mënyrë të pazakontë, gjithashtu.
Një nga pjatat më të njohura të liqenit është Krapi i pjekur si porchetta (mish derri i pjekur me barishte). Merr një nga peshqit më të mëdhenj të liqenit, e lyen me barishte të forta dhe e pjek, ashtu siç bëhet me mishin klasik italian, porchetta.
"Unë vij në Trasimeno për ushqim sepse është si askund tjetër në Itali", thotë Veronica Grechi, banore e Firences dhe vizitore e rregullt e liqenit.
Arsyeja që këta italianë nuk hanë "si italianët" në imagjinatën tonë kolektive është se kuzhina italiane është lokale, zakonisht ndryshon sipas qytetit.
Ushqimi i liqenit Trasimeno, i cili në fillim mund të duket i papërshtatshëm për turistët e huaj, është në fakt ajo që italianët e quajnë ushqim "zero kilometër"- me fjalë të tjera, 'nuk bëhet më shumë vendas se kaq'. Jo vetëm kaq, por ka një arsye pse disa nga pjatat mund të duken të çuditshme. Dhe ka një arsye pse ata pothuajse u zhdukën gjithashtu.
"Rimini i Umbrias"
Sot, Liqeni Trasimeno është një vend paqësor, shesh në mes të vendit, larg turmave të çmendura të vendpushimeve të plazhit të Italisë.
Por 50 vjet më parë, thotë profesor Daniele Parbuono, antropolog në Universitetin e Perugias, gjërat dukeshin shumë ndryshe.
Zona ishte e rëndësishme gjatë Luftës së Dytë Botërore. Ishte shtëpia e një aeroporti ushtarak dhe ndërsa turizmi filloi të rritet në Italinë e pasluftës, politikanët vendas panë mundësinë e tyre për ta rizhvilluar atë.
"Ata donin ta transformonin atë në 'Riminin e Umbria'", thotë ai. Rimini është një nga vendpushimet më të njohura të plazhit të Italisë në bregun e Adriatikut.
"Në vitet 1960 dhe 1970, nëse do të kishit ardhur këtu, do të kishit gjetur pisha, kabina ndërrimi, njësoj si Rimini. Do të kishit ngrënë jo peshk liqeni, por peshk deti", thotë Parbuono.
Rreth 20 vjet më parë, thotë ai, modeli i turizmit ndryshoi.
Ka një njohuri të re për burimet lokale, për territorin. Ne flasim për ushqim të ngadaltë, ushqim dhe verë. Ky ndryshim në modelin e turizmit shpëtoi trashëgiminë unike ushqimore të liqenit.
"Sot, një kooperativë prej 70 peshkatarësh punon në liqen", thotë Valter Sembolini, nënkryetar i Cooperativa Pescatori del Trasimeno. Ajo u themelua në vitin 1928, por kohët nuk ishin gjithmonë aq të mira.
Vitin e kaluar, ata hapën një restorant, 'La Locanda dei Pescatori del Trasimeno', ku vetë peshkatarët përveshin mëngët dhe gatuajnë pjata klasike të liqenit, së bashku me partnerët e tyre.
"Ne donim t'i jepnim një shtysë traditave të kuzhinës së Trasimeno", thotë Sembolini.
"Ne donim të zhvilloheshim ekonomikisht, por në mënyrë të qëndrueshme, për ne dhe zonën. Ne nuk mund të mbijetonim vetëm duke peshkuar", thotë ai.
Në tetë muajt e parë, ata kanë pasur tashmë 20,000 klientë, të cilët kanë shkuar për të ngrënë pjata si sallatë, krap tartufi dhe njoki shtëpie. Sigurisht, ata shërbejnë edhe pjatën tradicionale: krapi si mish derri.
Për Mariapia Scarpocchi, prindërit e së cilës hapën restorantin Da Sauro 57 vjet më parë, krapi si mish derri është një nga pjatat e saj të njohura.
Krapi euroaziatik është një "peshk i madh, i madh në të gjitha kuptimet, duke përfshirë shijen", thotë ajo. Më i madhi që ka përgatitur ndonjëherë? Një peshk 23 kilogramësh, i përgatitur për një martesë.
"Është një pjatë mesjetare", thotë ajo. "Atëherë, mendohej se krapi ishte si mishi i derrit. Është shumë ndryshe në krahasim me peshqit e tjerë dhe ka gjak më shumë. Kështu që mbulohet me miell dhe më pas ka të shtuar kopër të egër, hudhër, rozmarinë. Shërbehet në copa. Nëse e hani me sy mbyllur, do të mendonit se është mish derri".
Scarpocchi dhe familja e saj shërbejnë gjithashtu pjata moderne, por për të, krapi është "historik. Është bërë gjithmonë kështu dhe ne duam ta vazhdojmë".
Peshku 'shndërrohet në mish'
Krapi si mish derri nuk është e vetmja pjatë ndryshe në menunë e liqenit. Në fakt, Parbuono i cili ka lindur aty, thotë se vendasit historikisht gatuanin peshk si mish për një arsye magjepsëse.
Antropologu i ndjerë i Perugias Alessandro Alimenti e përshkroi Trasimeno si "një ishull uji në një det toke". Kishte rreth 10,000 fermerë dhe rreth 400 peshkatarë.
Fermerët dhe peshkatarët bënin jetë krejtësisht të ndryshme. Ditët e fermerëve ishin të rregulluara, duke jetuar sipas orëve të diellit dhe stinëve, ndërsa peshkatarët "nuk kishin orë të përcaktuara, pa konceptim të kohës. Ata mund të dilnin në orën 3 të mëngjesit dhe nuk do të ishin të lirë deri në orën 10 të mëngjesit".
Kjo çoi në mosbesim midis komuniteteve.
"Fermerët nuk donin të kishin asnjë lidhje me peshkatarët dhe anasjelltas", thotë Parbuono.
"Frika më e madhe e një fermeri do të ishte të martonte vajzën e tij me një peshkatar dhe frika më e madhe e peshkatarit do të ishte e njëjta".
Ndarja midis dy komuniteteve që jetonin krah për krah u përhap në stilet e tyre të të ushqyerit. Peshku nga liqeni shitej në Perugia dhe deri në Romë, madje edhe në kohët e lashta romake. Por ata që jetonin buzë liqenit ishin më pak të interesuar.
"Nuk kishte një zakon të madh për të ngrënë peshk. Dieta ishte një bazë e recetave nga toka, ushqime fermerësh", thotë Parbuono.
"Ata hanin lepuj, pulë, mish derri, por shumë pak peshk".
Kjo është arsyeja pse, kur ata hëngrën peshk, ndoshta duke shkëmbyer prodhimin e tyre me peshkatarët, ata "e shndërruan" atë në mish.
"Ata nuk dinin të gatuanin peshk, kështu që e gatuanin sikur të ishte mish. Gatuanin krapin sikur të ishte mish derri, apo lepur të pjekur.
Brustico, një pjatë tipike jo vetëm e Trasimeno-s, por edhe e dy liqeneve të tjerë, Chiusi dhe Montepulciano, që ndodhen aty pranë, është "peshk i gatuar si mish i pjekur në skarë", thotë ai.
Në periudhën e pasluftës, ndërsa politikanët kërkuan të krijonin një Rimini pa dalje në det, peshqit e liqenit u "neglizhuan", thotë Parbuono. Madje po zhdukeshin nëpër shtëpitë e njerëzve.
"Kishte ndonjë që bënte tegamaccio (peshk i zier) një herë në vit, por ishte shumë, shumë e rrallë", thotë ai.
Një turizëm më i ndërgjegjshëm dhe i qëndrueshëm ndihmoi, tha ai, siç bëri një program në mbarë Italinë në promovimin e produkteve lokale.
Si u bë ushqimi i lepurit 'pluhur ari'
Sot, Trasimeno është i njohur jo vetëm për ushqimin e tij, por "fagiolinën" e tij: një fasule e vogël, e rritur nga etruskët në kohët pararomake. Fagiolinës i është dhënë distinktivi i mbrojtjes, që u jepet produkteve nga një zonë që janë të rrezikuara.
Gjithsesi, fasulet ishin larg të qenit të çmuara.
"Një kg fasule kushtonte sa një copë ari sot, por gjyshja ime ua dha lepujve", thotë Parbuono.
"Kur i sugjerova t'i haja ato, ajo më tha: "Haji ti, unë po ua jap lepujve".
"Më pas u bë çështje politike çmimi i përbërësve nga zona e tyre dhe fasulja mori vëmendjen që duhej.
Ai e krahason atë me shafranin shumë të çmuar të Città della Pieve, rreth 15 minuta në jug të liqenit: "Ishin produkte të harruara, të rizbuluara në vitet 1990".
Cilësi, jo sasi
Sot, Liqeni Trasimeno ka një model turizmi që është shumë i ndryshëm nga vendpushimet kryesore të Italisë. Në vend të sasisë, zona shkon për cilësi. Dy nga qytetet buzë liqenit, Passignano sul Trasimeno, në bregun verior dhe Castiglione del Lago, në perëndim, i përkasin listës 'Borghi piu' belli d'Italia' të qyteteve të vogla spektakolare.
Ideja është të ofrohet një lloj turizmi më i ngadalshëm, që tërheq turistë të ndryshëm. Dikë që ka më shumë gjasa të vlerësojë ushqimin ose të marrë pjesë në Festivalin e Muzikës Trasimeno, që mbahet çdo korrik.
Për Parbuonon, rifokusimi në traditat e liqenit i ka shpëtuar, duke e çuar numrin e peshkatarëve nga një grusht i mbetur 20 vjet më parë në kooperativën e lulëzuar sot.
"Ngrënia e ushqimit kaq të veçantë të liqenit ju lejon të kuptoni më mirë vendin", thotë ai.
Nëse hani ngjala në shtëpi, janë ngjala, në liqen shihni një dimension kulturor.
"Të ulesh me pamjen e liqenit në perëndim të diellit, duke ngrënë ngjala, ku shefi i kuzhinës shpjegon se si është bërë dhe sjell një verë të bardhë të mirë nga Trasimeno, nuk po ha vetëm ngjalën. Ju jeni duke konsumuar liqenin".
Copyright © Gazeta "Si"
Të gjitha të drejtat e këtij materiali janë pronë ekskluzive dhe e patjetërsueshme e Gazetës "Si", sipas Ligjit Nr.35/2016 "Për të drejtat e autorit dhe të drejtat e tjera të lidhura me to". Ndalohet kategorikisht kopjimi, publikimi, shpërndarja, tjetërsimi etj, pa autorizimin e Gazetës "Si", në të kundërt çdo shkelës do mbajë përgjegjësi sipas nenit 179 të Ligjit 35/2016.