Do të ndalem më poshtë te një procedurë tipike për analizat e folk-etimologëve të shqipes, për të treguar se ajo është logjikisht e mangët.
E kam fjalën për atë ves të mendimit që artikulohet në pasazhe si këto:[1]
Në latinisht edhe italisht ka shumë fjalë që fillojnë me parashtesën con- që te disa fjalë bëhet com- për shkak të përshtatjes së tingullit me shkronjën tjetër pasuese. Kjo parashtesa con- është fjala "kon" e gegërishtes që domethënë "me qënë" pra "është". Vetëm shqipja e shpjegon këtë parashtesë kurse latinishtja edhe italishtja nuk e shpjegojë dot.
Ose
Petro Zheji ua ngrin nënqeshjen e zgërdhimjen në buzë, kur shpjegon se rrënjët e fjalëve rezultojnë shqipe, se rrënjët e fjalëve kanë kuptim vetëm në gjuhën shqipe, se vetëm shqipja është në gjendje t'i ndajë në struktura elementare semantike e t'u japë domethënie! Sidomos kur është fjala për fjalët e përbëra sanskritishte, të cilat kanë vlerë kuptimore ashtu siç janë, teksa të zbërthyera në elementë më të thjeshtë nuk thonë asgjë në këtë gjuhë.
Pra, këta pseudo-gjuhëtarë marrin një fjalë që u intereson, të një gjuhe tjetër, e ndajnë në pjesët përbërëse ose edhe thjesht në rrokje, krahasojnë pjesët ose rrokjet me ndonjë fjalë të shqipes, dhe pastaj arrijnë në përfundimin se ajo fjalë e gjuhës tjetër vjen nga shqipja, sepse struktura e saj gjen shpjegim "vetëm në gjuhën shqipe."
Kjo analizë mbështetet në premisa të kalbura.
Duke filluar nga ajo që këta pseudo-gjuhëtarë qenkan vërtet në gjendje të kryejnë analiza morfologjike të fjalëve të një gjuhe të cilën nuk e njohin, ose të paktën nuk e njohin mirë – siç bëjnë rëndom me greqishten e vjetër, latinishten dhe sanskritishten; pa folur për inkursionet në gjuhë moderne, të cilat me gjasë nuk i kanë studiuar kurrë.
Për t'i ilustruar kapacitetet e tyre analitike, po sjell fjalët e një "specialisti" të etimologjive të italishtes:
Barka ndryshe është quajtur edhe kanot, pra që noton. Italishtja dhe shqipja e kanë të dyja fjalën not, por italishtja nuk ka fjalën ka, fjalë që e ruan vetëm shqipja.
Pra, argumenti është se kur një pjesë e supozuar e një fjale të huaj nuk përdoret në atë gjuhë si fjalë, p.sh. ka- te kjo kanot (e cila besoj se është italishtja canotto), por ka- përdoret si fjalë në shqipe, atëherë fjala e huaj për këtë "barkë që bën not" paska ardhur nga shqipja.
Ose më tej:
securus – se kur – si gur – sigurt, në italisht fjala latine securus është sicuro kurse në dialektin venecian të italishtes është siguro, edhe kuptimi i kësaj fjale është shumë i qartë në shqip sepse shqipja e ka vet këtë fjalë edhe fjalët "si" dhe "gur" i ka vetëm shqipja edhe krahasime me gurin për gjëra të sigurta është shumë i arsyeshëm edhe i qartë.
Vëreni premisën: "fjalët si dhe gur i ka vetëm shqipja." Këtë, që një fjalë ose morfemë ose rrokje e ka vetëm shqipja, do ta quaja simptomë të megalomanisë – sepse këta që shprehen kështu në fakt nuk e njohin mirë shqipen, dhe aq më pak gjuhën tjetër.
Thotë njëri prej këtyre:
Vetëm shqipja, mund të na japë fakte reale për përcaktimin e emrit – pellazg, si lidhje etno-linguistike shqipe – ilire – pellgase.
Dhe një tjetër:
Një nga Misteret e Historisë Botërore "Disku i Festos" i cili falë albanologut arvanitasit Niko Stilo deshifrohet vetëm në shqipe!
Kujtoj se Stilo e ka "deshifruar" diskun e Festos-it (Phaistos-it), artifakt i datuar si i shekujve 19-17 p.e.s. nëpërmjet alfabetit sekret të Dhaskal Todhrit dhe arvanitishtes.
Që një fjalë ose mbishkrim enigmatik çfarëdo mund të lexohen me anë të shqipes, kjo nuk mund e nuk duhet përjashtuar a priori; simptoma e të ashtuquajturës disonancë kognitive fillon tek ekskluziviteti, ose tek ajo vetëm që i paraprin demonstrimit; sepse parakupton që këta folk-etimologë i kanë shoshitur mirë të gjitha gjuhët e krahasueshme me shqipen, historikisht dhe tipologjikisht; gjë që në fakt nuk e kanë bërë dhe as e bëjnë dot.
Citojmë:
Ethymologjia e emrit – Maqedonia (Makedonia) mund të shpjegohet vetëm përmes Shqipes së Vjetër, e cila kompozitë në origjinal është Makedhonia, që lidhet me foljen e lashtë shqipe (gege) me dho – me dhonë (paraindoeuropiane). Pra, folja – me dhanë (gege) dhe për të dhënë (toske).
Autori i këtij zbulimi është nga ata që shkojnë një hap më tutje, për të kaluar nga "shqipja e vjetër" te "gegnishtja", e cila lejon kalimin nga "me dhonë" (tironçe e vjetër) te Makedhonia. Nuk do mend që këto lloj akrobacish mund t'i guxojë mendja vetëm nëpërmjet shqipes.
Sepse, në analizë të fundit:
Lashtësia e gjuhës shqipe dëshmohet nga fakti se, vetëm përmes shqipes deshifrohen gjuhët e lashta.
Për shembull:
Termi shpellë mund të jetë fjala e parë e njeriut parak europian, që gjen shpjegim nga pikëpamja etimologjike vetëm me anë të shqipes si vend që s'pe. Prej saj, buroi edhe fjala tjetër që lidhet me banimin, mbasi paraku europian doli nga shpella, dhe e quajti atë shpi.
Është shumë e mundimshme, për dikë që nuk jeton në shpellë, që të mos i skartojë këto gjëra si idiotizma.
Por ka edhe më keq:
Këta janë: Jezu Krishti, Lazari dhe Kostandini. Të tre këta emra spjegohen vetëm nëpërmjet shqipes së lashtë, gjuhës së të parëve tanë, pellazgëve.
Dhe më në fund:
Gjuha e lashtë që grekërit e sotëm e quajnë "greqishte" është një gjuhë që kuptohet e lexohet vetëm nëpërmjet shqipes.
Në përgjithësi, folk-etimologët e shqipes nuk pyesin shumë për diakroni dhe për rregullsi të ndryshimit gjuhësor: ata procedojnë duke izoluar, në një gjuhë që duan të mposhtin, pjesë të vogla ("embriomorfe") dhe pastaj i krahasojnë këto me pjesë të vogla që kanë izoluar në shqipen.
E veçanta e kësaj metode është që ajo lejon të shpjegosh gjithçka. Jo vetëm fjalë të italishtes nëpërmjet shqipes, por fjalë të shqipes nëpërmjet italishtes. Edhe një italian mund të dalë nesër dhe të thotë se kjo apo ajo fjalë shqipe mund të zbërthehet me "operatorët e lirë" të italishtes, dhe se "vetëm italishtja" e lejon këtë. Si mund ta kundërshtosh këtë, nga pozitat e folk-etimologut shqip?
Ja një analizë tipike:
Pastaj, nëse duam të mësojmë edhe domethënien e Deukalionit, do ta gjejmë përsëri vetëm përmes shqipes. Dè do të thotë "dhè, tokë", sepse në dialektin eloik, fjalës greke γά (ga) i thonë γή (gi). Duke zëvendësuar shkronjën η me α është përftuar fjala grejke γά, e pastaj duke shëndrruar γ në δ është marrë δά (dha), fjalë e përdorur nga fisi i dorëve, në dialektin e ri dorik. Ndërsa kâ lën do të thotë ka lënë. Pra Deukalioni, pasi la tokën, u largua me një varkë dhe, në fund, mbërriti në malet e Atikës.
Deukalioni, është ai që ka lënë dheun. Dhe Menelau ai që e kanë lënë mendtë. Çdo emër i përveçëm fsheh në vete një histori – të cilën mund ta rrëfejë vetëm shqipja.[2]
Prandaj edhe:
Kështu i ndërruan të gjitha, edhe emrin e Zotit të Madh, që në fillim quhej Dhemitra (DHEU AT E ËMË) në Demetrio (Dhimitër). Kjo kuptohet dhe analizohet vetëm përmes shqipes.
Por mbani parasysh se:
[N]ë këtë mënyrë është ndërtuar pothuaj i gjithë leksiku i gjuhës greke e kështu kjo gjuhë mund ta gjejë shpjegimin dhe etimologjinë e saj vetëm e vetëm nëpërmjet shqipes.
Dhe nga ana tjetër:
Sipas mitit judaik-kristian, engjëjt rebelë me në krye Luciferin, rebelohen ndaj Zotit, si një ndarje prej tij, gjë që e bëri Luciferin edhe një Demon. Kjo falë shqip është d a m u n, pra: të ndarë. Vetëm shqipja gjen në leksikun e saj fjalët mirëfilli të këtij akti, sepse ndarja është felë (kuptohet ndarja është felë, e ndava në fela) si dhe fjala fill-filloj, pra ndarja nga Zoti si një fillim.
Argumentimi induktiv, i llojit "vetëm gjuha shqipe", ndonjëherë përforcohet edhe me citime të zgjedhura, nga fjalorët etimologjikë të gjuhëve të tjera. Kështu, një autor shkon të shohë si e kanë shpjeguar etimologjikisht emrin e Afërditës në fjalorët etimologjikë të greqishtes, dhe gjen atje se etimologjia e emrit është "e pasigurt"; dhe pastaj e përdor këtë të dhënë, si patericë për tezën e vet, se "Afërdita" shpjegohet nëpërmjet shqipes (paçka se shpjegimi që ai sjell nuk ka lidhje me metodën etimologjike që është ndjekur në fjalor). Ndërsa një autor tjetër rrëmon në fjalorët etimologjikë të italishtes, gjen atje për ndonjë fjalë se etimologjia e saj është e papërcaktuar ose e pasigurt, dhe pastaj nxiton t'i japë interpretimin e vet "etimologjik".
Por vëreni gabimin metodologjik elementar: fjalorët etimologjikë mbështeten në të dhënat e studimeve etimologjike të kryera nëpërmjet metodës historike-krahasuese – pikërisht asaj metode që folk-etimologët tanë nuk e pranojnë. Dhe ashtu, ia lejojnë vetes akrobacinë spektakulare që, në gjysmën e parë të arsyetimit t'ia njohin meritën metodës historike-krahasuese (e cila nuk ka gjetur dot një etimologji të saktë për aksh fjalë), dhe pastaj në gjysmën e dytë ta kundërshtojnë atë metodë, me metodën e tyre që nuk është as historike dhe as krahasuese dhe, në fakt, nuk është aq metodë, sa marifet për të habitur publikun.
Le t'i kthehemi edhe një herë pasazhit:
Në latinisht edhe italisht ka shumë fjalë që fillojnë me parashtesën con- që te disa fjalë bëhet com- për shkak të përshtatjes së tingullit me shkronjën tjetër pasuese. Kjo parashtesa con- është fjala "kon" e gegërishtes që domethënë "me qënë" pra "është". Vetëm shqipja e shpjegon këtë parashtesë kurse latinishtja edhe italishtja nuk e shpjegojnë dot.[3]
Ky që shkruan kështu, i drejtohet një publiku që do ta besojë vërtet se parashtesën latine con- "latinishtja dhe italishtja nuk e shpjegojnë dot." Dhe në fakt publiku mund ta besojë më lehtë vërtetësinë e një premise që i sillet në mirëbesim, se vërtetësinë e një përfundimi; prandaj edhe manipulatorët i bëjnë marifetet e tyre të mëdha me premisat. Në fakt, gramatikat e shpjegojnë këtë con- si një instancë të parafjalës (latine) cum-, që ka kuptimin "me" (khs. gjermanishten mit, dhe fjalët mitnehmen, mitcommen, mitbringen, mitmachen, mitgehen, mithaben, mitreden; ose anglishten me withdraw, withstand, withhold). Të thuash që "vetëm shqipja e shpjegon këtë parashtesë" është të gënjesh dyfish: sepse latinishtja e shpjegon parashtesën aq mirë sa nuk shoh ta ketë vënë kush në dyshim; dhe sepse shpjegimi shqip, që "parashtesa con- është fjala kon e gegërishtes që domethënë "me qënë" "pra është" nuk ka kuptim. Se si ndodhi vallë që një trajtë nëndialektore e foljes gegërishte me qenë, tani e preferuar edhe nga rapper-ët shqip, të përfundojë si parashtesë e një klase të madhe fjalësh në latinishte?
Thotë një koleg i këtij:
Përderisa, kuni është një shkop druni me majë të mprehtë – ku është spjegimi i germës, shkrolës shqipe – skroll skip, forma e germës në gjuhën e parë të njeriut – gjuha kuniforme (cuneiform language) – edhe spjegohet vetëm përmes shqipes-illire-pellgaze – germa në formë të kunit.
Emri "kuneiform", për skriptin e shumerëve, e përdori për herë të parë studiuesi gjerman Engelbert Kämpfer, dikur në fillim të shekullit XVIII; si neologjizëm të formuar nga latinishtja cuneus, me kuptimin "pykë"; cuneiform do të thotë "në formë pyke" dhe përshkruan formën dhe teknikën përftimit të shenjave të atij skripti, të cilin pas shumerishtes e morën edhe gjuhë të tjera të zonës. Natyrisht, shprehja "gjuhë kuneiforme" nuk ka kuptim, përveçse kur do të thotë "gjuhë që përdor alfabetin kuneiform" (në të njëjtën mënyrë, mund ta quanim edhe shqipen "gjuhë latine", meqë përdor alfabetin latin). Por shumerët nuk e quanin skriptin e tyre "kuneiform" – sepse ky është term teknik, i kohës së re. Latinishtja cuneus ka dhënë pastaj edhe shqipen kunj (dhe kjo e fundit mbase spanjishten bashkëkohore coño).
Lexuesi jo-specialist nuk duhet t'i zërë besë folk-etimologut, që i thotë se aksh fjale, në aksh gjuhë, nuk i kanë dhënë ndonjë shpjegim (etimologjik) deri më sot, dhe se ajo shpjegohet "vetëm nëpërmjet shqipes"; gjasat janë që ajo fjalë ta ketë shpjegimin e duhur në fjalorët përkatës. Sikurse nuk duhet t'u zërë besë atyre që i thonë se Homeri mund të zbërthehet "vetëm nëpërmjet gegnishtes". Poemat homerike janë në greqishte, dhe nuk ka nevojë të "zbërthehen" dhe as të "deshifrohen"; sepse lexohen dhe interpretohen lirisht, nga të gjithë ata që e zotërojnë greqishten e vjetër homerike.
Ja edhe një tjetër dijetar me flatra, që këtë herë kap për brirësh demin e frëngjishtes[4]:
Po ashtu edhe fjala */creacion/ (e frëngjishtes e gjendur në të gjitha gjuhët evropiane), ka burim motorik gramatikor nga Shqipja Primitive. Megjithëse shqipja aktuale ka derivuar funksionet fonetike drejt */kri/ (kokë)-krijoj, -krijim, krijimtari, etj, sërish fjala */kreacion/, ka shpjegim etimologjik vetëm nëpërmjet Shqipes.
Ky kërkon të impresionojë me terma pseudo-shkencorë, si "burim motorik gramatikor" (çfarë dreqin është?), "shqipja primitive", "ka derivuar funksionet fonetike" (po këto ç'të jenë?), por në fakt kërkon të shpjegojë frëngjishten création, nëpërmjet shqipes krijoj (krijim, krijimtari), në bashkëlidhje edhe me shqipen krye. Natyrisht, frëngjishtja création dhe folja créer e kanë burimin te latinishtja creāre, që ka kuptimin "krijoj"; e njëjta latinishte, në thelb, që ka dhënë krijoj në shqip. Asnjë lidhje nuk ka me këtë të fundit shqipja krye, të cilën e mbajnë për fjalë vendi, të krahasueshme – mes të tjerash – me greqishten e vjetër κρανίον "kafkë". Në këtë kontekst, të thuash se création e frëngjishtes, të cilën autori e shkruan, kushedi pse, */kreacion/, "ka shpjegim etimologjik vetëm nëpërmjet shqipes", është të tallesh me lexuesin.
Përndryshe:
Të gjitha gjuhët latine kanë formuar me fjalën KRE të shqipes me qindra fjalë, që kuptimin ua jep vetëm e vetëm shqipja.
Gjithë duke mbajtur parasysh edhe se:
Studiues dhe institucione shkencore të huaja që u angazhuan me shqipen, konkluduan se vetëm nëpërmjet shqipes së sotme mund të arrihet tek trungu Indo-Evropian i 225 gjuhëve dhe dialekteve që fliten sot në hapësirën Euro-Aziatike.
Çfarë do të thotë edhe: kot që lodhen të tjerët. Madje universaliteti i shqipes shtrihet dhe përfshin edhe sistemet aritmetike:
Kemi të bëjmë me koncepte praktike të lindjes së shenjave të para të numërimit, mekanizëm që e zotëron vetëm shqipja gege si gjuhë e përcaktuar natyrale dhe asnjë lloj gjuhë tjetër në botë.
U përpoqa të tregoj, pa e tepruar, se këta folk-etimologë jo vetëm nuk i njohin gjuhët me të cilat "operojnë", por nuk njohin as shqipen; sikundër nuk njohin as metodat standard të krahasimit ndërgjuhësor dhe kriteret elementare të gjuhësisë historike – dhe ngaqë nuk i njohin, zgjedhin që t'i "refuzojnë". Sikurse u përpoqa të tregoj se ekskluziviteti që i japin këta shqipes, në ekuacionet e tyre, është i rremë, i pambështetur madje edhe brenda metodës së tyre të arsyetimit (të cilën janë gati ta braktisin, në momentin që braktisja u leverdis); dhe se e vetmja dilemë, e kujt rreket të kuptojë se ç'thonë këta njerëz, është nëse këta vërtet janë kaq profanë dhe naivë në qasjet e tyre prej diletanti, apo e bëjnë në keqbesim. Ashtu edhe dua t'i paralajmëroj lexuesit sërish: kur t'ju ndodhë të lexoni a të dëgjoni shprehjen "vetëm në gjuhën shqipe", bëni kujdes të madh – me shumë gjasë, ai që shprehet kështu po përpiqet të kalojë diçka nën rrogoz.
© 2024 Peizazhe të fjalës™. Të gjitha të drejtat të rezervuara. Imazhet, përfshi imazhin në kopertinë janë krijuar në bashkëpunim me AI.
[1] Pasazhet gjenden lirisht online – kush dëshiron, mund t'i identifikojë vetë autorët. Unë nuk po i përmend, sepse (1) operojnë të gjithë njëlloj, si të kenë dalë nga e njëjta shkollë dhe (2) nuk e kam me autorët individualë, por me mendësinë që i frymëzon dhe i mbështet dhe u krijon iluzionin se po marrin pjesë në një lëvizje shpirtërore…
[2] Suksesin (skenik) të metodës me rrokje e garanton edhe probabiliteti: sa më të shkurtra të jenë rrokjet ("embriomorfet"), aq më të mëdha janë gjasat që këto shqipja t'i ketë të përbashkëta me një numër të madh gjuhësh të tjera. Rrokjen shqipe DA e gjen edhe në italisht; të famshmin operator DA, që izoloi P. Zheji, e ka edhe italishtja si parafjalë – p.sh. Leonardo DA Vinci (i cili rezulton si individ "i damun" nga Vinci). Sa e ndryshme është kjo "etimologji" imja, nga ajo që e nxjerr anglishten DAM (digë) nga shqipja DAMUN (një pjesore e gjatë e gegnishtes, me gjasë zhvillim i vonë gramatikor tek ai dialekt)?
[3] Vetëm shqipja, vetëm shqipja… ky refren mua më dëgjohet kështu: "unë që shkruaj nuk kam arritur të mësohem me asnjë gjuhë tjetër, vetëm shqipen kuptoj dhe përdor… prandaj nën shenjën e shqipes do të fitoj."
[4] Një huq tipik i folk-etimologëve është fokusimi te gjuha që flitet në vendin ku kanë emigruar ose kanë vajtur të bëjnë shkollën: po të jenë në Greqi, zbërthejnë greqishten; po të jenë në Francë a në Belgjikë, frëngjishten; po të jenë në Gjermani, gjermanishten; po të jenë në Itali, etruskishten. Duket sikur rreken të deshifrojnë një gjë që ende u duket "e huaj", teksa rrëfejnë, tërthorazi, për kurbetin. Por ky naivitet e ka edhe një anë të errët – të ndier të nëpërkëmbur dhe të diskriminuar në vendin ku kanë shkuar të jetojnë, këta kompensojnë, duke u kundërpërgjigjur me epërsinë kinse historike të gjuhës dhe të etnisë së tyre.