Para pak javësh, gazeta kanadeze Edmonton Journal botoi, në rubrikën e letrave të lexuesve, një kritikë të një projekti për të rinovuar një lagje qendrore të qytetit Edmonton.
Blloku i propozuar i ndërtesave, thuhej në letër
do të ngrihet si për t'u tallur me të gjitha strukturat e qytetit të Edmonton-it dhe të atyre që i kanë ndërtuar. Godinat në qendër janë pa kuptim dhe të rreme, por ndërtimet e reja do t'i bëjnë edhe më tepër të tilla […]. Nëse një rreze dielli bie në një stallë derrash, është rrezja që na e tregon zgjyrën dhe është rrezja që na fyen.
Ndërtesat në Edmonton kanë avantazhin e madh të anonimitetit dhe të drojtjes. Veç kësaj, na përshtaten për bukuri.
Përkundrazi, lagjja e sugjeruar është e ndritshme dhe e guximshme. Po i tillë është edhe shalli me pupla. Do të tërheqë vëmendjen. Do të shfaqet si plagë në fytyrë të qytetit. Edhe plaga është piktoreske.
Sakaq, dy lexues të këtyre rreshtave elokuente u kujtuan se i kishin ndeshur të shkruara më parë diku tjetër – dhe pikërisht në romanin e mirënjohur kult The Fountainhead, të shkrimtares amerikane Ayn Rand.
Në roman, të njëjtat fjalë dalin nga pena e heroinës Dominique Francon, në kolonën e saj "Your House", për gazetën tabloide The New York Banner.
Natyrisht, Dominique e romanit nuk e kishte fjalën për qendrën e Edmonton-it, po për New York City-n e viteve 1940.
Gjithsesi, kolona e saj për gazetën fiktive të romanit u kopjua, thuajse fjalë për fjalë, nga autorja e letrës për Edmonton Journal, e cila kishte nënshkruar si… Dominique Francon.
Plagjiaturë, parodi, pastiche apo citim?
Një letër nga Dominique origjinale e Rand-it, qoftë edhe për një gazetë province, gjithnjë meriton të lexohet; argumenti i saj, i transplantuar nga urbanistika e metropolit botëror në atë të kryeqytetit të provincës kanadeze të Alberta-s, mbetet brilant.
Autori i letrës së tanishme, ose më mirë "autori", përligjet si i tillë vetëm në masën që e ka aktualizuar pak tekstin, duke ia përshtatur Edmonton-it; por letra mbetet në thelb e njëjtë me kolonën e shkruar nga personazhi Dominique, me dorën e shkrimtares Rand (kush të dojë, mund ta gjejë origjinalin në f. 251-252 të botimit të Signet, shtator 1996).
Këtë e konfirmon, sado ironikisht, fakti që letra për Edmonton Journal është nënshkruar pikërisht nga një Dominique Francon!
Do të thonë: kjo Dominique kanadeze është refleks i gënjeshtërt i një personazhi të trilluar nga Ayn Rand, imazh i pasqyruar i një imazhi të pasqyruar, maskë e një maske, prandaj letra s'mund veçse të konsiderohet si plagjiaturë ose diçka e falsifikuar; mirëpo çfarë është një personazh i trilluar në letërsi, përveçse tërësia e çfarë thotë, çfarë bën, çfarë thonë personazhet e tjerë për të dhe çfarë thotë për të, më në fund, kallëzimtari i veprës?
Përsëri ironikisht, dyshimi për plagjiaturë mbështetet vetëm në ato pak ndërhyrje që i janë bërë tekstit, për ta përditësuar, ose kontekstualizuar; pra në ato ndërhyrje që e kanë larguar nga origjinali.
Kjo gjëzë tekstologjike në mos filozofike po më duket më letrare se vetë romani i Ayn Rand, filozofik dhe pompoz, madje pak kabá, si i derdhur në betonarme të rëndë.