Refleksi:
Uroë Peu-ingat Maklumat Prang Beulanda 26 Mart 1873
Beulanda Oh Beulanda
Uléh: Asnawi Ali
E-mail: email@example.com
Sabôh ingatan keu bansa Atjèh ban sigom dônja
KARAP tiëp Aleuhad bak luweung watèë sira duëk-duëk dikeu komputer na meupadum go ulôn batja buku njang geutuléh lé Tgk Hasan Tiro. Buku droëneuh njan geutuléh dalam meupadum boh basa dan na teukeubah bak internet lam beuntôk pdf. Masa geutuléh dilèë golom na komputer, peuë lom HP bak djaroë seubagoë komunikasi talipun u dalam nanggroë. Meunjoë internet tjit dilèë hana teubajang pih lom, teuma asoë tulésan droëneuh njan keubit meuasoë that, ilmiah, santeuët deungon tulésan akademisi bak universitaih lam dônja bah that pih geutuléh lam glé maprèë masa golom na alat tjanggih lagèë djameun djinoë rupa.
Nanggroë geutanjoë djeuôh disidéh lam kawasan Asia. Teuma meunjoë takalon bukti, tadeungo saksi, tabatja buku bahwasadjih bansa geutanjoë meukumat seudjarah deungon salah saboh bansa di Irupa njoë. Nan bansa njan nakeuh Beulanda! Neugara monarki njan salah saboh neugara anggèëta Uni Irupa dan PBB. Di nanggroë awak njan pih na teudong kantô International Criminal Court dan kantô UNPO (Unrepresented Nations and Peoples Organization)–kantô PBB keu nanggroë-nanggroe dan bansa-bansa njang golom meurdéhka.
Pakiban djeuët meukeumat seudjarah antara bansa geutanjoë deungon bansa Beulanda njan?
Paneukdjih, dilèë na hubôngan njang krap that sampoë na niaga antara nanggroë Beulanda dan nanggroë Atjèh. Dudoë, meuseubab nafsu kuasa peundjadjah dan peutheuën nanggroë akhédjih ka meuprang antara ban dua bansa rajek njan. Supo pihak seubagoë peundjadjah dan pihak toh njang peutheun nanggroë? Analisa njan djeuët teudjaweuëb keudroë meulalui bukti seudjarah.
Meunjoë tasidék beuhabéh dari meupadum boh alasan, salah saboh puntjadjih pakon sampoë uroë njoë bansa geutanjoë gadoh dèëlat na keuh meuseubab lé Beulanda! Si go teuk; meuseubab Beulanda! Hana pat tulak bahwasadjih bukti seudjarah watèë Beulanda dji peu-ék maklumat prang keu neugara Atjèh nibak 26 uroë buleuën Mart 1873. Seugolom tanggai keuramat njan, nanggroë geutanjoë saboh neugara meudèëlat! Bansa geutanjoë hudép meurdéhka! Bansa geutanjoë santeuët deungon bansa laén!
Disampéng analisa njan, djeuët takalon keudroë so njang djak u nanggroë laén djak djadjah sampoë meuprang? Bukti lam seudjarah, Beulanda keuh njang mita paké sampoë dji peu-ék maklumat prang keumudian didjak u nanggroë geutanjoë! Peuë keuh nanggroë geutanjoë dilèë na ta peu-ék maklumat prang, lheuëh njan indatu geutanjoë Neudjak u Beulanda djak meuprang? Saboh teuk, beutateupeuë bahwasadjih kon hanja nanggroë geutanjoë mantong djiprang lé Beulanda, meutapi sampoë keuradjeuën meudèëlat lam lingka nanggroë² di nusantara njan pih didjak djadjah.
Atji neukalon bak peuta, meunjoë teukeudi terusan Suez hana dibuka keubit that djeuôh djarak Beulanda – Atjèh. Kira keudroë, padum buleuën habéh watèë didjak deungon kapai laôt u Asia? Padum ribèë awak seurdadu Beulanda maté sia-sia lam prang? Padum habéh beulandja ekonomi nanggroë awak njan dilèë. Teuma pakon Beulanda dipeubuët tjit meunan? Mandum njan na keuh salah saboh djih deumi djak peuturôt nafsu untôk djak djadjah bansa laén padahai nanggroë droë djih djeuôh sino di Irupa. Deungon deumikian ka deuh bukti supo pihak seubagoë bansa peundjadjah dan pihak toh seubagoë bansa njang peutheuën nanggroë droë djih.
Menurôt fakta pihak Beulanda njang peugah, prang deungon Atjèh na keuh paléng trép, paléng le kureubeun dan paléng le habéh beulandja. Akibat dari meuprang njan wilajah keuradjeuën Atjèh ka phéng pho, hantjô dum arakata nanggroë, meuribèë droë indatu Atjèh meugulé sjahid, meuribèë droë tjit inong balèë dan aneuk jatim. Masa njan, struktur dèëlat nanggroë ka meugantoe lheuëh radja Atjèh di drop lé Beulanda. Bah that pih meunan, peurdjuangan prang lawan Beulanda mantong meugrak deungon na bukti inisiatif bak ulama geupeudong keudroë peurlawanan prang njang meusambông keu aneuk tjutjo geuh.
Kasus Portugéh
Beulanda, salah saboh neugara lam Uni Irupa djinoë hudép meu-adab. Meutapi seudjarahdjih njang biadab dilèë handjeuët tapeuteuwoë meunan mantong. Portugéh pih salah saboh neugara lam Uni Irupa tjit meutapi awak njan na tanggông jaweuëb deungon peuë njang dipeubuët lé indatudjih dilèë keu Timô Timu. Seubagoë tjinto; watèë Portugéh keumeung gisa keulai u nanggroë droëdjih lheuh djadjah Timô Timu. Ban djineuk tubiët ladju si pa'i Indonesia meulalui peurintah Soeharto djak reungkhom tamong u Timô Timu. Dalam reusam politék, Portugéh meurasa droë djih salah seubab bansa Timô Leste njan na hak politék peuë keuh suka rèla tamong sadjan Indonesia atawa djimeudong keudroë seubagoë saboh neugara.
Meuseubab njan keuh Portugéh kajém dibantu aktivis Timô Timu untôk djak kampanje beudjeuët Referendum seubagoë solusi djalan teungoh njang adé untôk peuseuleusoë konflik deungon Indonesia. Lam atjara internasional, menurôt haba aktivis Timô Timu, karap sabé Portugéh ghok-ghok Indonesia meunjoë na meutjeukôt peukara Timô Timu. Meunan tjit djisurak masalah HAM dan hak peuteuntèë droë (Self Determination), sampoë aktivis Timô Timu meunjoë djitém djeuët tinggai di kuta Lisabon. Kalon keudroë kiban Portugéh na meurasa salah masa indatu awak njan dilèë peugot policy politék keu Timô Timu dan seubagoë beunalah rasa salahdjih njan djitém bantu keu awak aktivis Timô Timu. Dilua daripada doktrin agama, Portugéh ka glah tanggông djaweub akibat peuë njang dipeulaku dilèë jôh ditubiët dari Timô Timu.
Teuma atji neubandéng keudroë deungon Beulanda njang sampoë djinoë mantong meukeumat seudjarah deungon Atjèh. Pakon dalam seudjarah Atjèh, nanggroë geutanjoë hantom peurnah hudép aman, damè, stabil lagèë bansa laén? Na sadja konflik disinan! Beuna neuteupeuë bahwa puntja dari seugala puntja keusalahandjih na keuh Beulanda dilèë djak tamong meuprang keunan. Golom habéh urôsan prang Atjèh teuma kadidjôk kôasa koloni bak reugam Indonesia (dekolonisasi), dudoë Beulanda paléh njan djiwoë keudéh u nanggroë droëdjih sira diba barang-barang bôinah bansa Atjèh. Keudjadian salah njoë teudjadi 27 Désèmbér 1949 watèë Beulanda Neupulang dèëlat Atjèh seutjara hareum bak Republik Indonesia Seurikat (RIS) deungon hana proses Referendum.
Kasus Inggréh
Inggréh watèë djadjah tanôh Malaja dan seulingka njan lheuëh dji woë u nanggroë droë djih na dipeugot seumatjam Commonwealth of Nations dan Malaja rôh lam kawan njan. Portugéh dan Inggréh bah that pih peundjadjah dilèë awak njan na diteupeuë keusalahan masa indatu droëdjih. Teuma Beulanda keudroë peuë njang na dibantu keu Atjèh seubagoë teubôh rasa salah indatudjih dilèë?
Tapeugah dibantu kemanusiaan masa tsunami tapi neugara-neugara laén pih njang hantom na kaétan deungon Atjèh lubèh nibak Beulanda dibantu. Peukara laén, Beulanda hana dibantu ureuëng Atjèh njang keunong éëlaja di Atjèh via UNHCR tapi neugara laén njang hana hubôngan seudjarah sapeuë deungon Beulanda, watèë Atjèh konflik deungon Indonesia sampoe meureutôh droë ditulông awak Atjèh supaja djeut teurimong suaka. Djadi, djeulaih that bahwa masalah politék Beulanda didong rhôt Indonesia kon lagèë Portugéh keu Timô Timu atawa Inggréh deungon Malaja njang na hate nurani.
Tingat ulôn, policy umum politék Beulanda njang hana tanggông djaweuëb njan karap saban peurséh lagèë narit waki Ambassador Beulanda di Kuala Leuhop, Malaja. Masa njan, nibak puasa thôn 2011, na ulôn lakéë meureumpok deungon Ambassador Beulanda untôk Malaja, teuma dipeureumpok deungon wakidjih. Bak meureumpok seulama kureuëng lubèh 20-30 meunèt njan, salah sabohdjih na ulôn tanjong;
"Pakon Beulanda hana djitarék keulai maklumat prang teuhadap Atjèh 26 Mart 1873 dan pakiban Atjèh djeuët rôh sadjan Indonesia?"
Teukeudjôt ulôn seubab kon didjaweuëb meutapi di ju prèh siat dang didjak search bak meusén Google. Lheuëh njan di suët bak keurtah sira dipeuleumah bak ulôn. Bah that pih kon lutju teuma rôh tiseunjom. Ulôn tanjong keulai;
"Panè sumber kronologis seudjarah njan"? Didjaweuëb; "Dimijub keurtah njan na meutuléh".
Watèë ulôn sidék teunjata seudjarah versi Indonesia. Meunjoë ulôn teupeuë awai meunan hana peureulèë djak saré bak kantô awak njan sabab ulôn keudroë pih djeut mita bak internet. Rupadjih dumnan tingkat sidroë diplomat waki Ambassador beukaih peundjadjah. Meunjoë hana diteupeuë seudjarah bansa droëdjih pakiban ta neuk djak diskusi deungon objektif.
Meunurôt reusam saboh neugara njang meuadab, meunjoë diteupeuë politék indatu droëdjih silap dilèë, maka meunjoë na haté rasa keumanusiaan, bah that pih brat malèë akan djilakèë meu'ah. Na tingat droneuh mantong meupadum thôn u likôt–thôn 2011–di Beulanda na peungadélan teuntang kasus Rawagede njang bak akhé peunutôhdjih; Beulanda bah that pih seubagoë saboh neugara ka salah bak poh maté ureuëng-ureuëng di Rawagede bak akhé thôn 1947. Akibatdjih, Beulanda seubagoë neugara pajah lakèë meu'ah bak kurbeun njang mantong hudép, sira subsidi beulandja keu ahli waréh njang ka laèh (Gantoe rugoe).
Tingkat kurbeun geutanjoë indatu bansa Atjèh leubèh rajek nibak kasus Rawagede. Masalah Atjèh deungon Beulanda na keuh kaétan seudjarah njang sampoë djinoë golom seuleusoë. Sibarangkasoë biëk Atjèh na hak bak peuteupat masalah seudjarah njan. Manusia wadjéb ikhtijeuë teuma hana wadjéb peunutôh beumeuhasé seubab mandum njan peuneutôh bak Po kuasa. Meu-asai dari njan keuh ôseuha wadjéb tanjoë peudjak ubéna mampu. Salah sabôhdjih tamulai lagèë narit mèrèk HP Nokia njakni: "Connecting People".