|Monumèn Raja Jeumpa di Gampông Blang Seupeuëng (Foto Steemit.com)|
Bak thôn 1930 lawét jikuwasa Hindia Olanda, Jeumpa jeuët keu saboh da'irah deungön pomeuréntahan droë nyang geumat lé sidroë Ulèëbalang.
Masa jinoë Jeumpa jeuët keu keucamatan lam Kabupatèn Bireuën.
Kabupatèn Bireuën lam ceunatan seujarah geuturi seubagoë nanggroë Jeumpa. Jameun Jeumpa nakeuh saboh keurajeuën ubit di Acèh. Meunurôt Ibrahim Abduh lam Ikhtisar Radja Jeumpa, pusat Keurajeuën Jeumpa neuduëk di gampông Blang Seupeuëng, Keucamatan Jeumpa, Kabupatèn Bireuën (jinoë).
Meunyö takalön seucara geografis, keurajeuën Jeumpa neuduëk lam wilayah nyang meucöt atawa meubukét-bukét nibak phôn binèh kruëng Peudada blah röt barat sampé u Panté Kruëng Peusangan blah röt timu.
Bak awai abad keu 8 sidroë aneuk muda dari Indiya nyang nangeuh Abdullah geutamöng u pusat keurajeuën lam kawasan Blang Seupeuëng ngön kapai dagang röt Kuwala Jeumpa tujuwangeuh geuneuk meukat.
Abdullah lheuëh nyan geuduëk sinan sira geupeureunoë éleumèë agama Éseulam keu ureuëng sinan. Ureuëng lam nanggroë nyan deungön seunang haté geuteurimöng agama Éseulam sabab galakgeuh keu peurangui Abdullah nyan nyang leumbôt. Abdullah lheuëh nyan geupeukawén ngön putroë raja nyang nan Ratna Keumala. Dudoë Abdullah geubôh keu raja geugantoë ayahtuwangeuh, lheuëh nyan wilayah nyan geubôh nan keurajeuën Jeumpa.
Deungön na keurajeuën Éseulam Jeumpa nyoë jeuët keuh tapeuseutöt seujarah geupeudöng Keurajeuën Peureulak nyang geuanggap seubagoë keurajeuën Éseulam phôn di Nusantara. Peureulak bak thôn 805 M nakeuh bandar peulabôhan nyang pokuwasa peudagang turônan Parsi nyang geupimpén lé sidroë turônan Raja Éseulam Jeumpa Peungèran Salman al-Parsi deungön Putroë Manyang Seuludang nyang nangeuh Meurah Syahir Nuwi. Seubagoë saboh peulabôhan dagang nyang maju ngön aman jeuë keu teumpat peuniyôh kapai dagang Muslim Arab ngön Persia.
Meusabab nyan keuh agama Éseulam di da'irah nyan timoh ngön meutamah ramè, hai nyan sabab lê nyang kawén antara cèdaga muslém ngön ureuëng inöng bak teumpat nyan, hingga lahé keuh turônan darah Arab ngön Persia nyang kawén ngön aneuk dara Peureulak. Kaadaan nyan keuh teudöng keurajeuën Éseulam Peureulak Phôn, bak uroë seulasa buleuën Muharam, thôn 840 Masihi.
Seulôtan phôn keurajeuën nyan nakeuh turônan Arab Quraisy nyang nangeuh Maulana Abdul Azis Syah, meulakab Seulôtan Alaiddin Sayyid Maulana Abdul Azis Syah. Meunurôt Wan Hussein Azmi, peudagang Arab ngön Persia nyan teumasôk lam golongan Syi'ah. Wan Hussein Azmi lam "Éseulam di Acèh" geukayét awaknyan trôh deungön Revolusi Syi'ah nyang teujadi di Persia thôn 744 – 747.
Keurajeuën-keurajeuën ubit di Acèh bak masa nyan teumasôk Jeumpa ka teujadi paseuëng surôt. Hai nyan lheuëh teuka Portugéh u Malaka bak thôn 1511 lheuëh nyan dudoë trôh Olanda. Olanda jicok Acèh bak thôn 1904, bak watèë Olanda meuhasé jiduëk bèntèng Kuta Glé di Batèë Iliëk, blah röt barat Kabupatèn Bireuën.
Deungön Peuneutôh pomeuréntah Nederlands Indie bak 7 Sèptèmbë thôn 1934, Acèh jibagi jeuët keu nam boh Afdeeling (distrik) nyang geupimpén lé Asistèn Rèsidèn.
Seulaén Onder Afdeeling, na cit meupadup-padup boh da'irah Ulèë Balang (Zelf Bestuur) nyang jeuët geuatô nanggroë droë keu droë, ya'ni Ulèë Balang Keureutoë, Geureugok, Jeumpa dan Peusangan, nyang geupimpén lé Ampôn Chik atawa Teuku Chik (meunyö di Keureutoë nakeuh Teuku Chik Ditunong kön Teungku Chik Ditunong nyan nakeuh salah kaprah ureuëng Acèh jinoë).
Tagisa lom bak bhaih Keurajeuën Jeumpa.
Raja phôn keurajeuën Jeumpa nakeuh Syahriansyah Salman Al-Parsi nyang meuasai dari Champia, Persia. Gobnyan geupeudöng keurajeuën nyan bak thôn 770 Masihi lheuëh geumeukawén ngön sidroë putroë Acèh nibak saboh keurajeuën Hindu purba. Turônan nibak Syahriansyah Salman Al-Parsi jeuët keu Meurah atawa peunguasa nibak keurajeuën-keurajeuën di Pulo Sumatra. Syahriansyah Salman geubôh aneukgeuh nyang nan Syahri Poli jeuët keu peunguasa wilayah Poli. Seulaén nyan, gobnyan pih geubôh aneukgeuh nyang nan Syahri Nawi seubagoë peunguasa wilayah Peureulak. Wilayah Poli lheuëh nyan keumang jeuët keu keurajeuën Pedir, seudangkan wilayah Peureulak keumang jeuët keu keurajeuën Peureulak. Aneuk nyang paléng tuha nibak Syahriansyah Salman Al-Parsi nyang nan Syahri Tanwi jeuët keuh peuwaréh keurajeuën Jeumpa, seudangkan aneukgeuh nyang paléng muda nyang nan Syahri Duli jeuët keu raja di keurajeuën Indra Purba di Acèh Rayêk. Ban 4 droë turônan aneukgeuh keuh meuasai sukèë imum peuët.
Syahriansyah Salman Al-Parsi nakeuh turônan nabi Muhammad nibak garéh turônan Ali bin Abi Thalib dan Husain bin Ali. Hai nyan karna geulakap "Syahri" bak gobnyan. Lakap nyan geubôh bak turônan Husain bin Ali ngön putroë raja Persia nyang nangeuh Syahri Banun.
Meunurôt silsilah turônan Sultan-Sultan Meulayu, nyang geupeutubiët lé keurajeuën Brunei Darussalam seureuta kesultanan Sulu-Mindanao, keurajeuën Ésulam Jeumpa geupimpén lé sidroë Peungèran dari Parsia (India Belakang) nyang nangeuh Syahriansyah Salman atawa Sasaniah Salman nyang kawén ngön Putroë Mayang Seuludang dan na meupadup-padup droë aneugeuh, antara nyan na Syahri Poli, Syahri Tanti, Syahri Nuwi, Syahri Dito seureuta Makhdum Tansyuri nyang jeuët keu mak nibak Seulôtan phôn keurajeuën Éseulam Peureulak nyang geupeudöng bak thôn 805 Masihi.