Covid tedavisi: En başarılı ilaçlar ve yöntemler hangileri?
Koronavirüse karşı aşı çalışmaları devam ederken bir yandan da Covid-19 hastalığına yakalanan kişileri iyileştiren tedavi yöntemleri için araştırmalar sürüyor.
Bugüne kadar yapılan çalışmalarda bazı ekipler yeni ilaçlar üzerinde çalışırken, bazıları da başka hastalıkların tedavisi için geliştirilmiş ilaçları Covid-19 için kullanmayı deniyor. Yaygın şekilde kullanılan tedavi yöntemleri Yüzüstü yatırma: Covid-19 hastaları yüzüstü yatırıldığında daha rahat nefes alıyor. Bu yöntem salgının başından beri dünya genelindeki hastanelerde uygulanıyor. Bazı hastalar bu sayede solunum cihazına ihtiyaç duymuyor. Solunum cihazı: Ölümcül solunum yolları hastalıklarında solunum cihazından destek alabilmek hayati öneme sahip. Bazı hastalar burunlarına bağlanan oksijen tüpleriyle destek alırken, bazılarına solunum yollarından geçen borular takıldı. Umut vadeden tedaviler Deksametazon Haberin sonu Bu ucuz ve kolay erişilebilen steroidin çeşitli bağışıklık sistemi tepkilerine yol açtığı önceden biliniyordu. Doktorlar bu ilacı alerji, astım ve enflamasyon tedavisinde kullanıyordu. Haziran ayında Covid-19'dan ölüm oranlarını azalttığı tespit edilen ilk ilaç oldu. Oxford Üniversitesi tarafından yapılan ve İngiltere çapında 6 binden fazla kişinin katıldığı araştırmada, Deksametazon sayesinde solunum cihazına bağlı hastalarda ölüm oranının üçte bir, oksijen desteği alan hastalarda da beşte bir azaldığı görüldü. Ancak Covid-19'un ilk aşamalarında kullanılması durumunda hastalara faydadan çok zarar verme ihtimali de bulunuyor. Bu yüzden ilacın solunum yardımı alan kişilerde kullanılması tavsiye ediliyor. Araştırmalar, bunun yanı sıra hidrokortizon adlı bir streodin daha tedavi sürecinde etkili olabileceğini gösteriyor. Daha fazla test edilmesi gereken tedaviler Plazma transferi Doktorlar yüz yıl önce grip hastalarına, gripten iyileşmiş kişilerden alınan plazmaları transfer ettiğinde daha kolay iyileştiklerini fark etmişti. Şimdi de iyileşmiş Covid-19 hastalarının kanından alınan ve virüse karşı antikor içeren plazmanın koronavirüse karşı kullanımı deneniyor. ABD'de Başkan Donald Trump, plazma transferi için acil kullanım izni verildiğini açıkladı. Plazma transferi başka hastalıkların tedavisinde kullanılsa da uzmanlar henüz bu yöntemin hangi hastalarda ne kadar işe yaradığı konusunda yeterli bilgi bulunmadığını söylüyor. İnterferonlar Hücrelerimiz virüse karşı doğal bir tepki olarak interferon molekülleri üretir. Bunların sentetik versiyonlarını enjekte etmek, bazı bağışıklık sistemi hastalıklarında standart bir tedavi yöntemi olarak uygulanıyor. Fareler ve hücrelerde yapılan ilk çalışmalar, bunun Covid-19 hastalarına da yardımcı olabileceğini gösteriyor. Bu moleküllerin hasta olmayan kişilerin hastalanmasını önlediğine dair bulgular da var. İngiltere'deki Southampton Üniversitesi'nde yapılan bir araştırmada, MS tedavisinde inhalatörle kullanılan interferon beta ilacının Covid-19'a karşı da etkili olabileceğine dair bulgulara ulaşıldı. 9 hastanede 101 hasta ile yapılan araştırmada, bu ilacı alanların hastaneden daha erken tahliye olduğu ve iyileşme ihtimallerinin arttığı görüldü. Ancak araştırmanın sonuçları tümüyle yayımlanmadı ve daha büyük çaplı denemeler yapılması gerekiyor. Sitokin inhibitörleri İnsan bedeni hastalıklarla mücadele etmek için sitokin üretir. Fakat bunun fazla üretilmesi durumunda bağışıklık sistemi çok büyük tepkiler verip bedenin zarar görmesine yol açabilir. Araştırmacılar, sitokin fırtınası da denen bu olaya karşı ilaçlar geliştiriyor. Farklı şekillerde çalışan tocilizumab, sarilumab ve anakinra gibi ilaçlar bazı deneylerde küçük faydalar gösterirken bazı deneylerde de başarısız oldu. Sarilumab temelli Kevzara'yı geliştiren Regeneron ilaç şirketi son olarak ilacın 3. aşama testlerinin başarısız olduğunu açıkladı. Tocilizumab Bazı anti-enflamatuar ilaçların da Covid-19 tedavisinde yararlı olup olmayacağı araştırılıyor. Koronavirüs bağışıklık sistemine saldırıyor ve bu enflamasyona yol açıyor. İltihaplı romatizma tedavisinde kullanılan Tocilizumab, enflamasyona yol açan IL-6 proteinini bloke ediyor. İtalya'da Mart ayında salgın döneminde bu ilaçla tedavi edilen Covid hastalarında solunum cihazına bağlanma veya ölüm oranının azaldığı görüldü. Ancak bu küçük çaplı ve gözleme dayalı bir araştırmaydı. Oxford Üniversitesi'nde yapılan koronavirüs tedavisi araştırmalarında da bu ilaç deneniyor. ACEi veya ARB tansiyon ilaçları İngiltere'deki East Anglia Üniversitesi'nde yapılan bir araştırmada, yüksek tansiyon sorunu olan ve anjiotensin-konverting enzim inhibitörleri (ACEi) veya anjiyotensin reseptör blokerleri (ARB) kullanan hastaların Covid-19'dan dolayı ağır hastalık ve ölüm riskinin daha düşük olduğu görüldü. Ancak uzmanlar bu ilaçların, tansiyon hastası olmayıp da koronavirüse yakalanan kişilerde de işe yaradığı sonucunu çıkarmamak gerektiğini söylüyor. Favipiravir: Virüslerin çoğalmasını engellemeyi hedefleyen bu ilacın koronavirüsü solunum yollarından atabileceği düşünülüyor. EIDD-2801: Gribe karşı geliştirilen bu ilaç hücre ve hayvan deneylerini başarıyla geçti. Ridgeback Biotherapeutics tarafından geliştirilen ilacın birinci faz testlerinin ardından üç ayrı ikinci faz testi yürütülüyor. Recombinant ACE-2: Virüsler hücrelere ACE-2 reseptörüne tutunarak giriyor. Bilim insanlarının geliştirdiği sahte ACE-2 reseptörleri, birer tuzak gibi virüsleri kendine çekerek hücrelerin zarar görmemesini hedefliyor. İlaç hücre testlerinde başarı gösterdi. Monoklonal antikorlar: Plazmalarda virüse saldırabilen antikorların yanı sıra bir işe yaramayan antikorlar da transfer ediliyor. Bilim insanları daha etkin bir tedavi için sadece Covid-19'a karşı en güçlü antikorları laboratuvarda üretip hastalara enjekte etmeyi planlıyor. Bunun için ilk güvenlik testleri kısa süre önce başladı. İlkinin ardından birkaç test daha yapılması gerekiyor. Cytosorb: Kandaki sitokinleri filtreleyen bir kartuş olan Cytosorb, sitokin fırtınalarını engellemeyi hedefliyor. Bu makine, bağlandığı hastanın kanını 24 saatte 70 kere temizleyebiliyor. ABD'de kullanımı için acil izin çıkarılan bu makinanın Mart ayında kötü durumdaki onlarca hastaya iyi geldiği görülmüştü. Makineyle ilgili deneyler devam ediyor. Kök hücreler: Bazı kök hücre türleri anti-enflamatuar (yangı önleyici) moleküller salabiliyor. Bilim insanları son yıllarda bu molekülleri sitokin fırtınasına karşı kullanmanın yollarını arıyordu. Geçmişte bu deneyler başarısızlıkla sonuçlansa da Covid-19 tedavisi için bir kere daha deneniyor. Kan sulandırıcılar: Koronavirüs damarların iç yüzeylerindeki hücrelerin içine girebiliyor. Bu durum da damarlarda felce yol açan pıhtıların oluşmasına yol açabiliyor. Kalp hastalıklarında ve pıhtı oluşmasını önlemek için kullanılan kan sulandırıcılar bazı doktorlar tarafından Covid-19 hastalarında da pıhtıya karşı kullanılıyor. Bunun etkinliği hakkında araştırmalar sürüyor. Durumu tartışmalı ilaçlar Remdesivir Remdesivir, ABD'de koronavirüs için acil kullanım izni alan ilk ilaç oldu. Hindistan ve Singapur'da da bu ilaca acil kullanım izni verildi. Avrupa Birliği, Japonya ve Avusturya'da da ağır semptom gösteren hastalarda kullanılması için onay verildi. Amerikan ilaç şirketi Gilead Sciences tarafından üretilen Remdesivir pahalı bir ilaç. Ebola ve Hepatit C'ye karşı kullanılması için test edilen fakat beklenen sonuçları vermeyen ilaç, Covid-19 hastalarında kullanıldığında hastanede kalma süresini ortalama 15 günden 11'e düşürmüştü. İlaca dair ilk sonuçlarda ölüm oranında bir değişim yaratmadığı görülse de, Temmuz'da geriye dönük olarak açıklanan sonuçlar, durumu en kötü olan hasta grubunda ölüm oranını azaltabileceğine işaret ediyordu. Fakat Dünya Sağlık Örgütü (WHO) 16 Ekim'de yaptığı açıklamada Remdesivir'in Covid-19 tedavisinde iyileşme ihtimaline veya hastanede kalma süresine bir etkisinin olmadığını açıkladı. 30 ülkede 11 bin 266 yetişkin üzerinde bir araştırma yapan WHO'nun bulguları henüz diğer bilim insanları tarafından denetlenip onaylanmadı. WHO'nun bulgularına itiraz eden Gilead, Reuters'a yaptığı açıklamada "WHO verileri tutarsız gözüküyor. Akademik dergilerde yayımlanan, kontrol edilmiş araştırmalar Remdesivir'in etkisini ortaya koyuyor" ifadelerini kullandı. ABD Başkanı Donald Trump Ekim başında koronavirüse yakalandıktan sonra tedavi sürecinde Remdesivir kullanmıştı. Umut vadetmeyen ilaçlar Lopinavir ve ritonavir: ABD'de HIV tedavisi için 20 yıl önce onaylanan bu ilaç, koronavirüse karşı denendiğinde virüsün çoğalmasının durduğu görüldü. Fakat hastalardaki klinik deneyler başarısızlıkla sonuçlandı. Dünya Sağlık Örgütü ilacın hastanelik olmayan hastalara iyi gelip gelmediği konusunun hâlâ araştırılabileceğini duyurdu. İlacın başka ilaçlarla birlikte kullanılması da bir ihtimal. Hidroksiklorokin ve klorokin: Alman bilim insanları 1930'larda sıtmaya karşı klorokini icat etti. Bunun daha az zehirli versiyonu olan hidroksiklorokin ise 1946'da yaratıldı ve deri veremi, eklem iltihabı gibi hastalıkların tedavisinde kullanıldı. Covid-19 salgını başlayınca araştırmacılar iki ilacın da koronavirüsün hücre içinde çoğalmasını engelleyebileceğini gördü. O zamandan beri iki ilaç hakkında çok farklı açıklamalar geldi. Başlangıçta az sayıda hastanın yer aldığı birkaç denet umut verdi. Dünya Sağlık Örgütü, Novartis ve birkaç üniversite Mart ayında ilaçla ilgili deneyler başlattı. ABD Başkanı Donald Trump da basın toplantılarında hidroksiklorokini övdü, bunun hastalığın seyrini değiştireceğini savundu ve kendisinin de kullandığını söyledi. İlacın ABD'de koronavirüse karşı kullanımına acil onay verildi. Bir kaynak, bunun siyasi baskıyla yapıldığını söyledi. İlaca talep bir anda artınca, bu ilacı başka hastalıkların tedavisinde kullanan insanlar zorluk yaşamaya başladı. Bu süreçte tamamlanan deneylerden çıkan tek bir sonuç vardı: Hidroklorokin Covid-19 olmuş kişileri iyileştirmiyordu. Koronavirüs bulaşma ihtimalini de azaltmıyordu. Bir diğer klinik deneyde hastalık teşhisi konulan kişilere hemen klorokin vermek de hastalığın ciddiyetini azaltmıyordu. Başka bir deneyde, ilaç verilen hastaların durumunun ilaç kesildiğinde daha kötüye gittiği görüldü. Bunun üzerine Dünya Sağlık Örgütü bütün deneyleri sonlandırdı.