Türkiye kömür sevdası yüzünden tarihi fırsatı kaçırıyor
Türkiye, iklim değişikliğini durdurmayı amaçlayan Paris Anlaşması'na iki yıl önceki Birleşmiş Milletler (BM) İklim Konferansı'nda imza atmıştı. Anlaşmanın yürürlüğe girmesi için Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde görüşülerek onaylanması gerekiyor. Şu ana kadar anlaşmaya imza atan 197 ülkeden 153'ü anlaşmayı onayladı.
ABD'de Donald Trump yönetiminin başa gelmesi ve anlaşmadan çekileceğini açıklaması, onay sürecine çok sıcak bakmayan Türkiye'nin itirazlarının yüksek sesle konuşulmaya başlanmasına neden oldu. G20 Zirvesi sonrasında ise Cumhurbaşkanı Erdoğan Türkiye'nin anlaşmayı onaylamayacağını açıkladı. Türkiye'nin müzakerelerde gelişen ülkeler sınıfında kabul edilmesini ve mali yardım almasını isteyen Erdoğan, anlaşmayı onaylamak için bu koşulların yerine getirilmesini istedi. Türkiye'nin kendisini iklim müzakerelerinde gelişmiş ülkeler grubundan gelişen ülkelere aldırma isteği yeni değil. Bu isteğin haklı olduğu da söylenebilir. BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi'ne dayanan bu yanlış, Türkiye'nin başına hep bela oldu ancak 2001 yılında Marakeş'te düzenlenen 7. Taraflar Konferansı'nda (COP7) farklı konumu tanınarak biraz olsun düzeltildi. 2004 yılında da Türkiye Çerçeve Sözleşmesi'ne katıldı. Geride kalan 13 yılda Türkiye'nin konumunun tamamen netleşememesi biraz da müzakere sürecinin iyi yürütülmemesine bağlı. Kyoto Protokolü'nde alınan yükümlülükler ülkelerin nasıl sınıflandırıldığıyla (gelişmiş-gelişen gibi) yakından ilgiliydi. Bu yüzden Türkiye Kyoto'yu çok geç, deyim yerindeyse iş işten geçince imzaladı. Paris Anlaşması'nda ise bu statünün ne olduğundan çok verdiğiniz taahhüt ve o taahhüdün diğer ülkelerce kabul edilmesi önemli. Cumhurbaşkanı Erdoğan Türkiye'nin Paris Anlaşması'nı onaylamayacağını açıkladı 2015 yılında Türkiye'nin BM Sekretaryası'na sunduğu Niyet Edilen Ulusal Katkı (INDC) belgesi oldukça zayıf. Ne ekonomiyi tehdit edecek bir taahhüt içeriyor ne de ekonomide özel bir dönüşüm gerektiriyor. Türkiye'nin gelişen ülkeler statüsünü alması sorunu çözmeyecek Türkiye, 2015 yılında 477 milyon ton karbondioksit eşdeğerini bulan emisyonlarının, 2030 yılında, koşulların değişmediği bir senaryoda 1 milyar 175 milyon tona çıkacağını tahmin ediyor. Paris Anlaşması'nı imzalarken verdiği taahhüt ise bu rakamı 929 milyonda tutmayı öneriyor. Bir başka deyişle artıştan yüzde 21 oranında azaltım yapmayı. Politik dili bir kenara bırakırsak şöyle demeliyiz: Türkiye, iklim değişikliğini durdurmak için önümüzdeki 15 yıl içinde seragazı emisyonlarını 477'den 929 milyon tona çıkarmayı, azaltmayı değil neredeyse iki kat artırmayı öneriyor. Asıl sorun da burada. Türkiye'nin seragazı emisyonlarını ciddi şekilde artırmayı öneren bu planının iklime bir katkısı yok. Kimse Türkiye'den ABD'nin açığını kapamasını beklemiyor (zaten ülkedeki tüm enerji santrallarını kapatsanız bile bunu yapamazsınız) ancak Türkiye'den de herkes gibi kendi evinin önünü süpürmesi isteniyor. Dünyadaki enerji tüketiminin yüzde 1'inden sorumlu bir ülkeden bahsediyoruz. Türkiye'nin emisyonlarının bir süre daha yükselmesi anlaşılabilir ancak makul bir yükselişten sonra düşüşe geçmesi, en azından artışın durması gerek. Türkiye'nin Paris taahhüdünde bunlar eksik. Meksika-Türkiye karşılaştırması Bu nedenle, Türkiye'nin gelişmiş ülkeler yerine gelişen ülkeler statüsünü alması sorunu çözmeyecek. Paris'te önerilen ve Meksika gibi birçok gelişen ülkenin gerisinde kalan taahhüdün iyileştirilmesi lazım. Türkiye ve Meksika'nın ekonomik gelişmişlik düzeyleri birbirine yakın. İki ülkenin kişi başına düşen seragazı emisyon miktarları da aynı; yılda 6 ton civarında. Buna rağmen Meksika'nın sunduğu niyet belgesi, Türkiye'ninkinden çok daha iyi. Aslında Meksika da Türkiye gibi artıştan azaltım öneriyor ve 2030 yılında koşulların değişmediği bir senaryoya oranla seragazı emisyonlarını yüzde 22 oranında daha az artırmayı planlıyor. Bizden farklı olarak bu hedef için hiçbir şart koşmuyorlar ve halihazırda Paris Anlaşması'nı onayladılar. Meksika bununla da kalmıyor, 2030 yılında seragazı emisyonlarını 2015'e göre yüzde 36 azaltmayı önerdiği bir başka seçenek de sunuyor. Bu hedef içinse, teknoloji transferi, düşük maliyetli finansal kaynaklara erişim ve teknik işbirliği gibi şartlar koşuyor. Ve yine bizim planımızda olmayan kritik bir hedefe daha sahipler: Meksika toplam emisyonlarının 2025 veya 2026'da zirveye çıkıp daha sonra azalmasını hedefliyor. Türkiye'nin emisyonlarının hangi yılda zirve yapacağı ve düşüşe geçeceğiyse belli değil. Bu önemli bir eksiklik. Diğeri de Türkiye'nin mali yardım şartını ciddi bir azaltım hedefi bile öne sürmeden masaya koymuş olması. Meksika gibi bunu daha iyi bir hedef için öne sürse, müzakerelerde çok daha fazla şansı olabilirdi. Kömür enerjide dışa bağımlılığı azaltmadı Türkiye'nin Paris Anlaşması'nı onaylamaktan kaçınması, gerçekçi olmak gerekirse, Erdoğan'ın öne sürdüğü gerekçelerle ilgili değil. Türkiye'nin önündeki en büyük engel kömür sevdası. 2012 yılını 'Kömür Yılı' ilan eden Enerji Bakanlığı, ülkenin neredeyse her yerinde kömür santralı kurmaya çalışıyor. Türkiye'nin elektrik üretiminde kömürün payı 2016 sonunda yüzde 33,8'e ulaştı ve doğalgazı geride bırakarak birinci sırayı aldı ancak enerjide sorunlar çözülmedi. Zonguldak kömür madeni Yerli kömür ve HES hamlelerine rağmen umulan olmadı ve enerjide dışa bağımlılık azalmadı. 2 002'de enerjide dışa bağımlılık yüzde 67'ydi şimdi ise yüzde 75. Bunda ithal kömür, petrol ve enerji verimliliğini göz ardı etmenin büyük rolü var. Kömürün önünü açmak için santrallara çevre muafiyetleri getiriliyor. Bu da sadece yerli kömürün değil, ithal kömürün de önünü açıyor. Türkiye yenilenebilir enerji kaynakları açısından zengin Kömürü savunanların sıkça kullandığı, Paris ve Kyoto gibi anlaşmaların Türkiye'nin önünü tıkadığı argümanı da sağlam bir temele dayanmıyor. Bu anlaşmalar, seragazı emisyonlarına yol açan fosil yakıtlar (petrol, kömür ve doğalgaz) yerine güneş, rüzgar ve biyogaz gibi yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanımını dolaylı yoldan öne çıkarıyor. Türkiye fosil yakıtlar açısından zengin değil ve bunların büyük bir bölümünü dışarıdan alıyor. Halbuki güneş ve rüzgar gibi kaynaklar açısından Avrupa'nın önde gelen ülkeleri arasında. Yenilenebilir enerji kaynaklarının ekonomiyi yavaşlatacağı iddiası da artık tarih oldu. Yapılan son ihalelerde Ankara Çayırhan'da kurulacak kömür santralinden üretilecek elektriğin şebekeye satış fiyatı 6,04 dolar sent olurken, rüzgar ihalelerinde bu fiyat 3 dolar sent hatta daha aşağısında seyrediyor. Paris Anlaşması'ndan kaçan Türkiye, aslında kendisini enerjide dışa bağımlılıktan, enerji kaynaklı çevre sorunlarına kadar birçok dertten kurtaracak enerji devriminden kaçıyor. Paris Anlaşması Türkiye'nin enerji dönüşümü için aradığı yol haritası olabilir ama yöneticiler bunun farkında değil.