شاه امان الله خان او د افغانستان خپلواکي
یادښت: دا لیکنه له نن نه دوه کاله وړاندې لومړی ځل خپره شوې وه
شاه امان الله خان په ۱۹۱۹ کال کې خپلواکي بېرته ترلاسه کړه د ۱۲۹۸ کال د زمري ۲۸مه، د افغانستان د خپلواکۍ د بېرته اخیستو د اعلان ورځ ده. له نن څخه پوره ۱۰۱ کاله وړاندې پر همدې ورځ د خپلواکۍ د بېرته اخیستو اعلان نه یوازې افغانانو ته ډېر ارزښت درلود بلکې د اسیا ځینو هېوادونو ته هم الهام بخښونکی و. دا اعلان د انګرېزانو په اسیايي مستعمرو کې د ازادۍ غوښتونکو حرکتونو لپاره یوه پیلامه وه. ۱۰۱ کاله مخکې، امان الله خان د زمري پر ۲۸مه د راولپنډۍ د سولې تړون له توشیح کېدو وروسته پر دې ورځ د هېواد ازادي ولمانځله او له افغانانو یې وغوښتل چې تر دې وروسته به دا ورځ د هېواد په تاریخ کې د ملي ورځې په توګه ولمانځي. امان الله خان د امیر حبیب الله خان دویم زوی و. نوموړی یو زړور، د ښکېلاک ضد او ازادي غوښتونکی سرتېری و. له تاریخ او حماسي ادبیاتو سره یې ډېره مینه وه. هغه د ۱۹۱۹ کال د فبرورۍ پر ۲۰مه، د خپل پلار امیر حبیب الله خان د وژل کېدو غم کې د خپل تره نصرالله خان د امارت له اعلانېدو سره مخالفت وښود او هوډ یې وکړ چې د خپل پلار غچ به اخلي او خپلواکي به بېرته ترلاسه کوي. غازي امان الله خان د اوسنۍ ترکیې له بنسټ ایښودونکي "مصطفی کمال اتا ترک" سره افغان تاریخ پوه میر غلام محمد غبار په خپل اثر "افغانستان در مسیر تاریخ"کې لیکي: "د فبرورۍ پر ۲۴مه، د کابل خلک او د پلازمېنې لښکر د مرادخاني میدان کې راغونډ شوي وو. امیر امان الله خان سپور په داسې حال د خلکو ګڼې ګوڼې ته ننوت، چې توره یې پر ډډې راځړېدله. همدلته یې مشهوره او تاریخي وینا وکړه. هغه د افغانستان بهرنۍ خپلواکي او په هېواد کې د ننه د فردي ازدۍ اعلان وکړ. د برابرۍ، د ولس د ازادۍ، عدالت تامینولو او د نوي دولت د ریښتینولۍ په اړه یې خبرې وکړې. د خلکو له ګڼې ګوڼې د خوښيو او مبارکیو شور او زوږ راپورته شو." تاریخ پوه فیض محمد کاتب په خپل اثر سراج التواریخ کې لیکي چې امان الله خان د ۱۲۹۷ کال د کب پر نهمه (۱۹۱۹ فبرورۍ ۲۸مه) په داسې حال کې چې پوځي جامې یې اغوستې وې، د کابل عسکرو او ښاریانو ته وینا وکړه: "لومړی خپل ټول اصیل ریبښتوني ملت ته اعلان کوم او زېری ورکوم چې ما د افغانیه سلطنت تاج د افغانستان د کورنۍ او بهرنۍ خپلواکۍ او حاکمیت په نوم پر سر کړ." نوموړي زیاته کړه: "زما ګران ولسه! زه دا پوځي جامې تر هغو نه وباسم چې خپل مور وطن ته د خپلواکۍ جامې چمتو نه کړم!" شاه امان الله د ۱۹۱۹ د اپرېل پر ۱۳مه، د کابل دربار کې په داسې حال کې وینا وکړه، چې د انګلیس سفیر هم په مراسمو کې حاضر و. ډبلیو اډک په خپل کتاب "د افغانستان سیاسي اړیکو تاریخ" کې د دې وینا یوه برخه داسې راخیستې: "ما خپل ځان او خپل مملکت له کورني او بهرني پلوه بشپړ ازاد او خپلواک اعلان کړ. تر دې وروسته زموږ هېواد، د نړۍ د ټولو دولتونو او قدرتونو په شان ازاد دی او هېڅ ځواک ته د سر د یوه وېښته هومره اجازه نه ورکول کېږي چې د افغانستان په کورنیو او بهرنیو چارو کې لاسوهنه وکړي، او که چا دا کار وکړ، غاړه به یې په دې توره ووهم." بیا یې د انګلیسانو سفیر ته مخ ورواړاوه او ویې پوښتل: "څه مې چې وویل پرې پوه شوې؟" د انګلیسانو سفیر په احترام او تعظیم ځواب ورکړ: "هو، پوه شوم". امان الله خان او ملکه ثریا شاه امان الله د افغانستان سیاسي خپلواکۍ ترلاسه کولو وروسته، په ټول هېواد کې د معارف او ښوونځیو په عامولو سره د خلکو پام ترلاسه کړ. هغه له پلازمېنې نیولې تر ولایتونو پورې د ښوونځیو او عصري علومو د تدریس د بنسټ په اېښودو سره د هېواد په لروبر کې د علم او پوهې څراغ بل وساته. نوموړي د هېواد د ټولو بچیانو لپاره د علم او پوهې حاصلولو په خاطر ښوونځي ته د تګ زمینه برابره کړه. د ښځو د زدکړې او تحصیل خوندیتوب په موخه یې دوی ته ځانګړی پام وکړ او ښځینه ښوونځي او ښځینه روغتون "مستورات" یې جوړ کړ. پر دې روغتون سربېره، ملکې ثریا د مستورات په نوم ښوونځی هم د کابل ځینو ښځو په همکارۍ جوړ کړی چې اوس د ملالۍ لېسې په نامه یادېږي. همدا رنګه ښځې او سړي دواړه علم او پوهې ته وهڅول. شاه امان الله د پرمختګ په موخه په هېواد کې ځینې ټولنیز بدلونونه راوستل، چې د ملي یووالي د بنسټ اېښودل یې په سر کې وو. همدارنګه، د افغانستان اساسي قانون یا "اساسي نظامنامه" یې طرح او تصویب کړ. دا اساسي قانون په ۱۳۰۱ هجري لمریز کال جلال اباد کې د ۸۷۲ کسیزې لویې جرګې پایله کې، چې مشري یې خپله امان الله خان کوله، تصویب شو او لومړی ځل افغانستان پخپل څو زره کلن تاریخ کې د لوړو انساني حقونو پربنسټ د اساسي قانون څښتن شو. شاه امان الله خان په انګلستان کې د دې هېواد د سمندري ځواکونو نه د لیدنې پر مهال د عامو حقونو فصل کې د برابرۍ، اصولو، شخصي ازادۍ، د اسارت او غلامۍ لغوه کولو، د مطبوعاتو او ازادۍ او د شخصي ملکیت حق ته انعکاس ورکړل شوی و. همدارنګه، د استوګنې مصونیت او د شتمنۍ د مصادره کولو منع کېدو، د بېګار، ربړونې او د ناقانونه مجازاتو لغوه کولو ته هم ځانګړی پام شوی و. د هماغه اساسي قانون ۱۱مه ماده حکم کوي چې: "افغانستان کې د اسارت او غلامۍ اصول بالکل درول شوي." د ډنمارکي څېړونکي اسټا اولسن په وینا: "اساسي قانون کې د افغانستان خلکو ته د هماغو حقونو وړاندوینه شوې وه، چې په لېبرالو لوېدیځو قوانینو کې موجوده وه. دا اساسي قانون په افغان ټولنه کې انقلابي و، نه یوازې د دې لپاره چې د وګړو پر مدني حقونو اعتراف وکړي او د دولت سیستم منظم او د کابینې اصلي مسؤولیت مشخصوي، بلکې همداشان په دې خاطر چې د پاچا واک محدود او د قانون تابع ګرځوي. تاریخ لیکونکی غبار ګواهي ورکوي، چې د دغو قانوني موادو روح دا و چې په عمل کې پلې کېدل او له دروغو ، ریا او فریبکارۍ پاک وو. "د امامیه مذهب پیروانو تکیه ځایونو کې مذهبي مراسم عملاً ازاد شول. د کندهار، غزني او جلال اباد د مشورو غونډو او د کابل د معارف انجمن کې د افغانستان له هندوانو یو یو انتخابي استازی شامل او د ادارې په چارو کې یې ونډه واخیسته. د هندوانو د جزیې پاتې برخه لېرې شوه او د هندوانو بچیان به ملکي، نظامي او اردو د افسرۍ ښوونځیو کې ومنل شول. نور د توکم، ژبې، مذهب او قبیلې له پلوه تبعیض او تفریق له منځه ولاړ، د محمدزیو د قبیلې د نسب او د خانانو تنخوا او د روحانیونو امتیازات لغوه شول او ولس په حقونو کې له یو بل سره مساوي شو.