د لومړۍ نړیوالې جګړې هېر شوي مسلمان سرتېري
د لومړۍ نړیوالې جګړې سل کاله پوره شول. مختلف هېوادونه دې جګړه کې د خپلو سرتېرو هڅې ستايي، خو د جګړې په میلیونونو مسلمان سرتېري هېر شوي.
د لومړۍ نړیوالې جګړې د مسلمانو سرتېرو هدیره په فرانسه کې. تاریخپوهان باوري دي چې دې جګړه کې د مسلمانانو په رسمیت پېژندل او د دوی له ګډونو خلک خبرول له اسلام وېرېدنې نړیوالې ستونزې سره مرسته کولی شي. د مسلمانانو تجربې په نوم د پروژې مدیر حیان ایاز بابها وايي، د وخت تېرېدو سره مسلمان سرتېري هېر شوي دي. * مسلمانه چې د نړۍ د کیک بوکسنګ اتله شوه * مېډلین البرایټ: که مسلمانان ثبتېدل، زه به ځان مسلمانه وګڼم د هغه په خبره، د برتانیا ښي لاسي توندلاري په دې باور دي چې مسلمانانو د دوی لپاره کوم کار نه دی کړی: "خو د سلو کلونو واقعیت دا دی چې مسلمانانو د اروپا د امنیت او تاریخ لپاره مبارزه کړې او ځانونه یې قرباني کړي دي". اټکل کېږي چې له یو نیم میلیون ډېرو هندي سرتېر و په لومړۍ نړیواله جګړه کې د برتانیا د دفاع لپاره جنګېدل او په دوی کې څلور لکه یې مسلمانان وو. د مسلمانانو پروژه ارسلاخان چې د هندي ځواکونو په لیکو کې د برتانیا په ملاتړ مختلفو هېوادونو ته لاړ. د مسلمانانو پروژه اوله نړیواله جګړه کې د مسلمانو سرتېرو نړیوال ګډون را برسېروي. دوی وايي، په دې تړاو پوهه زیاتېدل به برتانیا کې د اسلام ضد د توندلارو ویناوې شنډې کړي. * د احمد شاه بابا د لمانځه ځای او د هر چا کور * هند؛ مسلمانان دې د لمانځه غم پخپله وخوري ښاغلی بابها وايي، ډلې یې لومړۍ نړیواله جګړه کې د مسلمانانو د رول په هکله د نويو معلوماتو او د سندونو ټولګه ترلاسه کړې ده. هغه وايي دا سندونه یې د ۱۹ هېوادونو له ارشیپونو ترلاسه کړي چې ښيي نړۍ کې له څلور میلیونو ډېر مسلمانان لومړۍ نړیواله جګړه کې جنګېدلي یا یې د کارګرو په ډول ګډون کړی دی. د خدای داد خان کیسه مسلمان سرتېري د لمانځه پر مهال په دې سرتېرو کې یو هم هندی خدای داد خان و چې له برتانوي سرتېرو سره اوږه په اوږه جنګېده. هغه په داسې لښکر کې یوازې ژوندی پاتې شوی سرتېری دی چې د فرانسې او بلجیم د مهمو بندرونو د دفاع لپاره د جرمني د بریدونو مقابلې ته لېږل شوی و. * پخوانۍ سندرغاړې او کشیشه ولې مسلمانه شوه؟ * 'مسلمانه بودايي معبد کې خدمتګاره' خدای داد خان وايي، د برتانیا د مرستندوی ځواکونو تر رسېدو پورې یې د دوښمن د پرمختګ مخه ډب کړې وه. د خدای داد خان په خبره، د ۱۹۱۴ کال د اکټوبر پر ۳۱ یې د برتانیا د پوځ تر ټولو ویاړلی مډال- د ویکټوریا صلیب- وګاټه. نوموړی د سوېلي اسیا لومړنی کس دی چې دا مډال یې ترلاسه کړی دی. د مسلمانو سرتېرو کیسې اورېدل په میلیونونو مسلمان سرتېري د متحدانو لپاره وجنګېدل د مسلمانانو تجربې په څېر ډلې غواړي د دې مسلمانو سرتېرو کیسې واوري او ځان ترې خبر کړي. دوی دا هم غواړي چې د برتانیا مسلمانان دا وڅاري چې له لومړۍ نړیوالې جګړې سره شخصي اړیکي لري یا نه. ډاکټر عرفان ملک په ناتینګهم کې ډاکټر دی. له یوه ناروغ سره خبرې یې د دې سبب کېږي چې وپوهېږي پلرنی او مورنی نیکه یې د برتانیا لپاره جنګېدلی دی. د دې مسلمان ډاکټر دواړه نیکونه- کپتان غلام محمد او صفدر محمد خان- د اوسني پاکستان د دلمېل په نوم د یوه کوچني کلي د ۴۶۰ سرتېرو له ډلې وو. دوی له ۱۹۱۴ تر ۱۹۱۸ د برتانیا په ملاتړ لومړۍ نړیواله جګړه کې جنګېدلي وو. ګډ تاریخ ډاکټر عرفان ملک سره د خپل نیکه صفدر محمد خان انځورونه دی وايي، خپل یوه ناروغ ته یې- چې د لومړی نړیوالې جګړې په هکله د همګټو هېوادونو د ګډونوالو څېړنه کوي- پاکستان کې د خپل کلي په هکله ویلي و، چې هلته د لومړۍ نړیوالې جګړې د لمانځلو لپاره یو توپ شته. "له دې خبرو وروسته څلور کاله مخکې ما هڅه پیل کړه او وپوهېدم چې د مور او پلار له لوري نیکونه مې د دې جګړې سرتېري وو". دی وایي بختور دی چې د سلو کلونو پخوانی انځور لري: "دا زما لپاره لوی ارزښت لري او دې سره زه ځان لا ډېر برتانوی احساسوم، ځکه موږ په ټول کې ګډ تاریخ لرو او دا د ټولنې یووالي کې مرسته کوي". مسلمان برتانویان څومره پوهېږي؟ د اوسنی پاکستان دولمیل کې د لومړۍ نړیوالې جګړې پخواني هندي سرتېري. خو پوښتنه دا ده چې د برتانیا مسلمانان له دې جنګ سره څومره تړاو لري او څومره د برتانیا له پوځي تاریخ سره له خپل تړاو خبر دي؟ ښاغلی بابها وايي، چې ځینې ځوان مسلمانان د برتانیا له پوځي تاریخ چندان معلومات نه لري: "ډېری مسلمانان له دا ډول تاریخ سره ځان اړوند بللی نه شي. څه چې دوی ته ویل کېږي هغه اروپا محوره دي". د نوموړي په خبره، کوم تاریخ چې دوی ته ویل کېږي د هغو کسانو د رنګارنګۍ په هکله څه نه وايي چې اوله نړیواله جګړه کې یې ګډون درلود. پوهاوی زیاتول د نجونو ښوونځي کې لومړی نړیواله جګړه کې د مسلمانانو ګډون په هکله پوهاوی. د برتانیا راتلونکی څېړنیزه موسسه یوه څېړنه کې وايي، چې یوازې د برتانیا ۲۲ سلنه خلک په دې پوهېږي چې مسلمانان هم لومړۍ نړیواله جګړه کې د دغه هېواد په ملاتړ جنګېدلي دي. د همدې لپاره د برتانیا ښوونځیو کې د پوهې زیاتولو هڅې کېږي. د برتانیا راتلونکی موسسې یو غړی سټیو بالینجر وايي: مهمه ده چې ټول وپوهېږي مسلمانان د برتانیا لپاره جنګېدلي او زموږ د دفاع او زموږ د اوسنۍ ازادۍ د ملاتړ لپاره یې ځانونه قرباني کړي دي.