کورونا وېروس؛ ځمکه ولې کمه لړزېږي؟
د کورونا وېروس خپرېدو سره په میلیاردونو کسان په کورنو کې ځایبند یا کرنتین دي او په کور کې د خلکو پاتېدلو شمېر دومره ډېر دی چې ان د ځمکې د خوځېدو څرنګوالی یې بدل کړی دی.
نړۍ کې ډېر خلک د کورونا وېروس د نه خپرېدو لپاره کورونو کې دي او سړکونه تش دي. د تګ راتګ بندیز سره پر سړک او پټلۍ(رېل وې) د کار یا سیل لپاره لږ سفر کېږي او ډېر شمېر دا درانه صنایع په ټپه ولاړ دي. د دې کار پایله کې د ځمکې د کورې د غشا یا پردې لړزېدل کم شوي دي، خو د ځمکې د کورې وزن ته په پام چې شپږ میلیارد تریلیون ټنه دی دا بدلون هیښوونکی دی. پاموړ کموالی بلجیم کې د شاهي تروېتون یا رصد خانې څېړونکي لومړني کسان وو چې د ځمکې د پردې یا غشا د لړزېدو کمښت ته یې پام شو او ویې ویل: "له ۱ تر ۲۰ هرتزو په فریکوانسیو کې د ځمکې حرکات کم شوي او دا د حکومتونو له خوا په ګرځېدو د بندیز لګېدو مخکې حرکاتو پرتله په مراتبو کم دي". د نړۍ نورو سیمو کې هم دغه بدلون ته د څېړونکو پام شوی دی. په نېپال کې رېږدله پوهان یا زلزله پوهان د ځمکې د فعالیت کمېدو ته متوجه شول. پاریس کې د ځمکې د انسټیو فیزیک یو کارمن وايي، فرانسه کې دا کمښت ډېر څرګند دی او امریکا کې د کلیفورنیا د ټیکنالوجۍ انستیتیوت یو څېړونکی هم په لاس انجلس کې د ځمکې د فعالیت کمېدل "ډېر زیات" بولي. لا پاکه هوا او لا ډېر خاموش سیندونه د کورونا وېروس له امله چې زموږ د ژوند ډول بدل شوی، د طبیعت نړۍ کې دا یوازینی بدلون نه دی، بلکې د سپوږمکیو رپوټونه وايي، چې د چاپېریال ککړوونکي نایتروجن ډي اوکسایډ ګاز کچه هم کمه شوې ده. دا ګاز له شخصي ګاډو نیولې د لاریو او بسونو د ماشینونو او د برېښنايي بټیو د فعالیت له امله تولیدېږي. نړۍ لا ډېره خاموشه شوې هم ده. هغه څېړونکي چې ښارونو کې زموږ د غږونو شور اندازه کوي او هغه چې د سمندرونو د ژورو یا تل په هکله څېړنې کوي، د شور کمېدو شاهدان دي. لا روښانه نښې د کورونا وېروس له امله ډېري تفریحي بېړۍ تشې دي او سیلانیان پکې نشته البته د زلزله پوهنې د څېړنو نوې پایلې په دې مانا نه دي چې ځمکه هیڅ نه لړزېږي، خو دا بدلون نه یواځې د څېړونکو د پام وړ دی بلکې ګټور هم دی. د انسان ورځنۍ چارې د غږ د شور په څېر دي چې د ځمکې د کورې طبیعي فعالیت ته غوږ نیول سختوي. د زلزله پوهنې کارپوه انډې فراستو د واشنګټن د زلزله پوهنې د څېړنو موسسې په وېبپاڼه کې لیکي: "موږ له اضافي شور پرته نښې ترلاسوو او دا امکان را کوي چې د هغه څه په هکله لا ډېر مالومات ترلاسه کړو چې په ځمکه کې روان دي". ځینې څېړونکي په دې هم بریالي شوي چې ان خپله سیمه کې د ځمکې د لړزېدو د کمښت عوامل دقیقا مالوم کړي. د لندن د امپریال کالج پوهنتون څېړونکی سټیون هېکس دا کمښت د لندن- وېلز ترمنځ د اېم څلور په نوم پر ستره لار د ترافیک د کمښت له امله بولي. هغه خپل ټوېټر کې لیکلي: پوره ښکاره ده چې د تېرو څو اونیو پرتله تېرو څو ورځو کې سهار مهال د شور زیاتېدل تر عادي حالت په مراتبو ډېر کم دي. هغه زیاتوي: زما په باور د ورځې په بیروباري ګړیو کې د ترافیک کمېدو له امله دا بدلون راغلی، ځکه اوس کم خلک تګ را تګ کوي او څوک خپل بچیان موټر کې ښوونځي ته نه وړي. موسمي بدلون د ځمکې پرده تر ۷۰ کیلومترو پنډه ده، خو بیا هم زموږ د فعالیت له امله لړزېږي. دا ډول بدلون پخوا پېښ شوی نه دی. د کال په اوږدو کې د ورځې مختلفو کاري ساعتونو کې د انسان د فعالیت شدت بدلېږي، خلک د کال د ځینې ورځو کاري ګړیو کې ډېر کار کوي او ځینې وخت بیا کم کار کوي. د ساري په ډول د شپې چارې کمېږي او کلنیو جشنونو او رخصتیو کې دا فعالیتونه هم کم وي. خو اوس نړۍ کې د انسان فعالیت ښايي تر څو اونیو یا څو میاشتو کم شوی وي، مګر عادي شرایطو کې د چارو کمېدل د کریسمېس یا اخترونو او نورو جشنونو له امله وي.