ਰੂਸੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ 100 ਸਾਲ: ਉੱਜੜੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ
ਰੂਸੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੂਸ ਤੋਂ ਹਿਜਰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਦਿਲ ਕੰਬਾਊ ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਅੰਸ਼।
ਜਰਮਨੀ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਇੱਕ ਜਿਮਨੇਜ਼ੀਅਮ ਵਿੱਚ ਸਧਾਰਣ ਕਲਾਸ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਹਾਂ, ਡੈਸਕਾਂ 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਧਾਰਣ ਨਹੀਂ ਸਨ। 8 ਤੋਂ 24 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਜਿਮਨਾਸਟਾਂ ਨੂੰ ਰੂਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਯਾਦਾਂ ਲਿਖਾਉਣ ਦਾ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਰੂਸੀ ਹਿਜਰਤੀਆਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਨੂੰ ਆਇਆ ਸੀ। ਰੂਸੀ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀਆਂ 10 ਖ਼ਾਸ ਤਸਵੀਰਾਂ ਗੁਪਤ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਸਰਜਰੀ ਕਿਉਂ ਕਰਾ ਰਹੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ? ਇੱਕ ਬਾਲੜੀ ਦੀ ਲਿਖਤ-ਮੈਨੂੰ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਦਿਨ ਯਾਦ ਹੈ, ਲੋਕ ਚੁਰਾਹਿਆਂ ਵੱਲ ਜਾਣ ਲਈ ਉਤਾਵਲੇ ਸਨ ਜਿੱਥੇ ਜਲਸੇ ਹੋਣੇ ਸਨ "1917 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜਿਮਨੇਜ਼ੀਅਮ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲੇ ਤੱਕ ਮੇਰੀਆਂ ਯਾਦਾਂ" ਇਹੀ ਵਿਸ਼ਾ ਰਖਿਆ ਗਿਆ ਲਿਖਣ ਲਈ। ਪਿਛੋਂ ਇਹ ਪਹਿਲ ਰੂਸੀ ਹਿਜਰਤੀਆਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਅਪਨਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਮੁਲਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਅਪਣਾਈ। ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਦੀ ਡਰਾਇੰਗ ਬਾਲ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦੀ ਪੂਰੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਤੇ ਕੋਈ 2403 ਲੇਖ ਲਿਖੇ ਗਏ। "ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਕੰਬਣੀ ਛੇੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਇੰਝ ਲਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਮੜੀ ਲਾਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਲੋਂ ਜਿਆਦਾ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।" ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਿਖਤਾਂ 'ਤੇ ਖੋਜ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਕੈਥਰੀਨ ਦਾ, ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਵੀ ਇੱਕ ਰੂਸੀ ਹਿਜਰਤੀ ਦੀ ਪੋਤੀ ਹੈ। ਉਸ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਪੱਧਰ ਦਾ ਇਹੀ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ ਹੈ। ਭੁੱਖ ਬਾਰੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਸਹਿ ਲੇਖਕ ਐਨਾ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚਲੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਭਾਵ ਰਹਿਤ ਵੇਰਵਿਆਂ 'ਤੇ ਹੈਰਾਨ ਹੈ। ਇੱਕ ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਲਿਖਿਆ, ''ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮਾਂ ਗੋਲੀ ਨਾ ਚਲਾਉਂਦੇ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਬੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ'' ਰੂਸੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਰੂਸ ਨੇ ਹਥੌੜੇ ਤੇ ਦਾਤੀ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਬਣਾਇਆ ਕੌਮੀ ਚਿੰਨ੍ਹ? ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੱਚੇ ਨੇ ਰੋਜ਼ਨਾ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ, ''ਹਫ਼ਤੇ ਚ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਕਤਲ ਹੁੰਦੇ, ਵੀਰਵਾਰ, ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਤੇ ਐਤਵਾਰ ਤੇ ਸਵੇਰੇ। ਫ਼ੁੱਟਪਾਥ ਤੇ ਖੂਨ ਦੀ ਧਾਰ ਵਹਿ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੁੱਤੇ ਚੱਟ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ।'' ਪਾਠਕ ਤਾਂ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਭਾਵੁਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਲੇਖਕ ਗੈਰ-ਭਾਵੁਕ ਰਹਿ ਕੇ ਵੇਰਵੇ ਲਿਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲਿਖਤਾਂ ਇੱਕ ਮਨੋਰੋਗ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਪਾਤਰ ਨਾ ਰਹਿ ਕੇ ਦਰਸ਼ਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈਆਂ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ, ਯਾਦਾਂ ਵਾਕਈ ਦੁੱਖ ਦਾਇਕ ਸਨ। ਕਈ ਬੱਚੇ ਬੜੇ ਚਾਅ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਦੇ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਛੁੱਟੇ ਸਕੂਲ ਵਰਗੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਲਿਖਿਆ, ''ਮੈਂ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਵਾਕਈ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਭੂਮੀ ਤੇ ਸਵਰਗੀ ਪੋਪ ਬਾਰੇ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਹੁੰਦਾ।'' ਬਹੁਤਿਆਂ ਲਈ ਰੂਸ ਤੋਂ ਪਰਵਾਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਪਨ ਦਾ ਅੰਤ ਸੀ, "ਸਾਨੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਆਦਤ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਠੰਡ, ਅਕਾਲ ਤੇ ਯੱਖ ਹੋਈਆਂ ਲੋਥਾਂ ਦੀ ਪੈ ਗਈ।" ਬੱਚੇ ਵੱਡਿਆਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖੇ ਵਿਚਾਰ ਲੁਕੋਂਦੇ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਬਹੁਤੇ ਬਾਲ ਲੇਖਕ ਸਾਮੰਤਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਹਨ। ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡਾਂ ਘਰਾਂ ਲਈ ਉਦਰੇਵਾਂ ਝਲਕਦਾ ਹੈ। ਕੌਣ ਹੈ ਯੂ-ਟਿਊਬ ਦੀ ਸੁਪਰ ਵੂਮੈੱਨ ਲਿਲੀ ਸਿੰਘ ਦਲਿਤਾਂ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵੱਜਦਾ ‘ਮਾਣ’ ਦਾ ਢੋਲ ਰੂਸੀਅਤ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚਲੇ ਰੂਸ ਦੇ ਜਿਮਨੇਜ਼ੀਅਮਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਕੰਮ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਭੂਮੀ ਤੇ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਬਚਾ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਸੀ। ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਕੁਝ ਸਕੂਨ ਦਾਇਕ ਸੀ। ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਕੂਨ ਮਿਲਦਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਮਵਤਨੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਾ ਬਹੁਤੇ ਸਕੂਲ ਬੋਰਡਿੰਗ ਸਕੂਲ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਕੂਲਾਂ ਦੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਅਧਿਆਪਕ ਹੋਸਟਲ ਦੇ ਇਲਜਕਾਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਯਕੀਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਬਾਲ ਆਪਣੀ ਵਿੱਛੜੀ ਭੋਂਇ ਲਈ ਮੁੜਨਾ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਮਗਰੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੀ ਬਣਿਆ ਸਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ। ਕੋਈ ਪਰਤਿਆ ਕਿ ਨਹੀਂ? 'ਮੈਂ ਹਾਲੇ ਵੀ ਰੂਸ ਪਰਤਣਾ ਚਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਬੋਲਸ਼ੇਵਿਕ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਰੂਸ, ਮੇਰਾ ਆਪਣਾ ਵਤਨ' ਸਕੂਲਾਂ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਭੱਖਮਰੀ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ। ''ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ, ਕਿ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੋਪ ਅਤੇ ਮਾਂ ਭੂਮੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮੈਂ ਕਰ ਸਕਾਂ ਕਰਨ ਲਈ, ਮੈਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।'' ਕਿੱਥੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਉੱਤਰੀ ਕੋਰੀਆ ਨੂੰ ਇੰਟਰਨੈੱਟ? 'ਲਿਬਨਾਨ ਦੇ ਮੋਢੇ 'ਤੇ ਬੰਦੂਕ ਨਹੀਂ ਧਰਨ ਦਿਆਂਗੇ' ਕਿੰਨੇ ਕੁ ਬੱਚੇ ਸਨ ? ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਪੱਕੀ ਗਿਣਤੀ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ। 1920ਵਿਆਂ 'ਚ ਇਹ ਗਿਣਤੀ 20 ਤੋਂ 30 ਲੱਖ ਕਿਆਸੀ ਗਈ ਸੀ ਜੋ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਕਈ ਵਾਰ ਘਟਾਈ ਗਈ। ਕੁਝ ਬੱਚੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਦਸ਼ਾ ਹੋਰ ਖਰਾਬ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸੋ ਬੋਰਡਿੰਗ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹੇ। (ਬੀਬੀਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਲ FACEBOOK, INSTAGRAM, TWITTERਅਤੇ YouTube 'ਤੇ ਜੁੜੋ।)