Rəşad Şirinin bloqu: Kiyevdə nə baş verir?
Kiyevdə son günlər baş verənlər bizi yenidən demokratiyanın yenidən dəyərləndirilməsinə müraciət etməyə sövq edir. Nə baş verir Kievdə?
Əslində bölgədə olan bir çox digər ölkələrdə olduğu kimi burada biz birbaşa demokratiya deyilən nəsnə ilə üzləşirik. Buna iştirakçı və ya radikal demokratiya, bəzən mobokratiya (“kütlə hakimiyyəti” də deyirlər). Amma məğzi aşağı yuxarı eynidi: toplumun fəal hissəsi, siyasi savadı və düşüncəsi daha yüksək olan qismi meydanlara axışaraq ictimai və siyasi qərar vermədə iştirak etməyə çalışır. Məşhur Fransız siyasət alimi Chantal Mouffe-un söylədiyinə görə, demokratiyanın birinci elementi seçkidirsə, ikincisi “idarə edilənlərin qərar-vermədə iştirak etməsidir”. Bu iki elementi biraz açsaq görərik ki, çox zaman iqtidarlar seçki ilə hakimiyyətə gəlsələr də, daha sonra qərar vermə özəl və kiçik çevrəyə aid olan bir məsələyə çevrilir. Və ya toplumun bir hissəsini təmsil edən iqtidar toplumun tamamı ilə bağlı həlledici qərarlar verməyə başlayır. Bu da öz növbəsində etiraz və müqavimət doğurur. Çünki insanların bir qismi razılaşmır bu qərarlarla və həm də düşünür ki, iqtidarın bu qərarı verməyə legitim səlahiyyəti yoxdur. Və bu zaman “ictimai sahə” anlayışı öz rolunu oynamağa başlayir. Cəmiyyətin fəal bir kəsimi ictimai və ya dövlətə aid (public) qərar vermədən kənarda qaldığı üçün, digər bir ictimai sahəni (public space) seçir – meydanı. 160 milyard avro Çox maraqlıdır ki, demək olar ki bütün bu qəbildən olan hərəkatlarda insanlar meydanlara axışır. Bu baxımdan ictimai sahənin həm emosional və mistik, həm də praktiki əhəmiyyəti var. Praktiki baxımdan toplumun əhəmiyyətli dərəcədə böyük bir hissəsinin bir araya gəlməsi üçün meydanlardan başqa digər yerlər əlverişsizdir. Həm də ona görə ki, meydan nəqliyyat baxımından da rahatdır, bütün küçələr meydanlara gəlir. Ukraynaya gələk. Yanukoviç və Regionlar Partiyası iddia edir ki, Avropa ilə Assosiasiya Sazişini imzalamalı olsaq, 160 mlrd avroya ehtiyacımız var. Bu məbləğ AS-də nəzərdə tutulan islahatları icra etmək üçün hesablanan vəsaitdir. Avropa İttifaqı isə deyir ki, biz sizə 1-2 mlrd pul verə bilərik. Yanukoviç iddia edir ki, təqaüdçülərin maaşlarını vermək daha önəmlidi Ukrayna üçün. Təbii ki, bu arqumenti anlamaq olar, çünki siyasət hər zaman qısa düşüncəli, qısa müddətli iş olmuşdur. Lakin Ukrayna insanını qəzəbləndirən və küçəyə tökən bu arqument deyil. İnsanlar daha çox Yanukoviçin Rusiyadan, Putindən gələn təzyiq nəticəsində geri çəkilməsinə qəzəblənir. Bu həm də Ukrayna xalqının ləyaqətinə, milli heysiyyatına toxunan bir məqamdır. Yəni Ruisya ilə əlaqə çox aşkardır burada. Gezi parkı və Maydan Və təbii ki, Moufee nəzəriyyəsini əsas tutaraq Ukrayna “idarə olunanları” (ruled) qərarı özləri verməli olduqlarını düşündülər. Burada Türkiyədəki Gezi Parkı hadisələri ilə maraqlı parallel aparmaq mümkündür bəlkə də. Gezi ilə ikinci Maydan hərəkatını birləşdirən cəhət həm də odur ki, “xalq” siyasətçilərin mənasız və faydasız olduğunu düşündü. Həm iqtidar, həm də müxalifət siyasətçilərindən gedir söhbət. Düzdü sonradan hərəkatın bir təmərküzləşməsi yaşanır, amma daha çox hiss edilən odur ki, “birbaşa demokratiya” təmsilçi demokratiyanı inkar edir. Seçilmiş insanlar deyil, seçilməmiş kütlələr qərar verməyə çalışır. Mouffe-a görə demokratiyanın bir elementi də “idarə olunanların daimi ictimai müzakirə prosesində olma imkanıdı” (deliberation). Burada çox önəmli müşahidə ondan ibarətdir ki, əgər bu daimi müzakirə prosesi yoxdursa bundan öncə qeyd etdiyimiz qərar-vermədə iştirak ciddi şəkildə axsayır. Ona görə də radikal formalar alır. İnsanların meydanlara tökülməsi sırf bu müzakirə mühitində qərarlara təsir edə bilməməsidir. Amma burada dövlətin ictimai sahəni nə qədər daraltması, insanların nə qədər məlumatlı olması və təbii ki, mövzunun bir toplum üçün nə qədər actual olması önəmlidi. Qapalı siyasi sistemlərdə siyasi məlumat mübadiləsi və müzakirə çox aşağı səviyyədə olduğundan insanlar üçün bəzi mövzular yadlaşır, insanlar apatiyaya qapılır. Məsəl üçün, hal-hazırda Azərbaycan toplumu Avropa inteqrasiyası məsələlərində olan gəlişmələrə Ukrayna toplumu qədər həssas reaksiya verə bilməz. İki səbəbdən: Avropa mövzusu Azərbaycan cəmiyyəti üçün aktual deyil və hökumət hər cür ictimai müzakirə prosesini qapadıb. Lakin təbii ki, siyasi imkanlar sahəsi açıldıqca cəmiyyət ictimai qərarvermədə daha çox iştirak edəcək.