İŞİD geri gələ bilərmi?
Məğlub olunmuş "İslam Dövləti" yenidən peyda ola bilərmi? Qısa deyilsə - bəli, amma əvvəlki şəkildə yox.
Bir vaxtlar Suriya və İraqda az qala səkkiz milyon əhaliyə nəzarət edən cihadçı terrorçu qrupun elan etdiyi "xilafət" , demək olar ki, yox edilib. Buna nail olmaq üçün 79 ölkədən ibarət koalisiya 4,5 il ərzində hərbi əməliyyatlar aparmalı olub. Bu səylər milyardlarla dollar və minlərlə insan həyatı bahasına başa gəlib, ölən insanların çoxu isə mülki əhali olub. Özünü İslam Dövləti (İD) adlandıran qrupun fəaliyyətinə dair məxfi kəşfiyyat məlumatlarına çıxışı olanlar ehtiyatı əldən verməməyə çağırırlar. Bu yaxınlarda keçən Münhen Təhlükəsizlik Konfransında Britaniya Kəşfiyyatının rəhbəri Alex Younger deyib ki, "hərbi məğlubiyyət terror təhlükəsinin sonu demək deyil". "Gördüyümüz kimi o dəyişir, yayılır... Suriyanın daxilində və xaricində. Bu, terrorçu təşkilatın ənənəvi halıdır", - o deyib. Həmin tədbirdə çıxış edən Almaniyanın Müdafiə naziri Ursula von der Leyen qeyd edib ki, hazırda İD daha dərin fəaliyyətə keçib və digər terrorçu qruplarla şəbəkələr qurur. ABŞ Mərkəzi Konmandanlığına rəhbərlik edən Gen Joseph Votel xəbərdarlıq edib ki, İD şəbəkəsinin dağıdıldığına baxmayaraq təzyiq davam etdirilməlidir, əks-halda həmin şəbəkənin parçaları "yenidən birləşə bilər". İD adlanan qrupun qurduğu "xilafət"in de-fakto paytaxtı - Raqqa şəhəri 2017-ci ilin oktyabrında belə vəziyyətdə olub. Təxminlərə görə, Suriya və İraq boyu səpələnmiş 20000-30000 arası İD döyüşçüsünün çoxu məhkəmə təqibindən ehtiyat edərək öz ölkələrinə qayıtmaq istəmir. İD ilə əlaqəli kiçik silahlı qruplar eləcə də Liviya, Misir, Qərbi Afrika, Əfqanıstan və Filippinin cənubunda fəaliyyət göstərir. Iraqın şimalında İD getdikcə güclənən hücumlar həyata keçirir. İD nəcə yarandı ID qrupu İraqda keçmiş ordu və kəşfiyyat zabitlərinin və Ərəb dünyasının daxilindən və xaricindən İraqa gəlmiş cihadçıların ittifaqı nəticəsində Əl-Qaidə kökü üstündə bitib. İraqdakı Əl-Qaidə müsəlmanlara üz tutaraq onları İraqa gəlib ABŞ işğalına qarşı mübarizə aparmağa çağırırdı. Lakin Əl-Qaidənin qəddarlığı və dözümsüzlüyü (siqaret çəkənlərin barmaqlarının kəsilməsi kimi hallar) İraq tayfalarını onlardan uzaqlaşdıraraq hökümətə yaxınlaşdırdı, əl-Qaidə isə səhraya sıxışdırılıb çıxarıldı. Lakin sünnüləri diskriminasiya edən İraqın şiə hökuməti bu üstünlüyü qoruyub saxlaya bilmədi. Nəticədə, 2014-cü ilin yayında sünnü radikallardan ibarət İD qrupu heç bir müqavimətlə rastlaşmadan İraqın ikinci şəhəri olan Mosulu ələ keçirdi. İraq ordusunun zəifliyi, yüksəkvəzifəli zabitlərin İD qarşısından qaçması və bənzər hallar nəticəsində İD İraq ərazisinin üçdə birini öz nəzarətinə götürə bildi. Qonşu Suriyada isə xaos, qarma-qarışıqlıq və vətəndaş müharibəsi İD üçün burada da böyük əraziləri nəzarəti altına götürməyə şərait yaratdı. İD qrupu 2.0 Görəsən bu, yenidən təkrarlana bilərmi? "Xilafətin" yenidən qurulacağına bundan sonra mümkünlüyü ehtimalı çox aşağıdır. Bununla belə, İD qrupunun erkən uğurunu şərtləndirən amillər indiyədək aktuallığını itirməyib. İraq İran tərəfindən dəstəklənən şiə silahlıları ilə doludur. Xəbərlərə görə, sünnü sakinlər İD qrupunu dəstəkləməkdə ittiham edilərək (bəzi hallarda, buna əsas olmadan) həbs olunub evlərindən aparılırlar. İD qrupu 2.0 ssenarisinə yol verməmək üçün Iraq milli barış və bütün qrupların marağını nəzərə alan hökumət lazımdır. Suriyada vətəndaş müharibəsinin səbəbkarı qalib kimi Dəməşqdəki sarayında oturub. Rusiya və İran tərəfindən xilas olunmuş Bəşər əl-Əsədin mövqeyi indi əvvəlkindən daha möhkəm görünür. Suriyalıların çoxunun indi onunla mübarizə aparmaq imkanları tükənib. Lakin Əsəd rejiminin qəddarlıqları bəzilərini silahlı müqavimətə qaldırmaqda davam edəcək, İD isə yenidən Suriyaya qayıtmaq üçün fürsət gözləyəcək. Ümumilikdə götürəndə isə, dünya boyunca ölkələrdə hökümətin pis olması, hüquqların pozulması, müsəlmanların dini zəmində təqib olunması, gənclərin aşağı təbəqəyə sıxışdırılıb perspektivsiz qalması kimi hallar İD üçün səfərbərlik imkanlarını açır. İD xilafəti süquta uğrasa da, onun təhlükəli dərəcədə yoluxucu ideologiyası - yox.