George Orwelll 70 il sonra BBC-ə necə qayıtdı
Londonun mərkəzində yerləşən BBC binasında yeni sakin peyda olub: hündür, bürünc və siqaret çəkməyi sevən.
Orwell hesab edirdi ki, BBC-dəki fəaliyyəti onun hərbi kampaniyaya verdiyi töhfədir Çərşənbə axşamından etibarən yazıçı George Orwelll-ə abidə BBC-nin mənzil-qərargahını - Broadcasting House-u bəzəyir. Orwelll İkinci dünya müharibəsi zamanı bu yerin yaxınlığında radioda prodüser işləyib. Məşhur "1984" romanın müəllifi BBC-də nə ilə məşğul olub? Və bu iş onun xoşuna gəlirdimi? Onilliklər ərzində korporasiyanın əməkdaşlarını Orwelll-in BBC-də işlədiyi iki ili əsl cəhənnəm hesab etdiyi düşündürüb. "1984" romanının sonunda onun qəhrəmanı Winston Smith Məhəbbət Nazirliyindəki 101 nömrəli yeraltı otaqda bağlı saxlanır. Burada onu bütün ömrünün fobiyası (məlum olur ki, bu siçovuldur) ilə görüş gözləyir. Kitab 1949-cu ildə nəşr olunduğuna görə, belə ehtimallar yaranmışdı ki, bu onun sonsuz darıxdırıcı iclaslarda iştirak etdiyi BBC binasındakı həmin nömrəli otağa istinad idi. Yazıçılar Orwelll-in karyerasının uğursuz vaxtlarında ona təsir göstərən nəzəriyyəni bəyənirlər (o, 1941-ci ilin avqustundan 1943-cü ilin noyabrına qədər BBC-də çalışıb). Lakin Orwelll bu müddət ərzində "Broadcasting house"-un binasında heç görünməmişdi: o, 38 yaşında BBC Overseas Service (BBC Dünya xidmətinin əvvəlki adı) radiosunda assistent işləməyə başladı. Bina 55 Portland Place ünvanında yerləşirdi. "1984" və "Heyvanıstan" əsərləri Orwelll-ə dünya şöhrəti gətirdi Bir il sonra prodüser vəzifəsinə təyin edilən Orwelll yeraltı obyektdə çalışmağa başladı. BBC müharibə zamanı bu obyekti Oxsford street-də "Piter Robinson" mağazasından icarəyə götürmüşdü. Bu zaman Orwell artıq məhşur jurnalist və yazıçı idi. Lakin o, hələ də dünyada tanınmırdı. Daha sonradan "Heyvanıstan" və "1984" romanları onu dünyaya tanıtdıracaqdı. Orwell-in bioqrafiyasını yazan D.Dj. Taylor hesab edir ki, yazıçı həqiqətən də korporasiyada işləmək istəyirdi. "Onun səhhəti artıq ciddi şəkildə zəifləmişdi və müharibəyə heç vaxt çağrılmayacağı açıq-aşkar məlum idi. Mən düşünürəm ki, o, BBC-də işləməyi hərbi kampaniyada özünə məxsus iştirak kimi qəbul edirdi", -Taylor deyir. Abidənin arxasındakı divara azadlıqla bağlı sitat həkk edilib Emosional təbliğatçı İlk olaraq Orwell Hindistan auditoriyası üçün nəzərdə tutulmuş həftəlik xəbərlərin yazılmasında ixtisaslaşmışdı. Efirdə bu xəbərləri hindli əməkdaşlar səsləndirirdi. Bu buraxılışların ssenarisi 1980-ci ildə kəşf edilərək dərc edildi. Onlar müharibə barədə quru xəbərlərdən ibarət idi və burada yüksək ədəbiyyata heç bir iddia yox idi. Məsələn, tam 75 il əvvəl bu günlərdə onun xəbər yazıları Əl-Əlameyndəki ikinci döyüşə həsr olunmuşdu. "Misir döyüşü müttəfiqlər üçün böyük qələbə oldu. Mehvər ölkələri hələ məğlub olmayıb, lakin böyük təhlükə altındadılar", - deyə 1942-ci ilin məlumatında deyilir. Taylor-un fikrincə, Orwelll emosional təbliğatçı idi. "Bu qəribə görünə bilər, çünki biz Orwell-i bu gün həqiqəti yazanlardan biri kimi tanıyırıq. Lakin o bilirdi ki, müharibədə qələbə lazımdır və yaxşı təbliğat onun bir hissəsi ola bilər. Amma daha sonra o, bundan məyus olanda (bu isə təbii ki baş verdi), buna təbliğatın qeyri-səmərəsiz olması ilə bağlı ehtiyatlılıq səbəb olmuşdu ", - deyə bioqraf danışır. Heykəltaraş Martin Jennings hesab edir ki, George Orwell-i postamentə qaldırmaq lazım deyil "Onun iş naminə, mənəvi cəhətdən dürüst, yalana aparıb çıxarmayan təbiğat konsepsiyasına dair heç bir şübhəsi yox idi. Lakin burada istehza bundadır ki, o digər rejimlə müharibə aparan rejimin təbliğatçısı idi. Burada biz şübhəsiz ki, "1984" romanın köklərini görürük", - deyə Taylor qeyd edir. Orwell-in fəaliyyətinin ikinci ilində, rəhbərlik belə qərara gəldi ki, Hindistanın müstəqilliyinin tərəfdarı kimi tanınan jurnalistin adı Hindistanda BBC proqramlarıyla əlaqələndirilsə daha yaxşı olardı. Orwell-in radio proqramlarda iştirakı təbliğatı daha az "təbliği" edirdi. O, Asiya yayımına məşhur yazıçılar Thomas Stearns Eliot və Edward Morgan Forster-i cəlb etdi və efirə özü çıxmağa başladı. Lakin 1943-cü ilin yanvarında BBC Overseas Service-in müfəttişi Dj.B. Clark xidməti məktub yazaraq yazıçıının səsini "xoşagəlməz" adlandırmışdı. Sənədli film çəkənlər BBC arxivində Orwell-in iştirak etdiyi proqramları tapa bilməyiblər. Arxivin direktoru Simon Roux-un sözlərinə görə, bu kədərli olsa da təəccüblü deyil. "Orwell-in vaxtlarında çox nadir hallarda proqramlar lentə alınırdı. Radio əsasən birbaşa efirə gedirdi. Lakin müharibə zamanı BBC özünün xarici yayımlarını genişləndirdi. Əgər siz Hindistana yayımlanırsınızsa (Orwell adətən bunla məşğul olurdu), o zaman proqramların bir hissəsi gecəyarısı yayınlanmalıdır. Lent yazısı bu prossesi yüngülləşdirə bilər", - Roux izah edir. "Lakin lent yazıları asetat disklərə yazılırdı: onların üzərinə çox nazik lak qatı çəkilmişdi və bir neçə səsləndirmədən sonra yazı silinirdi. Bəzən yazılar daima istifadə olunması üçün daha etibarlı arxiv disklərinə köçürülürdü. Lakin xarici xidmətin çox az proqramları qorunub saxlanıb. Və çox təəssüf ki, George Orwelll-in iştirakı ilə olan proqramlar saxlanılmayıb", - deyə arxivin direktoru bildirib. Postamentin yerinə tribuna Orwell 1950-ci ildə 46 yaşında vəfat edib. Onun səsi yazıçıya abidə sifarişi alan heykəltəraş Martin Yennigs üçün əlçatmaz oldu. Yennigs bundan əvvəl yazıçı John Batchman və Philip Larkin-ə heykəl təsvirlərinə görə təriflənmişdi. "Mən neçə illərdir ki, Orwell-in pərəstişkarıyam. Buna görə də düşünürəm ki, bu iş üçün təməli təşkil edən onun əsərlərini bilməyim olub. Mən sevinirəm ki, Ben Whiteaker (2014-cü ildə vəfat edən hüquqşünas və leyboristlər partiyasının parlamentdəki üzvü) bu ideyanı dəstəkləyirdi", - Jennings deyir. Orwell artıq BBC-nin yenilənmiş mənzil qərargahına qayıdıb "BBC George Orwell-in abidəsi üçün gözəl bir meydan ayırdı, amma bütün maliyyə xərclərini fərdi şəxslər qarşılayıb. Lakin mən layihənin təfərrüatlarına varınca bir məqam barədə düşündüm. Heykəl yüksək daş divarın yanında dayanır və postamentə qaldırılacaq. Lakin mənə elə gəlir ki, Orwell postamentə qaldırmağa ən az ehtiyacı olan insandır. Mən elə etdim ki, o sanki tamaşaçılara doğru əyilir və guya tribunada dayanaraq çıxış edir.", - deyə heykəltəraş izah edir. Abidənin qoyulduğu yer BBC əməkdaşlarının qeyri-rəsmi olaraq siqaret çəkmək küncü sayılır. Buna görə də, Orwell-in əlindəki sıqaret tamamilə təbii görünür. Yazıçı həmçinin bir qədər qəribə təsir bağışlayan boş geyim və ona xas gur saç düzümü ilə təsvir edilib. "Lakin abidənin quraşdırılacağı yer onun arxasında müəyyən sözlərin yazılmasını tələb edirdi: yoxsa abidə natamam görsənə bilərdi. Sonunda Ben Whiteaker düzgün seçim etdi", -Jennigs bildirib. Abidənin arxasındakı divarda "Heyvanıstan" kitabına yazılsa da dərc edilməyən ön sözdən sitat var: "Əgər azadlığın bir mənası varsa, bu insanlara onların eşitmək istəmədiklərini söyləmək hüququ deməkdir." Jennings-in sözlərinə görə, bu "ictimai radio diktoru üçün maraqlı və cəlbedici sözlər toplusudur". "Burada Orwell BBC-nin siyasi jurnalistlərinə müraciət edir və BBC ictimaiyyətə dair öz mövqeyini bəyan edir", heykəltəraş qeyd edir.