ไวรัสโคโรนา : เมื่อการเรียนการสอนต้องดำเนินต่อไป ห้องเรียนออนไลน์คือคำตอบ ?
หลังจากรัฐบาลประกาศปิดสถานศึกษาชั่วคราวเพื่อควบคุมการระบาดของโรคโควิด-19 ทั้งผู้เรียนและผู้สอนจึงเปลี่ยนมา "เรียนออนไลน์" ภายใต้ข้อจำกัดมากมาย ทั้งความพร้อมของอุปกรณ์ โปรแกรม สัญญาณอินเทอร์เน็ต ไปจนถึงความเชี่ยวชาญของผู้ใช้งาน
อาจารย์มหาวิทยาลัยกำลังสอนผ่านหน้าจอโทรศัพท์มือถือ ในชั้นเรียนออนไลน์ ขณะนี้โรงเรียนส่วนใหญ่อยู่ในช่วงปิดเทอมหรือใกล้ปิดเทอมพอดี เด็กนักเรียนจึงอาจไม่ได้รับผลกระทบมากนัก ยกเว้นบางโรงเรียนที่ยังไม่ได้สอบปลายภาค หรือเด็กนักเรียนที่ต้องสอบเข้า แต่สถานศึกษาที่ได้รับผลกระทบได้แก่ มหาวิทยาลัยและโรงเรียนนานาชาติบางแห่ง ห้องเรียนในห้องนอน เป็นเวลากว่าสัปดาห์แล้วที่ ปานตะวัน ประเทพ นักศึกษาชั้นปีที่ 4 คณะพาณิชยศาสตร์และการบัญชี มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ (มธ.) ใช้ห้องนอนเล็ก ๆ ที่บ้านเป็นห้องเรียนชั่วคราว หลังมหาวิทยาลัยมีมาตรการเบื้องต้นให้ใช้การระบบการเรียนออนไลน์ไปไปจนสิ้นภาคการศึกษา "เหมือนชีวิตมหาวิทยาลัยเทอมสุดท้ายเราจบไปเลย ตอนนี้ก็เรียนออนไลน์อาทิตย์ละสามวัน" ปานตะวันเล่าว่าในการเรียนออนไลน์ในช่วงแรกมีติดขัดบ้าง เพราะทั้งอาจารย์และนักเรียนต่างต้องปรับตัวกับโปรแกรมที่ใช้ โดยสำหรับเอกสารที่ใช้ประกอบการเรียนนั้นจะมีการส่งมาในรูปแบบไฟล์ให้ไปดาวน์โหลด ปานตะวันเล่าว่าสิ่งหนึ่งที่เหมือนกันในทุกวิชาคือ อาจารย์พยายามให้นักเรียนถามตอบให้มากที่สุดซึ่งก็เป็นเรื่องดี แต่ประสิทธิภาพทางการเรียนที่จะได้นั้นก็ขึ้นอยู่กับแต่ละบุคคลว่าใครจะตั้งใจกับการเรียนมากน้อยแค่ไหนเพราะทุกคนมีอิสระมากกว่าการอยู่ในห้องเรียน สามารถที่จะทำกิจกรรมอื่น ๆ ไปพร้อมกันได้ "ปัญหาน่าจะอยู่ที่อุปกรณ์ เพื่อนเราบางคนไม่มีคอมพิวเตอร์ มีแต่แท็บเล็ต ก็ต้องไปหอเพื่อนเพื่อจะนั่งดูจอรวมกันจะได้ใช้แท็บเล็ตจดได้ " ปานตะวันเล่า ธันยกานต์ กาญจนพันธุ นักศึกษาปริญญาโท คณะเศรษฐศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยเป็นอีกคนหนึ่งที่ต้องปรับตัวใช้ระบบการเรียนออนไลน์แทน ซึ่งเธอมองว่าการศึกษาในระดับมหาวิทยาลัยปรับตัวได้ดีทีเดียว อีกทั้งยังลดการเสียเวลาเรื่องการเดินทางได้มาก จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยร้างผู้คน หลังจากมหาวิทยาลัยปิดช่วงโควิด-19 ระบาด "ยากนะที่ต้องโฟกัสอยู่น่าจอ แต่ด้วยความที่เรียนกลุ่มเล็กอาจารย์ก็ยังถามจี้ได้ทีละคน ใครจะพูดก็เปิดไมค์ถามได้ตอบได้ ไม่ค่อยอายเหมือนอยู่ในห้องด้วย เรียนผ่านมาสักพักแอบติดใจนะ ไม่เสียเวลา (เดินทาง) ไปมหาวิทยาลัย" อุปสรรคของการเรียนออนไลน์ในความเห็นของธันยกานต์คือความไม่ชำนาญในการใช้งานโปรแกรม ยกตัวอย่างวิชาที่อาจารย์วาดกราฟแสดงตัวอย่าง เมื่อใช้เครื่องมือไม่คล่อง ภาพที่ออกมาก็อาจจะไม่ถูกต้องเหมือนกับการที่อาจารย์วาดให้เห็นและอธิบายให้ฟังในห้องเรียน อาจารย์ออนไลน์ ผศ.อรรถพล อนันตวรสกุล อาจารย์ประจำคณะครุศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย เป็นหนึ่งในอาจารย์มหาวิทยาลัยกลุ่มแรก ๆ ที่เปลี่ยนมาใช้วิธีการสอนนักศึกษาออนไลน์ตั้งแต่ก่อนที่รัฐบาลจะออกประกาศปิดสถานศึกษาตามมติคณะรัฐมนตรีวันที่ 17 มี.ค. 2563 เพราะเขารู้ดีว่าการที่นิสิตนักศึกษามารวมตัวกันนั้นมีความเสี่ยงต่อการติดเชื้อ อีกทั้งเขายังเป็นคนที่เห็นประโยชน์ของการนำเทคโนโลยีมาใช้ในการเรียนการสอนอยู่แล้ว "ผมใช้ (การสอนออนไลน์) มาสองอาทิตย์แล้วครับ บรรยากาศของการเรียนออนไลน์กับการอยู่ในห้องเรียนจริงก็ต่างกัน ถ้าเป็นคลาสที่อาจารย์เน้นการบรรยายอยู่แล้วก็อาจจะไม่เป็นปัญหามากนัก แต่วิชาของผมมันไม่ใช่วิชาบรรยายยาว ๆ มันต้องพูดคุยกัน แต่พอคุยออนไลน์บรรยากาศมันก็ไม่เหมือนอยู่ต่อหน้า" อ.อรรถพลเล่าประสบการณ์ นอกจากการเรียนในลักษณะบรรยายแล้ว นักศึกษาต้องนำเสนองานออนไลน์​ และรับคำปรึกษาในการทำโครงการต่าง ๆ ผ่าน​โปรแกรม Zoom สำหรับการเรียนการสอนออนไลน์นั้น อาจารย์แต่ละคนต่างเลือกใช้แพลตฟอร์มหลากหลายมาก ทั้ง Zoom, Blackboard Collaboration, Line, Webinar หรือ Google Meet ขึ้นอยู่กับลักษณะการเรียนการสอนของแต่ละวิชา แต่ควรคำนึงถึงความสะดวกของผู้เรียนเป็นหลัก อ.อรรถพลยอมรับว่าไม่ใช่ทุกวิชาหรือทุกคณะจะเปลี่ยนมาสอนออนไลน์ได้ทั้งหมด เพราะต้องคำนึงถึงความเหมาะสม และประสิทธิภาพของการสอน ที่สำคัญที่สุดคือห้องเรียนออนไลน์ยังทดแทน "ห้องเรียนออฟไลน์" หรือห้องเรียนจริง ๆ ไม่ได้ คือ "ปฏิสัมพันธ์" ซึ่งเป็นหัวใจของการเรียน การเตรียมตัวก่อนเข้าชั้นเรียนออนไลน์นั้นเป็นเรื่องสำคัญ ทั้งผู้เรียนและผู้สอนจะต้องเตรียมตัวล่วงหน้าก่อนถึงเวลาเรียน ในส่วนของอาจารย์จะต้องเตรียมสื่อการสอนที่เหมาะกับการสื่อสารออนไลน์ ต้องมั่นใจว่าจะช่วยให้ผู้เรียนเข้าใจได้ง่าย และเหมาะสมกับโปรแกรมที่เลือกใช้ ในส่วนของนักเรียน บางครั้งอาจต้อง "ส่งการบ้าน" ล่วงหน้ามาให้อาจารย์ เช่น ถ่ายวิดีโอผลงานมาให้อาจารย์ดูก่อนที่จะอภิปรายในชั้นเรียนออนไลน์ เพื่อประหยัดเวลาและลดความวุ่นวายขณะที่ทุกคนออนไลน์เข้ามา เนื่องจากแต่ละชั้นเรียนอาจมีผู้เรียนมากถึง 60 คน "ตอนนี้เริ่มได้ยินเสียงเด็ก ๆ บ่นแล้วว่า พอทุกวิชาปรับเป็นออนไลน์ เขาต้องทำงานหนักเพิ่มขึ้นเท่าตัวเลย เพราะอาจารย์ทุกวิชาสั่งงานให้ค้นคว้าหมด ขณะที่บางคนมีไม่พร้อม เช่น บางคนกลับบ้านต่างจังหวัดก็ไม่มีห้องสมุดให้ค้นคว้า เขาก็ค้นได้เฉพาะออนไลน์ ถ้าไม่ได้มีช่องทางเข้าฐานข้อมูลออนไลน์ของห้องสมุดมหาวิทยาลัยได้ ก็กลายเป็นข้อจำกัดไป" อุปสรรคและเวลาที่ต้องใช้เพิ่มมากขึ้นในการเรียนอาจเป็นปัญหาหนักพิเศษสำหรับนักศึกษาที่ต้องทำงานพิเศษส่งตัวเองเรียนไปด้วย "ตอนนี้ทุกคนสนุกกับเครื่องมือกันหมด แต่อย่าลืมว่าเรื่องที่ยากมากคือการประเมินผล ซึ่งไม่ใช่แค่การสอบ แต่คือการติดตามว่าเด็กเข้าใจหรือเปล่า เพราะเราเห็นแค่เขานั่งที่เปิดหน้าจอที่บ้าน เราต้องสังเกตการเปลี่ยนแปลงของผู้เรียนให้ได้" ปัญหาเรื่องการวัดความรู้ความเข้าใจและการประเมินผลการเรียนจะยิ่งยากขึ้นหากสถานการณ์ยังไม่คลี่คลายและสถาบันการศึกษาต้องพึ่งพาการเรียนออนไลน์ต่อไปเรื่อย ๆ บรรยากาศการสอนออนไลน์ที่มหาวิทยาลัยรังสิต ศึกชิงสัญญาณอินเทอร์เน็ต อ.อรรถพลยังพูดถึงปัญหาที่เกิดขึ้นจริงแต่หลายคนอาจนึกไม่ถึงในยุค 5G นั่นคือ ศึกการแย่งชิงสัญญาณอินเทอร์เน็ต โดยเฉพาะที่หอพักนักศึกษา เพราะเมื่อกำหนดให้ทุกคนเรียนจากที่พัก นักศึกษากลุ่มใหญ่ที่อยู่หอพักซึ่งบางแห่งอาจมีนับพันคนย่อมเจอปัญหาสัญญาณที่ไม่เสถียรหรือช้าอืดอาด ทำให้ผู้เรียนหงุดหงิด เสียสมาธิ รับฟังเนื้อหาได้ไม่ต่อเนื่อง หลายคนจึงเลือกที่จะหิ้วโน้ตบุ๊กและสัมภาระออกมาหาพื้นที่เรียนออนไลน์อย่างห้องสมุด พื้นที่ส่วนกลางหรือร้านกาแฟซึ่งเท่ากับว่าผิดเป้าหมายของการลดกิจกรรมทางสังคม การพบเจอคนหมู่มากและการเดินทางที่ไม่จำเป็น ข้อจำกัดต่อมาคือความพร้อมของอุปกรณ์และโปรแกรมที่ใช้ นักศึกษาจำเป็นต้องมีคอมพิวเตอร์หรือแท็บเล็ตส่วนตัวเพื่อให้สามารถเรียนออนไลน์ได้ แต่พบปัญหาว่าเมื่อใช้โปรแกรมที่เปิดให้บริการโดยไม่เสียค่าใช้จ่ายเป็นประจำไปสักระยะหนึ่ง โปรแกรมจะเริ่มตรวจสอบความถี่ของการใช้งานจนจำกัดเวลาในการใช้ จึงหลีกเลี่ยงไม่ได้ที่อาจารย์จะต้องแบกรับค่าใช้จ่ายในการใช้งานโปรแกรมเหล่านั้น วิกฤตคือโอกาส "พอเห็นมหาวิทยาลัยขยับทำได้ ทุกคนก็จะคิดว่าโรงเรียนทำได้ ถ้ามัธยมปลายผมคิดว่าพอไปไหว แต่มันเรื่องอุปกรณ์นั้นแหละว่าเพียงพอแค่ไหน แล้ววิชาจำนวนหนึ่งต้องเป็นวิชาฝึกปฏิบัติ อย่างวิชาพลศึกษา" อ.อรรถพลบอกว่า การเรียนออนไลน์นั้นมีข้อจำกัดเรื่องความพร้อมส่วนบุคคลมากมาย โดยเฉพาะในโรงเรียนที่อยู่ต่างจังหวัดที่คุณครูก็ยังไม่มีความคุ้นชินกับโปรแกรมต่าง ๆ นักเรียนก็ไม่มีอุปกรณ์ รวมถึงสัญญาณอินเทอร์เน็ตที่ไม่ดีนัก ดังนั้นหากโรงเรียนต้องปิดนานออกไปอีก หน่วยงานที่เกี่ยวข้องต้องวางแผนอย่างจริงจังว่าจะสนับสนุนคุณครูนับแสนคนอย่างไร ต้องประเมินความพร้อมอย่างรอบด้าน เพราะไม่เช่นนั้นการเปิดภาคเรียนการศึกษาก็จะต้องเลื่อนออกไปอีก "ถ้าให้อาจารย์ไลฟ์สดหรือบันทึกวิดีโอการบรรยายแล้วแปะคลิปให้นักเรียนดูมันก็ไม่ใช่การเรียนออนไลน์จริง ๆ เพราะไม่เกิดปฏิสัมพันธ์กัน ผมห่วงว่าถ้าการเรียนออนไลน์เป็นแบบนี้ ครูก็จะลืมเป้าหมายที่แท้จริงของการศึกษาไปซึ่งก็คือการพัฒนาผู้เรียน การแลกเปลี่ยนความคิดเห็น การถกเถียง การมีปฏิสัมพันธ์กัน" บีบีซีไทยพูดคุยกับผู้ปกครองของนักเรียนระดับชั้นประถมศึกษา ในโรงเรียนนานาชาติแห่งหนึ่งในกรุงเทพฯ ซึ่งขณะนี้โรงเรียนได้มีการเรียนออนไลน์ ผ่านโปรแกรม Zoom และ Google Classroom มาสัปดาห์หนึ่งแล้ว โดยก่อนหน้านี้ก็เคยมีการปิดเรียนและใช้การเรียนออนไลน์ไปครั้งหนึ่งแล้วช่วงแรก ๆ ของการระบาด แม้การเรียนออนไลน์นี้จะมีประสิทธิภาพที่ดี แต่ผู้ปกครองรายนี้ก็ยอมรับว่าในเด็กเล็กจำเป็นที่จะต้องมีพ่อแม่ร่วมเรียนไปพร้อม ๆ กัน เนื่องจากเด็กอาจจะยังใช้อุปกรณ์ไม่คล่อง อีกทั้งสมาธิของเด็กเล็กก็ไม่สามารถจดจ่อได้นาน ๆ นี่จึงเป็นข้อจำกัดของการเรียนออนไลน์ที่เรียกร้องเวลาจากผู้ปกครองเป็นอย่างมาก แม้จะมีอุปสรรคบ้าง แต่ อ.อรรถพลบอกว่าวิกฤตในครั้งนี้ทำให้สถาบันการศึกษา ทั้งผู้เรียนผู้สอนได้ปรับตัวให้ชินกับการเรียนออนไลน์ หลายวิชาเริ่มเห็นทิศทางความเป็นไปได้ในการเรียนออนไลน์ ซึ่งเป็นเรื่องที่มหาวิทยาลัยพยายามสนับสนุนมาโดยตลอด และนี่อาจเป็นโอกาสในการต่อยอดในอนาคต