สมรสเท่าเทียม : ครอบครัวหลากหลายทางเพศ กับความหวังถึง กม.แต่งงานเพศเดียวกันในไทย
วันแห่งความรักของทุกปี คือวันที่คู่รักหลายคู่เลือกใช้เป็นสัญลักษณ์ของการเริ่มต้นชีวิตคู่โดยมีผลผูกพันทางกฎหมาย แต่ไม่ใช่กับ รุ่งทิวา ตังคโนภาส และภัลลวี จังตั้งสัจธรรม คู่รักหญิงรักหญิงที่ต้องการจดทะเบียนสมรสเมื่อปี 2553 แต่ถูกปฏิเสธด้วยกฎหมาย
ครอบครัวหลากหลายทางเพศ ความหวังถึง กม.แต่งงานเพศเดียวกันในไทย ปลายเดือน พ.ค. 2560 ศาลฎีกาไต้หวัน มีคำวินิจฉัยว่า กฎหมายในปัจจุบันที่ขัดขวางการสมรสของคนเพศเดียวกัน ขัดต่อรัฐธรรมนูญ และละเมิดต่อสิทธิของพลเมืองในเรื่องความเท่าเทียม และสั่งให้รัฐสภาใช้เวลาร่างกฎหมายใหม่ภายใน 2 ปี แต่ ในไทย กฎหมายที่อนุญาตให้คนเพศเดียวกันแต่งงาน หรือที่เรียกว่า "กฎหมายคู่ชีวิต" ยังอยู่เพียงขั้น "ยกร่าง" คาดว่าต้องใช้เวลาไม่ต่ำกว่า 2 ปีกว่าจะเห็นรูปธรรม และยังมีข้อถกเถียงถึงสิทธิและความเสมอภาคของกลุ่มหลากหลายทางเพศที่อาจยังไม่ครอบคลุมในหลายมิติ รุ่งทิวา ตังคโนภาส และภัลลวี จังตั้งสัจธรรม คู่รักหญิงรักหญิงที่ตกเป็นข่าวใหญ่เมื่อปี 2553 หลังถูกปฏิเสธการจดทะเบียนสมรสที่เขตบางรัก ก่อนใช้ชีวิตคู่กับภัลลวี รุ่งทิวาเคยแต่งงานกับชายที่เป็นเพื่อนสนิท ตามความต้องการของแม่ที่ป่วยเป็นมะเร็งลำไส้ในระยะสุดท้าย ที่อยากให้เธอสร้างครอบครัวตามกรอบที่สังคมคาดหวัง เธอกับสามีมีลูกสาวด้วยกัน 1 คน โดยวิธีการทำกิฟต์ ชีวิตคู่ในฐานะสามีภรรยาดูเหมือนว่าจะดำเนินไปตามครรลองของครอบครัวชายหญิง แต่เมื่อแม่ของเธอรู้ความจริงว่าสามีของลูกเป็นชายรักชาย นั่นเป็นจุดพลิกผันให้รุ่งทิวากลับมาใช้ชีวิตในแบบผู้หญิงรักเพศเดียวกันอีกครั้ง ถึงวันนี้เธอมีครอบครัวที่ไม่จำกัดว่าต้องเป็นเพศใดเป็นเวลากว่า 12 ปีแล้ว หากการสร้างหลักประกันเพื่อความมั่นคงในชีวิตแก่ลูกเป็นสิ่งที่คนทั่วไปปรารถนา ก็ไม่ต่างกันกับครอบครัวของพวกเธอ ทั้งคู่หาทางยื่นขอจดทะเบียนให้ลูกสาววัย 16 ปี เป็นบุตรบุญธรรมของภัลลวี เพื่อให้ลูกสาวได้รับสิทธิในทรัพย์สินที่ทั้งคู่ทำธุรกิจประเมินราคาอสังหาริมทรัพย์ร่วมกัน "คนอื่นก็มีพ่อแม่ หนูก็มี แต่ถึงจะไม่เหมือนคนอื่น ก็มีความสุขที่กลับมาเจอ ครอบครัวของหนูก็คือสองคนนี้" น.ส.ชมชนก ตังคโนภาส ลูกสาว (คนกลาง) "ทำอย่างไรได้ ฝ้าย (ภัลลวี) ไม่ได้มีข้อผูกพันทางกฎหมายกับเรา หากวันหนึ่งเราเกิดอุบัติเหตุตายขึ้นมาทำอย่างไร เลยบอกว่างั้นเราไปจดทะเบียนรับโอโซน (ลูกสาว) เป็นบุตรบุญธรรม แต่พอไปถึงเจ้าหน้าที่บอกว่าถ้ายกโอโซนให้เป็นลูกบุญธรรม เราจะเสียสิทธิการเป็นแม่ไปเลยทันที ต้องรอให้ลูกอายุ 20 ก่อน" รุ่งทิวา กล่าวกับ บีบีซีไทย อุปสรรคของการเป็นครอบครัวหลากหลายทางเพศยังต้องเผชิญกับเรื่องอื่นที่เกิดได้กับชีวิตคนทุกคน "ตอนแม่ (ของรุ่งทิวา) ป่วยมาก อุ้มไป โรงพยาบาลจุฬา เขาบอกว่าเราไม่มีสิทธิเซ็นเรื่องการรักษา เลยสะท้อนว่าถ้าเกิดกับคนที่เรารัก แล้วเราไม่มีสิทธิจะทำอย่างไร" ภัลลวีเล่า ทั้งคู่ยังมีความหวังว่า การจดทะเบียนสมรสระหว่างเพศเดียวกัน จะสามารถทำได้ถูกต้องในสายตาของกฎหมายในเร็ววัน "ถ้าสิ่งนี้เกิดกับคุณหรือคนที่คุณรัก แล้วคุณจะเข้าใจว่าทำไมถึงเป็นแบบนี้ แล้วถึงจะรู้ว่าความรักที่มันเกิดขึ้นโดยไม่ได้แบ่งเป็นเพศไหนหรือเพศไหน" รุ่งทิวา ทิ้งท้าย เมื่อกฎหมายแต่งงาน 2 บรรทัด มีผลต่อชีวิตคน เรื่องอะไรบ้างที่กลุ่ม LGBTQ ไร้สิทธิ "คนจำนวนหนึ่งไม่ได้รับการรับรองสิทธิ ทำให้เกิดอุปสรรคในการดำเนินชีวิต แม้พวกเขาจะใช้ชีวิตคู่ที่เสมือนคู่สมรส" อัญชนา สุวรรณานนท์ นักกิจกรรมอิสระด้านสิทธิความหลากหลายทางเพศ สะท้อนให้บีบีซีไทยเห็นถึงข้อจำกัดของกฎหมายสมรสและครอบครัว ในประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1448 อัญชนา สุวรรณานนท์ นักกิจกรรมอิสระด้านสิทธิความหลากหลายทางเพศ ชี้ว่า แนวโน้มในต่างประเทศจะออกเป็นกฎหมายแต่งงานเพศเดียวกัน หรือไม่ก็แก้ไขกฎหมายสมรสให้เปิดรับได้ทุกเพศ ปัญหาที่คู่รัก LGBTQ (Lesbian, Gay, Bisexual, Trans and Queer) ต้องเผชิญ อัญชนาบอกว่า หากต้องอธิบายทั้งหมดคงไม่สามารถพูดให้ครอบคลุมได้ เพราะนี่คือเรื่องชีวิตคนตั้งแต่เกิด สิทธิหลายอย่างในฐานะผู้ที่ใช้ชีวิตร่วมกัน กลับไม่ได้รับการรับรองในคู่รักกลุ่มหลากหลายทางเพศ เช่น สิทธิผูกพันทางราชการและลูกจ้างเกี่ยวกับสวัสดิการ สิทธิการให้ความยินยอมแก่แพทย์รักษาพยาบาลคู่ชีวิตยามฉุกเฉิน สิทธิการมีบุตรร่วมกันหรือบุตรบุญธรรม สิทธิการทำนิติกรรมหรือธุรกรรมทางการเงิน เช่น การยื่นกู้ร่วม สิทธิในการจัดการทรัพย์สินร่วมกัน การรับมรดก และสินสมรสที่ร่วมสร้างกันมา กฎหมายแต่งงานเพศเดียวกันของไทยอยู่จุดไหน -บริบทโลก ปัจจุบัน มีประเทศที่เปิดให้จดทะเบียนสมรสระหว่างเพศเดียวกัน 22 ประเทศ ล่าสุด คือ ไต้หวัน และเยอรมนี ที่สภาฯ เพิ่งผ่านกฎหมายรับรองสิทธิการแต่งงานคนเพศเดียวกัน ส่วนการทะเบียนคู่ชีวิตมี 27 ประเทศ ความพยายามของไทยอยู่ในประเภทหลัง ไต้หวัน เปิดทางให้มีการสมรสระหว่างคู่รักเพศเดียวกันเป็นที่แรกในเอเชีย โดยหลังจากนี้ รัฐสภาไต้หวันมีเวลา 2 ปี ในการแก้กฎหมายสมรสเดิมหรือออกเป็นกฎหมายใหม่ อัญชนา บอกว่า แนวโน้มในต่างประเทศจะออกเป็นกฎหมายแต่งงานเพศเดียวกัน หรือไม่ก็แก้ไขกฎหมายสมรสให้เปิดรับได้ทุกเพศ เช่น อังกฤษ เสนอกฎหมายคู่ชีวิตในปี 2003 พอระยะหนึ่งก็เห็นความพร้อมของสังคม ความต้องการที่กฎหมายคู่ชีวิต ยังไม่ตอบโจทย์ 100 เปอร์เซ็นต์ ก็ผลักดันต่อไปจนเป็นกฎหมายแต่งงานเพศเดียวกันในที่สุด ส่วนความคืบหน้าของไทย นรีลักษณ์ แพไชยภูมิ ผอ.กองสิทธิมนุษยชนระหว่างประเทศ กรมคุ้มครองสิทธิและเสรีภาพ กระทรวงยุติธรรม กล่าวกับบีบีซีไทยว่า ขณะนี้ร่าง พ.ร.บ.คู่ชีวิต อยู่ในขั้นปรับแก้ ศึกษาเปรียบเทียบกับต่างประเทศ ออกแบบระบบการจดทะเบียนและการปรึกษาผู้นำทางศาสนา ปัจจุบัน มีประเทศที่เปิดให้จดทะเบียนสมรสระหว่างเพศเดียวกัน 22 ประเทศ ล่าสุด คือ ไต้หวัน และเยอรมนี ที่สภาฯ เพิ่งผ่านกฎหมายรับรองสิทธิการแต่งงานคนเพศเดียวกัน ส่วนการทะเบียนคู่ชีวิตมี 27 ประเทศ ความพยายามของไทยอยู่ในประเภทหลัง กรอบเบื้องต้นคือ สิทธิจัดการทรัพย์สินมรดก ลดหย่อนภาษี แต่ยังไปไม่ถึงการให้สิทธิรับบุตรบุญธรรม การเปลี่ยนคำนำหน้านาม หรือการเปลี่ยนนามสกุล แต่ยืนยันว่า พยายามจะรับรองสิทธิของคู่ชีวิตที่ควรจะได้ให้ใกล้เคียงกับสิทธิที่คู่สมรสได้มากที่สุด นรีลักษณ์ กล่าวว่า ความยากของการร่างกฎหมายคือ การทำความเข้าใจกับหน่วยราชการกันเอง พร้อมยอมรับว่าจะยังไม่ได้เห็นกฎหมายคู่ชีวิตในรัฐบาลนี้ และคาดว่าจะใช้เวลาถึง 2 ปี ทั้งนี้ หากกฎหมายบังคับใช้จะได้การรับรองทางกฎหมายด้วยทะเบียนคู่ชีวิต แยกจากทะเบียนสมรสของคู่ชายหญิง อะไรคือข้อถกเถียงใน พ.ร.บ.คู่ชีวิต ฉบับที่รัฐร่าง ในฐานะนักกิจกรรมที่เคลื่อนไหวเรื่องการเลือกปฏิบัติต่อการเข้าถึงการจัดตั้งครอบครัว ชุมาพร แต่งเกลี้ยง จาก "กลุ่มโรงน้ำชา" กลุ่มเคลื่อนไหวเพื่อสิทธิความหลากหลายทางเพศ มองว่า หากจะขจัดความไม่เสมอภาคระหว่างเพศ ต้องแก้ที่กรอบใหญ่ของกฎหมาย เพื่อให้คู่สมรสของบุคคลหลากหลายทางเพศถูกนับรวมเป็นส่วนหนึ่งของสถาบันสมรสที่ไม่ต่างจากคู่ชายหญิง ตัวแทนนักกิจกรรมเพื่อสิทธิความหลากหลายทางเพศ ยื่น 60,000 รายชื่อ สนับสนุนร่างกฎหมายคู่ชีวิต ต่ออธิบดีกรมคุ้มครองสิทธิและเสรีภาพ กระทรวงยุติธรรม เมื่อวันที่ 17 พ.ค.ที่ผ่านมา เนื้อหาในร่างกฎหมายที่ ชุมาพร มองว่าเป็นปัญหา คือ "ถ้าพูดถึงการดำรงชีวิตขั้นพื้นฐานที่สุดที่บอกว่าใครก็ได้สามารถมีลูกได้นั้น การที่ออกมาบอกว่าคนกลุ่มนี้ห้ามมีลูก เพราะการที่เค้าเป็นเกย์ กระเทย ทอม ดี้ เป็นการเลือกปฏิบัติอย่างชัดเจน แต่พอกฎหมายออกมาก็เลือกปฏิบัติอีก สังคมไทยมีบทเรียนการเลือกปฏิบัติและความไม่เท่าเทียมมามากพอแล้ว" ชุมาพรกล่าว และ ย้ำจุดยืนของกลุ่มที่ต้องการเห็นการแก้ไขกฎหมายสมรสเพื่อกลับมาสู่การนับทุกคนอย่างเท่าเทียมกัน ซึ่งเธอเชื่อว่าน่าจะมีประสิทธิภาพสูงกว่าการออกเป็น พ.ร.บ.คู่ชีวิต อัตลักษณ์ทางเพศที่มากกว่าความเป็นหญิงชาย เริ่มปรากฏให้เห็นในหลายพื้นที่ ค่อยๆ ทำลายอคติของสังคม ให้ยอมรับตัวตนที่หลากหลายของมนุษย์มากขึ้น ความเปลี่ยนแปลงนี้ เป็นสิ่งที่ท้าทายกฎหมายล้าหลังที่ครอบผู้คนไว้ตามเพศกำเนิด นี่อาจเป็นช่วงเวลาที่พวกเขาและพวกเธอควรมีสิทธิที่จะสร้างครอบครัว อันเป็นความต้องการพื้นฐานของมนุษย์ได้อย่างสมบูรณ์ โดยรัฐยอมรับ บีบีซีไทยปรับปรุงจากบทความที่เผยแพร่เมื่อเดือน ก.ค.2560