د جګړه ځپلي افغانستان روغتیايي سیسټم له کرونا وبا سره څنګه مبارزه کوي؟
د کورونا وېروس له خپرېدو سره سم د جګړه ځپلي افغانستان په روغتیايي سیسټم کې شته درزونه هم برالا کېږي. د کابل یو اوسېدونکی احمدشاه وايي، مېرمن یې پر دغه ناروغۍ له اخته کېدو وروسته د درملنې لپاره د کابل یوه دولتي روغتون ته ولېږدوله، خو د بسترونو او نورو وسایلو د نشتوالي له کبله ډاکترانو ورته وویل چې کور کې یې درملنه وکړي.
په افغانستان کې د کورونا وېروس څه باندې ۳۰ زره ناروغان ثپت شوي، خو اندېښنې شته چې اصلي شمېر به له دې ډېر وي. نوموړی وايي مېرمن یې په ساه لنډۍ اخته وه، خو په خبره یې: ''یوه راته ویل، که رښتیا درباندې ګرانه وي، لطفاً کور کې یې درملنه وکړئ. '' ده په خپلو پیسو اکسېجن او ماسک را پیدا کړل، خو د تقاضا ډېرېدو له کبله دغه وسایل هم په سختۍ موندل کېږي یا یې بیې لوړې شوې، چې ان تر ۲۰۰ ډالرو پورې رسېدلې دي. احمدشاه وايي: ''اوس د اکسېجن موندل اسان کار نه دی، نه یوازې ګران دي، بلکې په کمپنۍ کې یې باید څوک وپېژنې چې ترې یې وپېرې. '' روغتیاپال وايي، د جګړه ځپلي هېواد له مخکې کمزوری روغتیايي سیسټم د کورونا وبا له نوې ستونزې سره لاس او ګریوان دی. حکومتي روغتونونو ته د اکسېجن او نورو تجهیزاتو رسېدو په لړ کې هم اندېښنې ډېرې شوې. د کابل یو ډاکتر وايي، د جدي پاملرنې څانګې ته د اکسېجن له رسولو مخکې د ناروغانو خپلوان 'پر اکسېجن شخړې ' کوي. د کورونا افغان ناروغان د اکسیجن لږوالي له ستونزې سره لاس او ګرېوان دي د روغتیا نړیوال سازمان استازي ډاکتر ریک پیپرکورن په وینا د معایناتو کموالی ښيي چې په هېواد کې د رسمي شمېرو پرتله ښايي د کورونا ناروغانو شمېر زیات وي. تر اوسه د نژدې ۳۱ زره ناروغانو نومونه ثبت شوي دي، چې د ټولو معاینه شویو کسانو نیمايي شمېر دی او دا په نړۍ کۍ له خورا لوړو کچو یوه ده. ډاکتر پیپریکورن وايي، 'راتلونکو میاشتو ' کې به د معایناتو لابراتورارونو شمېر له ۱۱ نه ۲۱ ته زیات شي او د اړینو الاتو او تجیهزاتو لپاره یې د لا زیاتې 'نړیوالې همغږۍ ' غوښتنه وکړه. بل لور ته یوه ډاکتر- چې مخکې یې په یوه دولتي روغتون کې دنده درلوده- د نوم نه څرګندولو په شرط په هغه روغتونو کې د پرسونل د سخت کمښت خبره وکړه: ''یوه شپه هلته ځکه ډېر ناروغان مړه شول، چې د پالنې او درملنې لپاره یې روغتیاپال نه وو. '' نوموړی زیاتوي د ناروغانو خپلوانو د غوسې له کبله د روغتون دروازې او کړکۍ مات کړل. دغه ډاکټر- چې اوس په یوه شخصي روغتون کې دنده لري- وايي، یو شمېر ناروغان له هغه ځایه په شخصي روغتونونو کې د درملنې لپاره ولېږل شول: ''د درملنې پر معیار بې باوره وو، ویل یې هر څومره پیسې چې غواړئ درکوو یې، خو زموږ ناروغان بستر کړئ. '' خو نوموړی زیاتوي ځینې شخصي روغتونونه هم د کافي بسترونو نه درلودو له کبله یو شمېر ناروغان نه بستر کوي. یو بل ډاکتر وايي، ان د ځینې شخصي روغتونونو کارکوونکي نه شي کولای په دې روغتونونو کې خپلو، خپلوانو ته د درملنې لپاره ځای ومومي. په ځايي رسنیو کې د کورونا وېروس ناروغي درملنې په تړاو د فساد رپوټونه هم خپرېږي، چې له کبله یې غوسه په ډېرېدو ده. چارواکي د پژواک خبري اژانس د یوه رپوټ په هکله هم څېړنه کوي چې وايي، د عامې روغتیا له وزارته د مصنوعي تنفس ۳۲ ماشینونه غلا شوي او د پلور لپاره پاکستان ته قاچاق شوي دي. په یوه بله قضیه کې د روغتیا ادارې یوه کارکونکي په هکله ویل کېږي چې د روغتیايي تجهیزاتو او الاتو له یوې کمپنۍ سره د هوکړې لاسلیک په بدل کې د ۸۰ زره ډالره رشوت غوښتنې په تور نیول شوی. د ځايي رسنیو په رپوټونو کې ویل کېږي چې د روغتیا وزارت پر چارواکو د بډو اخیستو تورونه پورې شوي په ورته مهال په افغانستان کې د کورونا وېروس ناروغانو کمېره شمېر معلومول هم ګران دي. د کابل یو ډاکټر وايي، د روغتیايي سیسټم 'کم ظرفیت ' له کبله ښايي د ناروغانو شمېر کچه له تصور زیاته وي، ځکه د مړو کفن دفن شمېرې لوړې ښکاري. د هېواد په سویل کندهار کې یو ډاکتر بیا د شخصي معلوماتو پر بنسټ وايي، ښايي د مړو کسانو شمېر په ډېرېدو دی. دی د فېسبوک معلومات بېلګه یادوي: ''مثلاً هره ورځ پر فېسبوک پاڼه وینو چې د لا ډېر شمېر خلکو د مړه کېدو خبرې کېږي. '' نوموړی زیاتوي په ډېری مواردو کې د مړینې سبب 'محرقه ' یا 'نامعلوم ' لامل یادېږي، خو په خبره یې دی 'سل په سلو کې باوري دی چې دغه مړینې د کورونا له کبله کېږي. ' دغه ډاکټر- چې معمولاً د جګړې ناروغانو درملنه کوي- وايي، د کلونو کړکېچ او جګړې د یو شمېر خلکو له زړونو د مرګ وېره اېستلي ده چې دوی یې د 'خدای رضا 'بولي. د کورونا وېروس له کبله په افغانستان کې د تایید شویو مړینې شمېرو پرتله د زیاتو مړینو اندېښنه څرګندېږي د کورونا وېروس له کبله د هغو اغېزو په هکله هم اندېښنې په ډېرېدو دي چې د نورو ناروغیو درملنې په لړ کې رامنځته کېږي او بل لور ته د بې وزلۍ کچه ور سره لوړېږي. افغانستان د نړۍ له یوازې دوو هېوادونو یو دی چې پولیو یا ګوزڼ ناروغي اوس هم پکې شته، خو د واکسین کمپاین یې ځنډول شوی. دا وروسیتو میاشتو کې په ځینې هغو ولایتونو کې هم د ګوزڼ ناروغان معلوم شوي چې مخکې پکې نه ول. د ډبلیو ایچ او ډاکتر پیپرکورن د بېلګې په توګه بي بي سي سره خبرو کې د مور او ماشوم مړینې کچه کې کموالی یاد کړ، چې په وینا یې تېره لسیزه دې لړ کې (یو څه) پرمختګ شوی او باید د اقتصادي ضعف او یا پر روغتیايي سیسټم د بې باوري ډېرېدو له کبله باید دغسې پرمختګونه بېرته له منځه لاړ نه شي. د هغو ډاکترانو لپاره چې په لومړي کتار کې په مبارزه بوخت دي، هغه وسایل او تجهیزات لومړیتوب لري چې دوی یې د کورونا ناروغانو د درملنې لپاره کاروي. د ډبلیو ایچ او مسوولین وايي، د پنځه میلیونو امریکايي ډالرو په ارزښت طبي وسایل چې سملاسي ورته اړتیا لري، تر اوسه چمتو شوي دي او د ۱۷ میلیونو ډالرو په ارزښت نور وسایل او تجهیزات چمتو کېږي. په لوېدیځ هرات کې یو ډاکتر وايي: ''ډېره د خواشینۍ خبره ده چې زموږ خپل خلک زموږ پر وړاندې مري. موږ هم هغسې ډاکټران یو لکه د نړۍ په نورو برخو کې چې دي، خو موږ نه بسترونه لرو، نه هم د اړتیا وړ شمېر کسان او نه هم وسایل. ''