ډيموکراسي: سياست که تمدن؟
د امريکا د کنېټيکټ په ايالت کې د ولايت درېیو کانديدانو تر منځ د راتلونکې مياشتې ټولټاکنو په اړه مناقشه وه.
دیموکراسۍ لویدیځې نړۍ ته یو نوی تمدن ورکړی پنځه کلنې لور مې رانه پوښتنه وکړه چې دوی څه وايي. ما ورته پوره تشرېح ورکړه، خو د دې پر نړۍ مې موضوع راوڅرخوله. ورته مې ويل: "کله لويه شوې، بيا ته دا حق لرې چې له دغه درېيو نه يو يې مشر وټاکې. د مناسب مشر ټاکل په دې ښه دي، چې بيا هغه ستا پر ښوونځي، په ښونځي کې د لوبو پر سامان، پر کتابتون او د ستا پر معلمې اغېز درلودلی شي. که دې غلط مشر وټاکه، هغه کېدای شي، چې ستا مکتب وتړي". لور مې په ژړا شوه. ویل یې، نه غواړي چې ښوونځی یې وتړل شي. ما ویل ښه، نو یوازې معلمه به دې په کور کېنوي. خو لکه هر بل ماشوم، پر دې يې هم معلمه ډېره ګرانه ده. طبعاً چې دا خبره ورته لاسخته وه. په پيل کې ما فکر کاوه چې د دیموکراسۍ تشريح به پنځه کلنې ماشومې ته مناسبه ځکه نه وي چې هسې هم دوی پرې نه پوهېږي. نو اسانه لار يې همدا ده چې يوه غږ پرې وکړې چې "چوپ شه". خو د مناقشې په جريان کې مې لور رانه ډېرې پخې پخې پوښتنې پیل کړې. په امریکا کې محصلین د پوهنتونو په مهمو پرېکړو کې ونډه لري موږ په رښتیا بايد خپلو ماشومانو ته د ماشوم نه، بلکې په ډېره درنه سترګه وګورو، ځکه د هر ملت او هرې ټولنې بنسټ له کورنۍ څخه پیلېږي. کله چې موږ خپل ماشوم ته په شخصيت قايل شو، په اصل کې موږ خپل راتلونکي ملت ته شخصيت ورکړی. له همدې سره مې د امريکا دغه ټول ښوونيز او ټولنيز چاپېريال ته هم پام واوښت. دوی ته د ديموکراسۍ سبق په مکتبونو کې په عملي بڼه ښودل کېږي او د يوه کلتور او مفکورې په توګه يې له ماشومتوبه په اذهانو کې ور خوندي کوي. د امريکا په هر ښوونځي کې زده کوونکي ځان ته يو حکومت لري، چې رئيس يې د رایو پر اساس ټاکل کېږي. رئيس يې ځان ته معاون او کابينه هم لري. دوی بيا په ډېرو مهمو مسايلو کې ډېره اړينه او عملي ونډه هم لري. د بېلګې په توګه، په پوهنتونونو کې د محصلینو حکومت يا "سټوډنټ ګورنمنټ باډي" له پوهنتون سره د شاګردانو پر فيس، ډوډۍ، ليليه او داسې نورو مهمو اړتیاو خبرې او جوړجاړی کوي. د کنېټيکټ ايالت دا ډېر وخت کېږي چې د بوديجې له بحران سره مخ دی، نو د کنېټيکټ له دولتي پوهنتون "يوکان" له بوديجې نه يې کابو ۳۰۰ ميليونه ډالره د کال کم کړل. پوهنتون بيا مجبور شو چې د لګښتونو د پوره کولو لپاره پر زده کوونکو فيسونه لوړ کړي. خو د "يوکان" د زده کوونکو د حکومت فشار له کبله د پوهنتون اداره پر دې ونه توانېده چې د بوديجې دا کمښت له فيسونو پوره کړي. اداره اړه شوه چې د نويو استادانو پر ګومارنې او ځينو پرمختيايي پروژو له سره غور وکړي. د کنېټيکټ له دولتي پوهنتون "يوکان" له بوديجې ۳۰۰ ميليونه ډالره کم شوي د يادولو وړ ده، چې د امريکا دولت له درېيو حکومتي واحدونو جوړ دی. لومړی ډول یې د کلي یا ښارګوتي حکومت يا "ټاونشېپ" بلل کېږي. ورپسې بیا ايالتي يا ولایتي حکومت او بيا فدرال يا مرکزي حکومت دی. د عامې ادارې له مسلکي کارکوونکو په استثنا، يا په بل عبارت له دولتي مامورينو پرته، هره سياسي څوکۍ په هره حکومتي کچه چې وي، مشر به یې د خلکو د رايو پر اساس ټاکل کېږي. نو ځکه هغه د خلکو مديون وي. بيا د خلکو زړونو ساتلو لپاره هم کوښښ او هم د بل ځل ټاکل کېدو لپاره په دنده کې صداقت کوي. دلته د خلکو او دولت تر منځ د واک د مشارکت يو تړوڼ رامنځته شوی، چې ريښې يې له افلاطون نه پيل دي. ديموکراسۍ په امريکا او غربي نړۍ کې خلکو ته يو ډول نوي اخلاق ور ښودلي. دوی له ډېرې متمندې او انساني لارې نه خپل زور او اغېز ښکاره کوي. دوی جګړه نه، تحمل کوي. دا ډول د اړتيا اړیکی بيا هر انسان يو بل پورې تړي. هر انسان د بل انسان مديون ګڼي، او هر انسان د انسان طابع بولي. همدې ديموکراسۍ په غرب کې يو نوی تمدن را منځته کړی، چې بنسټ يې پر خپلواکۍ اېښودل شوی. دوی بد حاکم او يا د يوه حاکم بدې پاليسۍ خپل قسمت او مقدرات نه ګڼي، بلکې خپل غفلت او خپله تېروتنه یې بولي. نو ځکه له وګړو يوه با مسووليته او پخه ټولنه جوړېږي. مناقشه خلاصه شوه. په آخر کې مې د لور نه جمهوریت پال نوماند خوښ شو او نه هم ډېموکراټ، بلکې درېيم خپلواک نوماند يې ځان ته غوره کړ. دا چې ولې، هغه نو خدای ته مالومه ده.