د نوې ژبې د زدکړې ښه عمر کوم دی؟
ډېری وخت له ځان سره وایو، دریغی په ماشومتوب کې مې یوه نوې ژبه زدکړې وی، اوس به له دومره ستونزو سره نه وی مخامخ شوي، نه به مو هم د ژبو پر کورسونو دومره پیسې مصرفېدلې؛ د اډینبرو پوهنتون یوه نوې څېړنه ښيي، چې په لویوالي کې د نوې ژبې د زدکړې وړتیا ډېرېږي، مهمه دا چې انسان خپله مورنۍ ژبه ان تر لویوالي په بشپړه توگه نه شي زدکولی.
موږ ټول فطرتاً ژبپوهان یو. ځکه له ماشومتوب نیولې تر لویوالي کولی شو کابو ۶۰۰ ناخپلواک (کانسونېنټ) او ۲۰۰ خپلواک (واول) توري، چې د نړۍ ټولې ژبې ترې جوړې دي، وپېژنو. د مني پر یو سهار، د لندن په شمال کې یوه اسپانیایي وړکتون ته لاړم. په دې وړکتون کې ماشومانو ته پر مورنۍ ژبې سربېره اسپانیایي هم ور زده کېده. له درسي ټولگیو بهر، ماشومان پر لوبو بوخت وو. د دوی ژبه انگرېزي وه، خو ښوونکو یې د هرې پوښتنې ځواب پر اسپانیایي ورکاوه. د یاد وړکتون مدیرې، کارمن رامپرساد راته وویل: "په دې عمر کې ماشوم کومه نوې ژبه نه زده کوي، بلکې هغه خپلوي." دا پر دې فکر وه چې گواکې ماشومتوب د څو نویو ژبو د زده کړې تر ټولو ښه او مناسب وخت دی. حال دا چې اسپانیایي د وړکتون د ډېریو ماشومانو لپاره درېیمه یا څلورمه ژبه وه؛ ځکه د دوی مورنۍ ژبه ښایي کرواتي، عبري، کرهي یا هالنډي وه. هغه کلی چې د عیسی علیه السلام په ژبه خبرې کوي انګلیسي- پښتو هش ټګ: طنز که پر ژبه ملنډې؟ که لویان د ژبو د زده کړې په ټولګیو کې له دا ډول ستونزو سره مخامخ شي، نو بې له شکه چې ماشومتوب به د ژبې د زده کړې ښه وخت گڼي؛ خو د انسان له عمر سره سم د ژبې د تکامل یا بشپړوالي بهیر هم پېچلی کېږي، داسې چې د ژبې ځینې برخې انسان ان تر لویوالي زده او تر لاسه کوي. د اډینبرو پوهنتون یوه نوې څېړنه ښيي، چې په لویوالي کې د نوې ژبې د زده کړې وړتیا ډېرېږي په ټولیز ډول، د ژوندانه هر پړاو د ژبې د زده کړې جلا ځانگړنې لري. د بېلگې په توگه، ماشوم هر غږ په ډېرې پاملرنې سره اوري، چې وروسته یې بیا هماغسې ادا کړي او یا ماشوم لا پر پښو نه وي ولاړ ، خو وخته یې د مورنۍ ژبې لهجه زده کړې وي؛ په همدې اساس په لویوالي کې مو د وییونو پانگه پراخه او د غږونو د ادا وړتیا لوړه وي. په لویوالي کې د یوې نوې ژبې زده کړې اسانه تمامېږي. ځکه په لویوالي کې د زده کړې لامل چې ښايي اقتصادي، ټولنیز، فرهنگي یا ... وي، په دې برخه کې زموږ د لا ډېرې هڅې سبب کېدای شي. د اډېنبرو پوهنتون د پراختیایي ژبپوهنې ښوونکې، انټونلا سوریس وایي: دا نظر ناسم دی، چې گواکې د عمر په زیاتېدو هر څه له زوال سره مخامخ کېږي. دا د ژبې د زده کړې په برخه کې خپلې تجربې بیانوي او وایي: ماشومان د نوې ژبې په زده کړې کې کمزوري دي، ځکه د غږونو ښه پېژندنه، لازمه حافظه او پاملرنه نه لري. لویان په دې کار کې ډېر ښه دي؛ د نوې ژبې زده کړه د عمر په زیاتوالي سره اسانېږي. پښتو نړیوال کنفرانس: د نصاب ژبه دې پښتو شي د تور غره بې نومه ژبه په نړیواله کچه وپېژندل شوه څېړونکو هم ښودلې چې لویان د بهرنۍ ژبې د نویو وییونو د زده کړې او د قواعدو په پوهېدنه او کارونه کې ښه عمل کوي؛ دوی د ماشومانو درې ډلې، اته کلنه، ۱۲ کلنه او نوي ځوانانو ډلې، سره پرتله کړې او ویې څېړل چې کومه ډله په زده کړو کې ښه عمل کوي. په پایله کې نوي ځوانان تر ټولو ښه ثابت شول، ورپسې ۱۲ کلن ماشومان او وروستۍ ډله کوچني اته کلن ماشومان وو، چې د ښې زده کړې په برخه کې تر نورو ورو عمل کوي. څو میاشتني ماشومان په مورنۍ ژبه یې مېن مېن کوي، ان نوزېږي ماشومان په یوې ځانگړې لهجې ژاړي، یانې هغه اوازونه ادا کوي چې د مور په گېډه کې یې اورېدلي دي. یاده اوږدمهاله څېړنه د اسپانیا په کاتالونیا سیمه کې پر هغو کابو ۲۰۰۰ زده کوونکو ترسره شوه، چې انگرېزي یې د دویمې ژبې په توگه زده کوله. هغوی چې وروسته راغلي وو، تر هغو زده کوونکو چې عمر یې لږ و او وړاندې یې د یادې ژبې زده کړه پیل کړې وه، ښه تمام شوي وو. څېړونکو دا هم ویلي چې د لویانو د زده کړې وړتیا ښایي له دې امله ډېره ده چې دوی د زده کړې په برخه کې تجربې لري او د ژبپوهنې په برخه کې د مسالو د حل له پرمختللې سټراټېژۍ سره بلد دي؛ که په اسانه ژبه یې ووایو، لویان د ځان او نړۍ په اړه تر ماشومانو ډېر پوهای لري او له دې پوهې د نویو اطلاعاتو د ترلاسه کولو په برخه کې گټه اخیستی شي. ماشومان د مورنۍ ژبې په زده کړې کې عالي دي، ځکه دوی غږونو ته پام او کټ مټ یې پېښې (تقلید) کوي؛ خو نوې ژبه داسې نه ده او زده کړه یې ډېر وخت ته اړتیا لري، په تېره چې ماشوم یې زده کړې ته مجبور کړای شي. په مورنۍ ژبه زدکړه؛ هغه حق چې نه ور کول کېږي ترکیې کې کلیوال خلک 'د مرغانو ژبه' وايي په ۲۰۱۶م کال کې د بېلېنگولېزم مټرز (د دوو ژبو مسایل) مرکز وغوښتل چې سکاټلند دولت ته د هغو منځنيو ښوونځیو په اړه، چې زدکوونکو ته یې چیني (ماندارین) ژبې ښودل کېدې، راپور ترتیب کړي؛ په پای کې متوجې شول چې د پنځو کلونو د هرې ورځې یو ساعت درس دومره اغېزمن نه و تمام شوی، لکه پر مورنۍ ژبه نیم ساعت اضافي زده کړې چې تمامې شوې وې. په دې اضافي وخت کې ماشومانو د ماندارین ژبو داسې قواعد او د غږونو ادا زده کړې وه، چې ان لویانو ته ستونزمن وو. اسانه زدکړه کله چې کورنۍ نورو هېوادونو ته لېږدي، ماشومان ژر ژبه زدکوي. موږ ټول فطرتاً ژبپوهان یو. ځکه له ماشومتوب نیولې تر لویوالي کولی شو کابو ۶۰۰ ناخپلواک (کانسونېنټ) او ۲۰۰ خپلواک (واول) توري، چې د نړۍ ټولې ژبې ترې جوړې دي، وپېژنو. د ژوندانه په لومړیو کلونو کې د مغز تخصصي کېدل پیلېږي، یانې مغز هماغه اوازونه سره همغږي کوي چې تر ټولو ډېر یې اوري. څو میاشتني ماشومان په مورنۍ ژبه یې مېن مېن کوي، ان نوزېږي ماشومان په یوې ځانگړې لهجې ژاړي، یانې هغه اوازونه ادا کوي چې د مور په گېډه کې یې اورېدلي دي. په تخصصي کېدو سره کومو مهارتونو ته چې اړتیا نه لرو، هېروو یا یې لرې کوو. جاپاني ماشومان په ډېرې اسانۍ سره د (آی) او (آر) غږونو تر منځ توپیر کولی شي، خو دا کار د دې ژبې لویانو ته معمولاً ستونزمن تمامېږي. د سورېس په وینا، بې له شکه چې لومرني کلونه د خپلې ژبې د زده کړې لپاره ډېر مهم دي. څېړنو ښودلي چې که ماشومان د ژوندانه په لومړیو کلونو کې د غږونو سمه ادا زده نه کړي، نو وروسته یې نه شي زده کولی؛ خو هېښوونکې ده چې دا خبره بیا د بهرنۍ ژبې د زده کړې په برخه کې د تطبیقېدو وړ نه ده. ماشومان د نوې ژبې په زده کړې کې کمزوري دي، ځکه د غږونو ښه پېژندنه، لازمه حافظه او پاملرنه نه لري. لویان په دې کار کې ډېر ښه دي؛ د نوې ژبې زده کړه د عمر په زیاتوالي سره اسانېږي. د ماشوم د شخصیت په وده کې د مورنۍ ژبې ونډه د ماشومانو لپاره د دویمې ژبې ۶ ګټې مورنۍ ژبه د انسان د پېژندنې مهمه برخه د یورک پوهنتون د ژبې د ارواپوهنې استاده، دنیلا ټرېنکېچ وایي: تر ټولو مهم څه چې باید پرې پوه شو دا دی چې د انسان له عمر سره ډېری شیان بدلون مومي. د ماشومانو ژوند له لویانو سره په بشپړ ډول توپیر لري؛ له همدې امله د ټرېنکېچ په وینا، کله چې د ماشومانو مهارتونه یا وړتیاوې له لویانو سره پرتله کوو، نو دا به مو دوه ورته شیان سره نه وي پرتله کړي. په دې برخه کې ټرېنکېچ یوه بېلگه راوړي؛ که یوه کورنۍ نوي هېواد ته کډه شي، نو ماشومان یې تر مور او پلاره ژر د هغه هېواد ژبه زده کوي، خو ښایي لامل یې دا وي چې دوی په ښوونځي کې یاده ژبه ډېره اوري، حال دا چې مور او پلار یې یوازې کار کوي. د ژبې د زدکړوې زدکوونکي تر ډېره په ژبه زدکولو کې له نورو ژبو ویونکو سره ډېره راشه درشره کوي همدارنگه ښایي له ماشوم سره د نوې ژبې د زده کړې د اړتیا احساس پیاوړی وي، ځکه په نوې ټولنه کې یې د بقا یوه لار پر نوې ژبه برلاسی دی، چې له دې سره کولی شي نوي ملگري پیدا کړي، په ډلو کې شامل شي، ځان نورو ته ثابت کړي او داسې نور... خو پر وړاندې یې د میندو او پلرونو ټولنیزوالی ډېر دی، ځکه دوی هڅه کوي داسې کسان د اړیکو ټینگولو لپاره پیدا کړي چې دوی درک کړي او پر ستونزو یې وپوهېږي، لکه په نوي هېواد کې نور کډوال. ټرېنکېچ وایي: زما په اند عاطفي تړون د ژبې د زده کړې په برخه کې ډېر اغېزمن تمامېدای شي. لویان هم د نوې ژبې د زده کړې لپاره عاطفي تړون ته اړتیا لري، د دې عاطفي تړون لپاره له مینې پرته له مینې گڼې نورې لارې هم موجودې دي. په ۲۰۱۳م کال کې د بریتانیایي ژبې په مقدماتي دوره کې د بریتانیا پر لویانو څېړنه ترسره شوه، هغوی چې له خپلو ټولگیوالو او ښوونکي/ې سره تر نورو عاطفي چلند درلود، د ژبې د زده کړې په بهیر کې گټور تمام شوي وو. ټرېنکېچ وایي: د خپلو همنظرو کسانو په پیدا کولو سره د ژبې د زده کړې لېوالتیا ډېرېږي؛ چې د ژبې د ښې زده کړې راز په همدې کې دی. کنه نو کلونه به پر زده کړې تېر کړئ او د دې کار دوام به په رښتیا ستونزمن تمام شي؛ خو که یوه ټولنیزه انگیزه ولرئ، هر څه شوني دي. د څو ژبو ویلو ګټې د پښتو ادبياتو تاريخ څرنگوالى د ۲۰۱۸م کال په لومړیو کې، په (ام. آی. ټي) پوهنتون کې د کابو ۶۷۰ زرو کسانو تر منځ یوې انلاین ازموینې وښودل، چې زدکړې باید تر لس کلنۍ په مورنۍ ژبه وي، تر هغې وروسته د یوې ژبې د علمي زده کړې، لکه د انگرېزي ژبې گرامر د زده کړې تر ټولو ښه عمر تر لس کلنۍ وروسته دی؛ خو په ورته وخت کې یادې څېړنې ثابته کړه چې موږ په تدریجي ډول کولی شو، د خپلې ژبې په گډون، پر نورو بېلابېلو ژبو برلاسي شو. ان د ژبې اصلي ویونکي د عمر تر اوسط کچې پور پخپله ژبه کې تقریباً په ورځ کې یوه کلمه زدکوي د بېلگې په توگه، موږ د خپلې مورنۍ ژبې د گرامر په اړه کابو په ۳۰ کلنۍ کې په بشپړه توگه پوهېدای شو، تر هغې وړاندې نه. د یوې بلې پخوانۍ انلاین څېړنې پایلې ښودلي چې د مورنۍ ژبې ویونکي ان تر لویوالي هم په ورځ کې د خپلې ژبې یو نوی ویی (کلمه) زده کوي. ټرېنکېچ یادونه کوي، چې د (ام.آی.ټي) پوهنتون څېړنې یو بل ځانگړی شی هم تحلیل کړ: چې د ویونکو د ژبې گرامري جوړښت ته پاملرنه په دې برخه کې مرسته کولی شي، خو ښایي دا د ټولو په درد ونه خوري. دا وایي: ډېری وخت خلک پوښتي چې د یوې پردۍ یا بهرنۍ ژبې د زده کړې تر ټولو لویه ښېگڼه څه ده؟ ډېرې پیسې پرې گټو؟ پوهه مو ډېروي؟ یا که روغ مو تامینوي؟ خو په اصل کې د یوې بهرنۍ ژبې زده کړې له موږ سره مرسته کوي چې له لاډېرو خلکو سره اړیکې ټینگې کړو. پخپله ټرېنکېچ په اصل کې د صربستان ده، دې په څو ویشت کلنۍ کې، انگلستان ته تر گډوالۍ وروسته، انگرېزي ژبه زده کړې. دا وایي، تر اوسه هم ځینې وخت چې ډېره ستړې او سترس ولرم، گرامري تېروتنې را څخه کېږي؛ دې لږ وروسته په برېښنایي لیک (ایمېل) کې ولیکل: "ماته په زړه پورې ده چې ډېري مهم کارونه مې په انگرېزۍ ترسره کړم. د ښکلو ادبي اثارو له لوستلو خوند اخلم، تر څنگ یې ځینې ټولیز او مانالرونکي متنونه هم لیکم چې تر ډېره مناسب او د خپرولو وړ دي." په اصل کې د ام آی ټي ازموینې ټرېنکېچ د انگرېزۍ د سیمه ییزو ویونکو په ډله کې راوستله. په هغه اسپانیایي وړکتون چې د ښوونکو ټولې خبرې په اسپانیایي دي او په هر کونج کې د ماشومانو پرېمانه اسپانیایي کتابونه اېښودل شي، له لېرې پوهېږو چې پخپله مدیرې یې هم ډېر وروسته یانې په لویوالي کې د یوې نوې ژبې زده کړه پیل کړې. کارمن رامپرساد په رومانیا کې لویه او په څو ویشت کلنۍ کې بهر ته تللې ده، بالاخره هلته توانېدلې چې ښه انگرېزي زدکړي. د کارمن ماشومانو هم په وړکتون کې اسپانیایي ژبه زدکړې ده. خو ښایي ډېر جالب ژبپوهه د دې خاوند وي چې په اصل کې د ټرېنیډاډ دی او رومانیایي یې د کارمن له کورنۍ زده کړې، چې د مولډوا سرحد ته نږدې ژوند کوي. کارمن رامپرساد وایي: د ده رومانیایي ډېره ښه ده، دی د مولډوا سیمې په لهجه ډېره خوندوره رومانیایي وایي. دا ښيي چې لویان تر ماشومانو د نوې ژبې په زده کړه کې ښه عمل کوي.