په افغانستان کې د پارلمان تاریخ او بڼې
په افغانستان کې د لومړي ځل لپاره په دولتي سیستم کې د شورا په نامه یا بڼه لومړۍ هلې ځلې د امیر شیر علي خان د واکمني په وخت کې پیل شوې. د دغه ډول ګامونو تر شا د علامه سید جمال الدین افغان هڅې وې.
د امان الله خان د واکمنۍ پر مهال د دولت شورا په نامه یو مجلس جوړ شو چې د درې ګونو قوو ترمنځ یې بېلوالی هم راوست. له یوې اوږدې مودې وروسته بیا د امان الله خان د واکمنۍ پر مهال د دولت شورا په نامه یو مجلس جوړ شو چې د درې ګونو قوو ترمنځ یې بېلوالی هم راوست. دغه شوری ۲۵ غړي درلودل او د دوی کار تر ډېره تر مشورې پورې محدود و، خو دا یو ښه پیل و. د دولت شورا غړي د ولایتونو د شوراګانو د غړیو او د اعلی حکومتونو له خوا د هر ولایت د نفوس په تناسب ټاکل کېدل، چې شمېر یې په لاندې ډول و: • د کابل ولایت ۵ تنه • د هرات ولایت ۴ تنه • د کندهار ولایت ۴ تنه • د ترکستان ولایت ۳ تنه • د قطغن او بدخشان ولایت ۲ تنه • د مشرقی سمت ۳ تنه • جنوبي سمت ۲ تنه • د میمنې اعلی حکومت ۱ تن • د فراه اعلی حکومت ۱ تن تر دې را وروسته بیا د محمد نادرشاه په وخت کې پارلمان دوه بېل مجلسونه جوړ کړل، چې ملی شورا او داعیانو مجلس مجلس بلل کېدل. د ملی شورا لومړۍ دورې ۱۱۱ غړو په درلودلو د ارګ په سلام خانې ماڼۍ کې لوړه وکړه او خپله تقنینی دوره یې پوړه کړه. د نادرشاه په وخت کې ملي شورا په دوو برخو ووېشل شوه، یعنې ولسي جرګه او مشرانو جرګه یا سنا. که څه هم د ملي شورا بنسټ د امان الله خان په وخت کې اېښودل شوی و، خو اصلي بدلونونه او قانوني بڼه د نادرخان په وخت کې ورکړل شوه. په همدې دور کې قانون، مصودې، نظامنامې او نړیوال تړونونه یې لاسلیک او تصویب کړل. په پیل کې د ملي شورا غړي عموما انتصابي وو، او د هرې تقنیني دورې موده له دوو تر درېیو کلونو پورې وه. د نادرشاه په وخت کې ملي شورا په دوو برخو ووېشل شوه، یعنې ولسي جرګه او مشرانو جرګه یا سنا. د پخواني پاچا محمد ظاهر شاه په موده کې د پارلمان تر ټولو ډېرې دورې ترسره شوې دي. دا موده نسبتا ارامه وه او خلکو په ځلونو خپل استازي وټاکل. د افغان پارلمان تر ټولو روښانه پېر هغه مهال و چې د ګل پاچا الفت، عبدالروف بینوا، عبدالحی حبیبي په څېر غړي د هېواد له لر او بره ملی شورا ته استازي راغلل. داود خان له کودتا سره پارلمان منحل کړ او نوی پارلمان یې (ملي جرګه) ونوماوه، خو د ده دا ګام او کار پلی نشو. د ډاکټر نجیب الله د حکومت پر مهال ملي شورا له ۱۴ کاله ځنډ وروسته بیا د ولسي جرګې او مشرانو جرګې نوې دوره پیل کړه. د نجیب الله د حکومت له سقوط وروسته افغانستان د ۱۴ کلونو لپاره ملي شورا نه درلوده. نوی پېر د نوي اساسي قانون له تصویب وروسته افغانستان په ۱۳۸۴ کې ۱۵ تقنیني دوره پیل کړه او د افغان پارلمان دواړه برخې (ولسي جرګه او مشرانو جرګه) د پنځو کلونو لپاره وټاکل شوې. په ۱۳۸۹ کې ۱۶مې دورې په کار پیل وکړ. د دوی د کاري دورې له پای ته رسېدو وروسته افغان دولت ونشوی کولی پر وخت ټاکنې وکړي او د یوه فرمان له مخې د دې پارلمان کاري موده وغځول شوه. د افغانستان د پارلمان د ۱۷مې دورې لپاره ټاکنې د روان کال د تلې په ۲۸ نېټه چې د اکتوبر له ۲۰مې نېټې سره برابرېږي، ترسره کېږي. د اساسي قانون د ۸۳ مادې پر بنسټ د ولسي جرګې غړي د مخامخ ټاکنو له لارې د پنځو کلونو لپاره ټاکل کېږي. د پارلمان جوړښت د اساسي قانون د ۸۳ مادې پر بنسټ د ولسي جرګې غړي د مخامخ ټاکنو له لارې د پنځو کلونو لپاره ټاکل کېږي. د ولسي جرګې ۲۵۰ غړي لري او له هر ولایته یې شمېر معلوم دی. دا شمېر ټاکل شوی او د وګړو د شمېر د زیاتوالي پر بنسټ نه بدلېږي. مشرانو جرګه بیا ۱۰۲ غړي لري، له دې ډلې ۳۴ یې له هر ولایته یو کس د ولسوالیو له شوراګانو ټاکل کېږي، له هر ولایته یو کس د ولایتي شورا په خوښه ټاکل کېږي او پاتې یې بیا د ولسمشر له لوري انتصابي ټاکل کېږي. په دې وروستۍ ډله کې د هرې برخې او توکم خلک باید موجود وي لکه معلولین، کوچیان، اهل هنود او نور. د اوسني پارلمان اداري جوړښت کې اداري هییت دی پنځه کسان لري: رییس، دوه مرستیالان، منشي او نایب منشي. د پارلمان بله برخه دارالانشا ده چې ولسي جرګه او مشرانو جرګه دواړه یې لري، هره یوه بیا پخپل وار یو رییس، دوه مرستیالان او د دغې ادارې ځینې نور غړي وي. د دوی کار ډېری د اداري برخې، مدیریت، تنظیم او نورې چارې دي. د ولسي جرګې ۲۵۰ غړي لري او له هر ولایته یې شمېر معلوم دی. د پارلمان کار یوه برخه کمیسیونونه دي چې د ځانګړو قوانینو پر مسودو بحث کوي، حکومت ته وړاندیزونه ورکوي.