د استانبول نوم له کومه راغلی؟
استانبول ته د خبریالانو د روزنې په موخه ورغلې وم.
استانبول د لرغونو ودانیو ښار هم بلل کېږي. د "قادر هاس" شخصي پوهنتون د بي بي سي اکا‌‌‌‌‌‌ډمۍ سره یو ځای پر خبریالۍ او ژبې د خواله رسنیو د اغېز په اړه کنفرانس جوړ کړی و. د زدکوونکو تر څنګ خبریالان هم راغلي وو. د ویناو د پیل نه وړاندې د پوهنتون کوربنې ‌‌‌‌‌‌ډاکټر ایلیم یانارداګوګلو راته وویل: "د پوهنتون دغه ودانۍ د زرګونو کلونو پخوا د بایزنتیوم د دورې پر يوه ګدام جوړه شوې. د ودانۍ دا وروستۍ بڼه ۱۳۴ کاله پخوا جوړه شوې او مخکې د تنباکو یوه فابریکه وه" زما هم پام شو چې د لکچر د کوټې شاوخوا د اوسپنې نلونه ځړېدل. د زړې فابریکې انځور لا پکې پروت و. ویشلې ټولنه: شېبه وروسته خبريالان را ټول شول، پر هره موضوع مو خبرې وکړې، خواله رسنۍ او ننګونې یې، د ښې لیکنې اهمیت او د ژبې کره والی. دوی راته د هغو بندیزونو په اړه وویل چې د کار پر وخت ورسره مخامخ شوي. خبرې یې تر ‌‌‌‌‌‌ډیره په ازاده توګه کولې. زما کوربنه ډاکټره ایلیم راته د پوهنتون د ودانۍ په اړه غږېږي. د یوې معتبرې ورځپاڼې کارکوونکې بیا په خپلو رسمي خبرو کې وويل: "زموږ د خبریالانو ستونزه دا ده چې د یوې کیسې په اړه د خلکو ویشلي نظرونه ښه په خوند را ټولوو. لکه دا پوښتنه چې ترکیه دې د ناټو غړې وي که نه. خو دا خبره په بحثونو او څېړونو کې نه روښانه کوو چې د ترکیې له پاره د ناټو غړیتوب او یا هم نه غړیتوب څه مانا. موږ نظرونه لرو خو ژور مالومات نه وړاندې کوو" د غرمې د ډوډۍ پر وخت د پوهنتون یوې کارکوونکې چې په لوړو زدکړو کې یې سر سپین کړی و وویل: "د ترکیې اوسني چارواکي روښان اندي نه غواړې، هغوي له خدایه غواړي چې موږ ټول کډه ‌‌‌وکړو" ما ورنه د بندیزونو په اړه وپوښتل، هغې په خورا ښه روانه انګلیسي را ته وویل: "ان که پر فېسبوک څوک د دولت ضد لیکنه وکړې نو امنیتي کسان یې د پوښتنو لپاره ور غوښتلی شي. ټکي ټکي ته یې پام دی. د دې تر څنګ د ناموس په نامه وژنې ‌‌‌‌‌‌ډیرې شوې. داسې ښکاري چې هغه لاسته راوړنې چې موږ د ښځو د حقونو په برخه کې درلودې، ورو ورو له لاسه ور کوو" خو ماښام په یوه رستورانت کې یوه کارکوونکي د چارواکو ستاینه راته پېل کړه. ما و پوښت چې د ملاتړ دلیل یې څه دی؟ د پاخه عمر دې سړي چې اوږده سپين برېتونه یې برېښېدل، ژورې سترګې په ګونجو لاسونو پاکې کړې اوپه ماته ګو‌‌‌‌‌‌ډه انګلیسي یې وويل: "خورې، زه خو یې ملاتړی یم. هر څوک چې اردوغان ته بد وایي هغه د لویدیځ ګوډاګی دی. له سوریې سره یې مرسته کړې. خپلواک دی. د کردانو پاڅون یې ټکولی. ملي سړی دی" دغه دوه بېل نظرونه مې څو ځلې تکرار واورېدل. ترکیه راته پر دوه برخو ویشلې ښکاره شوه. ایا صوفیه پخوا کلیسا وه، بیا جومات شو، اوس موزیم دی. ترکي ژبه: بېلا بېلې ژبې او لهجې تل د سفرونو پر وخت زما لپاره د پام وړ موضوع وي. ترکي ژبې ته مې پام شو چې څه راز یې عربي ټکي په غېږ کې اخیستي او پاسته کړي یې دي. احمد یې احمت کړی، کتاب یې کتاپ کړی او خیرالله یې په هیروالله اړولی. د ترکانو د عصري کولو بنسټ ایښودونکي، مصطفی کمال اتا تُرک په ١٩٢٥زیږدیز کال کې ترکي لیکدود له عربي نه لاتین ته واړولو. زما کوربنې ایلیم راته وویل چې تر ‌‌‌‌‌‌ډېره وخته به کتابونه او ورځپاڼې په دواړو ژبو خپریدلې. پاڼه به پر منځ پر دوو برخو ویشل شوې وه، یوې خوا ته به عربي لیکدود و او بلې خوا ته لاتین. خو اوس عربې لیکدود یوازې په مذهبی مدرسو کې ښودل کیږی. د سرو زرو ښکر: د خلکو د معاش پوښتنه مې وکړه. راته وویل شول چې د یوه ښوونکي میاشتنی معاش د یو نیم یا دوو زرو لیرو شاوخوا دی، خو د دوه کوټو کرایه بیا تر یو نیم زر لیرو هم اوښتلی شي. همدا خبره مې اورېده چې په یوه معاش هېڅ نه کېږې. که په کورنۍ کې دوه تنه کار وکړي نو یو څه ګذاره کېږي. د استانبول ښار ګڼ شمېر جوماتونه هم لري. له کاره چې خلاصه شوم ښار ته ووتلم. د دغې سیمې نوم چې پوهنتون پکې کې و، د سرو زرو ښکر نومېده. پو ښتنه مې وکړه چې دا ولې؟ ایلیم راته وویل، دلته له سمندر نه د اوبو یوه برخه را بېله شوې او د وچې تر منځ یې د ښکر په شان لاره ایستلې. څو زره کاله پخوا خلکو دې سیمې ته د سرو زرو ښکر نوم ورکړ. وایی دا ځکه چې د اوبو دا چوړګه داسې برېښېدله لکه پاشلي سره زر. پر څو ودانیو مې د لېوه سر ولید. له ایلیم نه مې و پوښتل، چې ایا لېوه د دوی کوم سمبول دی. هغې په خندا وویل: "ټول بهرنیان هم دا پوښتي. کیسه یې داسې ده. وایي کله چې څو زره کاله پخوا تُرکانو له منځنۍ اسیا څخه د نویو سیمو لټون پیل کړ نو پر لاره په يو ځای کې تر ځمکې لاندې په يوه سمڅه کې بند شول. دوی ستر اور بل کړ چې لار پیدا کړي. خو د ځمکې لاندې تیاره دومره ‌‌‌‌‌‌ډېره وه چې د اور رڼا مرسته نه کوله. خلکو خپل بچي په غېږ کې نیولي وو او سخت وارخطا وو چې څه وکړي. دلته یو لېوه د دوی مخ ته راغی او د خلکو مخ ته روان شو. لېوه دوی پر داسې لار بوتلل چې دوی ټول تر ځمکې لاندې له سمڅې په خیر ووتل او د نن ورځې ترکیې ته ورسېدل" ایلم زیاته کړه: "له هماغه وخته لېوه پر موږ ګران دی او ملي سمبول ګرځېدلی دی. خو اوس ملت پالو ګوندونو هغه په خپل نښان اړولی او د مظاهرو پر وخت دوی خپلې ګوتې پر تندي پورته کوي. داسې ښکاري لکه د لېوه غوږونه. ځکه خو هغه خلک چې د ملت پالو ضد دي، هغوی د لېوه سمبول نور نه خوښوي" د استانبول نوم له کومه راغلی؟ له کوچنیوالي مې دغه ځای د قسطنطنیې په نوم پېژانده. د مسکو د فاکولتې درس را یاد شو. هلته مې د لومړي ځل لپاره د دغه ښار اروپایی تلفظ، یعنی کانستانتینوپل، اورېدلی و او د تاریخ په لوست کې مې د د دې ښار لاس په لاس کېدلو په اړه لوستلي وو. په ۱۹۳۰ زيږدیز کال کې اتا ترک له نړۍ په کلکه و غوښتل چې نور دغه ښار استانبول و بولي. ما و پوښتل چې د استانبول مانا څه ده. ایلیم راته وویل: "په زړه یوناني ژبه کې پولېس ښار ته ویل کېږي. همدا رنګه ستین د دننه په مانا کارول کېده. نو ستین پولېس یعنی په ښار کې دننه. او وروسته ورو ورو ستېن پولېس په ستانبول او بلآخره په استانبول واوښت" د ایا صوفیه ودانۍ لا په پخوانۍ بڼه پاتې ده. په ښکلي استانبول ښار کې مې د یهودانو، عیسویانو او مسلمانانو د تاریخ زرین څلي ولیدل. د مسلمانانو لپاره د لیدلو یو وتلی ځای شین جومات دی چې څه د پاسه څلور سوه کاله پخوا د عثماني پاچا دویم سلطان احمد له خوا جوړ شو. ویل کېږي چې ترکي پاچا په استانبول کې د مسلمانانو د واک د نښې په توګه دغه جومات جوړ کړ. د جومات جوړولو اووه کاله وخت و نیوه. جومات د بیا رغونې لپاره بند و او موږ سیلانيانو یوازې د هغه انګړ ولید، چې له ښکلو مرمرو جوړ شوی و. د همدې جومات تر څنګ مې یوه بله ستره ودانۍ تر سترګو شوه. د "ایا صوفیه" دغه ستره تاریخي ودانۍ کابو څوارلس سوه کاله پخوا د کلیسا په ډول جوړه شوې. خو کله چې ۵۶۵ کاله پخوا سلطان محمد دغه ښار و نیوه نو ودانۍ یې په جومات واړوله. سلطان یوازې د محراب او منبر د ور زیاتولو امر وکړ او نور یې د ودانۍ عیسوي جوړښت ټول پر ځاې پريښود. اوس دغه ودانۍ يو موزیم دی. استانبول راته د ګډو فرهنګونو تر منځ یو پُل ښکاره شو. د علم، پوهې او زغم یوه زانګو راته ښکاره شوه. هیله مې دا ده چې د زغم او پوهې دغه میراث د تُرکانو د لاس څراغ وګرځي او د ناخوالو نه یې تلپاتې سولې ته لارښود شي.