صد سالگی صنعت برق ايران
در سال ۱۲۸۴ محمد حسين امين الضرب، از رجال و سرمايه داران معروف ايران، با خريد مولدی که با زغال سنگ کار می کرد، بخشی از شهر تهران را روشن کرد که بسياری از آن به عنوان مبدا تاريخی ورود برق به ايران ياد می کنند.
با اينکه صد سال از تاسيس صنعت برق در ايران می گذرد هنوز برخی روستاهای دور افتاده برق ندارند و از چراغ های نفتی برای روشنايی استفاده می کنند. چراغ های پيه سوز، زنبوری، موشی، گردسوز و فانوس ممکن است به عنوان اشيا تاريخی در بسياری از خانه های ايرانی وجود داشته باشد اما همين چراغ ها تنها وسيله روشنايی برخی مناطق دور افتاده روستايی ايران است. از اين چراغ های سفالی، فلزی و شيشه‌ای برای روشنايی منازل، کوچه ها و معابر شهرها استفاده می شد و بلديه (شهرداری) مسئول روشنايی کوچه ها و معابر بود و چراغچی ها هر شب نردبان به دوش و ظرف نفتی يا روغن گياهی و حيوانی در دست چراغ های ديوارکوب و فانوس های آويزان بر روی تيرهای چوبی را روشن می کردند. در برخی مناطق آنها موظف بودند در اوايل صبح چراغ ها را خاموش و جمع آوری کنند. اغلب اين چراغ ها به علت کوچکی مخزن و کمبود سوخت، تنها در ساعاتی از شب روشن می ماندند و تا سالها تنها منبع نور کوچه، خيابان و محله به حساب می آمد. هزينه اين چراغ ها معمولا به طرق مختلف از مردم دريافت می شد اما اين چراغ های قديمی کم نور و پر دردسر با روشن شدن چند لامپ در صد و بيست سال پيش کم کم به فراموشی سپرده شدند و به عنوان ميراث گذشته در کنج خانه ها جای گرفتند. اولين مولدهای برق اولين مولد برقی که وارد ايران شد تنها سه يا چهار لامپ را روشن می کرد که ناصرالدين شاه در سفر فرنگ با ديدن چراغ های روشن آنجا، آن را وارد کرده بود. اين مولد کوچک الکتريکی که در سال ۱۲۶۴ خورشيدی در دربار ناصرالدين شاه و تکيه دولت مورد استفاده قرار گرفت ولی به عنوان مبدا تاريخی ورود برق به ايران مورد توجه قرار نگرفت. درست بيست سال بعد از آن بود که محمد حسين امين الضرب با مولدی 400 کيلوواتی بخشی از شهر تهران را روشن کرد. اين مولد چندين سال به صورت انحصاری برق مناطقی از تهران را تامين می کرد که تا مدتها منحصر به ساعاتی از شب بود. البته دو سال پيش از اين، حرم امام رضا در مشهد با ۴۰۰ لامپ روشن شده بود اما چون برق آن جنبه عمومی نداشت و به طور اختصاصی برای روشنايی حرم استفاده می شد. مولد برق حرم امام هشتم شيعيان ۱۲ اسب بخار قدرت داشت و با همت حاج محمد باقر ميلانی معروف به رضايوف که امتياز چراغ برق مشهد به او واگذار شده بود با هزينه بالغ بر هشت هزار تومان نصب شده بود. در زمينه تامين هزينه اين مولد اختلافاتی ميان تاريخ نويسان وجود دارد برخی می گويند مظفرالدين شاه هزينه آن را تامين کرده اما برخی از بازماندگان آقای ميلانی معتقدند جد آنها تمام هزينه ها را تامين کرده است. برخی منابع عقيده دارند در همان سال ها برق به انزلی نيز وارد شده و يک تاجر روسی به نام "خوشتاريا" نخستين لامپ را به شيوه تجاری در ايران روشن کرده است و مردم انزلی از جمله اولين کسانی در ايران بودند که روشنايی برق را ديده اند. شهر تبريز نيز در شمار اولين شهرهايی بوده که مردمانش زودتر از ديگران برقدار شده اند و "قاسم خان والی" امتياز تاسيس کارخانه برق را در سال ۱۲۸۱ به دست آورد و بخشی از خيابان مجيدی‌ (مجدد الملک) را روشن می کرد. از او شيوه نامه ای باقی مانده که در آن چگونگی استفاده از خدمات برق شرح داده شده است و قديمی ترين سند ارائه خدمات برق در ايران است. در اين شيوه نامه توضيح داده شده که هزينه های سيم کشی، چراغ ها و برق چگونه از مشترکين دريافت می شود و در چه صورتی برق مشترکين قطع خواهد شد. در سال ۱۲۸۷ نخستين چاه نفت در مسجد سليمان به نفت رسيد و برای انتقال نفت از مسجد سليمان به پالايشگاه آبادان، يک نيروگاه بخاری برای راه اندازی تلمبه خانه و روشنايی ساختمان ها ساخته شد که مبدا ورود برق به خوزستان است. روشنايی های شبانه مصارف اوليه برق تنها محدود به چند ساعت از شب برای روشنايی بود و مولد های اوليه با ذغال سنگ، هيزم و چوب کار می کردند اما به دليل هزينه بالا بعد ها جای خود را به مولدهای ديزلی دادند. معابر و خيابانهايی که اولين بار در شهرها برقدار شدند به خيابان چراغ برق معروفند و مردم اين خيابانها را در شهرهايی نظير تهران، تبريز و مشهد به اين نام می شناسند. ورود برق مانند ديگر پديده های تازه غرب گاه با مقاومت هايی همراه بود اما برخی مردم نيز برای استفاده از برق از همديگر سبقت می گرفتند. داستان بيماری سل و ارتباط آن با دود چراغ های نفتی، روغن سوز و پيه سوز در مشهد خواندنی است. می گويند شرکت های توليد برق در آغاز سده جاری مسلول ها را در اولويت قرار داده بودند و برخی برای دريافت امتياز برق تظاهر به بيماری سل می کردند. اولين لامپ ها منازل ثروتمندان و افراد سرشناس شهرها را روشن می کرد به همين جهت ديدن لامپ های روشن و تلاش کارگران برای راه اندازی و روشن کردن مولد های برق در شهرهای مختلف از جمله سرگرمی ها و تفريحات مردم به حساب می آمد. تا سال ها مولدهای کوچک عمدتا وابسته به بخش خصوصی بخشی از نيازهای روشنايی را در ساعاتی از شب تامين می کردند و افراد ثروتمند و متنفذ شهرها با وارد کردن مولدهايی برق مناطقی از شهرها را تامين می کردند. اداره روشنايی شهرداری اما چون تقاضا مدام افزايش می يافت و شرکت های توليد برق توان تامين نيازهای تازه را نداشتند، شهرداری نيز وارد ماجرا شد. در سال ۱۲۸۴ اداره ای در شهرداری تهران به نام اداره روشنايی معابر تاسيس شد که تا چند دهه فعال بود. اين اداره بعدها به بنگاه برق تغيير نام داد ولی همچنان زير نظر شهرداری فعاليت می کرد. در سال ۱۳۱۶ شهرداری تهران با خريد چند مولد جديد از کارخانه اشکودا و نصب آنها در دوشان تپه، تا حدودی نيازهای روشنايی شب جمعيت ۴۵۰ هزار نفری شهر تهران را تامين کرد. بروز جنگ جهانی دوم تا حدودی توسعه صنعت برق را با مشکل مواجه کرد اما در دو دهه بعد دولت با اجرای برنامه های توسعه، تامين نيازها را پی گرفت و با تاسيس سازمان توانير و تمرکز موسسات مرتبط با توليد و انتقال برق برنامه های گسترده ای برای فروش برق به مردم و صنايع به اجرا در آورد. ايجاد سد های بزرگی نظير کرج، سپيد رود و دز به دليل آن که به منابع انرژی ارزان متکی بود برای تامين برق مورد توجه قرار گرفتند ولی در سال های بعد توجه کشف نفت، استفاده از اين منبع انرژی نيز در دستور کار قرار گرفت. علاوه بر اين، در اواخر دهه بيست و دهه سی همزمان با گسترش شهر تهران در حالی که به ظرفيت های توليد برق از سوی شهرداری افزوده می شد، برخی افراد نيز به نصب مولدهای ديزلی پرداختند که تعدادشان به بيشتر از ۳۰ شرکت می رسيد. وزارت آب و برق به هنگام تشکيل وزارت آب و برق در سال ۱۳۴۳، بنگاه برق تهران برق مورد نياز ۱۳۰ هزار مشترک شهر دو ميليون نفری تهران را تامين می کرد و ۳۲ کارخانه خصوصی نيز برق ۶۰ هزار مشترک را تامين می کردند. با گسترش شهرها، افزايش جمعيت و ورود صنايع جديد نياز به برق افزايش يافت دولت برای تامين برق مورد نياز تشکيلات سازمانی منسجمی نظير سازمان برق ايران را تشکيل داد و به اين ترتيب تامين برق ايران که زمانی تنها بر عهده بخش خصوصی بود به طور کامل در اختيار دولت قرار گرفت. مشکل عدم پيوستگی شبکه برق نيز کم کم در سال های بعد برطرف شد و خطوط انتقال در بخش های گسترده ای از ايران راه اندازی شد. همزمان پروژه های نيروگاهی برای تامين برق مورد نياز در مناطق مختلف آغاز شد و با راه اندازی آنها، شهرها يکی بعد از ديگری برقدار شدند و اکنون تمامی شهرها و بيش از ۴۸ هزار روستا از نعمت برق برخوردارند. البته هنوز روستاهايی در گوشه و کنار ايران وجود دارد که همچون صد سال پيش از چراغ های نفتی برای روشنايی استفاده می کند و حسرت برقدار شدن به دلشان مانده است. اگر از گذشته ها و مرحله آغازين صنعت برق ايران، خاطره يا تجربه ای شنيدنی داريد، لطفا با استفاده از پنجره اين صفحه برای ما بفرستيد. خدمات