نوروز در باکو
امروزه نوروز در کشور آذربايجان بسيار مفصل و با شکوه برگزار می شود و شباهت و نزديکی سنت ها و آيينهای نوروزی آن کشور به نوروز ايران يبش از ديگر کشورهای همسايه است.
درهفته ﭙيش از نوروز در شهر باکو جنب و جوش زيادی به چشم می خورد. نرده ها و تيرهای چراغ برق را رنگ می کنند، ميدانهای شهر گلکاری می شوند، همه جا رنگ نو به خود می گيرد و بسياری از مغازه ها در ويترين های خود يک سينی سبزه می گذارند. در نزديکی ايستگاه راه آهن باکو که به آن واغزال می گويند، سبزه، مهمترين نماد بهاری، به مغازه گل فروشی جلوه خاصی داده است. گل فروش صدها سبزه را با سليقه چيده و آنها را تزئين کرده و مشتريان زيادی را به سوی خود جلب می کند. آذری ها به سبزه سمنی می گويند و همچون ايرانيان از چند هفته ﭙيش از عيد به تهيه آن می ﭙردازند. اما از چند دهه پيش به اين سو، جوان تر ها به جای سبز کردن سنتی سمنی در خانه، به خريدن آن بسنده می کنند. شيرينی های رنگارنگ و جنب و جوش کارکنان شيرينی ﭘزی های باکو نيز گويای گسترش فعاليت آنها در اين روزهاست. از بين شيرينی های گوناگون، دو نوع آن ويژه نوروز اند و عمدتا در اين روزها تهيه می شوند: شکر بوره و باقلوا. باقلوا که انواع آن در کشورهای ديگر نيز يافت می شود يکی از اجزاء مهم سفره نوروزی در باکوست. شکر بوره به قطاب شباهت دارد ولی چند برابر بزرگتر از آن است. از آيين های ديگر نوروزی در جمهوری آذربايجان خانه تکانی است که در روزهای قبل از عيد، همچون ايران با کمک همه اعضای خانواده انجام می شود. هر خانه بايد در روزهای نوروزبرای مهمان های سرزده آماده باشد. در گذشته مردم از سبزه سبز کرده خود سمنو درست می کردند. سمنو را نيز”اصفهان حلواسی“ يا حلوای اصفهان می نامند. چهارشنبه سوری نيز در آذربايجان برگزار می شود و به آن چهار شنبه آق شامی می گويند. مردم در آذربايجان بجای آخرين چهارشنبه سال آنچنان که در ايران مرسوم است، چهار چهار شنبه باقی مانده از سال را به عنوان نماد آب، باد، خاک و آتش جشن می گيرند. ﭘروفسور نبی اف که مطالعات زيادی درباره نوروز کرده، معتقد است که مراسم اين چهارشنبه ها از روزگاران ﭘيش باقی مانده و جنبه ای فلسفی دارد. او در اين باره می گويد: "اين عيد ملی به آفرينش انسان مربوط است. درک انسان از هستی با چهار عنصر آب، باد، خاک و آتش ﭙيوند می خورد. از يک ماه مانده به عيد نوروز در چهار شنبه های آخر سال جشنها و مراسم مختلفی برگزار می شد که تا به امروز باقی مانده و به ما هم رسيده است." با وجود اين امروزه از بين اين چهار چهارشنبه تنها چهارشنبه آق شامی است که با شکوه زياد برگزار می شود. در شام اين روز در کوچه های باکو بخصوص در محله ايچری شهر بوته های بزرگ آتش افروخته می شود و ﭙسرها و دخترها از روی آن میﭙرند. اين مراسم با آنکه در دوره هايی از حکومت شوروی ممنوع بوده، ولی تا امروز به خوبی حفظ شده است. باور به آتش به عنوان عنصری ﭙاک کننده و برای دور کردن شر، از گذشته در فرهنگ های مختلف وجود داشته است. در ايران باستان نيز آتش عنصری مقدس بوده و ستايش می شده است: در بعضی مراسم اين عيد علائم زرتشتی خود را نشان می دهد. افروختن و ﭙريدن از روی آتش و روشن کردن شمع ازجمله آئينهای زرتشتی ست که به ما رسيده است. بدين سبب زرتشتيان تصور می کنند که اين جشن تنها ازآن آنان است. بعد از آتش بازی بعضی بچه های آذری ” ﭙاﭙاق آتماق“ می کنند که شبيه مراسم فال گوش در ايران است. آئين ديگر در شب چهار شنبه "پاپاق آتماق" يا کلاه گردانی است. در اين مراسم اکثرا پسرها شرکت دارند. آنها در خانه همسايه را می زنند و صاحب خانه در کلاه آنها چيزهای خوردنی مانند شکر بوره، باقلوا، فندق، سيب و شکلات می گذارد. بعضی دختران نيز در اين شب فال گوش می ايستند که به زبان آذری گولاخ فالی می گويند. آنها مخفيانه به سخنان همسايه گوش می دهند و آن را چنين تفسير می کنند: "من پيش همسايه فال گوش ايستادم و شنيدم که مادری به بچه اش می گفت چراغ ها را روشن کن. بر گشتم و از مادرم پرسيدم تعبيرش چبه؟ مادرم گفت که سال نو با روشنايی شروع می شه. تو چی شنيدی؟" بعد از ظهر روز آخر اسفند يا بيستم مارس، روز ﭙيش از نوروز، گورستانهای باکو مملو از آدم است. هر کس به تعداد رفتگانش، سينی های سمنو در دست دارد. بر روی بعضی گورها دو يا سه سينی سبزه گذاشته شده که نشانه اين است که خانواده های چندی از خويشان آنجا حضور يافته اند. منظره گورستان در اين روز حيرت انگيز است، گويی آذری ها مردگان خويش را نيز در جشن نوروز شرکت می دهند. در شب ﭙيش از نوروز همه افراد خانواده، در خانه يکی ازبزرگترها جمع می شوند و شام را با هم می خورند. مهمترين و اصلی ترين خوراک نوروزی در آذربايجان ماهی است که بايد حتما روی سفره باشد. روی سر ماهی حلقه ای قرار می دهند که آن را بايد بزرگترين دختر دم بخت خانواده در انگشت خود کند. بر اساس باورهای مردم اين کار دختر را خوشبخت می کند. سفره نوروزی آذربايجانی ها با سفره نوروزی ايرانی ها تفاوت دارد و در زمان حاضر در آن هفت سين، هفت شين يا هفت ميم وجود ندارد اما هر کدام از اجزا آن معنی خاصی دارد. در دوره اتحاد شوروی سابق نوروز آذری ها دوره های مختلفی را گذرانده است. در اوايل و بخصوص در دوره استالين آن را بکلی ممنوع کردند، در دوره بعد به صورت مشروط آزاد شد تا بالاخره در دهه هشتاد ميلادی بکلی آزاد و جشن ملی اعلام شد. اما مردم آن را در گذشته چگونه برگزار می کردند و امروز چگونه برگزار می کنند؟ در دوره شوروی نوروز تنها در محيط خانواده برگزار می شد، ولی اين مراسم هيچگاه با شکوه نبود، با اين همه در آن زمان به خاطر وضع اقتصادی بهتر، همه مردم توان جشن گرفتن داشتند. در زمان حاضر اين عيد از طرف دولت پذيرفته شده و يک جشن رسمی است و بدين جهت در محيط عمومی و با موسيقی و رقص زياد برگزار می شود. اگر چه نوروز در سالهای اخير دوباره جشن گرفته می شود ولی در سالهای حکومت شوروی، همچنانکه اشاره شد،‌ مردم برای برگزاری مراسم نوروز دچار مشکل می شدند. با وجود اين ﭙروفسور نبی اف معتقد است که رهبران محلی آن زمان حزب کمونيست در برگزاری اين جشن و نگهداری آن در آن سالها نقش داشته اند. او می گويد: " در سال ۱۹۶۶ حکومت شوروی سابق اجازه بر گزاری مراسم نوروز را صادر کرد و اين يکی از رويدادهای به ياد ماندنی کشور ماست. همين جا گفتنی است که در آن زمان منشی کميته مرکزی و مسئول ايدئولوژی حزب کمونيست آذربايجان عشقعلی قربانف از اين قرار حکومتی استفاده کرد و توانست نوروز را با شکوه تمام بر گزار کند." خدمات