دختری پشت فرمان اتوبوس با 'قصه‌های بسیار'
در کابلی که شاهد انفجارهای مرگباری بود، دختری آستین بالا زد تا به محرومیتی که در دوران کودکی دچار بود، نقطه پایانی بگذارد. او اشتیاق شدیدی به مطالعه داشت. اما عدم دسترسی لازم به کتاب باعث سرخوردگیش می‌شد. کتاب‌های درسی نیز نمی‌توانستند پاسخ‌های مناسبی را برای مغز کنجکاو او فراهم کنند.
فرشته کریم می‌گوید: داشتن ایده در بعضی اوقات مهمتر از داشتن پول است فرشته کریم ۲۵ ساله، ملی‌بس یا اتوبسی‌‌ (اتوبوسی) را در کابل راه انداخته که به جای این که افراد را در مناطق مختلف جابجا کنند، حالا حامل ۵۰۰ جلد کتاب شده است. این ملی‌بس که دارای طرحی چشمگیر می‌باشد و ظرفیت حدود ۱۶ مراجعه کننده را در عین زمان دارد، کوچه به کوچه شهر کابل می‌رود تا فرصتی برای دسترسی به کتاب برای کودکان و نوجوانان را ایجاد کند. نام این کتابخانه اتوبسی و نهادی که فرشته کریم در افغانستان راه‌اندازی کرده "۴مغز" است. وقتی از فرشته که تازه دوره کارشناسی ارشد خود را در دانشگاه آکسفورد بریتانیا تمام کرده، درباره دلیل انتخاب این نام پرسیدم، گفت: "۴ مغز (گردو) شکل مغز انسان را دارد؛ می‌تواند نماد منطق باشد. اگر دقت کنیم، در چهار مغز ظاهرا دو مغز به‌هم‌چسپیده انسان به نظر می‌رسد که نمایانگر ارتباط و گفت‌و‌گوی میان دو فرد است." فرشته می‌گوید با توجه به این که بخش بزرگی از جمعیت افغانستان را کودکان و نوجوانان تشکیل می‌دهند، سرمایه‌گذاری بالای آنها از اهمیت زیادی برخوردار است. "کودکان باید افکار باز داشته باشند. جرأت فکر کردن را داشته باشند. از پرسیدن نهراسند. تا بتوانند فردا فکر و اندیشه جدید تولید کنند." وقتی که فرشته تولد شد، آتش جنگ داخلی در کابل شعله ور شده بود و بعد از ۴ سال، پایتخت به دست طالبان افتاد. مدارس دخترانه بسته شدند. او با بیان این که دوران کودکی خود را زندگی نکرده و آن را به طور وحشتناکی از دست داده است، افزود: "کودک که بودیم، روحیه پرسشگری ما سرکوب می‌شد؛ چرا گفتن به معنی جنگ بود." صابر مهمند، سخنگوی وزارت اطلاعات و فرهنگ افغانستان، به بی‌بی‌سی فارسی گفت که این وزارت‌خانه از هر اقدامی در جهت روشن کردن افکار عمومی و بالا بردن سطح معلومات و دانش مردم، حمایت می‌کند. در حال حاضر بیش از ۶۵ درصد جمعیت افغانستان بی‌سواد هستند و که بخش بزرگ آن را زنان تشکیل می‌دهد. وزارت آموزش شمار دانش آموزان را حدود ۹ میلیون نفر اعلام کرده که ۳.۵ میلیون آن دختران هستند. افغانستان حدود ۱۷هزار مکتب/مدرسه دارد. یکی از اهداف بلندپروازانه نهاد ۴مغز، ایجاد زمینه تفکر انتقادی در افغانستان است. این نهاد می‌خواهد از طریق فراهم‌سازی زمینه مطالعه انواع مختلف کتاب‌ها برای کودکان و نوجوانان، آهسته آهسته به هدف درازمدت خود برسد. تفکر انتقادی که یک نوع تفکر هدفمند و منطقی است، افراد را از حالت انفعالی بیرون می‌کند و به آنها توانایی‌هایی می‌بخشد تا به جای تقلید کورکورانه از الگوها و پذیرش بی­چون و چرای والدین، معلمان، سیاستمداران و رسانه­ها، بتوانند به وسیله تفکر انتقادی در جست‌وجوی حقایق و خردورزی باشند. در کشورهای توسعه یافته، آموزش مهارت‌های تفکر به عنوان اولویت اصلی در برنامه‌ریزی‌های آموزشی مراکز تعلیم و تربیت در نظر گرفته شده است. اما به نظر می‌رسد که در جامعه افغانستان هنوز سنت انتقادی و تفکر انتقادی غالب نیست. برای رویارویی با مسئله پائین بودن میزان مطالعه افراد در افغانستان که عوامل مختلفی دارد، توسعه کتابخانه‌ها می‌تواند کمک کند. اما از آنجا که خدمات کتابخانه‌ها بنابر عوامل گوناگون در این کشور محدود است، توسعه کتابخانه‌های سیار می‌تواند چاره‌ای در کنار راه‌اندازی کتابخانه دیجیتالی، برای حل این مشکل باشد. وزارت فرهنگ افغانستان در سراسر این کشور ۸۰ کتابخانه عامه دارد که مرکز آن در کابل است. این کتابخانه‌ معمولا بخش‌های مختلف دارند از جمله بخش زبان و ادبیات، بخش کودکان و نوجوانان، بخش افغانستان شناسی و بخش مطالعات عمومی. کتابخانه‌های عامه مجموعه‌ای نامرتب از کتاب‌هایی است که در طول سال‌های گذشته اهدا شده است. وزارت فرهنگ اما می‌گوید که این وزارتخانه برای غنی‌سازی متحوای کتابخانه‌های عامه در سال گذشته مالی حدود ۲ میلیون افغانی (۲۵ هزار دلار) را کتاب خریده است. از سوی دیگر، از آنجا که کتاب‌خوان در افغانستان کم به نظر می‌رسد، جامعه هم مکان و زمانی که برای چنین عادتی لازم است، مثل کتاب‌خانه‌های عامه یا اتاق مطالعه در خانه‌ را در خود کم دارد، که آن‌هایی که کتاب‌خوان هستند را هم در ادامه‌ این عادت با چالش رو به رو می‌سازد. یکی از کارکنان کتابخانه سیار در حین کتابخوانی برای کودکان زمانی که از فرشته درباره نتیجه چند هفته فعالیت "۴مغز" پرسیدم، گفت که راه پرخم و پیچی را پیش‎‌رو دارند. او از محدودیت‌های اجتماعی، برنامه آموزشی در مدارس و نقش خانواده‌ها در ترویج فرهنگی کتاب‌خوانی و رشد تفکر انتقادی نام برد. فرشته درباره مشاهدات خود از فعالیت بیش از دوهفته‌ای ۴مغز می‌گوید: "در اوایل شمار کودکانی که به کتابخانه سیار مراجعه می‌کردند معدود بودند، اما با گذشت زمان، در نتیجه تلاش آنها برای اعتمادسازی از جمله صحبت با خانواده‌ها و بزرگان محلی، وضعیت تغییر کرده است." او می‌گوید: "حالا عده‌ای از والدین با کودکان خود مراجعه می‌کنند، گاهگاهی برای ما ناهار می‌آورند و حتی در شماری از موارد پول هدیه می‌کنند." هرچند مقام‌های وزارت فرهنگ وضعیت کتاب‌خوانی در افغانستان را "نامطلوب" می‌خوانند، اما سخنگوی این وزارت‌خانه می‌گوید که این وضعیت رو به بهبود است. او می‌گوید که در یک سال گذشته، تیراژ کتاب افزایش یافته و "این خود نشانگر گسترش فرهنگ مطالعه و کتابخوانی در افغانستان است". اما پرسش در این جا است که چرا مردم افغانستان از کتاب و کتابخوانی دور افتاده‌اند؟ کامبیز رفیع، کارشناس توسعه، با بیان این که کتابخوانی در حاشیه "فرهنگ عام" است، افزود که توجه فکری جامعه بیش‌تر مصرف کارهایی مثل درآمدزایی می‌شود و کتاب‌خوانی جای‌گاه چندانی در ذهنیت عموم ندارد. نقش نظام آموزشی در گسترش و نهادینه ساختن فرهنگ مطالعه و کتابخوانی "کلیدی" عنوان شده است. آقای رفیع به این باور است که خانواده‌ها اغلب "مکتب/مدرسه رفتن" را با "باسواد شدن" یکی می‌پندارند. "در حالی که مکتب رفتن یکی و نه تمامی آموزش دوران کودکی است و متباقی به سمت و سو دادن ذهنیت کودکان در محیط خانواده بستگی دارد که کتاب‌خوانی جزء عمده‌ آن است". او می‌گوید که برای بیش‌تر خانواده‌ها حتی تصور این که کودک‌شان را به کتاب‌خوانی تشویق کنند، مشکل است. "آموزگارهای مکاتب هم با عین رویکرد، استعداد کودک را با آزمون‌های مکتب به ارزیابی می‌گیرند." کلاس درسی بدون دیوار و بدون میز. مکتبی در فضای باز نزدیک جلال آباد در ولایت ننگرهار به این ترتیب، برای بهبود این وضعیت، به نظر این کارشناس توسعه، کودکان باید به کتاب‌خوانی تشویق شوند و الگوپردازی مثبت برای کلان‌سال‌ها از عادت کتاب‌خوانی در رسانه‌ها است. "مکاتب دولتی ایجاد کتابخانه و رجوع به آن را بایستی به بخشی از برنامه‌ آموزشی تبدیل کنند که حد اقل چنین عادتی در ذهن خُردسال‌ها جایش را باز کند، اگرهم به این زودی عملا به عادت عام مبدل نشود." راهکار دیگر برای تغییر وضعیت کنونی، نشر و ترجمه‌ نهادمند کتاب‌ برای کودک و نوجوان خوانده شده است. آقای رفیع می‌گوید که کشورهای هم‌زبان ایران، پاکستان و تاجیکستان در این زمینه کارهایی انجام داده‌اند که می‌شود از منابع آن‌ها بهره گرفت. با توجه به تلاش‌ها و اقداماتی مشابه در گذشته که پس از مدتی از فعالیت ماندند، باید دید که چرخ‌های ملی‌بس "۴مغز" تا چه زمانی می‌تواند روی جاده‌های ناهموار کابل در حرکت ‌باشد.