سقوط نفت؛ قرارداد آتی چیست و چرا قیمت نفت منفی شد؟
از دیروز که قیمت نفت "وست تگزاس اینترمیدیت" یا نفت سبک آمریکا در جریان پدیده بی‌سابقه و تاریخی با قیمت منفی روبرو شده است، شاید شما هم ناباروانه به دنبال چرایی و چگونگی این پدیده باشید.
آنها که در صدد توضیح این پدیده بی سابقه برآمده‌اند چاره‌ای نداشته‌اند مگر آنکه توضیح دهند این قیمت منفی مربوط به قراردادهای آتی نفت است و قیمت‌های آنی یا قراردادهای آنی (لحظه‌ای) را در برنمی گیرد، یا حتی در توضیحات خود تاکید می‌کنند که قیمت‌های نفتی محدود به قیمت‌های تحویل در ماه جاری و آتی است و نه ماه‌های بعدی. قرارداد آتی یا قیمت آتی چیست؟ قراردادهای آتی یا قیمت آتی در مقابل قراردادهای آنی و قیمت آنی معنا پیدا می‌کند، در قرارداد آنی، خریدار و فروشنده کالا با هم توافق می‌کنند کالای موردنظر را در قیمتی مشخص در همان لحظه معامله کنند. با این حساب قرارداد و قیمت آتی قراردادی است که در آن انجام دادوستد و قیمت گذاری مربوط به آینده می‌شود. این قراردادها از گذشته‌های بسیار دور میان کشاورزان و صاحبان سرمایه یا سلف‌خران به صورت سنتی مرسوم بوده است. کشاورزان برای آنکه بتوانند به سرمایه و درآمدی دست پیدا کنند باید تا پایان دوره کشاورزی و برداشت محصول خود صبر می‌کردند تا با فروش محصول خود، پول و درآمدی کسب کنند، اما آنها نیازهای آنی خود را نمی‌توانستند تا فصل درو محصولات به تاخیر بیندازند، از طرفی سرمایه داران یا مصرف‌کنندگانی همچون نانواها حاضر بودند برای آنکه از ریسک گرانی یا ابهام در آینده قیمت گندم در امان بمانند، محصول کشاورزان را در قالب یک قرارداد، پیش از فصل برداشت با قیمتی توافقی و بر اساس توافق تحویل در فصل برداشت، خریداری کنند. در این دادوستد، به شکل آنی و لحظه‌ای محصولی دست به دست نمی‌شد اما کشاورزان با پیش فروش محصولات خود، در زمان حال، به بخشی از درآمد آتی خود میرسیدند که نیازهایشان را برطرف می‌کرد و نانواها یا سرمایه‌داران تعهد تحویل محصولی در آینده را با قیمت امروز به دست می‌آوردند. در این نوع دادوستد هر دو طرف،‌ ریسک یا خطر خرید و فروش خود را به حداقل می‌رساندند، هرچند که در این میان کاهش یا افزایش قیمت در آینده به سود یا زیان یکی از طرفین تمام می‌شود. مثلا زیان کشاورز اینجاست که مثلا یک بار گندم را امروز به قیمت هزار دلار پیش فروش کند، اما سه ماه دیگر قیمت گندم در بازار باری هزار و پانصد دلار باشد. یعنی پانصد دلار زیان برای کشاورز، و پانصد دلار سود برای نانوا. برعکس هم ممکن است گندم ارزان شود، و نانوا بتواند یک بار گندم را به پانصد دلار بخرد. اما چون قرارداد بسته مجبور است به همان قیمت هزار دلار بخرد. اینجا سود برای کشاورز است. بیشتر بخوانید: بازارهای کالایی چه اتفاقی در جریان است؟ آن سازوکار سنتی، در روزگاری که ما در آن زندگی می‌کنیم با تشکیل و راه‌اندازی بورس‌های کالایی بسیاری در سراسر جهان تبدیل به مبنایی برای جابه جایی‌های مالی سرسام آور شده است. مثلا واسطه‌هایی وارد میدان می‌شوند و با خرید و فروش این قرارداد‌ها سود می‌کنند یا ورشکسته می‌شوند. نفت هم یکی از این محصولات و کالاهاست که بازار جهانی آن با قراردادهای آتی و قیمت‌های آتی سروکار دارد. در بازار نفت، خریدار محصول مشخصی را برای تحویل در زمانی معین به قیمتی مشخص می‌خرد، این دادوستد براساس تحلیل دو طرف معامله و ارزیابی آنها از آینده بازار شکل می‌گیرد، اینکه آنها حدس می‌زنند در آینده قیمت نفت به دلایل مختلفی بالا یا پایین می‌رود. و در نهایت قیمت توافقی شکل می‌گیرد. در این دادوستد آتی،‌ فروشندگان نفت می‌توانند ریسک معامله و بی ثباتی در بازار را تا حدودی کنترل کنند و روی درآمدی تضمین شده در آینده‌ای مشخص (براساس قرارداد) حساب کنند. در عین حال خریداران نفت اعم از پالایشگران یا دیگر مصرف‌کنندگان هم می‌توانند برای آینده خود،‌ خود استراتژی روشنی داشته باشند، چراکه براساس قرارداد، از قیمت نفتی که قرار است در ماه‌های آتی (براساس قرارداد) دریافت کنند آگاه هستند. اما در این میان دسته سومی هم در بازارهای کالایی هستند که نوسان گیران، معامله گران یا سفته بازان نامیده می‌شوند، این گروه با تغییرات عوامل بنیادین در بازارهای کالایی و متناسب با تحولات روز بازار که در این مثال، بازار نفت و صنعت نفت به شمار می‌آید، محموله‌های نفت برای تحویل در دوره‌های مختلف آتی را معامله می کنند و در واقع از نوسان این قیمت‌ها و نوسان‌گیری کسب سود می کنند. در بازار نفت این روزها چه اتفاقاتی افتاده است که قیمت‌ها برای نفت وست تگزاس منفی شده است؟ نفت در ماه های گذشته به دلیل کاهش تقاضای ناشی از بحران کرونا، مصرف نشده است، از طرفی عرضه نفت به بازار بیش از انتظار بوده است. ظرفیت‌های پذیرش و ذخیره سازی نفت، لبریز از نفت شده است و امکان ذخیره سازی بیشتر نفت وجود ندارد و این اتفاقات در حالی روی داده است که فروش نفت با تحویل در موعد مقرر یعنی ماه مه، بایست کمتر از ۱۰ روز دیگر اجرایی شود و البته جایی برای ذخیره و امکانی برای تحویل وجود ندارند. تولیدکنندگان به سرعت نمی‌توانند تولید را متوقف کنند چراکه کاهش و بازگشت دوباره به سطح تولید پیشین به شدت هزینه بر است. از این رو چاره‌ای جز اعطای تخفیف‌های باورنکردنی و حتی قیمت‌گذاری منفی نیست تا از شر نفت خلاص شوند. تکلیف قراردادهای آتی نفت و قیمت‌ها پس از ماه می چه می‌شود؟ اگرچه قیمت‌های نفت برای تحویل در ماه‌های دورتر هم در آینده با تحولات و نوسان‌هایی روبرو خواهد شد اما در حال حاضر قیمت نفت وست تگزاس در ماه‌های بعدی همچنان مثبت است که نشان می‌دهد بازارهمچنان امیدوار است در آینده، اوضاع تغییر کند. قیمت نفت برای تحویل در ماه ژوئن( تیرماه) همچنان در کانال ۲۰ دلاری است، اما با نزدیک شدن به زمان تحویل و تسویه این قراردادها، اگر شرایط بازار و ذخایر و انبارهای نفت تغییری نکند، هیچ بعید نیست این قیمت‌ها نیز با افت‌های شدید همراه شود.