صهیونیسم: از رویا تا واقعیت
"فلسطین سرزمین کهن و فراموش ناشدنی ماست ... یهودیانی که این{سرزمین} را بطلبند کشورشان را خواهند یافت. ما {سرانجام} در خاک خویش آزادانه خواهیم زیست و در خانه های خویش آسوده خواهیم مرد."
هنگامی که تئودور هرتزل، روزنگامه نگار اتریشی، این جملات را در کتاب کشور یهودی (Der Judenstaat - The Jewish State) می نوشت، شاید خوشبین ترین همکیشان یهودی وی هم تصور نمی کردند که پنجاه سال بعد در "ارض موعودشان" کشوری داشته باشند. اندیشه ای که هرتزل در واپسین سال های قرن نوزدهم میلادی کمر همت به ترویجش بست، از آن زمان با واژه ای عجین شد که یک یهودی دیگر، ناتان بیرن باوم، چند سال پیش از او با رویای "سرزمین اسرائیل" به زبان رانده بود: صهیونیسم. فهم درست صهیونیسم – به عنوان یک اندیشه و یک جریان سیاسی – بدون درک یهودستیزی در دوران مدرن ممکن نیست. چه بسیارند کسانی با این باور که اساسا صهیونیسم در میان یهودیان پدیدار نمی گشت مگر در واکنش به پدیده اثرگذاری چون یهودستیزی قرن نوزدهم اروپا و خشونت های سازمان یافته علیه یهودیان در روسیه تزاری. در حقیقت جریان های تاریخی هوادار بازگشت قوم یهود به "سرزمین موعود" تا اواخر قرن نوزدهم میلادی هیچگاه از حاشیه به متن نیامده بود و دست بالا عموما از آن کسانی بود که برای هم آمیختگی کامل یهودیان با جامعه ای که در آن به عنوان اقلیتی درجه دو زندگی می کردند، می کوشیدند. بیانیه بالفور تاثیر جریان های یهودستیز نیمه دوم قرن نوزدهم اروپا اما آنقدر بود که از شهروندان اروپایی-یهودی و سکولاری چون هرتزل که تا ‍پیش از آن بیشتر به حل شدن در جامعه مادر می اندیشیدند، یهودیانی ساخت که جز اندیشه بنیان نهادن جامعه ای جدید از قوم خود چیزی در سر نمی پروراندند. به سال ۱۸۹۷ میلادی، یک سال پس از آنکه هرتزل از "خانه ای برای یهودیان" سخن گفت، اولین کنگره سازمان جهانی صهیونیسم در بازل‌ سوئیس آغاز به کار کرد. درست بیست سال بعد، در سال آخر جنگ جهانی اول، فعالیت لابی های یهودی و اعضای این سازمان، به ویژه در بریتانیا، نتیجه داد و بانیان صهیونیسم یک گام بزرگ به تحقق آرمان خود نزدیک شدند. بیانیه مشهور بالفور (به نام لرد بالفور Arthur James Balfour، وزیر خارجه وقت بریتانیا) از موضع مثبت (حمایت) دولت بریتانیا برای "ایجاد خانه ملی برای یهودیان در فلسطین" خبر می داد. این بیانیه، یا در واقع نامه وزارت خارجه خطاب به لرد روتشیلد – از حامیان اصلی آرمان صهیونیسم – یک شرط مهم داشت که "هیچ عملی انجام نشود که حقوق مدنی و مذهبی جمعیت غیریهودی ساکن فلسطین را به خطر بیاندازد" – شرطی که ظاهرا بسیاری از مدافعان سرسخت دولت یهودی سالهاست بر آن چشم بسته اند. بیانیه بالفور جدای از تغییرات جغرافیایی ناشی از جنگ جهانی، بیش از هر چیز مدیون تلاش و لابی بی امان کایم وایزمن، رییس سازمان جهانی صهیونیست، در لندن بود. خواسته یا ناخواسته، از سر دلسوزی یا استیصال، یا شاید به جبران خدمات سربازان یهودی و فعالان صهیونیست در جنگ جهانی، دولت وقت بریتانیا در این بیانیه بر آرمان "خانه یهودیان در فلسطین" صحه گذاشت. ابتکاری برای گشودن یک گره که خود گره ای شد بر گره های دیگر و اول بر دست خود بریتانیایی ها نشست. کشور اسرائیل باور وایزمن و همفکرانش به همراهی بریتانیا تا تحقق آرمان صهیونیسم و استقرار کشور یهودی، چیزی نبود که همه اعضای سازمان جهانی صهیونیست ها بپسندند. کسانی چون زه عو جابوتیسنکی، که آرمان صهیونیسم را توجیه کننده هر وسیله ای می دانستند، با بی اعتمادی نسبت به بریتانیا، یگانه راه رسیدن به این آرمان را حرکت خود یهودیان می دیدند. این تضاد، در سال های پس از صدور بیانیه بالفور به انشعاب در سازمان جهانی و پیدایش اتحاد صهیونیست های بازنگر (Revisionist Zionist) انجامید. جریانی که به خشونت سازمان یافته علیه بریتانیایی ها دست زد و بعدها یکی از چرخ های ماشین خشونت و ترور متقابل اعراب و یهودیان در سرزمین فلسطین (دهه های ۲۰ و ۳۰ میلادی) شد. صهیونیسم بازنگری طلب، با ایجاد گروه شبه نظامیان سازمان یافته، در عمل، و ضدیت با جریان های چپ – به ویژه با صهیونیسم کارگری – در حوزه اندیشه، برای بسیاری تداعی کننده جریان نوظهور فاشیسم بود و با افزودن گره کور ترور بر ابتکار لرد بالفور کلاف سردرگمی ساخت که از آن پس عقل جهان را به گشودنش چاره نبود. سی سال پس از اولین موفقیت صهیونیست ها و صدور بیانیه بالفور، همزمان با فروکش کردن شعله های جنگ جهانی دوم و شکست آلمان نازی، و در حالی که هنوز مهر فرمان خروج نیروهای بریتانیایی از فلسطین خشک نشده بود، آن گروه از اعضای سازمان جهانی صهیونیست ها که در فلسطین مستقر بودند، این بار خود بیانیه ای صادر کردند: ایجاد کشور اسراییل. دغدغه بقا بسیاری اینگونه استدلال می کنند که از این زمان (۱۴ مه ۱۹۴۸ میلادی)، صهیونیسم به عنوان یک جنبش سیاسی، با محقق کردن آرمان "کشور یهودی در ارض موعود" به پایان رسید. گروهی دیگر اما موجودیت یافتن کشور یهودی را آغاز راه صهیونیسم می دانند و گسترش آن را به عنوان یک ایدئولوژی معطوف به وجود کشوری مبتنی بر آن می بینند. بدون رد کامل این دو نظر، می توان گفت که صهیونیسم از این زمان به بعد دستکم معنای دیگری یافت. تحقق آرمان یک ایدئولوژی یا یک جنبش سیاسی در فاصله نیم قرن از زمان پیدایش، موفقیت کوچکی نبود. دغدغه حفظ این مهم – با گسترش لابی یهودیان، حمایت از مهاجرت به اسراییل و ... - چیزی بود که از آن پس به صهیونیسم معنا می داد. صهیونیسم، اندیشه ای سکولار اما با ریشه های عمیق دینی، به باور بسیاری پاسخی بود مدرن به پرسشی کهن. جنبشی سیاسی بود با آرمانی برآمده از دغدغه بقاء و این دغدغه به باور ناظران چنان ریشه دار بود که آنگاه که به قدرت رسید آرام آرام دغدغه بقای دیگران را از باوردارندگانش گرفت. پدر صهیونیسم سیاسی، شاید به هنگام سخن گفتن از "خانه یهودیان" تصور نمی کرد که روزی زیر تصویر بسیار بزرگی از وی، گروهی از همکیشانش برپایی آن خانه را اعلام کنند. شاید او هیچ تصوری نداشت که دغدغه امنیت این خانه، خانه های دیگری را ویران خواهد کرد. و شاید در آخرین روزهای قرن نوزدهم – تئودور هرتزل - باور نداشت که یکصد سال بعد، رویای او برای قومش، کابوس مردمانی از قومی دیگر خواهد شد. خدمات