اتانازی و سقط جنین
مایلم به دو نکته اصلی زایش و مرگ بپردازم. نکاتی که در دنیا روی آنها کار شده است و هر دو نکته به نحوه تلقی اجتماعی از زندگی بر می گردد.
این تلقی در یک کشور مدرن با کشوری مانند کشور ما تفاوت دارد. کشوری که حکومتش دینی است. کشوری که به سنت و عرف و عادت های کهن تکیه دارد و کشوری که مردمانش هنوز تحول واقعی مدرن شدن را تجربه نکرده اند. در نتیجه به شرایطی که اتفاقا در آن افتاده اند مثل تکنولوژی جدید تسلط ندارند، راجع به آن اصلا فکر نمی کنند یا به سرعت از آن عبور می کنند. اینجا این مسأله اهمیت دارد که ببینیم خردورزی اخلاقی غربی ها در این دو مورد چه کمکی می تواند به ما بکند. یکی مسأله سقط جنین است و دیگر اتانازی. اکنون نزدیک یک ساعت است که من برای شما صحبت کرده ام. بنا به آمار سازمان بهداشت جهانی در این یک ساعت 30 زن بر اثر سقط جنین غیر پزشکی مرده اند. رقم وحشتناک است و گاه روزانه به 750 نفر می رسد. اولین و مهمترین موضوع بحث غربی ها بخصوص در آمریکا در دهه 90 از اینجا می آید. انبوهی فیلسوف و فیلسوفان اخلاق درباره اش نوشته اند و حجم کتابهایی که در این زمینه منتشر شده عظیم است. در سقط جنین موضوع این است که بالاخره صاحب این بچه کیست؟ می پذیرند که مادر است. چون او را در رحمش می پرورد و به دنيا می آورد و بزرگ می کند. اما پدر چه می شود؟ در این تصمیم گیری، تصمیم گیری مادر نهایی شناخته می شود. نکته دوم این است که آیا جنین یک آدم یا شخص (person ) است، یا نه. اگر هست بنا به اصلی که همه ما می پذیریم که آدم نباید کشت، نمی شود سقطش کرد. ولی اگر آدم نیست و فقط بالقوه هست می شود. اگر بگوییم بطور بالقوه قرار است او به آدم تبدیل شود و نمی شود، کار سخت می شود. چون هر نوع جلوگیری از بارداری هم باید کنار گذاشته شود. چون آنجا هم ما مانع آن می شویم که یک موجود بالقوه ای ساخته شود و در نتیجه به یک معنی او را نابود کرده ایم. چون منطق بالقوه را نمی توانیم بپذیریم. ناچاریم به این بحث بپردازیم که آیا او آدم هست یا نیست. به نظر می آید در حجم عظیم چند صد هزار صفحه ای مقالات و کتابها بحث به نفع کسانی تمام شده که جنین را یک "شخص" نمی شناسند و فکر می کنند که می توان او را از بین برد. حالا چرا جنین تا این حد مسأله ماست؟ به این دلیل که ما هنوز در جامعه خود نتوانسته ایم به راههای قطعی برای جلوگیری از ایجاد جنین دست بیابیم. آدم ها زندگی و آمیزش جنسی دارند و نمی توانند نداشته باشند. در این جریان خطر آفرینش یک موجود زنده وجود دارد که شاید نخواهند. امکاناتی که در دنیا هست هنوز صد در صد نیست. بنابراین آبستنی بیرون از اراده اتفاق می افتد. از آن تلخ تر این است که زن ها به دلیل فرودستی اجتماعی، اعم از اینکه همسر داشته باشند یا نه، مورد تجاوز واقع می شوند. ما چگونه می توانیم از زنی که مورد تجاوز قرار گرفته بخواهیم موجودی را در شرایط ناخواسته در رحم خود بزرگ کند و به دنیا بیاورد و مسئولیتش را تا آخر عمر بپذیرد؟ یک لحظه با خودتان فکر کنید که شمار زنانی که مورد تجاوز قرار می گیرند، زیاد و تکان دهنده است. در جوامع پیشرفته تر آمار دقیق است، در جوامع عقب مانده دقیق نیست. آمار همواره نمی تواند دقیق باشد چون غالبا اینگونه موارد اعلام نمی شود. اما به هر حال بسیاری از این تجاوزها منجر به حاملگی می شود. به چه دلیل ما به خودمان حق می دهیم از زن بخواهیم که موجودی را که نمی خواست، و از مردی که نمی خواست بزرگ کند و از این پس تمام زندگی اش را صرف او کند؟ حالا این را خفیف ترش می کنیم. زنان زیادی به دلایل اجتماعی بدون میل خود ازدواج کرده اند و از مردهاشان متنفرند. حد اقل خوششان نمی آید. چرا باید بچه او را نگه دارند؟ چرا باید نتایج امر ناخواسته به آنان تحمیل شود؟ دارای این حقوق هستند که نخواهند و در بسیاری جوامع این اتفاق افتاده است. در برخی از ایالتهای آمريکا و تقریبا در تمام کشورهای غربی. به هر حال اگر قرار است که برای آدم این حقوق را قائل باشیم که برای زندگی خودش به عنوان یک انسان تصمیم بگیرد و این آدم زن باشد و قرار باشد که او مساوی مرد باشد، مجبوریم این را هم بپذیریم که او درباره نحوه زیستن بعد از این خود در دنیا تصمیم بگیرد. مردها با این مشکل به ندرت برخورد می کنند. مردهایی هستند که میل ندارند بچه دار شوند اما وقتی همسرشان حامله می شود تن می دهند و می پذیرند. ولی برای آنها از نظر اجتماعی بخصوص در کشوری مثل کشور ما آسان است که همسر خود را ترک کنند و بروند. به سادگی بگویند من تحمل ندارم و می روم اما زن چه؟ این آن مسأله کلیدی است که سبب می شود ما نسبت به سقط جنین جور دیگری فکر کنیم. کانت که از اعدام بشدت دفاع می کرد با سقط جنین مخالف بود. همه را بر اساس همان اصل اول می گذاشت که حق حیات آدم ها را باید به رسمیت شناخت و اساسا این بحث در آثارش مطرح نمی شد که جنین آدم است یا نیست. من اطمینان ندارم که بحثی که آلان می کنم و موضعی که می گیرم درست باشد، من اطمینان ندارم که عقلانی باشد اما فکر می کنم باید درباره آن بحث شود. موضع من این است که زنان می توانند راجع به جسم خودشان تصمیم بگیرند. ولی اصراری ندارم که همه با من همراه باشند. فقط در یک چیز اصرار دارم؛ ما حق نداریم این بحث را ببندیم و نمی توانیم با گفتن اینکه بنا بر فلان کتاب مذهبی سقط جنین حرام است، بحث را خاتمه یافته تلقی کنیم. اگر ما این راه را ببندیم راههای وحشتناک دیگری را باز کرده ایم. در واقع ما چشم خود را به روی سقط جنین های غیر قانونی عظیم بسته ایم و آدم هایی را که بحث می کنند محکوم کرده ایم. تنها راه درست این است که موضوع را به یک بحث اجتماعی تبدیل کنیم. از فیلسوف ها، از معلمان اخلاق، از روحانیان و از همه بخواهیم که با حقوق برابر درباره اش بحث کنند و مهمتر از همه باید در این میان صدای زنها را شنید. موضوع دوم که به نظر من کلیدی است درباره بهمرگی یا اتانازی است ( از دو لفظ یونانی eu به معنای خوب و Thanatos به معنای مرگ). می توان لغت را هم راحت کشتن معنی کرد، هم راحت مردن. هم بهمرگی، هم بهکشی. اصرار دکتر محمد رضا باطنی این است که کشتن در ترجمه لغت بیاید. اصرار من بر این است که لغت مرگ در آن بیاید. دلیلش این است که کشتن بار بحث را سنگین می کند. یعنی از اول از مخاطب می خواهیم که به کشتن رضایت بدهد. به هر حال مسأله این است که افرادی هستند که از زندگی سیر شده اند. یکی از دوستان من که پزشک است تعریف می کرد که یکی از روشنفکران مشهور داشت می مرد. می گفت وقتی به دیدن او رفتیم بقدری درد می کشید که مرا صدا کرد گفت دیگر تحمل ندارم، راحتم کن. می گفت بر ما هم آشکار بود که داستان عبارت است از چند هفته درد کشیدن و مردن. می گفت وقتی آمد بیرون به دکتر همراهش گفت « کاش می توانستیم ». این را کسی می گوید که آدم بسیار با وجدان و باشرفی است که قسم خورده که حیات آدم ها را حفظ کند اما در عمل پزشکی به یک جایی می رسد که احساس می کند نمی تواند به این وفادار باشد. قطعی است که مریض در طول روزها و هفته های آینده خواهد مرد. پس چرا درد بکشد؟ آیا در شأن انسانی او هست که به این وضع کشیده شود؟ اگر خودش بخواهد و در آگاهی کامل از ما بخواهد که به زندگی اش پایان بدهیم چرا ندهیم؟ دو نوع می توانیم با موضوع برخورد کنیم. یکی اینکه بکشیمش، دیگر اینکه رهایش کنیم تا بمیرد. بین این دو باید انتخاب کنیم. اینجا دو نوع اتانازی شکل می گیرد: فعال و غیر فعال. فعال یعنی دخالت کنیم و او را بکشیم. غیر فعال یعنی ابزار زندگی را از او دریغ کنیم. شرط اول این است که او در آگاهی کامل این را گفته باشد. الان در هلند، ایالت ارگون در آمریکا و بلژیک این اتفاق می افتد. هلندی ها یک کشتی ساخته اند و در نزدیکی استرالیا متوقف کرده اند تا استرالیایی هایی که می خواهند اتانازی کنند بروند به آن کشتی، و از شر زندگی خلاص شوند. خدمات