آیا کاهش ذخایر ارزی عربستان باعث تغییر روش آن کشور در برابر ایران خواهد شد؟
روز ۷ خرداد بانک مرکزی عربستان سعودی اعلام کرد که ذخیره ارزی آن کشور به کمتر از ۵۰۰ میلیارد دلار (دقیقا ۴۹۳ میلیارد دلار) کاهش یافته است. معنای این سخن آنست که ظرف سه سال گذشته عربستان یک سوم ذخیره ارزی خود را از دست داده است.
ملک سلمان و دونالد ترامپ ذخایر ارزی عربستان سه سال پیش بالغ بر ۷۳۰ میلیارد دلار بود، اما با آغاز کاهش قیمت نفت در سال ۲۰۱۴ به سرعت رو به کاهش گذاشت تا آنجا که صندوق بین‌المللی پول هشدار داد که اگر روند مزبور ادامه پیدا کند، آن کشور ظرف ۵ سال تمام ذخایر خود را از دست خواهد داد. عربستان برای مقابله با این وضعیت خطرناک یک برنامه اصلاحات عظیم اقتصادی را برای کاهش هزینه‌ها و رهایی از اتکاء به درآمد نفت، از جمله فروش بخشی از سهام شرکت نفتی آرامکو، بزرگترین کمپانی نفتی جهان، به راه انداخت. در عین حال نهایتا در سال ۲۰۱۶ دست از لجاجت برای بالا نگاه داشتن سطح تولید نفت خود کشید و با هدف کمک به افزایش قیمت نفت، به همراه دیگر کشور های اوپک، از تولید خود کاست. بیشتر بخوانید: + ترامپ قطع روابط کشورهای عربی با قطر را نتیجه سفر خود دانست + آیت‌الله خامنه‌ای گفت که آمریکا عربستان را می‌دوشد و ذبح می‌کند + چرا کار عربستان و قطر به اینجا کشید؟ اما آنچه که به گزارش بلومبرگ باعث حیرت اقتصادانان شده، سرعت کاهش ذخایر ارزی عربستان در سال جاری میلادی است چرا که حکومت عربستان سیاست‌های ریاضتی شدیدی در پیش گرفته و در عین حال توانسته ۹ میلیارد دلار اوراق قرضه اسلامی در بازارهای بین المللی به فروش برساند. از اینرو، طبق گزارش بلومبرگ، گمانه زنی‌ها بر روی دو عامل ایجاد این وضعیت متمرکز شده است؛ یعنی فرار سرمایه از کشور و جنگ یمن. عربستان از سال ۲۰۱۴، بطور مرتب هر سال ۱۱ درصد از ذخیره ارزی خود را از دست داده است. این کاهش، و شاید بیش از آن هم، در سال ۲۰۱۷ قابل پیش بینی است چرا که بلومبرگ گزارش می کند که تنها در چهار ماه اول امسال، عربستان سعودی ۳۶ میلیارد دلار (حدود ۷ درصد) از ذخایر خود را از دست داده است. به این ترتیب در پایان امسال ممکن است ذخایر مزبور به حدود ۴۴۰ میلیارد دلار، و اگر نفت در کانال چهل و چند دلار باقی بماند حتی به کمتر از آن نیز کاهش پیدا کند. هاشمی رفسنجانی در تهران از نایف بن عبدالعزیز، وزیر وقت کشور عربستان استقبال می‌کند حال اگر خرید بلندپروازانه ۱۱۰ میلیارد دلار اسلحه از آمریکا را که دو هفته پیش در جریان سفر آقای ترامپ به عربستان بین دو کشور توافق شد در این معادله لحاظ کنیم، متوجه می شویم که عربستان به لحاظ دارایی از روزهای اوج خود فاصله می گیرد و این سئوال پیش می آید که آیا این کشور واقعا قادر است از عهده این خرید برآید؟ هوتن یزهاری، متخصص و از مدیران مریل لینچ معتقد است که عربستان سال سختی را در پیش خواهد داشت. از سال ۲۰۱۴ که عربستان با هدف به زانو در آوردن شرکت های آمریکایی تولید کننده نفت شیل (نفت سنگ Shale Oil) و هم چنین در راستای سیاست‌های تهاجمی خود علیه تهران (که از زمان روی کار آمدن ملک سلمان شدت گرفته) از کاهش تولید نفت سرباز زد و باعث سقوط هر چه بیشتر قیمت نفت شد، امری که پیش بینی می‌شد که قادر به ادامه آن نخواهد بود، چنین مشکلاتی برای عربستان قابل تصور بود هر چند که عده ای استدلال می‌کردند که با توجه به ثروت عظیم عربستان این کشور قادر است سال‌ها به تولید بالای نفت و فروش نفت ارزان ادامه دهد. عربستان تا نوامبر ۲۰۱۶ نیز هم چنان از کاهش تولید نفت خود سر باز می‌زد. طبق آخرین گزارش‌ها، عربستان صادرات خود را به میزان ۶۷۰ هزار بشکه در روز نسبت به اکتبر سال گذشته با هدف افزایش قیمت نفت کاهش داده است. در کنار فشار مالی که عربستان با آن دست به گریبان شده، حرکت اخیر امیر قطر ضربه ای بود که تلاش های سعودی ها برای مبارزه با تهران را به مخاطره می‌انداخت. هنوز مطالب و تحلیل‌های مربوط به نشست ۳۰ اردیبهشت ریاض با حضور دونالد ترامپ و سران و نمایندگان نزدیک به ۵۰ کشور عرب و مسلمان از عناوین رسانه ها خارج نشده بود که خبر مکالمه تلفنی حسن روحانی و شیخ تمیم بن حمد آل ثانی، امیر قطر در صدر اخبار خاورمیانه قرار گرفت. عربستان و آمریکا که روز قبل از نشست ریاض برای ایجاد تفاهم و همکاری بیشتر قرارداد ۳۵۰ میلیارد دلاری با یکدیگر امضاء کرده بودند (۱۱۰ میلیارد دلار خرید بلافاصله و بقیه ظرف مدت ده سال) هدفشان از برپایی نشست مذکور ایجاد یک ائتلاف ضد تهران بود. اما اینک موضع جدید قطر شورای همکاری خلیج فارس را که قرار بوده نوک پیکان مبارزه با ایران قرار بگیرد با خطر دو پاره شدن روبرو کرده است. طبق گزارش، امیر قطر به روحانی گفته است که "روابط ما با جمهوری اسلامی ایران، دیرینه، تاریخی و مستحکم است و ما خواهان تقویت بیش از پیش این روابط هستیم". شیخ تمیم بن حمد آل ثانی، امیر قطر پس از چند روز، عربستان (به همراه امارات، بحرین و مصر) با طرح مجموعه ای از اتهامات، از جمله حمایت قطر از گروه های تندروی اسلامی نه تنها روابط خود را با قطر قطع کرد بلکه مرزهای زمینی، آبی، و هوایی خود را نیز بر روی قطر بست. واضح است که موضوع حمایت از گروه های تندرو که عربستان به آن اشاره می کند، مطلب جدیدی نیست که به خاطر آن بناگاه روابط اینگونه دستخوش بحران شود. سایت العربیه متعلق به عربستان سعودی که منعکس کننده نظرات حکومت آن کشور است، در تحلیلی در روز ۱۰ خرداد نوشت: "سیاست های قطر برای ادامه رابطه با کشورهایی که امنیت منطقه را به مخاطره می اندازند بحران‌های منطقه را تشدید کرده است... اخیرا قطر موضوع تجدید روابط با ایران را پیش کشیده با این استدلال که ایران یک قدرت عمده در سطح منطقه و (دنیای) اسلام است". به عبارت دیگر، مشکل اصلی در رابطه بین قطر و عربستان متزلزل کردن تلاش‌های عربستان در جهت ایجاد یک جبهه ضد تهران با حمایت آمریکاست. اینک، با توجه به موضع عمان که با ایران روابط حسنه و نزدیکی دارد و کویت که از موضع گیری علیه مکالمه تلفنی بین آل ثانی و روحانی خودداری کرده در واقع نیمی از اعضاء شورای همکاری خلیج فارس از حمایت سیاست های عربستان علیه تهران سر باز زده اند. به گزارش رویترز، وزیر امور خارجه امارات گفته است: "کشورهای شورای همکاری خلیج (فارس) در یک بحران جدید و شدید به سر می برند، (بحرانی) که خطر عظیمی را در دل خود دارد". مشخص نیست که درگیری قطر با عربستان و امارات به کجا می انجامد، اما آنچه که مشخص است این است که سه کشور قطر، عمان و کویت از دامن زدن به اختلاف با تهران پرهیز می کنند و عربستان را در این راه همراهی نخواهند کرد. از اینرو تفرقه در شورای همکاری خلیج فارس، پیش بردن سیاست های تهاجمی عربستان علیه تهران را با چالش مواجه خواهد کرد. از سوی دیگر سیاست تهاجمی عربستان نسبت به تهران، هم چنانکه پیشتر به آن پرداخته شد، به لحاظ مالی بار سنگینی را بر آن کشور تحمیل کرده است (از جمله خرید اخیر ۱۱۰ میلیاردی اسلحه از آمریکا مستقیما تحت تاثیر تنش با ایران شکل گرفته). با توجه به پیش‌بینی‌های موجود در رابطه با پائین ماندن قیمت نفت تا آینده قابل پیش بینی، تصور نمی رود که از این فشار کاسته شود و چه بسا که افزایش هم بیابد. با این تفاسیر، سئوالی که ذهن را به خود مشغول می کند این است که آیا ممکن است عربستان حاضر شود در سیاست خود نسبت به تهران تجدید نظر کند و دست به تنش زدایی بزند؟ پاسخ به این سئوال، نفیا یا اثباتا ساده نیست، اما فراموش نباید کرد که در دنیای سیاست هیچ چیز غیر ممکن نیست. بطور مثال در پیام آیت الله خمینی در سال ۱۳۶۷، در سالروز کشته شدن دهها ایرانی در مراسم حج آمده بود "اگر از صدام بگذریم، اگر مسئله قدس را فراموش کنیم، اگر از جنایت های آمریکا بگذریم از آل سعود نخواهیم گذشت"، اما با شروع ریاست جمهوری اکبر هاشمی رفسنجانی تشنج زدایی بین ایران و عربستان آغاز شد تا آنجا که در دوران آقای خاتمی دو کشور پیمان امنیتی با یکدیگر امضاء کردند.