علم در ايران، راهی از ميان فتواها
آيا اکنون شرايط گفتگو ميان دانشمندان و روحانيون در ايران فراهم شده است؟ اگر نظر غلامعلی حداد عادل رئيس مجلس شورای اسلامی ايران را که گفته است ما به دانشمندان خود اجازه نمی دهيم بر خلاف اسلام نظر بدهند ملاک باشد، بايد نتيجه گرفت که هنوز چنين زمانی فرا نرسيده است.
نشريه علمی ساينس در شماره 21 ژوئيه گزارشی به قلم جان بوهانان درباره اولين کنگره بين المللی گفتگو ميان علم و دين که در ارديبهشت ماه به مدت چهار روز توسط دانشگاه علوم پزشکی تهران برگزار شده بود منتشر کرده است. بر اساس گزارش ساينس اين دانشمندان بودند که زمينه برگزاری همايش را فراهم آوردند و با اين قصد که راهی برای شکوفايی استعدادهای تحقيقاتی در ايران از گير و دار موانع مذهبی بيابند. اما ناگهان و تنها دو روز پس از افتتاح همايش همه دانشمندان حاضر در کنفرانس از خبر دستگيری دکتر رامين جهانبگلو جامعه شناس ايرانی در حين عزيمت به همايشی در بلژيک حيرت زده می شوند. برگزار کنندگان همايش در تهران از گروهی از دانشمندان خارجی دعوت کرده اند تا به تهران سفر کنند و در همان زمان اتهام جهانبگلو ارتباط با بيگانگان اعلام می شود. بوهانان می نويسد: "با اعلام اتهام جهانبگلو مبنی بر ارتباط با بيگانگان، ميهمانان و ميزبانان هر دو دچار سردرگمی شدند که چگونه می توان هم ميهمان بود و هم متهم". به عقيده بوهانان هر چند آيت الله علی خامنه ای رهبر انقلاب ايران فتوايی برای توسعه علمی ايران در 20 سال آينده صادر کرده است اما آنچه دانشمندان ايرانی با آن دست به گريبان هستند نگاه متفاوت حکومت ايران به ارتباطات و پيشرفت های علمی است که هر بار بر اساس تفاسير مذهبی روحانيون حاکم بر ايران تغيير می کند و راه را برای دنبال کردن يک مسير مشخص علمی می بندد. غلامعلی حداد عادل رئيس مجلس ايران در گفتگو با نشريه ساينس همين نگاه متفاوت را ابراز کرده است. او گفته است: "ما به دانشمندان خود اجازه نمی دهيم بر خلاف اسلام نظر بدهند". حداد عادل ادامه داده است که: " ايران تنها آزمايشگاه جهان است که توانسته علم و دين را در کنار هم قرار دهد". سؤالات خطرناک بوهانان در گزارش خود تصوير ديگری از ايران نيز ارائه می دهد. تصوير متفاوت بوهانان مربوط به موزه تاريخ طبيعی تهران است که دانش آموزان در حال بازديد از آثاری از فسيل های کشف شده در رشته کوه های البرز هستند که قدمت آن ها به 400 ميليون سال پيش می رسد. همزمان در نمايشگاه يک پوستر به ديوار آويخته شده که مربوط به سير تکامل حيات در زمين است و محصول يک شرکت آمريکايی است و کمی بالاتر از آن تابلويی با خط خوش فارسی ديده می شود که روی آن جمله ای از قرآن نوشته شده که می گويد خدا انسان را از آب آفريد. خبرنگار ساينس وجود چنين تصاوير چندگانه ای را با تعدادی از دانشمندان ايرانی در ميان مي گذارد. اقبال طاهری داروشناس در دانشگاه علوم پزشکی تهران به او پاسخ می دهد که در ايران هر کاری که در علم انجام می دهيد بايد واژه هايتان را با دقت انتخاب کنيد: "مثلأ نمي توانيد بگوئيد سلول های چشم سلول هايی هستند که تنها پس از ميليون ها سال تکامل به چنين شکلی درآمده اند، ما حرف هايمان را سانسور می کنيم و به کارمان ادامه می دهيم". يک متخصص ديگر نيز که نامی از او برده نشده به بوهانان گفته است: "من در تمام مقالات و مطالبی که برای مخاطبانم ارائه می دهم بايد به نحوی موضوع را به پايان ببرم که به خدا و بخش های مذهبی مرتبط با موضوع نيز اشاره بشود، حتی اگر دليلی برای اين کار وجود نداشته باشد و حتی اگر شخصا هم به آن موضوع اعتقاد نداشته باشم". علم، دين و سکولاريسم در گزارش ساينس بخشی نيز به گفتگوی خبرنگار نشريه با باقر لاريجانی رئيس دانشگاه علوم پزشکی تهران اختصاص يافته است. باقر لاريجانی که خود متخصص غدد است می گويد که او نيز به دشواری های پيش روی دانشمندان ايرانی اعتقاد دارد و فکر می کند بايد به آرامی مشکلات دانشمندان را برای رهبران مذهبی توضيح داد. با اين همه او معتقد است حل شدن مشکلات ميان دانشمندان و روحانيون در ايران می تواند برای ساير دانشمندانی که در کشورهای اسلامی ديگر در تنگناهای مشابه هستند خبر خوشی باشد. به عقيدهباقر لاريجانی دو نمونه از چنين مشکلاتی در تحقيقات با استفاده از سلول های پايه (يا ساقه ای) جنين انسان، و استفاده از گياهان و حيوانات دستکاری شده ی ژنتيکی است. لاريجانی می گويد او به همکاری دانشمندان و روحانيان برای دست يافتن به اهداف توسعه علمی ايران خوشبين است. رضا داوری اردکانی که هم اکنون رئيس فرهنگستان علوم ايران است اعتقادی متفاوت دارد. او به بوهانان گفته است که از نظر او علم سکولار است، "ما داريم دو موضوع متفاوت را در يک جا جمع می کنيم، هيچ دليلی برای اين کار نيست. علم و دين هر کدام متعلق به يک حوزه ی مجزا هستند". و حداد عادل که اکنون چهره ای سياسی است حرف سوم را در همايش می زند داير بر اينکه که هماهنگی بالاخره فرا می رسد و "فقط بايد محلی دائمی برای گفتگو ميان دانشمندان و روحانيون در تهران فراهم شود". تکامل و دين جمشيد درويش به خبرنگار ساينس می گويد که گرچه دولت ايران بودجه ای برای تحقيقات در زمينه بيوتکنولوژی پزشکی اختصاص داده است اما مشکل اصلی در تحقيقات علوم پايه و بخصوص در زمينه ی تکامل است. او اضافه می کند که اگر بخواهيم در زمينه زيست شناسی با تحولات جهانی در اين رشته هماهنگ شويم بايد بتوانيم از همه چيز حرف بزنيم: "من در کلاس درس و آزمايشگاه فقط درباره تکامل و نشانه های آن صحبت می کنم، نگاه دينی مربوط به خارج از کلاس درس است". بوهانان می نويسد اما در همين حال با انتخاب يک روحانی به سمت رياست دانشگاه تهران نگاه دينی به همه رشته ها گسترش يافته است و همزمان و با دستور رئيس جديد دانشگاه 40 نفر از استادان همان دانشگاه بازنشسته شده اند. خبرنگار ساينس در انتها می نويسد گفتگوی ميان دانشمندان و روحانيون در ايران هر چه که باشد اما تعداد دانشمندان ايرانی که به غرب می روند يا در وطن شان می مانند است که نشان می دهد ثمره چنين گفتگوهايی چه بوده است. خدمات