رشد بورس در ایران؛ آیا دولت اعداد را دستکاری می‌کند؟
شاخص کلی بورس اوراق بهادار تهران در حالی به یک میلیون نزدیک می‌شود که سرعت رشد آن به خصوص از ابتدای سال ۱۳۹۹ بی سابقه بوده است.
این عدد در اولین روز کاری امسال (۵ فروردین) بیش از ۵۰۸ هزار بود که حالا تا آستانه یک میلیون هم پیش رفته و ظرف فقط حدود ۴۰ روز دو برابر شده است. رشد بورس در شرایطی اتفاق افتاده که بیشتر فعالیتهای اقتصادی در ایران همزمان با تعطیلات نوروزی متوقف شده بود و همچنین شیوع کرونا در این کشور باعث شده بود در این مدت بسیاری از کسب و کارها بسته شوند؛همزمان طی سه ماه اخیر بازارهای مالی جهان شاهد سقوط چشمگیری بوده است. تقویت بورس در ایران با چنین سرعتی در کنار افزایش تقاضای خرید، بسیاری را به تعجب واداشته است؛ کم نیستند کسانی که رشد این بازار را "غیرطبیعی"می‌دانند و به سرمایه‌گذاران در باره ریزش قریب‌الوقوع آن هشدار داده‌اند. در این باره افراد مختلفی اظهارنظر کرده‌اند که بعضی از آنها با سیاست غالب دولت که تشویق به سرمایه‌گذاری در بورس است مغایرت دارد. یکی از این اظهارنظرها به گفته‌های اخیر هدایت‌الله خادمی، عضو کمیسیون انرژی مجلس شورای اسلامی برمی‌گردد که از احتمال "دستکاری" در ترازنامه یک شرکت پالایشگاهی برای نشان دادن سوددهی آن، سخن گفته است. او اخیرا در صفحه شخصی خود در توئیتر نوشته: "ظاهرأ قصد واگذاری یکی از پالایشگاه ها را در فرابورس دارند ولی در ترازنامه با اعداد بازی شده که این پالایشگاه را بسیار سود ده نشان بدهند؛ اگر چنین موضوعی حقیقت داشته باشد یعنی به سطح بالاتری از فساد اقتصادی رسیده‌‌ایم." آقای خادمی بعدا در مصاحبه با پایگاه خبری شمانیوز، که مدیر مسئول آن علی لاریجانی، رئیس مجلس است صراحتا به تلاش دولت برای "دستکاری در ترازنامه" یک شرکت پالایشگاهی بدون ذکر نام این شرکت، اشاره کرده است. او گفته: "دولت با این اقدام غیراخلاقی در تلاش است این پالایشگاه را سودده معرفی کند، البته فعلاً نام این شرکت را نمی‌آورم، اما وقتی مطمئن شدم آن را افشا خواهم کرد." معتقدان به "حباب" در بورس می‌گویند ارزش ذاتی بسیاری از اوارق بهادار بسیار کمتر از قیمت کنونی عرضه آنهاست؛ بعضی از آنها به شرکتهای زیان ده اشاره کرده‌اند که ارزش سهام آنها اخیرا چند برابر شده است. حیدر مستخدمین حسینی، از مدیران سابق سازمان بورس و اوراق بهادار تهران در گفتگویی با خبرگزاری مهر به رشد "غیرمنطقی" شاخص‌ها و "دخالت دولت" در بورس اشاره کرده است. او گفتهاست: "افزایش شاخص‌های بورس در نیمه دوم سال ۹۸ و اواخر آن، بخصوص برای برخی از سهام‌ها به شکل غیرمنطقی حرکت کرده، به طوری که بر برخی از شرکت‌ها که تنها در حد یک اسم و مجوزی روی کاغذ هستند هم تأثیر گذاشت و قیمت سهام آنها را افزایش داد." به گفته آقای مستخدمین حسینی: "در سال ۹۹ کاملاً مشخص شد که دولت دخالت مستقیمی در این افزایش شاخص‌ها داشته است." در نیمه دوم اسفند پارسال (۱۳۹۸) سازمان بورس و فرابورس در مصوبه‌ای دامنه نوسان را از پنج به دو درصد تغییر داد که با دستور وزیر اقتصاد این مصوبه لغو شد. از جمله اقدامات دولت که این مدیر سابق بورس به آن اشاره کرده تغییر حجم مبنا و دامنه نوسان در سال پیش بود؛"که بلافاصله با موضع گیری مقامات رسمی اقتصادی کشور مواجه و منجر به تغییر مدیر ارشد بورس شد؛ چراکه قصد و هدف دولت این بود بازار گرم سرمایه را گرم‌تر کند." اواخر فروردین ماه بود که شاپور محمدی سکان مدیریت بورس را به ‏حسن قالیباف سپرد؛ بعضی منابع یکی از دلایل اصلی استعفای او را اختلاف نظر او با مدیران بالاتر از جمله وزیر اقتصاد درباره "رشد حبابی" بورس می‌دانند. یکی از غایبان اصلی در این روزهای بورس که ارزش سهام آنها از رشد بازمانده خودروسازانی نظیر ایران خودرو و سایپاست. نماد معاملاتی سایپا اواخر اسفندماه پارسال و به دلیل برگزاری مجمع عمومی سهامداران و افزایش سرمایه این شرکت از محل تجدید ارزیابی‌ در بورس بسته شد. سازمان بورس بازگشایی نماد معاملاتی شرکت‌ها را به ثبت افزایش سرمایه مشروط کرده و اخیرا این شرکت افزایش سرمایه خود را ثبت کرده است که قرار است به زودی بازگشایی شود. این افزایش سرمایه در حالیست که بنابر اعلام انجمن تخصصی صنایع همگن نیرو محرکه و قطعه‌سازان خودرو در ایران، مجموع زیان انباشته خودروسازان و قطعه‌سازان کشور تا پایان سال ۹۸ بیش از ۵۵ هزار میلیارد تومان برآورد شده که از این میزان، ۴۵ هزار میلیارد تومان سهم زیان انباشته خودروسازان است. بعضی از منتقدان می‌گویند بازار سرمایه در ایران به اتفاقات پیرامون خود اعتنای خاصی ندارد؛ عواملی نظیر رکورد اقتصادی، تورم و همچنین توقف تولید به دلیل شیوع کرونا. هیچکدام نه تنها به افت شاخص بورس منجر نشده بلکه در این شرایط حتی پرقدرت ‌تر از قبل تقویت هم شده است. دولت ایران اخیرا با کاهش نرخ سود سپرده‌ها بورس را به بازاری جذاب در مقایسه با بازارهای موازی تبدیل کرده است یکی از دلایل اصلی رشد بورس، سرازیر شدن نقدینگی به این بازار در سالهای اخیر بوده که حالا شدت گرفته است. همزمان، اقدام اخیر دولت ایران در کاهش نرخ سود سپرده‌ها از یکسو و بالا رفتن افزایش نرخ ارز از سوی دیگر، بورس را به بازاری جذاب در مقایسه با بازارهای موازی (نظیر طلا، ارز و مسکن) تبدیل کرده است. در سال‌های اخیر نقدینگی در ایران (پول و شبه پول) رو به افزایش بوده است؛ بر اساس اعلام بانک مرکزی ایران حجم نقدینگی از آذر ماه ۹۷ تا آذر امسال بیش از ۲۸ درصد افزایش داشته و در آن ماه به ۲۲۸۲/۳ هزار میلیارد تومان رسیده است. از معدود مواردی که اخیرا بورس افت قابل توجه داشته، بعد از حوادث مرتبط با تنش ایران و آمریکا و کشته شدن قاسم سلیمانی در نیمه دی ماه پارسال بود که بعدا به رشد خود ادامه داد؛ این افت به نگرانی‌های جدی در میان سهامداران دامن زده بود. در سال۹۳ هم شاخص کلی بورس تهران سقوط ۳۵۹۰ واحدی را تجربه کرد؛ این ریزش تحت تاثیر توقف بازگشایی نمادهای پالایشی بود. این نمادها سرانجام پس از چند ماه بازگشایی شدند. در سال ۹۲ هم بازار بورس چهار افت شدید را در مقاطع مختلف تجربه کرد که دلیل آن تنش‌های منطقه‌ای مرتبط با بحران سوریه، اخذ عوارض ۲۶ درصدی از صادرات پالایشگاه‌ها و همچنین نگرانی از قیمت خوراک پتروشیمی‌ها بود.