سهل اما دشوار؛ نگاهی به برنامه‌های وزیر پیشنهادی ارشاد
کمتر از یک هفته به آغاز بررسی صلاحیت وزرای پیشنهادی حسن روحانی در مجلس، متن برنامه‌های برخی از آنان در رسانه‌های ایران منتشر شده است.
انتشار عمومی برنامه‌ وزرا پیش از گرفتن رأی اعتماد، که اقدامی نه چندان رایج در جمهوری اسلامی ایران به شمار می‌آید، در شرایطی صورت می‌گیرد که منتقدان محمود احمدی‌نژاد رییس جمهور پیشین ایران، در هشت سال گذشته، دولت را به "بی‌برنامگی" متهم می‌کردند. این اتهام به حدی تکرار شد که آقای احمدی‌نژاد در یکی از آخرین گزارش‌های تلویزیونی خود خطاب به مردم گفت که دولت او "حتی یک ساعت" بی‌برنامه نبوده است. میراث دولت پیشین ارزیابی قابل تأمل علی جنتی از وضعیت موجود، به نوعی نگاه او به حوزه فرهنگ را با نگاه وزرای ارشاد هشت سال گذشته، متمایز می‌کند. از نظر وزیر پیشنهادی ارشاد، دولت در سال‌های اخیر در زمینه ارتباط با دیگر نهادهای فرهنگی حکومت "ناموفق" عمل کرده و مثالی که آورده شده، اختلاف حوزه هنری با وزارت ارشاد است. وزارت ارشاد در دوران احمدی‌نژاد در زمینه مسائلی چون اکران فیلم و نظارت بر آثار هنری با حوزه هنری که رییس آن از سوی رییس سازمان تبلیغات اسلامی و با نظر دفتر رهبر جمهوری اسلامی منصوب می‌شود، هماهنگ نبود و این ناهماهنگی به سازمان‌های دیگر مثل نیروی انتظامی و شهرداری تهران هم گسترش یافت. صرف نظر از ویژگی‌های خاص دولت احمدی‌نژاد، طی تاریخ جمهوری اسلامی و در دوره‌ رؤسای جمهور پیشین نیز، وزارت ارشاد در مواردی با نهادهای فرهنگی دیگر که اغلب زیر نظر رهبر جمهوری اسلامی اداره می‌شوند، نظیر صدا و سیما، اختلاف داشته است. بستر اصلی این اختلافات، تفاوت دیدگاهی است که همواره میان دو کانون قدرت، یعنی رهبری و ریاست جمهوری، در زمینه فرهنگ وجود داشته ‌است؛ ضمن آن که موازی‌کاری‌ها، بر این اختلافات شدت می‌بخشد. اما تأکید علی جنتی فقط بر نهادهای حکومتی نیست و او از دخالت دولت در تشکل‌های فرهنگی غیردولتی نیز انتقاد کرده است. در متن برنامه‌های وزیر پیشنهادی ارشاد بدون ذکر نام "خانه سینما"، نهادی که پلمپ آن در دوران احمدی‌نژاد جنجال‌های بسیاری به دنبال داشت، آمده: "نهادهای فرهنگی و هنری نه تنها در سال‌‌های اخیر از فرآیند تصمیم‌سازی و مشورت حذف شده، بلکه دولت بیشتر گرفتار چالش و تنش با این نهادها بوده است." همچنین به عقیده وزیر پیشنهادی ارشاد، "تلقی‌های عمدتا امنیتی و تهدیدآمیز" از فعالیت اهل فرهنگ، از دیگر نقاط تاریک دوره گذشته است. اصول کلی و یک اصل جنجالی متن برنامه‌های وزیر پیشنهادی ارشاد که پس از یک مقدمه و چندین بخش کلی، به جزییات اهداف، سیاست‌ها و برنامه‌ها می‌پردازد، تقریبا مشابه فصل فرهنگ متنی است که حسن روحانی در روز تحلیف به عنوان "اصول کلی و خط مشی دولت" خود به مجلس ارائه کرد. هر دو متن، مثل شعارهای انتخاباتی حسن روحانی در زمینه فرهنگ، بر اصولی چون "تنوع فرهنگی"، "کاهش تصدی‌گری دولت"، "توسعه سرمایه انسانی و بازنگری در ساختار اجرایی" و "حمایت از نهادهای غیردولتی" تأکید شده است. اما در این میان، به نظر می‌رسد اصل "مدارا و تساهل فرهنگی" از همه مهم‌تر و با توجه به شرایط موجود، حساس‌تر است. در بخشی از متن برنامه علی جنتی آمده است: "به رسمیت شناختن تکثر و تنوع فرهنگی، گسترش گفت‌وگوی فرهنگی، خلق و توسعه امید فرهنگی، و کاهش تصدی‌گری در عرصه فرهنگ، جز با پذیرش اصل مدارا و تساهل فرهنگی امکان‌پذیر نیست. از این‌رو، گفتمان اعتدال فرهنگی، مدارا و تساهل را به عنوان اساس سیاست‌گذاری در عرصه فرهنگ به رسمیت می‌شناسد." این اصل که به طور گسترده، اولین بار در دوران ریاست جمهوری محمد خاتمی با عنوان "تساهل و تسامح" در عرصه‌های مختلف از جمله فرهنگ مطرح شد، مخالفانی جدی در نظام جمهوری اسلامی دارد. عطاءالله مهاجرانی اولین وزیر ارشاد دولت اصلاحات، که تحت فشار رسانه‌ها و نیروهای محافظه‌کار سنتی مجبور به استعفا شد، هنوز از سوی این رسانه‌ها و نیروها به اتهام اجرای "تساهل و تسامح" در جمهوری اسلامی مورد حمله قرار دارد. پس از وزارت آقای مهاجرانی و حتی پس از ریاست جمهوری آقای خاتمی، هراس از قدرت گرفتن مجدد این اندیشه اعتدالی در عرصه فرهنگ، به حدی بوده که چهار سال پیش و قبل از برگزاری انتخابات بحث‌برانگیز ریاست جمهوری سال ۸۸، علی سعیدی نماینده آیت‌الله خامنه‌ای در سپاه پاسداران، "تساهل و تسامح" را برابر با "استحاله"، و جریانی را که به دنبال آن باشد "به طور یقین برانداز" دانست. پیش‌بینی می‌شود در بررسی‌های مجلس، و همچنین در صورت رأی اعتماد، در دوران وزارت علی جنتی، عملکرد او از نظر اجرای این اصل، شدیدا تحت نظر و مراقبت بخش محافظه‌کار نظام قرار گیرد. تکرار برنامه‌های گذشته ۹۳ برنامه‌ وزیر پیشنهادی ارشاد که ذیل ۹ هدف محوری تدوین شده، چشم‌انداز دقیق‌تری از آینده وزارت ارشاد، در صورت رأی اعتماد نمایندگان مجلس به علی جنتی، به دست می‌دهد. از آن جا که برای نگارش این برنامه‌ها، از اسنادی چون "رهنمودهای" رهبر جمهوری اسلامی و "مجموعه قوانین و مقررات مصوب بخش فرهنگ و هنر" استفاده شده، برخی از آنها تکرار برنامه دولت‌های پیشین در حوزه فرهنگ است. به عنوان نمونه، "افزایش سرانه فضاهای فرهنگی"، "گسترش فرهنگ کتابخوانی" و "اشاعه ارزش‌های دینی" تقریبا در تمامی دولت‌های جمهوری اسلامی مورد توجه بوده است. همچنین برخی از برنامه‌هایی که علی جنتی ارائه کرده، در هشت سال گذشته مطرح شده است؛ مثلا "ترویج سبک زندگی مبتنی بر هویت دینی" یا "تقویت بنیان خانواده"، از مسائلی که در دوره اخیر به ویژه پس از طرح "جنگ نرم" بر آن تأکید شده است. در سال های گذشته، برخی از آثار هنری مثل فیلم "لاله" به رواج "سبک غربی" متهم شدند و در مواردی، مثل تئاتر "هدا گابلر"، از نمایش آنها جلوگیری شد و در حوزه کتاب نیز، مهدی کاموس یکی از ممیزان کتاب در وزارت ارشاد، چهار ناشر معتبر ایرانی را به عنوان "مروج زندگی غربی" معرفی کرد و گفت که این ناشران "به صورت جریان‌ساز و زیرزمینی" سبک زندگی غربی در ایران را ترویج می‌دهند. برنامه "استقرار کامل نظام جامع حقوق مالکیت فکری و معنوی" یا همان قانون "کپی‌رایت" نیز که از سوی علی جنتی مطرح شده، سال‌هاست که یکی از برنامه‌های وزارت ارشاد و دیگر نهادهای فرهنگی ایران را تشکیل می‌دهد. قانون حق تکثیر در ایران که در سال ۱۳۴۸ به تصویب رسیده، پاسخگوی نیازهای امروز جامعه ایران نیست و در حوزه‌های مختلف فرهنگی، اشکالاتی را ایجاد می‌کند. برنامه خاص این دوره اما غیر از این موارد و همچنین مواردی که جزو فعالیت طبیعی و عادی هر وزارتخانه فرهنگ در سراسر دنیاست، بخشی از برنامه‌هایی که برگرفته از شعارهای انتخاباتی حسن روحانی و مختص شرایط کنونی ایران است، "لب کلام" را در این زمینه تشکیل می‌دهد. برای نمونه، در حالی که در هشت سال گذشته، حتی محسن پرویز یکی از مقام‌های پیشین وزارت ارشاد، گفته بود که در این وزارتخانه بر اساس "اختیار شخصی" عمل می‌شود، علی جنتی یکی از برنامه‌های خود را "جلوگیری از اعمال سلیقه شخصی در اجرای قوانین" اعلام کرده است. یا در شرایطی که انتقادها به اعمال ممیزی بیش از همیشه افزایش یافته، وزیر پیشنهادی ارشاد "کاهش تصدی‌گری دولت در ممیزی"، "حذف اخذ مجوز چندباره برای فعالیت‌های فرهنگی" و "روان‌سازی قانونی و مقرراتی برای بروز خلاقیت‌ها" را وعده داده است. همچنین توجه به فرهنگ "اقوام مختلف ایرانی" و "اقلیت‌های دینی" از برنامه‌های ویژه وزارت احتمالی علی جنتی است. به علاوه، در زمانه‌ای که به قول عزت‌الله انتظامی در مراسم خاکسپاری فهیمه راستکار، بازیگر و دوبلور، "هنرمندان غریبانه به سرای باقی می‌شتابند"، جنتی در زمینه "بهره‌مندی فعالان عرصه فرهنگ و هنر از تمام خدمات بیمه‌ای" و "پاسداشت حرمت و منزلت آنها و کاهش نگرانی از آینده" برنامه‌ریزی کرده است. طی سال‌های اخیر برخی از نویسندگان و هنرمندان ایرانی به علت محدودیت‌های موجود، کشورشان را ترک کرده‌اند؛ وزیر پیشنهادی ارشاد نوشته که "افزایش مشارکت ایرانیان خارج از کشور" در فعالیت‌های فرهنگی یکی از برنامه‌های اوست. بعید است که علی جنتی هنگام تهیه برنامه‌هایش، موانع موجود بر سر راه خود را نادیده گرفته باشد، اما لابه‌لای این دسته از برنامه‌ها، سنگ‌های بزرگی نیز به چشم می‌خورد: "اجرای کامل قانون انتشار و دسترسی آزاد به اطلاعات".