محدودیت یا استانداردهای ایمنی؛ چرا معلولان از هواپیما جا می‌مانند؟
هفته گذشته گذشته داستان پیاده کردن یک مسافر معلول از هواپیما در ایران خبرساز شد و واکنش‌هایی را در پی داشت، تا آنجا که یکی از مقام‌های سازمان سازمان بهزیستی گفت : «عدالت اجتماعی و حقوق شهروندی در حق این فرد دارای معلولیت ادا نشده است.»
داستان به روایت این مقام مسئول که همراه فرد معلول در فرودگاه مهرآباد تهران حضور داشت، از این قرار بود که پرسنل پرواز به دلیل کمبود مهماندار و تکمیل ظرفیت دو مسافر معلول، از پرواز مسافر سوم که کارت پرواز در دست داشت جلوگیری کرده بودند و موجب شده بودند او بیش از ۶ ساعت در فرودگاه منتظر بماند تا با پرواز بعدی به کرمانشاه سفر کند و از آنجا با ماشین به مقصدش در کردستان برود. این البته تنها مورد نبود، طی هفته‌های گذشته، آن طور که جساب کاربری کمپین معلولان در توییتر نوشته، موارد مشابهی هم در اهواز و تهران اتفاق افتاده که به دلیل کوچک بودن هواپیما و عدم امکان استفاده از بالابر، اجازه پرواز به برخی شهروندان ویلچرنشین داده نشده است. + محدودیت‌ها برای استخدام معلمان در ایران دور از ذهن نبود که انتشار این خبرها واکنش‌های فعالان شبکه‌های اجتماعی را به دنبال داشته باشد، کمااینکه بسیاری از کاربران ایجاد محدودیت برای شهروندان معلول را محکوم کردند. اما از سو دیگر برخی نیز در واکنش به اعتراض‌ها، اقدام شرکت هواپیمایی را درست و قانونی ارزیابی کردند. از جمله یکی از کاربران فعال توییتر که مهماندار هواپیما است، نوشت پرسنل پرواز بر اساس قانون که در همه جای دنیا وجود دارد از ورود شهروند معلول به هواپیما جلوگیری کرده‌اند. او نوشت که اگر معلولیت افراد از حدی بیشتر باشد، تنها با تأیید پزشک و در صورت وجود همراه اجازه پروز به آنها داده می‌شود. اما داستان قانون و شرایط پرواز افراد معلول و کم‌توان در ایران چیست؟ مهم‌ترین قوانین بالادستی، یکی کنوانسیون حقوق معلولان است که به تصویب مجلس ایران رسیده و یکی قانون جامع حمایت از حقوق معلولان. ماده ۲۰ کنوانسیون به مناسب‌سازی شرایط برای حرکت و رفت‌وآمد برای معلولان اشاره دارد. در قانون جامع حمایت هم علاوه بر تاکید روی مناسب‌سازی، به طور مشخص به سفرهای معلولان هم اشاره شده است. ماده ۴ این قانون می‌گوید که بلیت هواپیما و قطار برای معلولان باید نیم‌بها باشد که بنا بر شنیده‌ها به جز هواپیمایی جمهوری اسلامی ایران، بقیه خطوط هوایی چندان مقید به رعایت این بند قانون نیستند. اما در زمینه دستورالعمل‌ها و آیین‌نامه‌های اجرایی، به طور خاص یک دستورالعمل برای سازمان هواپیمایی کشوری وجود دارد که شرایط پرواز افراد معلول را تشریح کرده است. در این دستورالعمل گفته شده که فرد معلول باید شرایط خود را موقع خرید بلیط به طور دقیق بازگو کند. آژانس هواپیمایی هم کد مشخصی را برای رزرو بلیط وارد کند. مسافر معلول همچنین موظف است که شرایط و ضوابط تعیین شده شرکت هواپیمایی از جمله مراجعه به پزشک معتمد یا اخذ مجوز پرواز و ترخیص برای همراه مسافر معلول و توانخواه را از پیش آماده کند. این «شرایط» به طور دقیق در این دستورالعمل یا سایر اسنادی که به طور عمومی منتشر شده‌اند، روشن نشده، اما به صراحت گفته شده که شرکت های هواپیمایی در شرایطی می‌توانند از پذیرش مسافر معلول و توانخواه در پرواز جلوگیری کنند: «در راستای رعایت ایمنی مسافر و پرواز و با توجه به مقررات و قوانین ملی و بین‌المللی»، «عدم امکان سوار شدن و یا حمل مسافر توان‌خواه با توجه به مشخصات نوع هواپیما» یا «عدم اظهار مسافر در هنگام ذخیره جا». با این حساب جلوگیری از سوار شدن مسافران به هواپیما می‌تواند قانونی و برای حفظ سلامت و امنیت خود آنها و سایر سرنشینان هواپیما باشد، اما نمی‌توان منکر وجود محدودیت برای شهروندان معلول شد؛ محدودیتی که با روح کنوانسیون و حتی موارد ذکر شده در قانون حمایت از معلولان سازگاری ندارد. این محدودیت‌ها وقتی بیشتر به چشم می‌آید که به عنوان نمونه نیم‌نگاهی به وضعیت معلولان در سایر کشورها بیندازیم. در همه دنیا استانداردهای خاص برای مسافران کم‌توان وجود دارد؛ استانداردهایی که تضمین‌کننده حقوق افراد معلول و کم‌توان، متناسب با شرایط امنیت، سلامتی و وضعیت فیزیکی پرواز است. به عنوان مثال وزارت حمل و نقل ایالات متحده آمریکا، فصلی را به حقوق مسافران معلول اختصاص داده و شرایطی را هم برای افراد معلول، هم آژانس‌ها، هم فرودگاه‌ها و هم شرکت‌های هواپیمایی مشخص کرده است. بر اساس این دستورالعمل، هیچ شرکت هوایی نمی‌تواند به دلیل معلولیت مانع از پرواز یک مسافر شود. شرکت‌ها موظف به تدارک وسایل جابجایی و استقرار معلولان در هواپیما هستند. هیچ محدودیتی برای تعداد مسافران معلول وجود ندارد. شرکت‌ها نمی‌توانند یک مسافر را به داشتن همراه موظف کنند، مگر آنکه قوانین مربوط به سلامتی مسافران ایجاب کند. در این صورت همراه بیمار، مسافران رایگان هواپیما خواهد بود و هزینه‌‌ای پرداخت نخواهد کرد. دولت کانادا نیز شرایط و حقوقی مشابه برای مسافرت افراد معلول پیش‌بینی کرده یا در بریتانیا مسافران معلول تحت شرایط مشخصی از حقوق ویژه‌ای برخوردارند تا در معرض خطر تبعیض قرار نگیرند. آنچه مشخص است، تحت این شرایط، مسافرانی که طی هفته‌های گذشته در ایران از پرواز جا مانده‌اند، لااقل در کشورهای پیشرفته می‌توانستند به راحتی و سروقت به مقصد خود برسند، اما عدم وجود قوانین و دستورالعمل‌های کامل و مشخص، ناآشنایی جامعه معلولان با استانداردها و حقوق خود، عدم رعایت یکسان قانون و البته ضعف‌های ساختاری نظام حمل و نقل هوایی ایران، موجب شده تا بیش از آنکه امتیازهای قانونی به کار بیایند، محدودیت‌ها جلب توجه می‌کنند.