خصوصی سازی در ایران به بن بست رسیده است؟
در حالی که مدیران بازار سرمایه ایران پیش بینی می کردند که رکورد جدید خصوصی سازی شرکت های دولتی طی معاملات هفته پیش بازار سهام ثبت شود، همزمان با آغاز دور تازه ای از رکود مبادلات بورس اوراق بهادار تهران، واگذاری سهام شرکت های بزرگی همچون فولاد مبارکه و ایرالکو با بن بست مواجه شد.
سازمان خصوصی سازی جمهوری اسلامی شهریور ماه گذشته با واگذاری ۲۰ درصد سهام شرکت ملی مس ایران به صورت یک جا و به ارزش ۱۰۲۷ میلیارد تومان در بورس سهام تهران رکورد جدیدی را برای معاملات کلان بازار سرمایه ایران بر جای گذاشت. با این وجود، خریداری سهام ملی مس ایران از سوی کنسرسیوم شرکت های شبه دولتی بدون وجود حتی یک رقیب شبه دولتی یا خصوصی، انتقاد گسترده کارشناسان را برانگیخت. کارشناسان بر این باور بودند که واگذاری شرکت های دولتی به بخش شبه دولتی، اجرای سیاست های خصوصی سازی را به سمت عمومی سازی شرکت های دولتی منحرف می کند. انحرافی که در تضاد آشکار با سیاست های ابلاغی دو سال پیش آیت الله خامنه ای، رهبر جمهوری اسلامی، در مورد خصوصی سازی شرکت هایی بود که بر پایه اصل ۴۴ قانون اساسی دولتی اعلام شده اند. بر این اساس کارشناسان، سازمان خصوصی سازی را متهم کردند که بدون رعایت اصول این ابلاغیه تنها تلاش می کند تا سهام دولتی را به هر قیمتی در بورس اوراق بهادار تهران به فروش برساند. چهل و چهار روز پس از انجام این معامله، سازمان خصوصی سازی یکشنبه هفته گذشته ۲۰ درصد سهام شرکت فولاد مبارکه را به ارزش پایه یک هزار و ۲۳۲ میلیارد تومان در بورس اوراق بهادار تهران به مزایده بین المللی گذاشت تا رکورد فروش خود را ۲۰۵ میلیارد تومان ارتقاء دهد. این در شرایطی بود که بورس اوراق بهادار تهران از هفته پایانی آبان ماه گذشته و پس از ۶۸ روز که شاخص کل معاملات سهام به بیش از ۱۰ هزار واحد صعود کرده بود، با سیر نزولی شاخص ها مواجه شده بود و بر همین اساس شاخص کل مبادلات اوراق بهادار بار دیگر به محدوده ۹ هزار واحد تنزل کرده بود. همچنین در جریان معاملات روز شنبه هفته پیش با وجود ادامه کاهش شاخص ها و ارزش داد و ستد سهام، بهای سهام شرکت فولاد مبارکه نیز افت کرد. با این وجود با شروع مبادلات روز یکشنبه، ۲۰ درصد سهام فولاد مبارکه به صورت یک جا و نقد عرضه شد ولی تا پایان وقت معاملات روزانه بورس سهام تهران هیچ خریداری برای تصاحب این بلوک عمده سهام اقدام نکرد. شرکت فولاد مبارکه اصفهان بزرگ ترین مجتمع صنعتی ایران است. شرکت فولاد مبارکه اصفهان (سهامی عام) با نماد (فولاد) در گروه فلزات اساسی با 18 هزار و ‪ ۳۵۵‬سهامدار در تالار فرعی بورس تهران فعالیت می‌کند. این شرکت با سرمایه 15 هزار و ‪ ۸۰۰‬میلیارد ریال پیش بینی درآمد هر سهم سال مالی ‪ ۸۶‬را در ششم آبان سال ‪ ۵۱۱ ،۸۶‬ریال اعلام کرده بود. روز دوشنبه نیز سازمان خصوصی سازی ۲۰ درصد سهام شرکت ایرالکو را به قیمت پایه ۵۵ میلیارد و ۷۷۰ میلیون تومان به مزایده نقد گذاشت که این سهام دولتی هم بدون مشتری باقی ماند. شرکت ایرالکو وابسته به وزارت صنایع و معادن از سال ‪ ۱۳۵۱‬فعالیت خود را آغاز کرده و اکنون با بیش از سه هزار نیروی کار به عنوان بزرگترین کارخانه تخصصی آلومینیوم ایران، سالانه ‪ ۱۲۰‬هزار تن انواع شمش آلومینیوم تولید می کند. با وقوع بن بست در جریان واگذاری شرکت های دولتی، سازمان خصوصی سازی با هدف اصلاح پیش بینی خود در مورد نقدینگی در اختیار بخش شبه دولتی، روز چهارشنبه گذشته سهام فولاد مبارکه را به صورت ۴ بلوک ۵ درصدی و ۳۰۰ میلیارد تومانی بار دیگر عرضه کرد که باز هم برای جذب مشتری ناکام ماند. همچنین مقرر شد تا سهام ایرالکو نیز به صورت دو بلوک ۱۰ درصدی طی معاملات روزهای آینده بورس سهام تهران دوباره عرضه شود. برخی کارشناسان در حالی که نبود نقدینگی لازم در بازار سرمایه ایران را علت توقف سیاست های خصوصی سازی جمهوری اسلامی می دانند، تاکید دارند که سهمیه بندی صورت گرفته برای فروش سهام دولتی نیز به گونه ای است که انگیزه لازم برای مشارکت بخش خصوصی و حتی شبه دولتی را از میان برده است. مطابق قانون ۴۰ درصد سهام شرکت دولتی مشمول خصوصی سازی به صورت سهام عدالت در میان فقرا توزیع می شود و مدیریت این سهام بر عهده دولت می ماند. همچنین ۲۰ درصد سهام شرکت در مالکیت و مدیریت دولت خواهد ماند. بدین ترتیب خریدار شرکت های دولتی امکان اعمال مدیریت را ندارد و ناچار باید تابع دولت باشد.از سوی دیگر بر اساس قانون دیگری سرمایه گذاران خارجی حق تصاحب بیش از ۱۰ درصد سهام شرکت های بورسی و ۴۹ درصد شرکت های خارج از بورس را ندارند. بنابراین آن دسته از سرمایه گذاران خارجی هم که در مزایده های سازمان خصوصی سازی شرکت کنند، اختیار اعمال مدیریت و حتی مالکیت حداکثری شرکت های ایرانی را نخواهند داشت. البته تحلیلگران مسائل بازار سرمایه نیز بر این باورند که موعد عرضه این دو سهم کلان نامناسب بوده است. به طوری که در جریان معاملات هفته گذشته بورس تهران ارزش معاملات سهام ۵۷ درصد کاهش یافت و به ۶۶ میلیارد تومان رسید. سیر نزولی شاخص ها نیز باعث شد تا شاخص قیمت کل بورس تهران با ۱۵۶ واحد کاهش به ۹۸۰۲ واحد برسد. همچنین گزارش سازمان بورس و اوراق بهادار نشان می دهد که از ابتدای سال جاری خورشیدی در مجموع ۱۹۳۳ میلیارد تومان سهام دولتی در بورس واگذار شده که حدود ۴۵۳ میلیارد تومان آن به صورت سهام عدالت بوده است. با این وجود سازمان خصوصی سازی تصمیم داشت بیش از ۱۲۰۰ میلیارد تومان سهام دولتی را طی دو روز پیاپی به فروش برساند. اما برخی کارگزاران بورس سهام تهران بر این باورند که اگر دولت در خصوص قیمت سهام دولتی بازبینی کند و پس از اتخاذ تصمیم کاهش بهای سهام عرضه شده، بازاریابی مناسب داخلی و خارجی انجام دهد و نیز شرایط نقد را به شرایط قسطی تغییر دهد، هنوز هم امکان فروش سهام دولتی در بورس اوراق بهادار تهران وجود دارد. در مقابل کارشناسان ساختارگرا تاکید دارند که تا زمانی که شرکت های تامین سرمایه در اقتصاد ایران شکل نگیرد، اجرای سیاست های خصوصی سازی که مقرر شده با ابلاغیه آیت الله خامنه ای شتاب گیرد و ارزش سهام دولتی مشمول واگذاری در مرحله اول ۱۰۰ میلیارد دلار ارزیابی شده، با چالش کمبود نقدینگی مواجه خواهد شد. همچنین دولت محمود احمدی نژاد باید پیش از اقدام به عرضه سهام، پیش زمینه مورد تاکید رهبر جمهوری اسلامی مبنی بر آزاد سازی اقتصادی و توانمندسازی بخش خصوصی را فراهم کند.البته تحلیلگران اقتصاد سیاسی پیش بینی می کنند تا زمانی که بحران پرونده فعالیت های هسته ای جمهوری اسلامی در عرصه بین المللی ادامه داشته باشد و دولت محمود احمدی نژاد با اتخاذ سیاست های مداخله جویانه در عرصه اقتصاد از محدوده اقتصاد متکی بر بازار آزاد فاصله گیرد، رونق لازم به بازار سرمایه ایران باز نخواهد گشت. با این وجود هیات عالی واگذاری دولت محمود احمدی نژاد اعلام کرده که به زودی با تشکیل جلسه ای به تعیین تکلیف سهام فروش نرفته دولتی و وضع شرایط فروش جدید خواهد پرداخت. خدمات