روابط تهران و واشنگتن ۵ سال پس از يازده سپتامبر
در پنجمين سالگرد واقعه يازدهم سپتامبر همانند اولين روزهای اين حادثه در سال ۲۰۰۱ ميلادی يک بار ديگر ايران و ايالات متحده آمريکا به کانون توجه يکديگر تبديل شده اند.
در روزهايی که واشنگتن به جامعه جهانی برای تحريم اقتصادی ايران فشار وارد می کند، محمد خاتمی رييس جمهور پيشين ايران به ايالات متحده سفر کرده و همزمان جورج بوش رييس جمهور آمريکا گفته که شخصا دستور صدور ويزای وی را صادر کرده، چون علاقه داشته است بداند او چه حرف هايی برای گفتن دارد. در همين حال محمود احمدی نژاد که پيشنهاد مناظره با جورج بوش را مطرح کرده در پی سفر مجدد به ايالات متحده برای شرکت در مجمع عمومی سازمان ملل است که تا چند روز آينده آغاز می شود. آقای احمدی نژاد سال گذشته هم در اولين سفر خارجی اش در زمان رياست جمهوری به آمريکا سفر کرده بود. به نظر می رسد که همچون پنج سال پيش در چنين روزهای، ايران و آمريکا اين روزها نيز دوره حساسی را می گذراندند، اما در شرايطی به کلی متفاوت از پنج سال گذشته. آمريکا به جای شوروی واقعه يازدهم سپتامبر ۲۰۰۱ ميلادی را شايد بتوان پس از فروپاشی اتحاد جماهير شوروی، دومين حادثه مهم در عرصه روابط بين الملل در چند دهه اخير ناميد، که به مبدا تازه ای در تحولات جهانی تبديل شد و ايران را به عنوان کشوری موثر در تحولات خاورميانه، به شدت درگير خود کرد. با فروپاشی شوروی در سال 1991 ميلادی، ايران در مرزهای شمالی خود پس از نزديک به يک قرن از مصايب همسايگی با يک کشور ابرقدرت خود را فارغ می ديد. به دنبال واقعه يازده سپتامبر جمهوری اسلامی از همسايگی با رژيم طالبان و حکومت صدام حسين(که يک دشمن ضعيف شده بود) رهايی يافت، اما ايالات متحده بزرگترين دشمن خود را با ارتش مجهزش در کنار مرزهای شرقی و غربی حاضر می ديد که تهران را محور شرارت و از حاميان تروريسم می خواند. جنگ پيشدستانه در سال گفتگوی تمدنها فضای سياسی حاکم بر روابط ايران و آمريکا پيش از حوادث يازدهم سپتامبر، همراه با جوی از نااميدی برای بهبود مناسبات دو کشور بود. تلاش های هر چند محدود محمد خاتمی، رييس جمهور وقت ايران، و بيل کلينتون، سلف جورج بوش پسر، برای شکستن يخ های دو دهه ای ميان دو کشور با ناکامی کامل مواجه شده بود. با به قدرت رسيدن جورج بوش جمهوريخواه، او و همفکرانش از جمله ديک چنی (معاون اول)، کاندوليزا رايس (مشاور امنيت ملی)، کالين پاول (وزير امور خارجه) و دونالد رامسفلد (وزير دفاع ) سرگرم تشريح ايدئولوژی مبارزه با تروريسم و تئوريزه کردن جنگ های پيشدستانه بودند که دو هواپيمای مسافری به برج های دوقلو در نيورک کوبانده شد و پنتاگون مقر وزارت دفاع اين کشور مورد حمله قرار گرفت. به اين ترتيب "نبرد با تروريسم" که تا به آن روز يک موضوع ايدئولوژيک برای نومحافظه کاران بود، در سالی که به پيشنهاد رييس جمهور وقت ايران و تصويب سازمان ملل، سال "گفتگوی تمدن ها" نامگذاری شده بود، "جنگ پيشدستانه" با تروريسم به دستور کار سياست خارجی ايالات متحده بدل شد. حفظ فاصله ايران از کانون های مورد اتهام هنوز چند ساعت از حوادث يازدهم سپتامبر نگذشته بود که محمد خاتمی کشته شدن آمريکايی ها را تسليت گفت و ضمن همدردی با دولت و ملت اين کشور، ترورسيم را به شدت محکوم کرد. قدام آقای خاتمی ايران را در شمار نخستين کشور هايی قرار داد که حوداث يازدهم سپتامبر را محکوم کردند. برخی ناظران اعتقاد دارند که ايران تا چندين ماه از قرار گرفتن در معرض واکنش های ايالات متحده به دور ماند ناشی از اقدام رييس جمهور وقت ايران بود. آقای خاتمی در آن بيانيه از آمادگی ايران برای مبارزه با تروريسم و "برداشتن گام های اساسی برای خشکاندن تروريسم" سخن گفته بود. کمتر از دو ماه پس از حوادث يازدهم سپتامبر جک استرا، وزير امور خارجه وقت بريتانيا، که کشور متحد شماره يک ايالات متحده د مبارزه با تروريسم به شمار می رفت، به تهران آمد. دستور کار آقای استرا هماهنگی و رايزنی با ايران در آستانه حمله نظامی نيروهای ائتلاف به افغانستان برای پايان دادن به رژِيم طالبان به رهبری آمريکا بود. اميدواری برای گسترش روابط ايران و آمريکا چنانکه بعدها مقام های ايرانی اعلام کردند حمله نيروهای ائتلاف به افغانستان و پس از آن کمک به شکل گيری حکومت تازه در اين کشور با همکاری گسترده ايران به آمريکا در قالب گروه ۲+۶ بود. اين گروه شامل همسايگان افغانستان يعنی ايران، پاکستان، چين، تاجيکستان، ازبکستان و ترکمنستان به اضافه روسيه و آمريکا بودند. نماينده دبيرکل سازمان ملل در امور افغانستان هم هماهنگ کننده اين گروه بود. اين مذاکرات چندين‌ بار در سطح وزرای امور خارجه، معاونين وزرا و سفرای کشورها در نيويورک يا کشورهای عضو برگزار شد. به پيشنهاد سازمان ملل کشورهای فعال و نزديک به اين گروه‌ ها طی نشست‌ها و مذاکراتی درباره تقاضا ها و مسائل اين گروه‌ ها با هم صحبت کردند که در اين ميان ديالوگ های ميان تهران و واشنگتن با حضور سازمان ملل شکل گرفت. دو کشور اروپايی آلمان و ايتاليا نيز که ميزبان بيشترين گروه‌های افغانی در اروپا بودند، پس از سقوط طالبان به مذاکرات آمريکا و ايران و سازمان ملل پيوستند و جلسه ‌ای تشکيل دادند که در آن درباره مسائل مختلف و تحولات افغانستان و کمک سياسی به گروه های افغانی گفتگو هايی شد. اميدهای که نا اميد شد روابط نزديک کشورهای عضو اين گروه تا پايان اجلاس بن در آلمان که به انتخاب حامد کرزای به عنوان رييس دولت موقت افغانستان انجاميد، ادامه داشت. ايران بعدها همکاری های در اين گروه را يکی از مهمترين تجربه ‌های تعامل برابر تهران با جامعه بين‌المللی که با حضور آمريکا همراه بود، توصيف کرد. برخی ناظران می گويند که روش ايران در اين جلسات و به دنبال آن استراتژی جمهوری اسلامی در افغانستان تاثير عميقی در ارتقای جايگاه بين ‌المللی ايران داشت. تعامل ايران و آمريکا در جريان حمله نيروهای ائتلاف به عراق هم ادامه يافت، اما ديگر سبب نزديکی مناسبات دو کشور نشد. پس از پيروزی نيروی ائتلاف در ساقط کردن حکومت طالبان، جورج بوش در يک سخنرانی ايران را در کنار عراق و کره شمالی "محور شرارت" خواند تا لطمه ديگری به اعتماد ايران به همکاری با آمريکا وارد کرده باشد. اين اقدام آمريکا آغاز راهی بود که ايران و ايالات متحده را که قدم در راه همکاری و نزديکی به هم برداشته بودند دوباره از هم دور کرد. ايران که به گفته خودش کمک فراوانی به نيروهای ائتلاف در افغانستان کرده بود، انتظار برخورد متفاوتی از ايالات متحده داشت که با سخنرانی جورج بوش به کلی ناکام شد. گام های رو به عقب در آن مقطع فشار بين المللی تازه ای به ايران با اتهام پناه دادن به اعضای القاعده آغاز شد که گرچه بعدها فروکش کرد اما پرونده اتمی ايران جای آن را گرفت که اينک با حرارت و حساسيت بيشتری ادامه دارد. آمريکا در اوايل سال جاری ميلادی پيشنهاد مذاکره رو در رو با ايران بر سر مسايل عراق را مطرح کرد. برای نخستين بار در عمر ۲۷ ساله جمهوری اسلامی، اين پيشنهاد آمريکا از سوی ايران پذيرفته شد و حتی رهبر جمهوری اسلامی هم از انجام آن حمايت کرد اما در نهايت اين گفتگو هيچگاه رخ نداد. اينک روابط ايران و آمريکا که در صدر آن پرونده اتمی قرار دارد به دستو کاری برای جامعه جهانی بدل شده است. محمد خاتمی در پنجمين سالگرد حوادث يازدهم سپتامبر در ايالات متحده به سر می برد و در تلاش است تا شايد از فشار ايالات متحده بر ايران بکاهد و محمود احمدی نزاد نيز که نامه ۱۸ صفحه ای اش به بوش و درخواست مناظره با رييس جمهور آمريکا هنوز بی پاسخ مانده، در انتظار دريافت رواديد اين کشور است. آقای خاتمی در يکی از سخنرانی هايش در ايالات متحده گفته که در حال حاضر امکان گفتگوی ايران و آمريکا وجود ندارد. به نظر می رسد روابط ايران و آمريکا که طی ماه های نخستين پس از يازده سپتامبر گامی به پيش برداشته بود، در ماه های اخير چندين قدم به عقب برگشته است. خدمات