گزارشی از نخستين همايش سراسری آئين های عاشورايی
نخستين همايش سراسری آئين های عاشورايی از ۲۳ بهمن ماه ۱۳۸۳ الی دوم اسفندماه ۱۳۸۳ (همزمان با روز عاشورا) با همکاری مرکز هنرهای نمايشی، سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران و سازمان صدا و سيمای جمهوری اسلامی ايران در حال برگزاری است.
اين همايش شامل بخش های نمايشنامه خوانی، نشست های پژوهشی، آئين های نمايشی، مجالس تعزيه و نمايشهای بخش صحنه ای است. نمايشهای بخش صحنه ای که در طول همايش برروی صحنه تالارهای تئاتر شهر هستند، عبارتند از: " اين غرفه از بهشت" به کارگردانی داوود فتحعلی بيگی درتالار اصلی، "داغ پوست" به کارگردانی سيروس کهوری نژاد در تالار چهارسو، "بی قراری" به کارگردانی سعيد شاپوری در تالار قشقايی، "سه خانه کوچک" به کارگردانی مهرداد رايانی مخصوص در تالا رسايه،"مجلس غربت تنهايی" به کارگردانی رحمت امينی در تالار کوچک و " آوای باد" به کارگردانی حسين کشفی اصل در تالارنو. درخيمه گاه عاشورا که همزمان با برگزاری بيست وسومين جشنواره بين المللی تئاتر فجر مقابل تئاتر شهر برپا شده، به اجرای مجالس تعزيه به شرح زير اختصاص دارد: "مجلس فتاح و اشکبوس، "مجلس شهادت شاه چراغ"، "مجلس حجت الوداع"، "مجلس حرکت حضرت مسلم به کوفه و شهادت وی"، "مجلس شهادت دوطفلان مسلم"، "مجلس برخورد اولين فرستاده ابن زياد با امام حسين"، "مجلس شهادت حضرت علی اکبر"، "مجلس شهادت حضرت قاسم"، "مجلس شهادت حضرت ابوالفضل عباس" و "مجلس واقعه روز عاشورا" و "شهادت امام حسين". تعزيه تعزيه يکی از قديمی ترين اشکال نمايشی ايران است که به شکل نمايش آوازی (اپرت) اجرا می شود. در مجالس تعزيه مذهبی دو نوع شخص بازی به نام اولياء و اشقياء وجود دارد. برای اجرای نقش اولياء داشتن صدای خوش الزامی است ولی چهره مهم نيست چون چهره نسخه خوان نقش اولياء به خاطر احترام به اولياء با پارچه پوشانده می شود. نسخه خوان نقش اشقياء تنها رجز می خواند و ضرورتی به پوشاندن چهره ندارد. از نکات جالب توجه اين نوع اجرا ابراز همدردی نسخه خوان اشقياء با مردم دوستدار اولياء است. او بدينوسيله غيرمستقيم به تماشاچيان اعلام می کند که او نسبتی با اشقياء ندارد و تنها برای بازنمايی واقعه، اين نسخه خوانی را انجام داده است. نسبت نسخه خوان نقش اولياء به اجرا کنندگان تعزيه به اين دليل است که آنها به تار و پود نقش وارد نمی شوند، بلکه آن را روايت می کنند. تا نشان دهند که به مقام والای اوليا ء جسارت نمی کنند و ضمن آنکه از اشقياء نيز دوری می کنند. تعزيه گونه ای نمايشی است که علاوه بر انتقال وقايع مذهبی و زنده نگهداشتن فرهنگ مذهبی در ايران نقش عمده ای در حفظ رديف و گوشه های موسيقی ايران داشته است. آئين های نمايشی نواحی ايران از ابتکارات قابل توجه اين همايش، اجرای آئين های نمايشی نواحی ايران است که هر روز در فضای باز تئاتر شهر در ايام برگزاری همايش برقرار است. کرنا نوازی (لاهيجان) و پرده خوانی (تهران)، نخل گردانی و پرده خوانی (کاشمر)، چاوش خوانی (بروجرد و تفرش) و دمام نوازی (بوشهر)، چک چکو(استهبان فارس) و پرده خوانی (اراک)، مناقب خوانی (تهران و بروجرد)، قنبر خوانی (تهران و کاشمر)، مناجات خوانی (تهران)، مقتل خوانی (خوزستان)، پرده خوانی ( تهران و خمين )، سرنا نوازی (بختياری و لرستان )، کتل گردانی (بختياری) و پرده خوانی (تهران) از جمله برنامه هايی است که در کنار مراسم اصلی اين همايش برگزار می شود. پرده خوانی: پرده خوانی و شمايل گردانی که درآن پرده خوان به کمک تصاويری که به طور فشرده و به شکل دوبعدی در کنارهم نقاشی شده اند، داستان و وقايع مورد نظر را نقل می کند. سنج و دمام نوازی: يکی از اشکال مراسم مذهبی است که در بوشهر رواج دارد. در اين مراسم سينه زنان با سنج، دمام، شاخ و اشکون همراهی می شوند. نواهای زنگبار و آفريقايی توسط آنها نواخته می شود که شکلی نمايشی به اين مراسم می دهد. نوحه خوانی: نوحه خوانی بوشهر ويژگی خاص منطقه خود را دارد. اين نوحه ها به همراه سينه زنان که هماهنگ باهم مانند موج دريا حرکت می کنند. خوانده می شوند. کرنا نوازی لاهيجان: کرنا قديمی ترين ساز حماسی است که در جنگ و کارزار و آئين های مذهبی نواخته می شد. گيل مردان به نشانه عزا در مراسم و آئين های مذهبی در کرناهای خود که طول آن به سه متر می رسد، می دمند و با نوای حزين به سوگ می نشينند. مناجات خوانی: ادعيه، ذکر و دعا و ثنا و اشعار و آواهای مذهبی که توسط ذاکرين در مراسم سوگواری وعزاداری برپا می شود. مناجات خوانی در زورخانه های باستانی از مراسم ويژه ايرانی است. مناقب خوانی: گونه ای ستايشگری مذهبی و روايات حماسی و آئينی است که به شکل تلويحی و ضمنی و با آواز انجام می شود. قنبر خوانی: نوعی نمايش موسيقايی- آئينی است که برگرفته از نام قنبر، غلام حضرت علی است. چاوش خوانی: نوعی آواز است که با صدا و آواهای خوش شوق زيارت را در دل ها برمی انگيزند. در قديم چاوش خوانان به همراه کاروانان زيارتی، زائران را همراهی می کردند. سرنا نوازی: که در نواحی زاگرس در مراسم سوگ پهلوانان، شهيدان، عزيزان و نيز مراسم تاسوعا وعاشورا به همراه آواهای مذهبی از آن استفاده می کنند. مقتل خوانی: خواندن اشعار و مرثيه های مذهبی که به همراه سازهای بدوی توسط عرب زبانان خوزستان در رثای خون شهيدان خوانده می شود. چک چکو: اين مراسم که در فارس رواج دارد، ذاکری نوحه و مصيبت می خواند و حاضران هرکدام با کوبيدن دوقطعه سنگ به همديگر که در دست دارند، اورا همراهی می کنند که با حال و هوای مجلس و فضای مرثيه ها، ريتم های گوناگونی با اين سنگ زنی ايجاد می کنند. نشستهای پژوهشی همچنين در کنار اجراهای نمايشی، نشست هايی پژوهشی با عنوانهای "مراحل رسيدن به نسخه های جديد در تعزيه "(عظيم موسوی)، "آئين همای برکت و باروری و تعزيه" (امير کاوس بالازاده)، "اقتباس نمايش دينی "(سعيد شاپوری)، "ارزش های نمايش تعزيه" (محمود عزيزی)، "رابطه بازيگر و تماشاگر در نمايش های آئينی" (مجيد سر سنگی)، "نمادها و نشانه ها در تعزيه" ( حسين ناصر بخت)، "تنوع موضوعات و مضامين در تعزيه "( داوود فتحعلی بيگی)، "مقدمه ای بر نمايش دينی" ( رحمت امينی)، "سنت و نوآوری در تعزيه"( قطب الدين صادقی) و "بررسی ساختاری و معنوي مجلس ظهر عاشورا"(اردشير صالحپور) برگزار می شود. بخش نمايشنامه خوانی با نمايش نامهای مرهمی از نوع عشق(مجيد جعفری)، زمان سکوت برای زندگان (عباس غفاری)، سزاوارترين (رحمت امينی)؛ صدراه صدرا( عظيم موسوی)، نسخه تعزيه روح الواح (داوود فتحعلی بيگی)، فرات ( حسين پارسايی)، کوفيان (حسين مسافر آستانه)، برقرار است. همچنين نمايشگاه جمعی عکس نيز با موضوع آئين های عاشورايی در سالن انتظار تالار اصلی تئاتر شهر در ايام همايش برپاست. مراسم پايانی نخستين همايش سراسری آئين های عاشورايی دوم اسفندماه ۱۳۸۳ در تالار اصلی تئاتر شهر برگزار می شود. خدمات