ኡጋንዳ፡ ብኣማኢት ዝቑጸሩ ስድራቤታት ብሃለዋት ዝተሰወሩ ቤተሶም ይሻቐሉ ሃገር
ኣብ ኡጋንዳ ብኣማኢት ዝቑጸሩ ሰባት ድሕሪ ናይ ምርጫ ጎስጓስ ከካብ መንበሪ ኣባይቶም ተጨውዮም ኣብ ቤት ማእሰርቲ ተዳጒኖም ይርከቡ።
ጋዜጠኛ ቢቢሲ ፔሸንስ ኣቱሃየር ንገለ ካብቶም ግዳያት ኣዘራሪቡዎም ኣሎ። ኣብ ሰዓታት ናይ ንግሆ፡ ካብ ርእሰ ከተማ ካምፓላ ብሸነኽ ደቡብ ምዕራብ 150 ኪሎ ሜተር ርሒቓ ኣብ እትርከብ ኪሳሙላ እትበሃል ቊሸት፡ መብዛሕትኦም ደገፍቲ ተቓውሞ ኢኹም ዝተባህሉ 18 ሰባት፡ ወተሃደራዊ ዩኒፎርም ብዝለበሱን ማስኬራ ብዝወደዩን ዕጡቓት ከካብ ቤቶም ተጨውዮም ተኣሲሮም። እንተኾነ ድሕሪ እቲ ኽልተ ወርሒ እቲ ኣብ ጥሪ ዝተኻየደ ሓፈሻዊ ውድድር ምርጫ፡ ሓደ ካብቶም ዝተወስዱ ንገዝኡ ኣይተመልሰን። መጠንቀቕታ፦ እዚ ዛንታ እዚ፡ ዘሰምብድ ወይ ዘሕዝን ስእላዊ ምስክርነት ዝሓዘ ምዃኑ ንሕብር። ሮናልድ ሙዎንጌ ሓደ ካብቶም ጠፊኦም ዘለው ሰባት እዩ። ንሱ፡ ምስ ብዓልቲ ቤቱ ቴዲ ናሉስዋታ ኣብ ገዛ እዩ ነይሩ። ማዕጾ ገዝኦም ክኹሕኳሕ እንከሎ ሰዓት 03፡00 ናይ ለይቲ ነይሩ። ናሉስዋታ ተዘክሮኣ ክትገልጽ ከላ፡ "ንሙዎንጌ እቲ ገዛ ክፈቶ ወይ ነቲ ማዕጾ ክንሰብሮ ኢና" ከምዝበልዎ ትዛረብ። "ፖሊስ ኢና ምስበሉ፡ 'ቀልጢፍካ ክዳንካ ተኸደን' ኢለዮ ናብቲ ማዕጾ ከይደ። ሓደ ወተሃደር ነቲ ማዕጾ ብሓይሊ ደፊኡ ምስ ኣተወ ኣፍ ሻምብቆ ብረቱ ኣብ መሰናግለይ ተኺሉ ተኣለዩ" ኡሉኒ። "ንሞዎንጌ ጐቲቶም ኣብ ሳዕሪ ደርብዮም ወቒዖምዎ፤ ንገዛና እውን ፈቲሾምዎ። ምናልባት 15 ኣቢሎም ይኾኑ እዮም። ጸሊም ናይ ፖሊስ ዩኒፎርም ተኸዲኖም፡ ክብብ ዝበለ ቆቢዕን ማስኬራን ተኸዲኖም ነይሮም"። "ሓደ ካብኦም ናይ በዓል ቤተይ ቦርሳ ረኺቡ። ኣብኡ ኣስታት 70,000 ሺሊንግ (20 ዶላር ወይ 14 ፓውንድ) ኣቢሉ ይኸውን ነይሩ። እቲ ገንዘብ ናይ ሰብኣየይ እዩ። በጃኻ ንዓይን ንደቀይን ሕደገልና" ኢላ ከምዝለመነቶ ትዛርብ እታ ኣደ። "ነታ ቦርሳ ፈታቲሹ ጥርሓ ገበራ። ኣነ ድማ ደጋጊመ፡ 'እንተወሓደ፡ ናበይ ትወስዶ ከም ዘለኻ ኽትነግረኒ ትኽእል'ዶ?' ኢለ ኣእውየ" ትብል። ንሳቶም ግን ኣይመለሱላን። 'ተዘክሮ ኢድ ኣሚን " ናሉስዋታ ጸሓይ ምስ በረቐት እያ፡ ኣብ መደበር ፖሊስ፡ ኣብቲ ዓዲ እንታይ ከምዝተፈጸመ ካብ መሓዙታን ጎረባብታን ተመሳሳሊ ወረታት ሰሚዓ። እዚ ተግባር ንገሊኦም ዘበነ ኢዳ ኣሚን 1970 ኣዘኻኺሩዎም። ሽዕኡ ብኣሽሓት ዝቝጸሩ ሰባት፡ ገሊኦም ቀትሪ ምድሪ እናተጐተቱ፡ ደጊሙ ደሃዮም ከይተሰምዐ ተቐቲሎምን ጠፊኦምን እዮም። ወዲ 65 ዓመት ጆን ኪዋንካ፡ ወዲ ሓዋ ንማርጋሬት ናሊንያ'ውን ካብቶም ለይቲ ዝተወስዱ ሰባት እዩ። ኣዲኡ፡ ደሃይ ክትገብር ናብ ቤቱ ምስ ከደት እቲ ገዛ ተገማጢሉ ጸኒሑዋ። "ኣብ መደቀሲኡ ደም መሊኡ ምስ ረኣኹ፡ 'ወደይ ሞይቱ'ዩ' ኢለ ሓሲበ። ኣብራኸይ ጠሊሙኒ፤ ኣብቲ ገበላ ተረዅሚሸ" ኢላ ሚስ ናሊንያ። ተቐማጦ እታ ቚሸት ንቢቢሲ ከም ዝሓበርዎ ሚስተር ኪዋንካ ቅድሚ ናብታ ቫን ዝዓይነታ መኪና ዝሰቕልዎ ክልቲኡ አእጋሩ ብጥይት ተሃሪሙ እዩ። ክልተ ወርሒ ሓሊፉ ከብቅዕ ክሳብ ሕጂ ገዝኡ ባዲሙ ኣሎ። መሳኹቲ ናይቲ ናይ ቅድሚት ማዕጾ ሓጺን ተሰባቢሩ እዩ። እቲ ናሕሲ እውን ተቦርቊቑ እዩ። ኪዋንካእዩ ንኣምኡ ወይዘሮ ናሊንያ ዝሕግዛን መድሃኒት ብዝሑ ደም ዝዕድገላን ነይሩ። ብድሕሪኡ ጥዕናኣ ተሰናኺሉ እዩ። ንኣደ ኪዋንካ ወኪላ ናብ ፖሊስ ዞባ ማሳካ ወግዓዊ ክሲ ዘቕረበት ጠበቓ እቶም ተዓፊኖም ዝተኣስሩ 18 ሰባት ኣብ ክልተ ንኣሽቱ ኣውቶቡሳት ከም እተወሰዱ ገሊጻ። ብ 'ድሮን' ተወሲዶም ኣብ መላእ እታ ሃገር፡ ብኣማእታት ዝቝጸሩ ተቓወምትን ተጣበቐቲ ሰብኣዊ መሰላትን ብተመሳሳሊ መገዲ ተዓፊኖም ተወሲዶም እዮም። ብዛዕባ እተን ሰባት ጨውየን ዝወስዳ ሽፉን ቤትሮአንን ፍሉጥ መለለይ ታርጋ ዘይብለን መካይን ብዙሕ ጸብጻባት ቀሪቡ እዩ። እተን መካይን ንጭውያ ዝምረጻ ዓይነት መካይን ኮይነን በቶም ደቂ'ቲ ከባቢ 'ድሮን' ተባሂለን እየን ዝፍለጣ። ኣብ ወርሒ ሕዳር፡ ክልተ ወርሒ ቅድሚ እቲ ኪሳሙላ ዝተወረትሉ ለይቲ፡ እቲ ናይ ምርጫ ጎስጓስ እናበርትዐ ምስ ከደ፡ ጁልየስ ኪበሩ ካብታ ኣብ ምብራቕ ካምፓላ እትርከብ 'ኪሶወራ' እትብሃል ቦታ ድምጺ ተኹሲ ሰሚዑ ነይሩ። ሰባት ናብ ኵሉ ኣንፈት ፋሕ ኢሎም። ብድድ ኢሉ ከኣ፡ ኣብ ድሕሪ ባንኮ ድኳን ክሕባእ ፈተነ። ክልተ ሲቪል ዝተኸድኑ ካብታ ድሮን መኪና ጭውያ ዝወረዱ ክልተ ሰባት ዘሊሎም መጺኦም ብመዓጡቕ ስርኡ እናጎተቱ ሒዞም ኣብታ መኪና ሰቒሎምዎ። "ሓደ ካባታቶም ብበትሪ ገይሩ ርእሰይ ምስሃረመኒ ሃለዋተይ ኣጥፊአ ወዲቐ"። ዳሕራይ ምስተበራበርኩ፡ ኣብታ መኪና ተደርብየ ነይረ። ሓደ ኢደይ ብመቑሕ ተኣሲረ እየ። ካብ ርእሰይ ደም ናብ አዒንተይ ይፈስስ ነይሩ። ርእሰይ ከቕንዕ ኣብ ዝፈተንኩሉ ሓደ ሰብ ይዶቑሰኒ ነይሩ" ይብል እቲ ወዲ 35 ዓመት ኤለትሪሻን። ድሕሪ እተወሰነ ሰዓታት፡ ሚስተር ኪበሩን እቶም ብተመሳሳሊ መገዲ ምስኡ ዝተኣስሩ ሰባት ኣብ ሓደ ቀጽሪ በጺሖም። ካብታ መኪና ቅድሚ ምውራዶም ከኣ ኣብ ኣራእሶም ጸሊም ጨርቂ ኣጥሊቖምሎም። ብተመሳሳልን ተደጋጋምን ሕቶታት በባትር ተጨፍጪፎም። ደጋጊሞም ከኣ፡ "እቲ ሽጉጥ ኣበይ ኣሎ? ዓለወኛታት ዲኹም? ነቲ ናይ ፕረዚደንት ናይ ጎስጓስ ፖስተራት ቀዲድካዮ'ዶ?" "ሓንሳብ ብበትሪ፡ ካልእ ሳዕ ብገመድ ኤለክትሪክ፡ ንሓንሳብ በቲ ረዚን ጫማ ይረግጹኒ ነይሮም። ኩሉ ሳዕ ናብ ኣምላኽ እጽሊ ነይረ" ይብል ። 'ኣብ ጣሻ ደርብዮምኒ' ኣቶ ኪበሩ፡ እቲ መግረፍቲን ንሓያሎ ሰዓታት ኣብ ሓደ ቦታ ምእሳርን ንኣእጋሩ ኣደንዚዙዎ። ሕጂ ከኣ መሓውሩ ምንቅስቓስ ኣብዩዎ ኣሎ። ኣበየናይ ክፋል እታ ሃገር ከምእተኣስረን መን ከምዝወሰዶን ኣይፈልጥን እዩ ። ኣብ ሰለስተ ቦታታት ን11 ሳምንቲ ድሕሪ ማእሰርቲ፡ ኣብ ወርሒ ለካቲት ካብ ገዝኡ ኣስታት 100 ኪ.ሜ. ርሒቑ ኣብ ዝርከብ ቀላሚጦስ ጫካ ብለይቲ ደርብዮሞ። "ካብታ መኪና ደፊኦም ኣውሪዶሙኒ። ርእሰይ ተሸፊነ፡ አእዳወይ እውን ተኣሲረ ነበርኩ። እቲ ወተሃደር፡ ከይተንቀሳቐስኩ በጥ ክብል ነገረኒ። ካብኡ ነቲ መሸፈኒ ርእሲ ወሲዱ ገዲፉኒ ከደ " ዝተኣስረ አእዳዉ ድሕሪ ምፍታሕ ናይ ፖሊስ መኪና ረኺቡ ሓገዝ ሓቲቱ። ንሳምንቲ ኣብ ጸልማት ስለዝጸንሐ አዒንቱ ደም ሰሪበን እየን ብዙሕ ክርኢ ኣይክእልን ነይሩ። "ኵሉ ሳዕ ክድቅስ ኣዒንተይ ምስ ዓመትኩ፡ ብሃንደበት ሓደ ሰብ ወይ ነገር ዝመጽኣኒ ዘሎ ኮይኑ ይስመዓኒ፡ ኵሉ ነገር እዩ ዝረኣየኒ" ይብል ኪበሩ። ኣብቲ ምርጫ ፡ እቲ ቦቢ ወይን ዝስሙ ናብ ፖለቲካ ዝኣተወ ደራፋይ፡ ነቲ ንሻድሻይ ግዜ ዝተዓወተ ፕረዚደንት ዩዌሪ ሙሴቬኒ ሓያል ብድሆ ኰይንዎ እዩ። ኣብ ምሉኡ እቲ ወፈራ ጎስጓስ ምርጫ፡ ሓይልታት ጸጥታ ነቲ ለበዳ ኮሮናቫይረስ እናተጠንቀቕካ ክግበር ዝግበኦ ኣኼባታት ህዝቢ ንኸይእከብ ዝእግድ ትእዛዝ እናኣውጽኡ፡ ነቲ ናይ ተቓውሞ ሰልፊ ብምፍራስ፡ ጃምላዊ ማእሰርቲ ፈጸሞም። ወሃብ መርበብ ሕጋዊ ሓገዝን ኣገልግሎትን ዘይመንግስታዊ ትካል ካብ ጥቅምቲ 2020 ክሳብ ጥሪ ናይ'ዚ ዓመት ኣብ መላእ እታ ሃገር 511 'ዘይሕጋዊ ማእሰርቲ" ጉዳያት ሰኒዱ ኣሎ። እቲ ጸብጻብ ብኸፊል፡ "ሱሳን ሓሙሽተን (13%) ገሊአም ካብ ቤት ማእሰርቲ ገሊኦም፡ ድሕሪ 48 ሰዓታት ማእሰርቲ ካብ ሸላታት ፖሊስ ተፈቲሖም" ይብል። ብመሰረት ሕጊ ኡጋንዳ፡ ጥርጡራት ኣብ ውሽጢ 48 ሰዓት ኣብ ቤት ፍርዲ ክቐርቡ ኣለዎም። ብ31 ታሕሳስ፡ ኣብ ካላንጋላ፡ ኣብ ጥቓ ቀላይ ቪክቶርያ ኣብ ዝርከብ ከተማ፡ 126 ሰባት ቦቢ ወይን ጎስጓስ ምርጫ ኣብ ዘካይደሉ ዝነበረ ቦታ ተኣስሩ። ዝበዝሑ ካብኣቶም ብቤት ፍርዲ ብዋሕስ ክፍትሑ ተፈቕደሎም። 49 ካብኣታቶም ግና ኣብ ቅድሚ ወተሃደራዊ ቤት ፍርዲ ቀሪቦም ራብዓይ ደረጃ ተተኳሲ ሒዞም ብምጽንሖም ተኸሲሶም። ፈተውቶምን ስድራ ቤቶምን ኣብ ሽግር እኳ እንተወደቑ፡ ኣብ ሓደ ፍሉጥ ቤት ማእሰርቲ ብምህላዎም ይጸናንዑ እዮም። ካልኦት ኣብ ተመሳሳሊ ኵነታት እተኣስሩ ብኣማእታት ዝቝጸሩ ሰባት ኣበይ ከም ዘለዉ ኣይፍለጥን እዩ። እቲ ናይ ቦቢ ወይን ሰልፊ መድርኽ ሃገራዊ ሓድነት ዝርዝር ናይቶም ሃለዋቶም ጠፊኡ እዩ ዝብሎም 423 ደገፍቱ ኣሕቲሙ ኣሎ። መብዛሕቶም እቲ ሰልፊ ዝበዝሐ ባይቶኣዊ መናብር ዝረኸበላ ንኪሳሙላ ካብ ዘጠቓልል ማእከላይ ዞባ እዮም። ሓያሎ ካባታቶም፡ እቶም ኣድመጽቲ፡ ድምጺ ናይ ምሃብ ሪጋን ኣገዳሲ ሰነድን ሒዞም ምህላዎም ይርእዩን ይተሓባበሩ ምንባሮም እቲ ሰልፊ ይሕብር ። ብዛዕባ ማእሰርቶም ሕቶታት ምስ ቀረበ፡ ኣብ እተፈላለየ ጽፍሒ ዝነበሩ ሰበ ስልጣን ጸጥታ፡ ፈለማ መልሲ ካብ ምሃብ ክቑጠቡን ክኽሕዱን ተራእዮም። ብ4 ለካቲት ግና፡ ሚኒስተር ውሽጣዊ ጕዳያት ዠጀ ኦዶንጎ፡ እቶም ተኣመንቲ ደገፍቲ እቲ ሰልፊ ብዙሓት ምዃኖም ተኣመነ። ጸኒሑ፡ ፕረዚደንት ሙሰቨኒ፡ ናይቶም ኣብ ቤት ማእሰርቲ ዝነበሩ ዝርዝር ኣስማት ክቐርበሉ ኣዚዙ። እቶም ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ኣትዮም ዝነበሩ ኡጋንዳውያን ከኣ ገበነኛታትን ኣሸበርትን እዮም ብምባል ነቲ ኡጋንዳውያን ብኣልማማ ይእሰሩ ኣለዉ ዝብል ክሲ ነጺግዎ ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ዠን ኦዶንጎ ኣብ መወዳእታ፡ ናይ 176 ዝርዝር ኣስማት እሱራት ኣቕሪቡ። መዓስን ኣበይን ከም እተታሕዙን ከምኡውን ኣበይ ከም እተኣስሩን ዝርዝር ኣስማት ሂቡ። ገሊኦም ኣብ ተቓውሞታት ይሳተፉ ከምዝነበሩ፡ ገሊኦም ናይ ጎነጽ መሳርሒታት ከምዝሓዙ፡ ገሊኦም ጎነጻዊ ጽሑፋት የዳልው ምንባሮም፡ ካልኦት ከኣ ኣብ ድሕሪ ምርጫ ንዝካየድ ጐነጽ ንኽውድቡ ኣኼባታት ይገብሩ ነይሮም ዝብል እዩ። ገለ ካብቶም ዝጠፍኡ ይምለስ 'ለዉ እቲ ዝዓበየ ቑጽሪ፡ እቲ ዝርዝር እሱራት፡ ኣብ ትሕቲ ወተሃደራዊ ኣብያተ እሰርቲ እዩ ዘሎ። እቲ ሚኒስተር ድማ ኣብ ካልእ ቦታታት ዝተኣስሩ እንተልዮም ንምፍላጥ መርመራታት ይቕጽል ምህላው ሓቢሩ። ኣብዚ ቀረባ ሳምንቲ፡ ገሊኦም እሱራት ኣብ ጥቓ ቑሸታቶም ኣብ ዝርከብ ቈጥቋጥ ኣምጺኦም ይድርብዩዎም፡ ገሊኦም ዳርጋ ምውታት እዮም። ብዙሓት ድማ ኣብ ሆስፒታላት ኣብ ጽዑቕ ሕክምናዊ ክንክን ኣለው። ገሊኦም ብቑስሊ ጨፈቕፈቕ ዝበሉ እዮም። ሓደ ካብቶም እሱራት ንቢቢሲ ከም ዝሓበሮ፡ ፍረ ነብሱ ንነዊሕ ሰዓታት ብገመድ ተኣሲሩ፡ ኣብ ካልእ እዋን ብሃልሃልታ ሓዊ እናተለብለበ ይምርመር ነይሩ። መራኸቢ ብዙሃን እታ ሃገር፡ እቶም እሱራት ብኤለትሪክ ከምዝተመርመሩ፡ ዝመሽመሸ ምግቢ ኽበልዑ ከምዝተገደዱን ተኸታታሊ ምስክርነት ዘርጊሐን ኣለዋ። ይኹን እምበር፡ ካብቶም ካብ ኪሳሙላ ዝተወስዱ 18 ሰባት ግን ክሳብ ሕጂ ሓደ እኳ ካብኦም ኣይተፈትሐን ዘሎ። "መንግስቲ ዲሞክራሲያዊ ፖለቲካ ዘይደሊ እንተኾይኑ፡ ስለምንታይ ንደሞክራሲ ዘይስርዞ?" እቶም ክልተ ደቂ እቲ ወዲ 45 ዓመት ጸራቢ ዕንጸይቲ ፍራንሲስ ሉጋንዚ ካብቶም 18 ተጨውዮም ዝተወስዱ ሰባት እዮም። እንደገና ብህይወት ክርእዮም ድየ ክብል ኣብ ጭንቀት ይርከብ። "ነቲ ከቢድ ማህረምቲ ተጻዊሮም ብህይወት ምትራሮም እጠራጠር እየ" ይብል ። "ንሰሙናት ለይትን መዓልትን በኽየ እየ። ደቅና ሞይቶም እንተኾይኖም እቲ መንግስቲ ደቅና ክንቀብር ሬሳኦም ይሃበና። "መንግስቲ ዲሞክራሲያዊ ፖለቲካ ዘይደሊ እንተኾይኑ፡ ስለምንታይ እዩ ነዚ ደሞክራሲ ዘይስርዞ?፡ ነፍሲ ወከፍ ኡጋንዳዊ ንዝደለዮ ክድግፍ መሰል ኣለዎ። እዚ ገበን ኣይኰነን"ይብል።