ሸርፊ ወጻኢ ንሕጽረት መድሓኒት ምኽንያት ዶ ይኸውን?
ብሕማም ሽኮር ዝተጠቕዐ ኣይተ ግሩም ዘለቀ ካብ ዝሓለፉ ሰለስተ ኣዋርሕ ጀሚሩ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ኮነ ካልኦት ከተማታታት ኢትዮጵያ ሕጽረት ኢንሱሊን ኣጋጢሙ ከምዘሎ ገሊጹ። ብፍላይ ንዕኡ ዝሰማመዖ ዓይነት መድሓኒት ደልዩ ንኽረክብ ተጸጊሙ ከምዘሎ ይዛረብ።
መርፍእ፣ መድሓኒትን ስቴትስኮፕን 'ኢንሱላታርድ' ዝተባህለ ኣብ ዴንማርክ ዝፈሪ ዓይነት ኢንሱሊን ኣብ ተራ እንዳ ቤት መድሓኒታት ብ130 ብር ይሽየጥ ከምዝነበረ ዝገልጽ ኣይተ ግሩም፡ ድሕሪ ብር ምስ ዶላር ዘለዎ ግበጣ ሓፍ ክብል ምስተገበረ ግን እቲ መድሓኒት ከምቀደሙ ብቐሊሉ ክረኽቦ ከምዘይከኣለ ሓቢሩ። እንተተረኺቡ እውን ግን ክሳብ 175 ብር ከምዝሽየጥ ኣይተ ግሩም ንቢቢሲ ገሊጹ። ቢቢሲ እቶም ንጨና እኳ ጠፊኦም ዝተበሃሉ ዓይነት መድሓኒታት ኣብ ናይ ውልቀን መንግስትን እንዳ መድሓኒት መሸጢ ትካላት ተዘዋዊሩ ክዕዘብ ፈቲኑ እዩ። ከም ኣገላልጻ ኪኢላታት እቲ ዓውዲ፡ ትካላት ኣፍረይቲ መድሓኒት ኣብ ከይዲ ስራሕቶም ንሓንቲ መድሓኒት ዝተፈላለዩ ዓይነታት ሽም( ብራንድ) ከምዝህብዎም ይዛረቡ። ንኣብነት እኳ ኣብ ኢትዮጵያ እንተሪኢና ብውሑዱ ሓሙሽተ ዓይነታት ኢንሱሊን ከምዘለዉ ይግለጽ። ኣብ ዝተፈላለዩ እንዳ መድሓኒት መሸጢ ውልቀ ትካላት ተዘዋዊርና ከምዝተዓዘብናዮ፡ ኩሉ ዓይነት ኢንሱሊን ንኽትረክብ ኣዝዩ ከቢድ እዩ። ልብን ምስ ልቢ ተንከፋት ዝተዛመዱ ዓይነታት ኣፋውስ ንምርካብ እውን ከቢድ ከምዝኾነ ተዓዚብና ኣለና። ንኣብነት ፈውሲ ሕማም ልቢ ዝኾነ 'ናይፌዴፒን' ዝተባህለ ዓይነት መድሓኒት ብ20 ሚሊግራም ምርካብ ከምዘይከኣል ኪኢላታት ቅመማ መድሓኒት ገሊጾም። ደሓን ቁጠባዊ ዓቐሚ ዘለዎም ሰባት ኢንሱሊን ካብ ዱባይ ከይተረፈ ብትእዛዝ ከምዘምጽኡ ኣብ ውልቀ ትካላት እንዳ መድሓኒት ረኺብና ዘዘራረብናዮም ኪኢላታታት ሓቢሮም። ኣብ እንዳ መንግስታዊ ትካላት መድሓኒት ግን ዝተፈላለዩ ዓይነታታት መድሓኒት ብበዝሒ እኳ እንተዘይተረኸበ ኢንሱሊንን ንሕማም ልቢ ዝፍዉሱ ዓይነታት መድሓኒት ከምዘለዉ ምዕዛብ ኪኢልና ኢና። ኣብ ናይ መንግስታዊ እንዳ ቤት መድሓኒት ተቐጺራ እትሰርሕ ብዙነሽ ከበደ( ብወለንትኣ ሽማ ዝተቐየረ) ንቢቢሲ ኣብ ዝሃበቶ ሓበሬታ ተጠቀምቲ ኣብዝሓ ግዜ ዝወሰድዎ መድሓኒት እቲ ዝለመድዎ ዓይነት መድሓኒት ከምዝኾነ ትገልጽ። ንኣብነት ካብ ናይ ኢንሱሊን ዓይነታታት እቲ ልሙድ ብዙሕ ሰብ ዝጥቀመሉን ዓይነት 'ኢንሱላትርድ' ዝተበህለ ከምዝኾነ ብዙነሽ ገሊጻ። እዚ ዓይነት መድሓኒት ብቐሊሉ ክትረክብ ከቢድ እዩ። ይኹን እምበር ኣብ ክንዲ ኢንሱላታርድ ተኪኡ ክሰርሕ ዝኽእል መድሓኒት ዋላ እኳ እንተሎ ሰብ ግን ዓዲጉ ክጥቀመሉ ኣይረአይን። ብስሩ እውን ተጠቀምቲ ኣብ ክንዲ ካልኦታት ኣማራጽታት ዝጥቀሙ መድሓኒት ስኢና ኢሎም ከምዘማርሩ ትገልጽ። ምስ ሓሳብ ብዙነሽ ዘይሰማማዕ ኣይተ ግሩም ' ንዓይ ዝሰማማዓኒ ዓይነት መድሓኒት ኣብ ዴንማርክ ዝስራሕ ኢንሱላታርድ ዝተባህለ መድሓኒት ጥራሕ እዩ። ቅድሚ ሕዚ ንሱ ዓይነት መድሓኒት ደልየ ስለዝሰኣንኩ ካሊእ ዓይነት መድሓኒት ብምጥቃመይ ኣብ ጸገም ኣትየ ነይረ'' ይብል። ''ሕጽረት ኢንሱሊን ብተደጋጋሚ ስለዘጋጥም ግዜ ስርሖም ዝውደኣሉ ዕለት እናረኣኹ ብኣብዝሓ ዓዲገ ኣብ ፍሪጅ እናቐመጥኩ እየ ዝጥቀም ነይረ። ሕዚ መድሓኒተይ ስለዝወዳኣኹ እየ ኣብ ጸገም ወዲቐ ዘለኹ'' ክብል እውን ክንደየናይ ይሃስዮ ከምዘሎ የረድእ። ምርመራ ደም ሕጽረት መድሓኒት ብኸመይ ኣጋጢሙ? ብተደጋጋሚ ሕጽረት መድሓኒት ከምዘጋጥም ዘዘራረብናዮም ዝምልከቶም ኣካላት ይሰማምዑ። ብፍላይ ኣብዚ ሰሙን እዚ ዘጋጠመ ሕጽረት ኢንሱሊንን ኣፋውስ ልብን ተንከፋትን ከመይ ከጋጥም ኪኢሉ? ዝብል ሕቶ ምላሽ ንምርካብ ን ኤጀንሲ ፈንድን ቀረብን መድሓኒት ኢትዮጵያ፣ አእተውቲ መድሓኒት፣ ጅምላ መከፋፈልቲ መድሓኒትን ማሕበር ሕማም ሽኮርያን ኣዘራሪብና ኣለና። ''ቀንዲ ምኽንያት ሕጽረት መድሓኒት ብሰንኪ ኣብ ኢትዯጵያ ኣጋጢሙ ዘሎ ሕጽረት ሸርፊ ወጻኢ'' ከምዝኾነ ሽም ኩባኒኦም ክጠቀስ ዘይደለዩ ምክትል ዳይሬክተር ሓደ ካብቶም ዓበይቲ ትካላት ኣእተውቲ መድሓኒት ንቢቢሲ ገሊጾም። ''ቅድሚ ሕዚ ንኢንሱሊን ሓዊስካ ካልኦት ግዜ ዘይህቡ ኣፋውስ ካብ ወጻእ ሃገራት ክነእቱ እንትንደሊ ሃገራዊ ባንኪ ኢትዮጵያ ሸርፊ ወጻኢ ይጸቕደልና ናይሩ'' ዝበሉ እቶም ምክትል ዳይሬክተር ሎም ሎም ግና ብሰንኪ ኣብታ ሃገር ኣጋጢሙ ዘሎ ሕጽረት ሸርፊ ወጻኢ ከም ልቦም ዶላር ከምዘይረኽቡ ዘለዉ ሓቢሮም። ኣብ ቀረብ መድሓኒት ሓያሎ ዓመታት ከምዘቑጸሩ ዝዛረቡ እቶም ምክትል ዳይሬክተር ሎም ሎም ግና መድሓኒት ናብ ውሽጢ ዓዲ ንምእታው ኣዝዩ ኣጸጋሚ እናኾነ ይኸይድ ከምዘሎ ገሊጾም። መድሓኒት ሕማም ሽኮር ካሊእ ኣብ ምክፍፋል መድሓኒት ዝተዋፈረ ትካል ኢሹ ሜድ እዩ። ኣብቲ ትካል ተቖጺሩ ዝሰርሕ ግን ድማ ሽሙ ክጽራሕ ዘይደለየ ሰራሕተኛ መሸጣ፡ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ሕጽረት መድሓኒት ከምዘጋጠመ ብምግላጽ፡ ምስ ምንካይ ዓቕሚ ምግዛእ ብር ተዛሚዱ ዋጋ ናይ ህጻናት ጸባ ከምዝወሰኸ ሓቢሩ። ቅድሚ ሕዚ ትካላት ኣእተውቲ መድሓኒት ንጅምላ መከፋፈልቲ ብኣውድ ይህቡ ከምዝነበረ ዝገለጸ እቲ ሰራሕተኛ መሸጣ፡ ሎም ሎም ግን ዕድጊት ኢድ ብኢድ ይመርጹ ስለዘዉ ካሊእ ምኽንያት ሕጽረት መድሓኒ እዩ ይብል። ኤጀንሲ ፈንድን ቀረብን መድሓኒት መንግስቲ ኢትዮጵያ ንመንግስታዊ ትካላት ሕክምናን ኣብያተ መድሓኒትን የከፋፍል ስለዘሎ ሰባት ካብ መንግስታዊ ኣብያተ መድሓኒት ክረኽቡ ከምዝኽእሉ ምክትል ዋና ዳይሬክተር እቲ ኤጀንሲ ኣይተ ተስፋሚካኤል ኣፈወርቂ ገሊጹ። ውልቀ ትከላት ኣእተውትን መከፋፈልትን ከም ቀደሞም መድሓኒት ካብ ወጻኢ ከእትዉ ስለዘይከኣሉ እቲ ሓላፍነት ኣብ መንግስቲ ጥራሕ ወዲቑ ይርከብ ዝበለ ኣይተ ተስፋሚካኤል መንግስቲ ንዝኽጽሉ 11 ኣዋርሕ እኹል ቀረብ መድሓኒት ኣለዎ ኢሉ። ብሰንኪ ጸበባ ክኸስቡ ዝደልዩ ነጋዶ ኣብቲ ኤጀንሲ ተቖጺሩ ዝሰርሕ ግን ድማ ሽሙ ክግለጽ ዘይደለየ ኪኢላ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ ግን '' ውልቀ ትካላት ኣእተውትን ኣከፋፈልትን ቅድሚ ዶላር ምውሳኹ ናብ ውሽጢ ዓዲ ኣብ ልዕሊ ዘእተውዎም ኣፋውስ ወሲኾም ክሸጡ ስለዝደልዩን መንግስቲ ዘእተዎም መድሓኒታት ክሳብ ዝውድኡ ሓልዮም ክሸጡ ስለዝደልዩን ድኣ'ምበር ይብል። መድሓኒት ናብ ውሽጢ ዓዲ ንምእታው ካብ 2 ክሳብ 3 ኣዋርሕ ከምዝውድእ ዝገልጽ እዚ ሰራሕተኛ፡ ዛጊድ ኣብ ውሽጢ ዓዲ ዘለዉ መድሓኒታት ቅድሚ ዶላር ምውሳኹ ዝኣተዉ እዮም ስለዚ ወሰኽ ደላር ኣብ ልዕሊ ብር ከም ምኽንያት ኮይኑ ክቐርብ ኣይኽእልን ብምባል ይሙግት። ማሕበር ሕሙማን ሽኮርያ ብወገኑ ምስ ኣብ ዴንማርክ ዝርከብ ትካል ኣቕራቢ መድሓኒት ተሻሪኹ ብቐጥታ የእቱ ስለዘሎ ዋላ ሓንቲ ሕጽረት ኢንሱሊን ኣየጋጠመንን ይብል። ኣብ ኢትዮጵያ 2.6 ሚልዮን ንሕማም ሽኮርያ ዝተሳጥሑ እዮም። ካብዚኣቶም እቶም 46 ሚኢታዊት እኹል ቀረብ መድሓኒትን ግቡእ ምርመራን ከምዘይረኽቡ ፌደሬሽን ሕሙማን ሽኮርያ ዓለም ዘውጽኦ ሓበሬታ የረድእ።