ሕጽረት ማይ ኣብ ትግራይ ኣብ እዋን ኮሮናቫይረስ
ኣብዚ ሕዚ እዋን ምስ ምክልኻል ለበዳ ክሮናቫይረስ "ኣእዳውኩም ተሓፀቡ" ዝበሃል ዘሎ ወፍሪ፡ ብዙሓት ንኣእዳዎም መሕፀቢ ማይ ከምዝተፀገሙ ይገልፁ ኣለዉ።
ኣብ ብርክት ዝበላ ከተማታት ከቢድ ሕጽረት ከምዘሎ ነበርቲ ይዛረቡ። ኣብ ትግራይ ንዓመታት ዝዘለቐ ከቢድ ሕፅረት ቀረብ ፅሩይ ማይ ከምዘሎ ይፍለጥ። ካብ ከተማ ዓዲግራት ንቢቢሲ ትግርኛ ርእይቶ ዝፀሓፉ ሰባት፡ ኣብ ከባቢኦም ማይ ንልዕሊ ክልተ ቅነ ዘይምምፃኣ ኣዝዩ ከምዘተሓሳሰቦም ይገልፁ። ኣብ መቐለ ሆስፒታል ዓይደር፡ ኣተሓፃፅባ ኣእዳው ትምህርቲ ንምሃብ እኳስ ሓካይም ማይ ከምዝተፀገሙ ጋዜጠኛ ቢቢሲ ትግርኛ ግርማይ ገብሩ ተዓዚቡ እዩ። ሓኪም ውሽጣዊ ሕማማት ዶክተር ብስራት ተስፋይ፡ ኣተሓፃፅባ ኣእዳው ብተግባር ንምርኣይ ናብ ሆቴል ፕላኔት ክትከይድ ተገዲዳ ኢያ። ኣብዚ ሕዚ እዋን ኣብ መቐለ: ህዝቢ ናብ ገዛውቱ መፂኣ ማይ እተራግፍ ቦጥ ክፅበ ፊስቶታት ኣብ ኣፍደገ ኣቐሚጡ ይፅበ ኣሎ። ዓበይቲ ሆቴላት ማይ ካብ ቦጥ የራግፉ። ሆቴላት ዘማርያስ: ፕላኔት: ማእኸል መዘናግዒ ቤተ'ምበሳን ካልኦት ብርክት ዝበሉ ሆቴል ማይ እንተራግፉ ብኣካል ተረኺበ ተዓዚበ። ማይ ብቦጥ ገዚእኻ ምርጋፍ መዓልታዊ ስራሕ ሆቴላት መቐለ ኮይኑ ኣሎ። ገንኢ መዋህለሊ ማይ (ሮቶ) ዘይብሉ ገዛ የለን: ክነብር እውን ኣዝዩ ኣፀጋሚ እዩ።ብዙሓት ለባማት ገዛ እንትሃንፁ ኣብ መረባኦም ጉድጓድ ኩዒቶም ኣሰናዲኦም እዮም። ክረምቲ ዚንጎ ማይ ይመልእ። ሓጋይ ድማ ካብ ቦጥ ኣራጊፎም ይመልእዎ።ኣብ ከተማ መቐለ ብጋሪ ማይ ምርጋፍ ካብ እዋን ናብ እዋን ቁፅሩ እናሰሰነን ፅቡቕ ስራሕ ንግዲ እናኾነን ይመፅእ ኣሎ። ንሓደ ፅዕነት ጋሪ (ክልተ ፊስቶ) ማይ 50 ብር ዝነበረ 100 ብር በፂሑ ኣሎ።ማይ ቡንቧ ኣብ ገሊኡ ክፍለ ከተማ ኣብ ሰሙን ሓደ ግዜ: ኣብ ገሊኡ ድማ ኣብ ክልተ ሰሙን ሓደሻብ ትመፅእ። እዚ፡ ኣብ ከተማታት ዓዲግራት፣ ውቕሮ፣ ኣክሱምን ሽሮን ካልኦት ከተማታት ትግራይን ዘሎ ሓቂ እዩ። ህዝቢ: ማይ መዓዝ ትመፅእ ንፁር ሓበሬታ ስለዘይብሉ፣ ምሸት ድቃሱ ቀቲሉ ማይ መፀት ዶ ኣይመፀትን ክቋመት ይሓድር። ኣብ ከተማ መቐለ ማይ ዘከፋፍል ቦጥ 'ኢድኩም ተሓጸቡ'? ኣብዚ ሕዚ እዋን መደንገፂ ኮይኑ ዘሎ ለበዳ ኮሮናቫይረስ: "ኣእዳውኩም ብማይን ሳሙናን ተሓፂብኩም ብቐሊሉ ክትከላኸልዎ ትኽእሉ ኢኹም"ዝብል ምኽሪ ሓኻይም ይደጋገም ኣሎ። እዚ፡ ተግባራውነቱ ኣብ ፈተና ዝወደቐ ይመስል። ቤት ፅሕፈት ኣገልግሎት ማይ ከተማ መቐለ፡ ቡምቧ ማይ ንምክፍፋል ግዜ ሰሌዳን ሪጋን ከምዘውፀአ ይገልፅ። እዚ ጥራይ ግን እኹል ስለዘይኮነ፡ ማይ ብቦጥ የራግፍ ኣሎ። ዘላቒ ፍታሕ ፅሩይ ዝስተ ማይ ከተማ መቐለ ንምፍታሕ: ዓብዪ ግድብ ገረብ ግባ ከምዝስራሕ ዘሎ ይፍለጥ::ነቲ ስራሕ ድማ ኩባንያ ስራሕቲ ህንፀት ቻይና ከምዝወሰዶ ይዝረብ። እቲ ህንፀት በቲ ዝተትሓዘሉ ትልሚ ይኸይድ ከምዘሎ ሓላፊ ቢሮ ሃብቲ ማይ ትግራይ ዶ/ር ቴድሮስ ንቢቢሲ ገሊጾም። ህንፀት እቲ ግድብ ንምምችቻው ዝጥዕም ቀዳማይ ምዕራፍ ምእላይ ገረብ ግባ ዝሓለፈ ሰሙን ከምዝተዛዘመ ኣምባሳደር ቻይና ኣብ ኢትዮጵያን ሰበ ስልጣን ክልል ትግራይን ኣብ ዝተረኸብሉ ዕላዊ ኮይኑ እዩ። መንግስቲ እንታይ ይገብር ኣሎ? እቲ ሕዚ ከፊኡ ዘሎ ግን: ንቲ ግዜ ዘይህብ ሕማም ንምክልኻል ቀረብ ማይ ንፅባሕ ዘይበሃል ጉዳይ ኮይኑ ኣሎ። ህዝቢ ንዝሰትዮ: ዕሹግ ማይ ዓዲጉ ዘይከኣሎ ንመሕፀቢ ኣእዳዉ ማይ ክዕድግ ሓርቢትዎ ኣሎ። ኣብዚ መዳይ ንመቐለ ጥራይ እንተይኮነስ ኣብ ትግራይ ሕፅረት ማይ ኣብ ዘለወን ወረዳታትን ከታማታትን: ፀገመን ኣብ ምቅላል መንግስቲ ትግራይ እንታይ ይገብር ኣሎ? ኣይተ ገብረየሱስ ዘርኡ፡ ኣብ ቢሮ ሃብቲ ማይ ትግራይ፡ ክትትል፣ ደግፍን ፅገናን ስራሕቲ ማይ እዮም። ብተወሳኺ እውን ተወካሊ መስተ ማይ፣ ከባብያዊ ፅርየትን ስነ ጥዕናን(ዋሽ) ኰይኖም ይመርሑ። ነበርቲ ከተማ መቐለ ማይ ቦጥ ይጽበዩ። ቢሮ ሃብቲ ማይ ትግራይ ምስ ዩኒሴፍን ካልኦት ኣብ ልምዓት ማይ ዝወፈሩ ትካላት ብምዃን፡ ኣብ ትግራይ ብፍላይ ብሰንኪ ሓሪ፡ ብኸቢድ ሕፅረት ማይ ንዝህሰያ ወረዳታት፡ ፀገም ንምቅላል፡ ዓመታዊ ዳህሳስ ግብረመልሲ ከምዘካይድ ይገልፅ። ምስ ኣብ ልምዓት ማይ ንዝነጥፉ ትካላት መንግስቲ ኰኑ ገበርቲ ሰናይ ፡ ማይን ስነ ፅርየትን ንምፍታሕ ዝተዋደዱ ስራሕቲ ከምዘካይድ እውን ይሕብር። ንኣብነት ሎሚ ዓመት ብፍላይ ነቲ ዝነበረ ዋሕዲ ማይ ኣብ ግምት ብምእታው በቲ ቢሮ ዝተሰርሑ ንጥፈታት ልምዓት ኣመልኪቶም ኣይተ ገብረየሱስ ይዛረቡ። "ኣብ 14 ወረዳታት፡ ኣብ ሰለስተ ተጐጂልና፡ ዳህሳስ ኣካይድና። ብመሰረት ውፅኢቱ ድማ፡ ኣብ ልምዓት ማይ ንዝነጥፉ ትካላት ፀዊዕና፡ ክሕግዙና ዝኽእልሉ ኩነታት ንምምችቻው ትልሚ ኣዳሊና፡ ኣብ ክልልናን ፌደራልን ንዝርከቡ ትካላት ተዋሂብዎም'ሎ። ክሳብ ሕዚ ካብ ዩኒሴፍ መልሲ ረኺብና ኣለና" ኢሎም። ዩኒሴፍ፡ 4.6 ሚልዮን ብር ብምሃብ፡ ማይ መዋህለሊ ገንኢ(ሮቶ) ብምትካል፡ ንኣርብዓተ ኣዋርሕ ዘገልግል፡ ሸሞንተ ቦጥ ማይ ንሸሞንተ ወረዳታት ዝሽፍን በጀት ኣወፍዩ'ሎ። እቲ ኣብተን ወረዳታት ዘሎ ሕፅረት ማይ ተፀኒዑ ትማሊ ተዛዚሙ'ሎ፤ ናብተን ወረዳታት ቦጥ ብምልኣኽ ኣብ ቀረባ ተግባራዊ ክኸውን እዩ። 10 ሜትር ኵዩብ ማይ ዝሕዝ 13 ገንኢ(ሮቶ) ድማ ተላኢኹ'ሎ። ብ2008 ዓ.ም ተተኺሎም ዝነበሩ ገንእታት እውን ኣገልግሎት ክህቡ እዮም ይብል ካብቲ ቢሮ ዝተረኸበ ሓበሬታ። "ዘይተሓከመ ማይ፡ ናብ ሕብረተሰብ ክቐርብ ስለዘይግበኦ፡ 45 ኪሎ ግራም ክሎሪን ዝሕዝ 18 ድረም(መዐቀኒ) ናብተን ዝተፀገማ ወረዳታት ክነብፅሕ ኢና። እቲ ክሎሪን(መድሓኒት) ምስተገብረሉ፡ ብዝግባእ ድዩ ተገይርሉ ዝብል 'ፉል ቴስት ኪት' ዝበሃል መዐቀኒ ናብ 34 ወረዳታትን ኣርብዓተ ኣንእሽቱ ከተማታት ንልእኽ ኣለና" ብምባል ነቲ ዝካየድ ዘሎ ምቅርራብ ይገልፁ። ክሎሪን ኣብ ማይ ዝርከቡ ጠንቂ ጥዕና ዝዀኑ ሓሳኹ ዝቐትል መድሓኒት እዩ። ትካል ገባሪ ሰናይ ዩኒሴፍ ነቶም ካብ ዝተፈላያ ክልላት ኢትዮጵያ ተፈናቒሎም ዝመፅኡ ሰባት ሳሙና ኣበርኪቱ። ኣብ ትግራይ ብዝተፈላለዩ ምኽንያት ጠጠው ኢለን ዝነበራ ትካላት መስተ ማይ፡ ተፀሪገን ምእንቲ ኣገልግሎት ክህባ ዩኒሴፍ ሰለስተ ሚልዮን ብር ኣወፍዩ'ሎ። እዚ ነቲ ዝኸፈአ ሕፅረት ማይ ኣጓኒፍዎን ዘሎ ከባብታት ተላኢኹ ህዝቢ ፅሩይ ዝስተ ማይ ክረክብ ይሰርሕ ከምዘሎ እውን ቢሮ ሃብቲ ማይ ይገልፅ። ማይ ሩባ ንምሕካም ዝሕግዝ 14 ሽሕ ክኒን ሓገዝ ከምዝተረኸበን ኣብዚ ድማ ምስ ዩኒሴፍን ቢሮ ጥዕንና ትግራይ ብምዃን ንሰርሕ ኣለና ይብሉ ኣይተ ገብረየሱስ። "ህዝቢ ፅሩይ ማይ ኣብ ዝስእነሉ ግዜ ካብ ሩባ ብጀሪካን ማይ እንትቐድሕ ነዚ 'ኣኳታብ' ዝበሃል መድሓኒት ተጠቒሙ፡ካብ ጀርም ናፃ ዝዀነ ማይ ምእንቲ ክሰቲ፡ ማይ ኣብ ገዛኡ ኰይኑ ዝሕክመሉ ኩነታት ኢና ንፈጥር ዘለና" ይብሉ። እቲ ሕማም ቅድሚ ምምፅኡ፡ እቲ ብቢሮ ሃብቲ ማይ ዝምራሕ መርሃ ግብሪ፡ ኣብተን ሕፅረት ማይ ዝጓንፈን ከባብታት ትግራይ ኣድሂቡ ይሰርሕ ምንባሩ ገሊፁ'ሎ። ነቲ ሕፅረት ንምቅላል ቢሮ ሃብቲ ማይ ዝመርሖ ጉጅለ በብወርሑ ይእከብ ምንባሩ ዝገልፁ ኣይተ ገብረየሱስ፡ ሕዚ ግን እቲ ሕማም ግዜ ስለዘይህብ ኣብ ሓፂር እዋን ተኣኪቦም እንታይ ኢና ክንሰርሕ ዝብል ንምዝታይ መዲቦም ምህላዎም ተዛሪቦም። ኣብ መወዳእታ፡ ኣይተ ገብረየሱስ ፡እታ ዝተረኸበት ማይ ብፍትሓዊ መንገዲ ከከፋፍን ዘይተሓከመ ማይ ክቕድሕ ከምዘይብን ንበልዖን ንሰትዮን ምግቢ ጸጽሬቱ ዝሃለወ ክኸውን ከምዝግባእ ተዛሪቦም። "ኣብ ገጠር እውን ማይ ዝብክሉ ነገራት ከጋጥሙ ስለዝኽእሉ፡ ህዝቢ ማይ ዝቕደሐሉ ከባብታት ከፅሪ፡ ማይ 'ሃንድ ፓንፕ' እንተውሒዱ በብ ሰለስተ ኣዋርሕ 'ክሎሪን' ክግበረሉ ከምዝግባእ፣ማይ ዝቕድሐሉ ኣቕሑት እውን ፅርየቱ ዝተሓለወ ክኸውን በዚ ድማ ፅሩይ ማይ ተጠቒምና ነቲ ሕማም ክንከላኸሎ ይግባእ" ኢሎም። ህይወት ኣሽሓት ክተድሕን ዝኸኣለት ህንዳዊት ኣዶ ማይ