ኣብነታዊት #3፡ 'ንነብሰይ፡ ፍልይቲ ፍጥረት ክትኾኒ ኣይትሕፈሪ ይብላ'
ዳርጋ ብዙሕ ሰብ፡ ብዛዕባ ሄለን ከለር (Helen Keller)ይፈልጥ እዩ።
ሄለን ከለር፡ ዝነበራ ኣካለዊ መጉዳእቲ ምርኣይን ምስማዕን፡ ተማሂራ ክትምረቕ፤ ድሕሪኡ ድማ ተሓላቒት መሰላት ደቂ ኣንስትዮ፣ ጉድኣት ኣካልን ዓሌታዊ ማዕርነትን ክትኸውን ኣየሐንኮላን። ክሳብ ሕጂ ግን፡ ኣካለዊ መጉዳእቲ ዘለዎም ሰባት ማዕረ እቲ ካልእ ክፋል ሕብረሰተብ ተማሂሮም ዝዓብዩን፡ ሰሪሖም ዝመርሑን ዝልውጡን ዘይመስሎም ውሑዳት ኣይኮኑን። ኣካላዊ መጉዳእቲ፡ ብዘርኢ ዝውረስ፣ ስነ ልቦናዊ ስንክልና ዝፈጥር፣ ድሕሪት ዘትርፍ ነገር ገይሮም ዝርድኡዎ'ውን ኣይተሳኣኑን። ሊ ሪድለይ ዝተብሃለ፡ 'ሎስት ቮይስ' ብዝብል ዝፍለጥ እንግሊዛዊ፡ ን39 ዓመታት ድምጹ ዝጠፍኦ ቀይዓይ'ዩ። ሰባት ኣብ ልዕሊ መጉዳእቲ ኣካል ዘለዎም ኣረኣእያን ኣገላልጻን ንምእራም፡ ንሱ ዘለዎ ኣካለዊ መጉዳእቲ እናልዓለ ብኣፈጣጥርኡ ዝቕይዕ ሊ፡ ኣብ 2018 ኣብ ዝተኻየደ ፍሉጥ ውድድር፡ 'ብሪቴይን ጎት-ታለንት' ብምቕራብ፡ ንብዙሓት ኣርኣያ/ኣብነት ክኸውን ምኽኣሉ ይዝረበሉ። ብጋዜጠኝነት ቀዳማይን ካልኣይን ዲግሪ ዘለዎ፡ ምስ ቢቢሲን ካልኦት ጋዜጣታትን እታ ሃገር ዝሰርሐ ሊ፡ ተሸላሚ ብርክት ዝበሉ ሽልማታት ብምዃን፡ ዝኾነ ዓይነት ኣካላዊ መጉዳእቲ ዘለዎም ሰባት፡ ማዕረ ካልኦት ክሰርሑን ብሉጻት ክኾኑ ከም ዝኽእሉን ብግብሪ ምስ ዘርኣዩ ይስራዕ። ኢንግሊዛዊ ቀያዒ ሊ ሪድለይ ተዓዋቲ መድረክ ውድድር 'ብሪቴይንስ ጋት ታለንት'፡ ተሸላሚ ርብዒ ሚሊዮን ፓውንድ ኮይኑ'ዩ ጓል 31 ዓመት ሓበን ግርማ ከኣ፡ ብተነጽሎ ዘሕለፍኩዎም ዓመታት፡ እቲ ዝደልዮ መጻኢ ክፈጥር ምሂሮምኒ'ዮም ትብል። ዝኾነ ነገር ይከኣል እዩ ዝብል እምነት ዘለዋ ሓበን፡ ናይዚ ዘመን ሄለን ከለር 'ያ። ብተፈጥሮ ካብ እትውለድ ጀሚራ ጸማምን ዕውርትን'ያ። ይኹን'ምበር፡ ኣካላዊ ጉድኣት ዘለዎም ሰባት ክሰርሑዎ ዝኽእሉ ነገር ድሩት'ዩ፡ ዝብሉ ኣተሓሳስባታት እናተቓለሰት መጺኣን ትቃለስ ኣላን። ብ2013 ኣቆጻጽራ ፈረንጂ፡ ቀዳመይቲ ጸማምን ዕውርትን ምርቕቲ ቤት ትምህርቲ ሕጊ ዩኒቨርሲቲ ሃርቫርድ ዝኾነት ሓበን ግርማ፡ ኣብ 2019 ''The Deafblind Woman who Conquered Harvard Law'' እትብል መጽሓፍ አሕቲማ። ኣብ ዓለም እናዞረት ከኣ፡ ኣካላዊ መጉዳእቲ ዘለዎም ሰባት ማዕረ ተጠቀምትን ተበጻሕትን ክኾኑ ኣለዎም ዝብል ጎስጓስ ተካይድ። ሓበን፡ ካብ መራሕቲ ዓለም፡ ባራክ ኦባማ፣ ቢል ክሊንተን፣ ኣንጌላ መርከል፣ ጀስቲን ትሩድን ካልኦትን፡ መሰላት ኣካላዊ መጉዳእቲ ዘለዎም ሰባት ክኽበሩ ብእትገብሮም ዘላ ጻዕርታት ኣፍልጦን ኣኽብሮትን ረኺባ እያ። ኣብ ኦክላንድ ካሊፎርኒያ ተወሊዳ ዝዓበየት ሓበን ግርማ፡ ኣቡኣን ኣዲኣን ካብ ኢትዮጵያን ኤርትራን'ዮም። ኣብ መጀመርታ ድሩትነት ምርኣይን ምስማዕን'ኳ እንተነበራ፡ ድሕሪ ግዘ ግን ክልቲኡ እናደኸመ መጺኡ፤ ሕጂ ድምጺ ቀዲሑ ብዝሕዝ መሳርሒ ትዛረብን ምስ ሰባት ትረዳዳእን። "ኣብ ዓለም ይዘውር'የ፤ ማይሎ ዝበሃል ወዲ ሰለስተ ዓመት ዓሌት ጀርመን ዝኾነ ሓባሪ መገዲ ከልቢ ኣለኒ። ማይሎ፡ ንዓይ መገዲ ምምራሕ ዘኽእሎ፡ ናይ ክልተ ዓመት ትምህርቲ ረኺቡ'ዩ" ብምባል፡ ኣብ ህይወታ ልዑል ቦታ ንእትህቦ ሓባሪ መገዳ ዝኾነ ከልቢ ተላልዮ። ኣብ ቀጻሊ፡ ኣብ ዓለም ንዘለው ልዕሊ 1.3 ቢልዮን መጉዳእቲ ኣካል ንዘለዎም ሰባት ተበጻሒ ዝኸውን ቴክኖሎጂ መኪና ክመሃዝ ኣለዎ ኢላ እትኣምን። እዚ፡ መጉዳእቲ ኣካል ዘለዎም ሰባት ማዕረ ዕድላት ረኺቦም፡ ብነጻነት ክመሃሩ፣ ክሰርሑን ክንቀሳቐሱን ዝፈጥሮ ጸጋ ብቐሊል ዝርአ ኣይኮነን ትብል። "ሕጂ፡ ኣነ ኩሉ ነገር ዝርኢ ከልቢ ኣለኒ። ኣብ ደርቢ ጠጠው ምባል፡ ካብ ኣጸገምቲ መገዲታት ምእላይ፣ ኣብ መሳገሪ መገዲ ምስ በጻሕኩ ጠጠው ምባልን ካልኦትን ተማሂሩ። ክልቴና ብሓባር ምንቅስቓስ ንገብር፣ ብነፋሪት ንጉዓዝ፤ ማይሎ ኣዝዩ ብሉጽ መዛወሪ'ዩ"። ከምኡ ኮይና እናሃለወት'ውን ግን፡ ሓበን ክትስዕስዕ፣ ብሽክሌታ ክትዝውር፣ ጎቦ ምሕኳር ኮነ ካልኦት ኣካላዊ ምንቅስቓሳት ክትገብር ኣይትጽገምን። ብዙሓት ስድራ ይኹኑ ግዳያት ኣካላዊ መጉዳእቲ ዝኾኑ ውልቀሰባት፡ ካብ ካልኦት ትሕት ዝበሉ ወይ ዝተፈለዩ ምዃኖም ንከይስመዖም ወይ ብውሉዶም ንከይሓፍሩ፡ እቲ ዘሎ ጸገም ይሓብኡዎ። "ኣነ'ውን በዚ'የ ሓሊፈ፤ ካብ ካልኦት ዝተፈለኹ ከም ዝኾንኩ ንከይስመዐኒ፡ ኣካለዊ መጉዳእተይ ክሓብአሉ ዝፈተንኩ ግዘ ነይሩ'ዩ" ድማ ትብል በዓልቲ ሞያ ሕጊ ሓበን ግርማ። ንኣካለዊ መጉዳእቲ፡ ኩሉ ሰብ ክብድሆ ከም ዘለዎ እምበር፡ እትሓፍረሉ ክኸውን ኣይግባእን ዝበለት ሓበን፡ ብድሆታትካ ምቕባል ድማ መፍትሒ ንክተምጽእ ከም ዘስርሐካ ትኣምን። "ጉድእቲ ኣካል ምዃነይ ተቐቢለዮ። ዓይነ ስውርቲ'የ፤ ናይ ምርኣይን ምስማዕን ጸገማት ኣለኒ። ብዙሓት ክእለታት ግን ኣለኒ፤ ኣካለዊ መጉዳቲ ኣለካ ማለት ንፉዕ ኣይኮንካን ማለት ኣይኮነን" እዚ ኣተሓሳስባ በቲ፡ 'ሓበን' ዝሰመየቶ መጽሓፋ ኣቢላ ከተስርጽ ጽዒራ። "ኣብ ኤርትራን ኢትዮጵያን ብዝዝረብ ቋንቋ ትግርኛ፡ ሓበን ማለት ኩርዓት ማለት'ዩ። ብዙሓት ኣካለዊ መጉዳእቲ ዘለዎም ሰባት ስለ ዝሓፍሩ፡ ጸገሞም ክሓብኡዎ ይፍትኑ። ግን፡ ብዙሓት ሰባት ጉድኣት ኣካል ሓበን ምዃኑ ተቐቢሎም፡ ንዘለዎም ጸጋ ተጠቒሞም ዝተፈልየ ነገር ክሰርሑ ከም ዝኽእሉ'የ ዝምህር" ኢላ። "ኣይትዓብን . . . ኣይትሰርሕን ዝብሉኒ ብዙሓት ነይሮም" ብርሃን ዓይኒ ዘለዎም ሰባት፡ ዓይኖም ተጠቒሞም ከንብቡ ምክኣሎም፡ ንዕኦም ዝተውሃበ ጸጋ ክኸውን እንከሎ፡ "ኣነ ብሬይልን ኣጻብዕተይን ተጠቒመ የንብብ። እዚ ንዓይ ማዕረ ዓይኒ'ዩ" ትብል ተሓላቒት መሰላትን በዓልቲ ሞያ ሕግን ጉዱኣት ኣካል ሓበን ግርማ። ሓበን፡ ዋላ'ኳ ኣብቲ ዝሓሸ ቑጠባዊ ዓቕሚ፣ ተበጻሕነት ትምህርትን ካልእን ኣለዎ ተባሂሉ ዝእመን ሃገር እንተተወለደት፡ ኣካለዊ መጉዳእቲ ከም 'መሕፈሪ' ገይሩ ኣብ ዝቖጽር ሕብረተሰብ ብምዕባያ ግን፡ ግጉይ ርድኢት ዘለዎም ሰባት ከም ዘለው ክትፈልጥ ገይሩዋ'ዩ። "ኣይትዓብን፣ ናብ ቤት ትምህርቲ ኣይትኸይድን፣ ኣይትሰርሕን፣ ኣይትምርዖን ዝብሉኒ ብዙሓት ሰባት ነይሮም። ወለደይ ነዚኦም እናተቓለሱ፡ ኣነ'ውን እዞም መልእኽታት ምስ በጽሑኒ፡ ክቃለሶም ግድን ነይሩ" ብምባል፡ ከቢድ ናይ ቘልዕነት ግዜ ከም ዘሕለፈት ትዛረብ። ኣካለዊ መጉዳእቲ፡ 'ሓበን'ዩ' ኢላ እትኣምን እዛ ጓል ኣንስተይቲ፡ እዚ ኣካል'ቲ ደቂ ሰባት ዝገጥሞም ናይ ህይወት ተሞኩሮ'ዩ ትብል። በዚ እንሓልፍ ሰባት ክህልወና ዝኽእል ኣማራጺ ተቐቢሉ ዝኸይድ ማሕበረሰብ ስለ ዘሎ ድማ፡ ሓበንና ክንጽምብሎ እምበር ክንሓፍረሉ ኣይግባእን ኢላ ትካታዕ። "ኣይትሕዘኑለይ፤ ካልኦት ኣማራጺታት ተጠቒመ ክንቀሳቐስ ይኽእል እየ። ንሕና ድማ ክብሪ ይግብኣና፤ ኣብ ኩሉ ነገር ድማ ተጠቀምቲ ክንኸውን ኣለና" ዝብል ጎስጓስ ጀሚረ" ዝበለት ሓበን፡ ኣብዚ ሕጂ እዋን፡ ንምኽባር መሰላት ትጉስጉስ። "ጉድኣት ኣካል ዘለኒ ሰብ እየ፤ ጓል ኣንስተይቲ'ውን እየ። ክሳብ ሕጂ ኣብ ባህልና፡ ኣብ ልዕሊ ጓል ኣንስተይቲ፡ ብፍሉይ፡ ጉድኣት ኣካል ንዘለዎም ሰባት ዝበጽሕ "ኢቦሊዝም" ዝበሃል ኣድልዎ ኣሎ። እዚ ጉድኣት ኣካል ዘለዎም ሰባት ካብቶም ጉድኣት ኣካል ዘይብሎም ሰባት ዝተሓቱ እዮም ዝብል ኣረኣእያ ወይ ርድኢት ኮይኑ፡ ክንቃለሶን ጾታዊ ኣድልዎን ዘርኣዉነትን'ውን ከምኡ ክንምክቶምን ይግባእ" ኢላ። "ስራሕ ክህቡኒ ፍቓደኛታት ዘይኮኑ ነይሮም" ዝኾነ ዓይነት ኣካለዊ መጉዳእቲ ዘለዎ ሰብ፡ ብፍላይ ድማ ዓይነ-ስዉር እንተኾይኑ፡ ካልኦት ክእለታቶም ከዕብዩ መገዲ ክኸፍት ከም ዝኽእል ብምግላጽ 'ናይ ገዛ ስራሕ' ዝበሃሉ ስራሓት ተማሂሩ ክዓቢ ኣለዎ ትብል። "ዓይነ ስውራት ምርጫ የብሎምን' ዝብሉ ሰባት'ኳ እንተሃለው፡ ስድራይ ነፊዕኪ ስርሒ፤ ክትዕወቲ ድማ ኢኺ ኢሎም ስለ ዘዕበዩኒ፡ ኣብ ቤት ትምህርቲ ነፊዐ ተማሂረ"። ድሕሪ ትምህርቲ፡ ስራሕ ክትእልሽ ግድን'ዩ'ሞ፡ ስራሕ ክትደሊ ዝጀመረት ሓበን ግን፡ መረዳእታ ትምህርታን ልምዳን መሲጡዎምን ኣእሚኑዎምን ንቃለ መሕትት ምስ ጸውዑዋ፡ ኣካለዊ መጉዳእቲ ስለ ዘለዋ፡ 'እቲ ስራሕ' ክህቡዋ ኣይደፈሩን። "ናብ ቃለ መሕትት ምስ ቐረብኩ፡ ጉድእቲ ኣካል ምዃነይ ምስ ፈለጡ ይቕሬታ ይብሉኒ፤ ስራሕ ክህቡኒ ፍቓደኛታት ኣይኮኑን። ጉድኣት ኣካል ዘለዎም፡ እዚ ክሰርሑ ኣይኽእሉን ዝብል ግጉይ ኣረኣእያን ኣተሓሳስባን ኣሎ። ብዙሓት ትካላት፡ ስራሕ ክሰርሕ ከም ዘይኽእል ብምሕሳብ ብዙሓት ዕድላት ከሊኦምኒ" ትብል። ደቂ ኣንስትዮ፡ ዓቕመን ብምዕባይ ኣብ ህይወተን ብዙሓት ኣመራጺታት ከም ዘለው ክግንዘባ ይግባእ እትብል ሓበን፡ ኣካለዊ መጉዳእቲ ዘለወን ደቂ ኣንስትዮ ድማ ብፍሉይ ክእለተን ኣብ ምህናጽን ኣማራጺታተን ኣብ ምስፋሕን ከተኩራ ትምዕድ። ጾታዊ ኣድልዎ፡ ንዕድላት ደቂ ኣንስትዮ ዝዕንቕፍ ምዃኑ እትገልጽ በዓልቲ ሞያ ሕጊ ሓበን፡ ኩል ግዜ ማሕለኻ ኮይኑ ዝቕጽል ጉዳይ ብምዃኑ፡ ሕጂ እዞም ነገራት ንምቅላስ እንገብሮ ጎስጓስ፡ ንመጻኢ ወለዶ ክሕግዙ'ዮም ትብል። "ንነብሰይ፡ ፍልይቲ ፍጥረት ክትኾኒ ኣይትሕፈሪ ይብላ። መብዛሕትና፡ ፍሉያት ዝኾንናሉ ምኽንያት ክንሓብኦ ስለ እንፍትን፡ ፍሉይነትና ሓቢእና ክንመሳሰል ንደሊ፤ እዚ ልክዕ ኣይኮነን። ንብስዃ ምዃን እዩ እቲ ዝድለ። ጉድኣት ኣካል ዘለኩም እንተኾይንኩም፡ ሓበን'ዩ እሞ ብእኡ ተጸንበሉ" ኣካለዊ መጉዳእቲ፡ ክትገብሮ ካብ እትደሊ ዝኾነ ይኹን ምንቅስቓስ ከም ዘይደረታ እትዛረብ ሓበን፡ "ማሕለኻታት ዝኣሊ ማሕበረሰብ የድልየና፤ በዚ ኣቢልካ ከኣ ኩሉ ሰብ ዕድላት ክህልዎ'ዩ" ትብል።