ኮሮናቫይረስ: ኣብ ዓባይ ብሪጣኒያ ፈላሞት ብኮሮናቫይረስ ዝሞቱ ሱዳናውያን ዶኳትር
ኣብ ዓዲ ኢንግሊዝ፡ ልዕሊ 5000 ሰባት ብኮሮናቫይረስ ሞይቶም። ካብዚኦም ህይወት ሰባት ንምድሓን ዝሰርሑ ዝነበሩ ሓካይም ይርከቡዎም።
ክልቲኦም ቅድሚ ሕጂ ኣይፋለጡን፤ ምናልባት'ውን ኣብ መገዲ ተሓላሊፎም ኣይፈልጡን። ሞት ግን ኣራኺቡዎም። ኢንግሊዝዊ-ሱዳናዊ ዝኾኑ ዶክተር ኣምገድ ኢል-ሃውራኒ ከምኡ'ውን ዶክተር ኣዲል ኢል-ታያር፡ ኣብታ ሃገር ብኮሮናቫይረስ ዝሞቱ ፈላሞት ሓካይም'ዮም። ስድራ እዞም ሓካይም ግን በዚ መገዲ ዘይኮነ፡ ሕክምና ዝፈትው፣ ንሕብረተሰቦም ብዝገበሩዎ ሓገዝን ቅርስን ፍሉያት ነይሮም ብዝብል እዮም ክዝከሩ ዝደልይዎም። ልክዕ ከምቶም ዝርግሐ ኮሮናቫይረስ ንምክልኻል ሞያዊ ሓገዞም ከወፍዩ ናብ ሃገራዊ ኣገልግሎት ጥዕና ዓዲ ኢንግሊዝ [ኤንኤችኤስ] ዝመጽኡ ሰብ ሞያ፡ ወዲ 55 ዓመት ኢል-ሃውራኒን ወዲ 64 ዓመት ኢል-ታያርን፡ ስድርኦም፣ ደቆም፣ መሓዙቶምን ኣዝማዶምን ንድሕሪት ብምግዳፍ ክሕግዙ መጺኦም። ክልቲኦም ሓዳር መስሪቶም ቖልዑት ኣፍሪዮም'ዮም። ንሱዳን ካብ ልቦም ዘፍቅሩዋ እዞም ዶኳትር፡ ኣብቲ ዝነብርሉ ከባቢ ዘለው ሱዳናውያን ድማ ምስ ትውልዲ ሃገሮም ምትእስሳር ኣብ ምፍጣር ዓንዲ ኮይኖም ዝሰርሑ ዝነበሩ እዮም። ታሪኽ እዞም ሰባት፡ ተምሳሌት ብዙሓት ንኮቪድ-19 ኣብ ምቅላስ ዝርከቡ ሰብሞያ ጥዕና ዜጋታት ካልኦት ሃገራት እዩ። ኣዲል ኢል-ታያር ብ1956 ኣብ ሰሜን ምብራቕ ሱዳን ኣትባራ ኣብ እትበሃል ቦታ'ዩ ተወሊዱ፤ ንሱ ካብ 12 ቖልዑ መበል ካልኣይ እዩ። ኣቡኡ ኣብ መንግስታዊ ቤት ጽሕፈት ጸሓፊ ነይሩ፤ ኣዲኡ ድማ ብሙሉእ ሓይላ ደቃ ተዕቢ ነይራ። ብ1948 ዝተልዓለ ምንቅስቓስ ሰራሕተኛታት ካብዛ ጥቡቕ ማሕበረሰባዊ ጥምረት ዘለዋ ከባቢ'ዩ ተበጊሱ። ኩሉ ሰብ ድማ ንሓድሕዱ ይፋለጥ'ዩ። ወዲ ሓው ኣቦ ኣዲል ዶክተር ሂሻም ኢል-ክሂዲር፡ "ዝተረኸበት ነገር ኹላ ኣብቲ ገዛ ንዘለው 12 ቖልዑት ማዕረ ትማቐል ነይራ። እዚ ድማ ዶክተር ኣዲል ስነ ምግብሩ ዝሓለወ ንኽኸውን ኣኽኢሉዎ'ዩ" ይብል። ኣብ ሱዳን፡ ኣብ 1950ታትን 1960ታትን፡ መናእሰይ ዝተኸበረ ሞያ ሒዞም ህይወት መላእ ስድራ ቤቶም ንክቕይሩ ኢንጅነራትን ዶኳትርን ክኾኑ እዮም ዝመርጹ ነይሮም። ካብ 12 የሕዋትካ እዚ ሞያ ዝወነንካ ሓደ ምስ እትኸውን ድማ፡ ኩሉ ናትካ ሓገዝ ክደሊ ኸኣ ዘይተርፍ እዩ። ኣዲል እዚ ይፈልጥ ስለ ዝነበረ ካብ ንእስነቱ ጀሚሩ ንፉዕ ተመሃራይ ነይሩ። ግን ድማ ኣብ ባህሊ ሱዳን ንስድራኻ ምሕጋዝ ጾር ዘይኮነ ብሰናይ ድሌትካ እትገብሮ ነገር እዩ። "ትኩርን ዕቱብን ነይሩ" ዝብል ዶክተር ሂሻም "ሕክምና፡ ኣብተን ዘይዓበያ ሃገራት ጽቡቕ ሞያ ስለ ዝነበረ፡ ጌና እንከሎ'ዩ ሕክምና ከጽንዕ ዝብህግ ነይሩ። ካብ ዝፈልጦ እዋን ጀሚሩ ዓው ኢሉ ተዛሪቡ ዘይፈልጥ ህዱእ ሰብ'ዩ ነይሩ" ይብል ብ8ተ ዓመት ካብ ኣዲል ዝንእስን፡ እግሩ እግሩ ስዒቡ ዓብዩ ዶክተር ዝኾነ ሂሻም። ስድራ ኢል ሃውራኒ፡ ቅድሚ ናብ ዓዲ ኢንግሊዝ ምኻዳ፡ ኣብታ ካብ ርእሰ ከተማ ካርቱም 350 ኪሎ ሜትር ርሒቃ እትርከብ ኣትባራ እያ ትነብር ነይራ። ኣብዚ'ዩ ኣምገድ ብ1964 ተወሊዱ፤ ንሱ ድማ ካብቶም ሽዱሽተ ኣሕዋቱ መበል ካልኣይ'ዩ። ወላዲ ኣቡኡ ሳላሕ ድማ ዶክተር'ዩ ነይሩ። ኣምገድ ኢል-ሃውራኒ [ብጸጋም] ምስ ኣቡኡ ሳልሕን ንኡሽቶ ሓው ኣሽራፍን "ኣቦና ብ1970ታት ካብ ሱዳን ካብ ዝመጽኡ ሰባት ሓደ ነይሩ። ኣብ ኢንግሊዝ ስለ ዝዓበና ዋላ ሓደ ሱዳናዊ ዘመድ ኣይንፈልጥን። ንሕናን ኢንግሊዛውያንን ጥራሕ ምንባርና ኢና ንፈልጥ። ሽዑ ኩሉ ነገር ንዓና ፍሉይን ሓድሽን'ዩ ነይሩ" ይብል ንኡሽቶ ሓው ኣምገድ ኣማል። ብሓደ ዓመት ጥራሕ ዝፈላለዩ ኣምገድን ዓቢ ሓው ኣሽራፍን ዝፈላለዩን ዝነጻጸሉን ኣይነበሩን። "ክልቲኦም ፈላጣትን 'ዮም። ኩዕሶ እግርን ቴክኖሎጅን ይፈትው፤ ኩሉ ነገር ዝወነኑ ሰባት'ዮም" ይብል ኣማል። ኣምገድ ኢል-ሃውራኒ ብ1993 ኣብ ምረቕኡ ዝተልዓሎ ስእሊ ኣምገድን ኣሽራፍን ልክዕ ከም ኣቡኦም ሕክምና'ዮም ኣጽኒዖም። እንተኾነ ብ1992 ሓደ ዘሰንብድ ክስተት ተፈጢሩ። ኣሽራፍ ጌና ወዲ 29 ዓመት እንከሎ ብኣዝማ ሞይቱ፤ ሞት ኣቐዲሙ ዝርኣየ ድማ ሓው ኣምገድ ነበረ። "ከቢድ ስምዒታዊ ሃሰያ ዘውረደሉ ኣጋጣሚ'ዩ ነይሩ፤ ግን ድማ ቐጻሊ ኩርዓት ስድራና ካብ ምዃን ኣይቦኾረን። ንወዱ ኣሽራፍ ኢሉ ሽም ኣውጽኢሉ" ይብል ኣማል። ድሕሪኡ፡ ኣዲልን ኣምገድን ንዝሓለፉ ዓሰርታት ዓመታት ሰራሕተኛታት ሃገራዊ ኣገልግሎት ጥዕና ዓዲ ኢንግሊዝ ኮይኖም ኣገልጊሎም። ኣዲል ፍሉይ ክኢላ ምስግጋር ክፍሊ ኣካላት ኮይኑ፡ ኣምገድ ድማ ፍሉይ ክኢላ መጥባሕቲ እዝኒ፣ ኣፍንጫን ጉሮሮን ኮይኑ። ህይወት ዶኳትር ኤንኤችኤስ ቀሊል ኣይኮነን፤ ካብ ስድራኻ ከይተረፈ ነጺሉ ዝወስድ ኣዝዩ ጽዑቕ ስራሕ ኣለዎ። ኣዲል ኢል-ታያር ምስ መሳርሕቱ ኣዲል ግን ደቁ ኩል ግዜ ንዕኦም ዝኸውን ግዜ ኣለዎ ኢሎም ይሓስቡ ነይሮም። ጓል 21 ዓመት ጓሉ ኡላ፡ "ድኻሙ ከይጸብጸበ፡ ካብ ስራሕ ምስ መጽአ ምሳና እኹል ግዘ የሕልፍ። ብዛዕባ ስድርኡ ምሒር'ዩ ዝጭነቕ" ትብል። ኣዲል፡ ኣብ ገደንኡ ዝተኸሎ ሜለንን ፍራምረን ከምኡ'ውን ዕምበባታት ምክንኻን ይፈቱ ነይሩ። "እቲ ዝሕጎሰሉ ቦታ ንሱ ነይሩ" ትብል ኡላ። ሓደሽቲ መሓዙት ምፍራይ'ውን ይፈቱ ነይሩ። "ኣብ ገዛ ዝኾነ መተኣኻኸቢ መደብ ኣዳሊዩ ዝዕድሞም ሰባት ቅድሚኡ ርኢናዮም ዘይፈልጡ'ዮም። ካበይ ኣምጺኡዎም ኢልና ንግረም" ይብል ወዲ 30 ዓመት ወዱ ኦስማን። ኣምገድ ድና፡ ግዱስን ንፉዕ ተኻታዕን ነይሩ። "ሓደ ካብቶም ብዛዕባ ኩሉ ነገር ኣዝዩ ሰፊሕ ፍልጠት ዘለዎም ሰባት'ዩ ነይሩ" ዝብል ሓው ኣማል እዩ። ካብ ሓፈሻዊ ሰራሕተኛታት ሃገራዊ ኣገልግሎት ጥዕና ዓዲ ኢንግሊዝ፡ እቶም 13.1 ሚኢታዊት ብትውልዲ ዜግነቶም ካብ ካልእ ሃገር ዝኾኑ እዮም። ሓደ ካብ ሓሙሽተ ድማ ድሕረ ባይትኦም ትሑት ዝበሃል እዩ። ብ3 ሚያዚያ 2020፡ ኣርባዕተ ኢንግሊዛውያን ዶኳትርን ክልተ ነርስታትን ብኮቪድ-19 ሞይቶም። እቶም ሓሙሽተ [ጸለምቲ፣ ኤሽያውያንን] ዝተረኸቡ'ዮም። ክልቲኦም ኣዲልን ኣምገድን ንነብሶም ከም ኢንግሊዛዊ'ዮም ዝቖጽሩዋ። "ኣምገድ ኣብዛ ሃገር 40 ዓመት'ዩ ገይሩ። ከም ሻሂን ኬክን ኢንግሊዛዊ'ዩ ነይሩ። ምስ መበቆል ሃገሩ ሱዳን'ውን ጥቡቕ ምትእስሳር ነይሩዎ። ሓደ ሰብ ናብ ዓዲ ኢንግሊዝ ክስደድ እንከሎ ምስ ሃገሩ ዝነበሮ ምትእስሳር ኣይበትኽን። ንነብሱ ጽቡቕ ህይወት እናመርሐ መቦቆሉ ይዕቅብ" ይብል ኣኮ ኣዲል ሂሻም። ኣዲል፡ ኣብ ሱዳን ክፍሊ ምስግጋር ኣካላት ንምጥያስ ብ2010 ናብ ካርቱም ከይዱ ነይሩ። "ነታ ሓደ ነገር ዝጎደላ ሱዳን ገለ ነገር ክህባ ይደሊ ነይሩ" ይብል ወዱ ኦስማን። ሞር ኣዲል ዝሰምዑ ሱዳናውያን፡ ስልኪ እናደለው ኣቡኦም ንሱዳናውያን ዝገበሮ ኣበርክቶ ብዙሕ ምዃኑ ገሊጾምሎም። ደቁ ግን፡ ክሳዕ ዕለተ ሞቱ ኣቡኦም ክንደይ ዝኣኽሉ ሰባት ከም ዝሓገዘ ኣይፈልጡን ነይሮም። ኣምገድ ኢል-ሃውራኒ [የማን] ምስ መሳርሕቱ ኣምገድ'ውን ኣብ ምግባረ-ሰናይ ይነጥፍ ነይሩ። ብ2010 ነታ ዝሰርሐላ ዝነበረ ሆስፒታል በርቶን ዝኸውን 'ሲቲ ስካነር' ንምግዛእ ገንዘብ ኣተኣካኺቡ። ልክዕ ከም ኣዲል ትውልዲ ሃገሩ ዝርስዕ ሰብ ኣይነበረን። "ኩል ግዜ ብዛዕባ ኣብ ሱዳን ምዕባይ የስተንትን ነይሩ፤ ሱዳናዊ ብምዃኑ ድማ ኣዝዩ ሕቡን እዩ" ይብል ሓው ኣማል። ክልቲኦም ዶኳትር፡ ዕድሚኦም ሙሉእ ዘወፈይሉ ትካል ብምዃኑ፡ ብዛዕባ ኤንኤችኤስ'ውን ዝግደሱ ሰባት እዮም። ኣዲል ኢል-ታያር ምስ መሳርሕቱ ኣዲል ንሕክምና ዝነበሮ ፍቕሪ ደቁ'ውን ጸልይዎም'ዩ፤ ኦስማንን ጓል 26 ዓመት ሓፍቱ ኣቢርን ዶኳትር ክኾኑ ኣሰሩ ስዒቦም ዘለዉ እዮም። ዖስማን ኣብ ኮሌጅ መጥባሕቲ የጽንዕ ኣሎ፡ ኣዲል ሕጉስ ምንባሩ ዝዛረብ ዖስማን፡ "ኩል ግዘ ማሽኣላህ . . . ማሽኣላህ ይብል ነይሩ" ይብል። ክልቲኦም ዶኳትር ምስ ሓመሙ፡ ብዛዕባ ነብሶም ብዙሕ ይግደሱ ከም ዘይነበሩ ስድርኦም ይዛረቡ። ፈለማ ኣግመድ'ዩ ሓሚሙ። ብመኪና ነዲኡ ናብ ገዛ እናወሰዳ ከሎ ስምዒት ሕማም ዝተሰምዖ ኣግመድ፡ ድኻም'ዩ መሲሉዎ ነይሩ። ብ4 መጋቢት፡ ግን ናብ ኲንስ ሆስፒታል ኣትዩ፡ መሳርሕቱ ድማ መሐገዚ ምስትንፋስ ተኺሎምሉ። ጸኒሑ ግን 'ኤክስትራኮርፖሪል ምምብራኔ ኦክሲጂኔሽን' ዝተብሃለ ኣዝዩ ዝተሓላለኸ መሐገዚ ምስትንፋስ ማሽን ናብ ዘለዎ ሌስተር ናብ ዝርከብ ሆስፒታል ግሌንፊልድ ተዛዊሩ። ኣግመድ ህይወቱ ንምድሓን ኣብ ቃልሲ ኮይኑ በዚ ማሽን እናተሓገዘ ብምስትንፋስ ንሰለስተ ሳምንቲ ኣብ ሆስፒታል ጸኒሑ። ኣብ ሞንጎ፡ ዶክተር ኣዲል ኣብ ሆስፒታል ሄርፎርድ ይሰርሕ ነይሩ። ብ13 መጋቢት ኣብ ዓባይ ብሪጣኒያ ብምኽንያት ኮሮናቫይረስ ዘጋጠመ ፈላማይ ሞት ኣብ ስኮትላንድ እዩ ነይሩ። ኣብቲ ዝቕጽል መዓልቲ፡ ኣዲል ሕማም ክስምዖ ጀሚሩ። ኣብ ለንደን ናብ ዘሎ ቤተሰቡ ተመሊሱ መጺኡ ድማ ንነብሱ ፈልዩ ተቐመጠ። ኣብ ውሽጢ ሓጸርቲ መዓልታት፡ ጥዕናዊ ኩነታቱ ከፍአ። ብ20 መጋቢት፡ ኣብ ገዛ ንበይኑ ተዓጽዩ ምትንፋስ ስኢኑ፣ ምሉእ ሓሳብ ክዛረብ ክኣብዮ ዝርኣየት ኣቢር ኣንቡላንስ ጸዊዓ። ዶኳትር ሆስፒታል ዩኒቨርሲቲ ዌስት ሚድልሴክስ ንኣዲል 'መካኒካል ቬንትሌተር' ተኺሎምሉ። ግን ዝኾነ ምልክት ከርኢ ኣይክኣለን። ድሕሪ ሓሙሽተ መዓልቲ፡ ስድራ ኣዲል ካብ ሆስፒታል ቴሌፎን ይድወሎም፤ ኩነታት ሕማቕ ከም ዘሎን ቐልጢፎም ክበጽሑ ከም ዘለዎምን ድማ ተነገሮም። ስድራ ተጓየዩ። ደቁ ድማ ኣቦኦም ክመውት እንከሎ ብመስትያት እታ ደቂሱላ ዝነበረት ክፍሊ ኾይኖም ርኣዩዎ። 'እቲ ዝኸበደ ነገር እዚ'ዩ ነይሩ። ሓደ መዓልቲ ኣቦይ ክመውት ከም ዝኽእል ይፈልጥ ነይረ፤ ግን ኣእዳው ሒዘዮም ከለኹ ክኾነለይ ይምነ ነይረ። መካኒካል ቬንትሌተር ተተኺልዎ ብርሑቕ ብመስትያት እናርኣኹዎ ክመውት'ዩ ኢለ ግን ፈጺመ ሓሲበዮ ኣይፈልጥን" ይብል ወዱ ዖስማን። ኣዲል ንዓሰርታት ዓመታት ንኤንኤችኤስ ከገልግል'ኳ እንተጸንሐ፡ ስድርኡ ግን እቲ ትካል ማዕረ እቲ ዘገልገሎ ኣይፈደዮን እዮም ዝብሉ። ብውሑድ ካብ መልከፍቲ ኮሮናቫይረስ ንክድሕን መከላኸሊ ዝኾኑ ናውታት ኣየቕረበሉን ብምባል ሓዘኖም ይገልጹ። "ኣብ 2020 ዓባይ ብሪጣኒያ ንህይወት ብዘስግእ ሕማም ክትፍተን ምርኣይ፣ እቶም ሓካይምና ድማ ንነብሶም ካብቲ ሕማም ክከላኸልሉ ዘኽእሎም መሳርሒ ዘይብሎም ምዃኖም ንምእማኑ ዘጸግም ይመስለኒ። እዚ ብቕልጡፍ ክፍታሕ ኣለዎ" ይብል ዖስማን። ኣሚድ'ውን ተመሳሳሊ ርኢይቶ ኣለዎ። ሚኒስትር ጥዕና ማት ሃንኮክ እዚ ኣጋጢሙ ዘሎ ሕጽረት መከላኸሊ ሰብ ሞያ ጥዕና፡ "ኣብ ሰለማዊ እዋን ዝተኸሰተ ዓብዪ ሎጀስቲካዊ ፈተና" ክብል ገሊጹዎ እዩ። ዝኾነ ኾይኑ፡ ስነ ስርዓት ቀብሪ ኣግመድ ኣብ ብሪስቶል እዩ ክፍጸም፤ ኣብ ጎኒ መቓብር ኣቡኡ ስግኡ ክትዓርፍ እያ። ኣዲል ድማ፡ ብመሰረት ለበውኡ ኣብ ሱዳን እዩ ክቕበር፤ ኣብ ጎኒ መቓብር ኣቡኡን ኣቦሓጉኡን ክዓርፍ እዩ ዝደሊ። ብምኽንያት ኮሮናቫይረስ ዘሎ ምዕጻው ምንቅስቓሳትን በረራታትን ግን ኣብ ሓጺር ግዘ እዚ ኮይኑ ምርኣይ ከጸግም ይኽእል። ይኹን'ምበር፡ "ኣብ ባህልና ናይ መወዳእታ ቃል ዝሞተ ሰብ ክቡር እዩ፤ ስለዚ ከምታ ዝበለና ኢና ክንገብር" ይብል ዖስማን። ናይ ጽዕነት በረራ ስለ ዘይተቛረጸ፡ እቲ ኣስክሬን ናብ ሱዳን ክለኣኽ ይኽእል'ዩ፤ ደቁ ግን ናብ ሱዳን ክኸዱ ኣይኽእሉን። ሕጂ'ውን እንተኾነ ኣዲል በይኑ ኣይክኸውንን። ኣዲል ኣብ ዝዓበየሉ ከባቢ ዘሎ ሕብረተሰብ፣ ኣዝማዱን ደቆምን፣ እቶም ንዓመታት ዝሓገዞም ሰባት ኩሎም ብሓባር ክቐብሩዎ እዮም። ኣብ ባህሊ ሱዳን፡ ኩሉ ሓዘንተኛ ኢዱ ናብቲ ሓመድ ይሰድድ፣ እምኒ ድማ ናብቲ መቓብር ይድርቢ። "ኣብ ሱዳን ብዙሓት ሰባት ይጽበዩዎ ኣለው፤ ንኹሎም ብተሌፎን ረኺበዮም እየ፡ ኣስክሬን ክሳብ ዝበጽሕ ይጽበዩ ኣለው" ኢሉ ወዱ ዖስማን። ኣዲል ዝሕጎሰሉ ኣብ ገደንኡ ዝተኸሎ ተኽሊ ሜለን ዕምበባታትን ሕጂ ጎይትኡ ተፈልዩዎ ቅዝዝ ኢሉ እዩ ዘሎ።