ክሪፕቶክራሲ፡ ቢትኮይን ብኸመይ ይሰርሕ?
ጥንታውያን ሰባት፡ ሸማጢጦምን ሃዲኖምን ንሂወት ወዲ ሰብ ብምስሳን ኣብዚ ኣብጺሖማ'ዮም።
ኣብ መስርሕ ታሪኽ ዝማዕበለ ተክኖሎጂ ድማ ንሜላ ኣናባብርና ብናህሪ እናቐየሮ መጺኡ'ሎ። መርኣያ ናይዚ ክኸውን ዝኽእል ድማ፡ ምምዕባል ናይቶም ኣብ ትውጊታትን ዕድግታትን ኣገልግሎት ክውዕሉ ዝኸኣሉ 'ዲጂታላዊ ባጤራታት'ዮ። ኣብ መበል 21 ክፍለዘመን ካብ ዝማዕበሉ ሓደስቲ ናይ ተክኖሎጂ ቃላት ሓደ 'ክሪፕቶካረንሲ' ይበሃል። ትርጉሙ ቃል ብቓሉ እንተወሲድናዮ፡ 'ምስጢራዊ-ባጤራ' ክንብሎ ንኽእል ኢና፡ ምኽንያቱ 'ክሪፕቶ' ማለት ስቱር ወይ ምስጢራዊ ኮይኑ፡ 'ካረንሲ' ድማ ባጤራ ስለዝኾነ። መዝገበቃላት ኦክሰፈርድ ዲክሺነሪ ከም ዝገልጾ እንተኸይኑ'ውን፡ ናይ ገንዘብ ትውጊትን ምስግጋር ወይ ምቕያር ውሕስነት ዘረጋግጽ፡ ንዝፍጠሩ ተወሰኽቲ ኣሃዱታት ዝቆጻጸር፡ ገንዘብ ምምሕልላፉ ዘረጋግጽ ሓያል 'ክሪፕቶግራፊ' (መቆጻጸሪ) ዝጥቀም ዲጂታላዊ ገንዘብ'ዩ። ብሓጺሩ፡ ክሪፕቶካረንሲ ኣብ መርበብ ኢንተርነት ጥራይ ዝሰርሕ ዲጂታል ገንዘብ'ዩ። ብቕልል ዝበለ መንገዲ ንምርድኡ፡ ኣብ ሓደ ምዕቡል ባንክ ሕሳብ ንተድኣ ኣለኩም እሞ ካብ ባንክ ንባንክ ገንዘብ ከተመሓላልፉ ምስ እትደልዩ፡ ኣብ ኮምፒተርኩም ወይ ሞባይልኩም ብጽሕኡፍ ኢኹም ትውድእዎ እምበር ጥረ ገንዘብ ኣይኮንኩምን ትሰዱ- ብኸፊል ዲጂታላዊ ምስግጋር ገንዘብ ተካይዱ ኣለኹም ክበሃል ይከኣል። "ቢትኮይን" ክበሃል ሰሚዕኩም ትኾኑ ኢኹም። ብዙሕ ሰብ ዘይፈልጦ ግን፡ ብዘይካ ቢትኮይን ካልኦት ሓያሎ ክሪፕቶካረንሲ ወይ ዲጂታለዊ ባጤራታት ምህለዎም'ዩ። ካብኣቶም እቶም ቀንዲ፡ ኤቴሪያም፡ ሪፕል ቢትኮይን ካሽ ዝበሃሉ ይርከብዎም። ንሕጂ ግን ኣተኩሮና ናብቲ ብብዝሒ ኣብ መዓላ ዝውዕል ዘሎ ቢትኮይን ንግበር። ቢትኮይን እንታይ'ዩ ቢትኮይን ማለት ብቕልል ዝበለ ቀንቋ፡ ዲጂታል + ባጤራ + ትውጊት ኢልና ክንገልጾ ንኽእል። ቢትኮይን ፍሉይ ዝገብሮ ከምቲ ኣብ ጁባና ሒዝናዮ እንኸይድ ባጤራ (ቅርሺ) ዘይኮነስ፡ ኣብ መርበብ ኢንተርነት (ኦንላይን) 'ዚሰፈሩ ገንዘብ'ዩ። እቲ ካልእ ንቢትኮይን ሓዊስካ ኩሎም ክሪፕቶካረንሲታት ፍሉይ ዝገብሮም ብመንግስትን ማእከላይ ባንክታትን ዘይምእከሉን ቀጥታዊ ምቁጽጻር ዘይግበረሎም ምዃኖም'ዩ። ንኣብነት ቢትኮይን ብሓደ 'ማይኒንግ' ተባሂሉ ዝጽውዕ ኣገባብ ዝፍጠር ኮይኑ፡ ብመርበብ ዝተኣሳሰሩ ኣብ ምሉእ ዓለም ዝርከቡ ኮምፒተራት ይቆጻጸርዎ። እቶም ንቢትኮይን ክሪፕቶካረንሲ ዝፈጠሩ ሰባት ኣብ ምሉዕ ዓለም 21 ሚልዮን ቢትኮይናት ክፍጠሩ ገደብ ከም ዘንበሩ ይእመን። ክሳብ ሕጂ ድማ 17 ሚልዮን ቢትኮይናት 'ማይን' ከም ዝተገብሩ ጸብጻባት ይሕብሩ። ጠንቂ ዘይምርግጋእ ዋጋ ቢትኮይን ቅድሚ ሓደ ዓመት፡ ኣብ 15 ለካቲት 2018 ዋጋ ሓደ ቢትኮእን 10, 031 ዶላር ኣመሪካ ነይሩ። ድሕሪ ሓደ ዓመት፡ ኣብ 15 ለካቲት 2019 ግን ዋጋኡ ናብ 3፥ 561 ወሪዱ። ቢትኮእን ካብ ዝፍጠር 10 ዓመት ኣቑጺሩ'ሎ። ኣብተን ዓመታት እቲአን ዋጋ ናይቲ ዲጂታላዊ ባጠራ ኣዝዩ እናዓበየ'ዩ ክመጽእ ጸኒሑ። ኣብ ለካቲት 2010 እውን ዋጋ ሓደ ቢትኮይን ልዕሊ 10 ሽሕ ዶላር ኣመሪካ በጺሑ ነይሩ'ዩ። ምስቲ ቅድሚ ክልተ ዓመት ዝነበሮ ዋጋ ክወዳደር እንከሎ ድማ፡ ብ27 ሚእታዊ ወሲኹ። ሕጂ ክረአ እንከሎ ግን ምስቲ ቅድሚ ሓደ ዓመት ዝነበሮ ዋጋ ክነጻጸር እንከሎ፡ ብ3 ሚእታዊ ጎዲሉ'ሎ። ምኽንያት ናይቲ ቅድሚ ክልተ ዓመት ዘርኣዮ ወሰኽ ብንጹር ዝፍለጥ ኣይኮነን። ገለ ኪኢላታት ቁጠባ ከም ዝብልዎ ግን፡ ገለ ኣዋፈርቲ ነቲ ዕድል ከይሓልፎም ገንዘቦም ስለዘፍሰስሉ ከይኮነ ኣይተርፍን በሃልቲ'ዮም። ካልኦት ተንተንቲ ድማ፡ ተቐባልነቱ እናሰፍሐ ምምጽኡ ዋጋኡ ክውስኽ ደሪኽዎ'ዩ ይብሉ። ብቢትኮይን ዕድጊ ምፍጻም ይካኣልዶ? እቲ መልሲ እወ እዩ። ንዘቕርብዎ ፍርያት ይኹን ዝህብዎ ኣገልግሎት ቢትኮይን ዝቕበሉ ትካላት ኣለዉ። ካብዚኣቶም፡ እቲ ኮምፒተራትን ፕሮግራማቱን ብምፍራይን ምሻጥን ዝፍለጥ ኩባንያ ማይክሮሶፍት፡ ቤት ብልዒታት ከይ ኤፍ ሲን ሳብወይን፡ ከምኡው'ን ከም በዓል ወኪል ጉዕዞ ኤክስፐዲያ ዝበሉ ናይ ሚልዮናት ትውጊታት ዝፍጽሙ ዓበይቲ ኩባንያታትን ከም ሆቴላት ዝበሉ ናኣሽቱ ትካላትን ቢትኮይን ይቕበሉ። ብቢትኮይን ዕድጊ ክፍጸም እንከሎ፡ መንነት ናይቲ ዓዳጋይ ስቱር ክኸውን ይኽእል'ዩ። ስለዚ፡ ብመርበብ ኢንተርነት መንነቶም ከይተቓልዐ ዝደለይዎ ኣቕሓን ኣገልግሎትን ክዕድጉን ክረኽቡን ስለዘኽእሎም፡ ቢትኮይን ተመራጺ ይገብሮ፡ በዚ ድማ ቁጽሪ ተጠቀምቲ ክውስኽ ኪኢሉ'ሎ። በቲ ንቡር ናይ ባንክ ሕሳባት ገንዘብ ምስግጋር፡ መንነትካን ኣድራሻኻን ብቐሊሉ ክቃላዕ ስለዘገድድ፡ ንቢትኮይን ተመራጺ ይገብሮ ማለት'ዩ። ሓደገኛነት ቢትኮይን አሸረትስ ኣብ ዝተባህለ ናይ ፋይናንስ ተቖጻጻሪ ትካል ዝሰርሕ ብርድሊ ራይስ ከም ዝብሎ፡ ቢትኮይን ዝኾነ ዓይነት ምቁጽጻር ኣይግበረሉን'ዩ። ከምቲ ኣብ ላዕሊ ዝተጠቕሰ፡ ሰባት መንነቶም ከይተቓልዐ ብስቱር ዘድልዮም ክሽምቱ ዘኽእል ስለዝኾነ፡ ንገበነኛታት ናጻ ዕድል ዝኸፍት'ዩ ዝብል ስክፍታ'ሎ። ብመገዲ ቢትኮይን ይኹን ካልኦት ክሪፕቶካረንሲታት፡ ዘይሕጋዊ ኣጽዋር ይኹን ኣደንዘዝቲ ድሮጋት ምዕዳግን ምሻጥን ይካኣል'ዩ። ብተመሳሳሊ፡ ዘይጋዊ ምስግጋር ገንዘብ ክፍጸም ይኽእል። እቲ ዝኸፍአ ድማ ኣሸበርቲ ክጥቀምሉ ስለዝኽእሉ ሓደገኛ'ዩ ዝብሉ ወገናት ውሑዳት ኣይኮኑን። ሃገራት ብኸመይ ይምልከተኦ? ኣብ 2009 ቢትኮይን ንፈለማ እዋን ምስ ብዙሓት ዝተላለየሉ እዋን፡ ቀንዲ ሕቶ ዝነበረ ሕጋዊ ድዩ ኣይኮነን ዝብል'ዩ። ነቲ ሕቶ ንምምላስ ግን፡ ኣበይ ንዝብል ተለጣፊ ሕቶ ቅድም መልሲ ክረክብ ኣለዎ። ኣመሪካ፡ ሕብረት ኣውሮጳን ኣውስትራልያን ዝበላ ሃገራት ወይ ሕብረታት ኣብ ቢትኮይን ኣወንታዊ ኣረኣእያ ኣለወን። በቶም ኣብ ላዕሊ ዝተጠቕሱ ስክፍታታት ዝሰግኣ፡ ቬትናም፡ ኮሎምብያ፡ ቦሊቭያን ኤኳዶርን ድማ ንቢትኮይን ካብ ዝኣገዳ ሃገራት'የን። ዋላኳ ካብ ዝጅመር 10 ዓመታት ኣቑጺሩ እንተሃለወ፡ ዝበዝሓ ሃገራት ንክሪፕቶካረንሲ ንምቁጽጻር ዝወጸ ንጹር ሕጊ የብለንን። ክሪፕቶካረንሲ ንምቁጽጻር ቀሊል ብዘይምዃኑ፡ ንመንግስታት ዓቢ ብድሆ ኮይኑ ይቕጽል ኣሎ።