ቅልውላዉ ትግራይ፡ ኤርትራ ሓይልታታ ካብ ትግራይ ክወጹ ከም ዝተሰማምዐት ገሊጻ
ኤርትራ ንመጀመርታ እዋን ሓይልታታ ኣብ ክልል ትግራይ ከምዝኣተወ ብምእማን፡ ካብቲ ሒዝዎ ዘሎ ቦታታት ምውጻእ ከም ዝጅምር ኣፍሊጣ።
ኣምባሳደር ኤርትራ ኣብ ሕቡራት ሃገራት ሶፍያ ተስፋማርያም፡ ናብ ባይቶ ጸጥታ ናይቲ ውድብ ኣብ ዘቕረበቶ ናይ ተቓውሞ ደብዳበ፡ ኤርትራ ሓይልታታ ካብ ትግራይ ክወጹ ከምዝተሰማምዐት ጠቒሳ። "እቲ ተንጠልጢሉ ዝነበረ ሓደጋ ብምልጋሱ፡ ኤርትራን ኢትዮጵያን - ኣብ ዝለዓለ ደረጃ - ምውጻእ ሓይልታት ኤርትራ ክጅመርን፡ ኣብ ተመሳሳሊ እዋን ኣሃዱታት ኢትዮጵያ ኣብ ዓለምለኻዊ ዶብ ክዋፈሩን ተሰማሚዐን" ክትብል ኣብቲ ሎሚ ዝወጸ መግለጺ ጽሒፋ። እታ ኣምባሳደር፡ ቀዋሚት ወኪል ኣመሪካ ኣብቲ ውድብ ብዛዕባ ኤርትራ ንባይቶ ጸጥታ ዝሃበቶ መግለጺ "ዘየድሊ" ብምባል መንግስቲ ኤርትራ ከምዝቃወሞ ኣነጺራ። ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ኢትዮጵያ መንግስቲ ኤርትራ ሓይልታቱ ካብቲ ሒዞሞ ዝነበሩ ከባቢታት ዶብ ክወጹ ከምዝተሰማምዐ ገሊጹ ነይሩ። ወተሃደራት ኤርትራ ኣብ ዝተፈላለየ እዋናት ኣብ ትግራይ ቅትለታት ከምዝተፈጸሙ፡ ተጣበቕቲ ጉጅለታትን ገለ ነበርቲ እቲ ክልልን ክኸሱ ምጽንሖም ይፍለጥ። እንተኾነ ግን ኣምባሳደር ሶፍያ፡ ነቲ ኣብ ልዕሊ ወተሃደራት ኤርትራ ዝቐርብ ክስታት ጾታዊ ዓመጽ ዝርከቦም ገበናት "ዘቖጥዕ ጥራይ ዘይኮነ፡ መጥቃዕቲ ኣብ ልዕሊ ባህልን ታሪኽን ህዝቢ ኤርትራ እዩ" ክትብል ነጺጋቶ። በቲ ብሰንኪ ኲናት ኣብ ትግራይ ዝሰዓበ ኩነታት ዝሕተት ህወሓት ምዃኑ ዝገለጸት ኤርትራ፡ ንኤርትራ "ክወርርን" ከምኡ'ውን "ሓደገኛ ዞባዊ ዘይምርግጋእን" ክፈጥር መደብ ከምዝነበሮ ከሲሳ። ኣብ ፈለማ ናይቲ ኲናት፡ ህላወ ሰራዊት ኤርትራ ከምዝነበረ ዝገልጹ ዝነበሩ መራሕቲ ህወሓት፡ ኣብ ዝተፈላለየ እዋናት ናብ ኤርትራ ሚሳይላት ከምዝተኮሱ ይዝከር። እታ ኣምባሳደር፡ ትካል ሰብኣዊ ረዲኤት ሕቡራት ሃገራት፡ ብዛዕባ ህላወ ሰራዊት ኤርትራ ኣብ ትግራይን፡ ዝፍጸም ዘሎ ጾታዊ ዓመጻትን ምዝራቡ ካብ ዝተዋህቦ ሓላፍነት ወጻኢ'ዩ ክትብል'ውን ነቒፋ። ሰራዊት ኤርትራ ካብ ትግራይ ምውጽኡ ዘረጋግጽ ዝኾነ ዓይነት ጭብጢ ከምዘየለ፡ ላዕለዋይ ሓላፊ ሰብኣዊ ረዲኤት ሕቡራት ሃገራት ገሊጹ። ማርክ ሎውኮክ ብዓርቢ ንባይቶ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ዝሃቦ መብርሂ፡ ወተሃደራት ኤርትራ ካብቲ ብኲናት ዝተሃስየ ክልል "ምውጽኦም ዘርኢ ነገር፡ ትካላት ሕቡራት ሃገራት ይኹኑ፡ ካልኦት ምሳና ዝሰርሑ ትካላት ረዲኤት ኣይረኣዩን" ኢሉ። ወኪል ሕቡራት መንግስታት ኣመሪካ ኣብ ሕቡራት ሃገራት ብወገና፡ ሰራዊት ኤርትራ ካብ ኢትዮጵያ ብቅልጡፍ ክወጽእ ጸዊዓ። ኣምባሳደር ሊንዳ ቶማስ ግሪንፊልድ: ባይቶ ጸጥታ ሕቡራት ሃገራት ንቅልውላው ትግራይ ኣመልኪቱ ኣብ ዘካየዶ ኣኼባ እያ ሰራዊት ኤርትራ ካብ ኢትዮጵያ ብቅልጡፍ ክወጽእ ከምዘለዎ ገሊጻ። ኣመሪካ እቲ ኣብ ትግራይ ተፈጺሙ ዝብሃል ነገራት ብላዕለዋይ ኮምሽን ሰብኣዊ መሰላት ሕቡራት ሃገራትን ኣብ ትግራይ ዝርከብ ኮምሽን ሰብኣዊ መሰላትን ክምርመር'ውን ጸዊዓ ኣላ። ኣመዓባብላ ናይቲ ኵናት ኣብ መንጎ ፈደራላዊ መንግስቲ ኢትዮጵያን ብህወሓት ዝምራሕ ዝነበረ መንግስቲ ክልል ትግራይን እናገደደ ዝመጸኣ ፖለቲካውን ሕገመንግስታዊን ምትፍናን ድሕሪ 3 ሕዳር 2020 ናብ ቅሉዕ ኲናት ኣምሪሑ። ጠንቂ ናይቲ ፖለቲካዊ ምትፍናን ኣብ መጋቢት 2018 ዝጀመረ ኮይኑ ምስ ምምጻእ ቀዳማይ ሚኒስተር ናብ ስልጣንን ምድኻምን ምድፋእን ህወሓት ካብቲ ንልዕሊ 27 ዓመታት ብዓብላልነት ዓትዒትዎ ዝነበረ ፈደራላዊ ስልጣንን ዝተኣሳሰር'ዩ። ኣብ ሕዳር 2019፡ ኢህወዴግ ውሁድ ገዛኢ ሰልፊ ክኽውን ድሕሪ ምውሳኑ፡ ህወሓት ነቲ ውሳነ ስለ ዘይተቐበሎ ከም ዝወጽእ ኣነጺሩ። ኣብ ወርሒ ሕዳር ናይቲ ዓመት ኢህወዴግ ናብ ብልጽግና ምስተቐየረ ድማ እቲ ፖለቲካዊ ፍትሕ ወግዓዊ ኮይኑ። በዚ ድማ ብልጽግና ገዛኢ ሰልፊ ኮይኑ፡ ህወሓት ከኣ ከም ተቓዋሚ ሰልፊ ኣንጻር እቲ ብዶ/ር ኣብዪ ዝምራሕ ብልጽግና ደው ኢሉ። ኣብ መጋቢት 2020 ሃገራዊ ቦርድ ምርጫ ነቲ ኣብ ወርሒ ነሓሰ ናይቲ ዓመት ክካየድ ተወጢኑ ዝነበረ ሃገራዊ ምርጫ ኢትዮጵያ ብሰንኪ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ከም ዝተናውሐ ድሕሪ ምግላጹ፡ ህወሓት ነቲ ለበዳ ብዝከላኸል ኣገባብ ክካየድ ይኽእል'ዩ ዝብል ምጉት ብምልዓል ነቲ ምንዋሕ ኣይተቐበሎን። እቲ ኣብ ወርሒ መስከረም ናይቲ ዓመት ዕድመ ስልጣኑ ከብቅዕ ዝነበሮ ቤት ምኽሪ ፈደረሽን ንውሳነ ኮሚሽን ምርጫ ብምርዓም፡ ዕድመ ስልጣን ፈደራላውን ክልላውን መንግስታት ክናዋሕ ውሳነ ኣሕሊፉ። ህወሓትን እቲ ንሱ ዝመርሖ ክልላዊ መንግስቲ ትግራይን ብወገኖም፡ እቲ ውሳነ "ዘይሕገመንግስታዊን" "ዘይሕጋውን" ብምባል ንውሳነ ናይቲ ቤትምኽሪ ነጺግዎ። ነቲ ብቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ዝምራሕ ፈደራላዊ መንግስቲን ክልቲኡ ባይቶታትን ኣፍልጦ ከም ዘይህቦም'ውን ኣፍሊጡ። እቲ ውሳነ ቅድሚ ምሕላፉ'ውን፡ እታ ኣፈጉባኤ ናይቲ ቤት ምኽሪ ዝነበረትን ኣባል ፈጻሚ ስራሕ ህወሓትን ዝነበረት ወ/ሮ ኬርያ ኢብራሂም እቲ ውሳነ ከይሓለፈ እንከሎ ተቓውሞኣ ንምግላጽ ኣብ ወርሒ ሰነ 2020 ብፍቓዳ ካብ መዝነታ ወሪዳ። ባይቶ ወከልቲ ህዝቢ ንውሳነ ሃገራዊ ቦርድ ምርጫን ቤት ምኽሪ ፈደረሽንን ድሕሪ ምጽዳቑ ኸኣ፡ ባይቶ ክልል ትግራይ ናይ ባዕሉ ምርጫ ከካይድ ብ12 ሰነ 2020 ወሲኑ። ሃገራዊ ቦርድ ምርጫ ኢትዮጵያ ነቲ ክልላዊ ምርጫ ከካይዶ'ኳ ብወገን ትግራይ ጠለብ ቀሪቡሉ እንተነበረ፡ ስለዝነጸጎ፡ ቤት ምኽሪ ክልል ትግራይ ናይ ባዕሉ ኮሚሽን ምርጫ ከቕውም ተገዲዱ። ብ9 መስከረም 2020 ድማ ምሉእ ብምሉእ ህወሓት ዝተዓወተሉ ክልላዊ ምርጫ ተኻይዱ። ድሕሪ'ዚ ክልቲኦም ወገናት ኣፍልጦ ተነፋፊጎም፡ ኣብ ናይ ቃላት ውግእ ኣትዮም። እቲ ዝነበረ ወጥርን ምትፍናንን እናገደደ ድሕሪ ምምጽኡ ድማ፡ ተኽእሎ ኵናት እናዓበየ መጺኡ። ብወገን ህወሓት፡ ዝርርብ ክካየድ እንተኾይኑ፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ መሰጋገሪ መንግስቲ ክምስርት፡ ናይ ፖለቲካ እሱራት ክፈትሕን ሃገራዊ መድረኽ ዘተ ክፍጠርን ዝብል ቅድመ ኵነት ቀሪቡ። እንተኾነ ግን፡ እቲ እናኸረረ ዝመጸ ምትፍናንን ወጥሪን ኣብ መጀመርታ ወርሒ ሕዳር 2020 ናብ ቅሉዕን ሰፊሕን ኲናት ኣምሪሑ፡ ኣብቲ ክልል ከቢድ ቅልውላዉ ፈጢሩ ይርከብ።