ንህይወት ደቂ ሰባት ዝቐየረ ክሊማዊ ለውጢ ዓለምና
ብመሰረት ኣብቲ 'ሳይንስ' ዝጽዋዕ መጽሔት ብተኸታታሊ ዝተሓትሙ ሰነዳት፡ እቲ ሰባት ዘጥረይዎ ማሕበራዊ ባህርን ንግድን ከምቲ ቀደም ዝመስለና ዝነበረ ዘይኰነስ 100,000 ዓመታት ኣቐዲሙ'ዩ ተኸሲቱ።
ኦሎርገዛይሊ ባዚን፡ ኩዕታ ኣብ ከባቢ 65 ትርብዒት ኪሎሜትር ንውሓት እዚ ሓቂ'ዚ ኣብ ሓደ ኣርክዮሎጂካዊ (ስነ-ጥንታዊ) ዝተኸሰተ ክኸውን እንከሎ፡ እቲ ኵዕታ ኣብ ኬንያ ዝርከብ ሪፍት ቫሊ (ሓጓፍ ሽንጭሮ) እዩ ተኻዪዱ። ፡ ኣብ'ቲ መጽናዕቲ ዝተሳተፈ፡ ተመራማሪ ስሚሶንያን ኢንስቲትዩት ሪክ ፖትስ፡ "እቲ ናይ ኵዕታ ቦታ ንልዕሊ ሓደ ሚልዮን ዝኣኽሉ ዓመታት እዩ ዝሽፍን" ክብል መግለጺ ሂቡሉ። ናይ ምዕባለ ምልክታት፡ ማለት ተኽእሎ መሳርሒ ናይ ምስናዕ ተክኖሎጂ እውን ተረኺቡ'ዩ። ጽልዋ ናይ ከባብያዊ ለውጥታት ኣብ ልዕሊ እቶም ቀዳሞት ደቂ-ሰብ - ኣብ ከባቢ "ኦሎርጊስይለ" ዝበሃል ሰፈር ኵዕታ - እቲ ቀንዲ ምንጪ ናይቲ ዘገምትዊ ፍልቀቶም ከይኰነ ኣይተርፍን። ዓለም እንክገላበጥ "ቀዳሞት ሰባት ንኣስታት 700,000 ዓመታት ኣብቲ ቦታ ከም ዝነበሩ፣ ካብ ኣእማን ጸሪቦም ከኣ ዓበዪ ፋስ ይሰርሑ ነይሮም'ዮም" ይብል ዶክ. ፖትስ። "ብዓይኒ ተክኖሎጂ፡ ነገራት እንተ ተለወጡ ማለት'ዩ፡ ኣዝዮም ዘገም እናበሉ'ዮም ዝልወጡ ነይሮም - ልዕሊ ኣማኢት ኣሽሓት ዓመታት" ይብል። ድሓር፡ ዳርጋ 500,000 ዓመታት ይገብር፡ ሓደ ነገር ተኸሲቱ። እቲ ቦታ ዘመን ተክቶኒካዊ ነውጺ ኣርኪቡዎ'ዩ (ኣደዃዅና እቲ መሬት ተናዊጹ'ዩ) ከምኡ'ውን ዘይርጉእ ክሊማ ኣብ ልዕሊኡ ሰፊኑ'ዩ፣ ምስኡ ኸኣ ብሰንኪ ፍግረ-መሬት 180,000 ዓመታት (ካብ ጂኦሎጂካዊ መዝገብ) ከም ዝባኸን ኰይኑ'ዩ። እቲ ገጽ ናይቲ መሬት ጥራይ ኣይኰነን ተለዊጡ፡ ከምኡ ኸኣ ኣብ ህይወት እንስሳታትን ኣታኽልትን ናይቲ ቦታ ስምብራት ገዲፉ'ዩ። በቶም ረጽምታት እቶም ኣበዋት ዝነበሮም ጸጋታት'ውን ምስቲ ኵነታት ተለዊጡ'ዩ። እቲ ምዝገባ ዳግም ምስ ቀጸለ፡ ህይወት ናይ'ቶም ሰብ-ቀደም ጨሪሱ ክልወጥ ክኢሉ። "ኣብቲ መሰጋግግሮ እዋን ናህሪ ናይቲ ለውጢ ብሓቂ ዜገርም'ዩ" ይብል ዶክ. ፖትስ። "ኣብቲ ዝተኸሰተ ጋግ ሓደ ነገር ከም እተለወጠ ክንርኢ ንኽእል - ሓደ ስሉጥ ናይ ፍልቀት ወቕቲ ከም ዘኸተለ"። እዚ ኣብ ደረቕ ከባብታት ዝተኹዓተ፡ ጎዳጉዲ ምልክት ለውጢ ከባቢ ኣየር እዩ። ጽልጽለ መንገዲ (መንገዲ ጸሊም ከውሒ) ኣብቲ መሰጋግሮ እዋን ሓደስቲ ናውቲ ከም እተማህዙ ይርአ - ካብ ጽልጽለ ተጺሪቦም ዝተሰርሑ ንኣሽቱ፡ በላሕቲ፡ ሸሊሕ ዝጫፎም መሳርሒታት። ዶክ. ኤሌኖር ሸሪ፡ ካብ ኦክስፎርድ ዩኒቨርሲቲ፡ "እዞም ምህዞታት'ዚኦም ሓደ ቴክኖሎጂካዊ ዝላ'ዮም ዘርእዩ ... ዝላ ናብ ማእከላይ መዋእለ-እምኒ" ትብል። እቶም ናይ ሽዑ ሰባት ኣብ ክንዲ እምኒ ጸሪብካ ናይ ኢድ ፋስ ካብ ምስራሕ ሓሊፎም፡ ሸላሕቲ ጭላፋት ስሒሎም ኣብ ዘንጊ ብምእሳር ተወርወርቲ መሳርሒ ክጥቀሙ ከም ዝጀመሩ ንዕዘብ። ኣብ ከባቢ "ኦሎርጊስይለ" እንተዘይኰይኑ እቲ ጸሊም ከውሒ ኣብ ካልእ ቦታ ኣይርከብን'ዩ ነይሩ። እቶም ነበርቲ ናይቲ ከባቢ እዮም ነቶም ኣእማን ከም መሳርሒ ዝጥቀምሉ ዝነበሩ። ዶክ. ፖትስ ከም ዝበሎ ግን ካብቲ ከባቢ ኣዝዮም ርሒቖም ዝነብሩ ሰባት ነቶም ኣኻውሕ ክጥቀምሎም ምርኣይ ኣብቲ ከባቢ ሓደ ዓይነት ንግዲ ይካየድ ከም ዝነበረ'ዩ ዘርኢ ኢሉ። ተወሳኺ መርትዖታት ከም ዘርእይዎ፡ እቶም ነበርቲ እቲ ስፍራ ብጕጅለ ይነብሩ ከም ዝነበሩ (20-25 ሰባት ኣብ ሓደ ጕጅለ)፣ ቆርበቶም ድማ ብሓውሲ ብጭ ሕብሪ ይቕብኡ ከም ዝነበሩ ተፈሊጡ። እቲ ቅብኣ-ቆርበት ግን እንተ ሓደ ጥቕሚ ነይሩዎ ወይ ከኣ ንወግዓዊ ማሕበራዊ ወኸሳ ይጥቀምሉ ነይሮም ይኸውን። ዶክ. ማርታ ሚራዞን ላር፡ ካብ ከይምብሪጅ ዩኒቨርሲቲ፡ "ኣብቲ ቦታ ዝተጠቐምናሉ ናይ ኣርጎን ቴክኒክ (መዐቀን ዕድመ ኣኻውሕ) ን "ኦሎርጊስይለ" ከም ዓቢ መወከሲ ሓበሬታ፡ ማለት ኣብቲ እዋንቲ ኣብ ኣፍሪቃ ዝተኸናወነ ፍልቀተ ደቂ ሰብ ብግቡእ ክንርድኦ ኽኢልና" ትብል። ዝተፈላለዩ ሕብርታት ዘለዎም፡ ካብ እምኒ ዝተፀረቡ መሳርሕታት መበቈል ወድ-ሰብ ዶክ ሸሪ፡ ኣስሚራ ከም ዘብርሃቶ፡ እቲ ዝተኻየደ መጽናዕቲ እቲ ናይ ሽዑ ቴክኖሎጂ - ናይ ማእከላይ መዋእለ-እምኒ - ኣብ ምብራቓውን ሰሜናዊ-ምዕራብ ኣፍሪቃን ኣብ ሓደ እዋን ከም ዝተኸሰተ ትምስክር። ፕሮፈሶር ክሪስ ስትሪንገር፡ ካብ ቤተ-መዘክር ታሪኽ ተፈጥሮ (ናቹራል ሂስትሪ ሙዘዮም)፡ ምስቲ ዶክ. ሸሪ ዝበለቶ ይሰማማዕ። ብተወሳኺ፡ "እዚ እንታይ ከርእየና ዝኽእል" ይብል ፕሮፈሶር ስትሪንገር፡ "ቅድሚ 315,000 ዓመታት ማእከላይ መዋእለ-እምኒ ኣብ ሓደ ቦታ ጀሚሩ ድሓር ኣብ ካልእ ቦታታት ዝለሓመ ዘይኰነስ ኣብ ዝተፈላለዩ ዞባታት ኣፍሪቃ ከም ዝነበረ እዩ ዘርኢ።" ዋላ'ኳ ኣብ ከንያ ዝተራእየ ባህርያት ምስ ሓፈሻዊ ባህርያት ደቂ-ሰብ ይተኣሳሰር፡ ክሳብ ሕጂ ግን ምስዚ ዘመን ዝተኣሳሰር ኣብ ከውሒ ዝተለወጠ ኣሰር (ፎሲል) ኣብቲ ቦታ ኣይተረኽበን። እቲ ዕድሚኡ ዝነውሐ ኣብ ከውሒ ዝተረፈ ኣሰር ደቂ-ሰብ ኣብ ሞሮኮ'ዩ ተረኺቡ፣ ዕድሚኡ ድማ 300,000 - 350,000 እዩ።