ኣስጋኣይነቱ ይውስኽ ዘሎ ሕማም መንሽሮ
ኣይተ ወንዱ በቀለ፡ ወዲ ክልተ ዓመት ህፃን ወዶም ብምኽንያት ሕማም መንሽሮ (ካንሰር) ብሞት ካብ ዝስእኑ ንደሓር ኣንፈት ጉዕዞ ህይወቶም ተቐይሩ።
ኣብ ኢትዮጵያ ብሕማም መንሽሮ ካብ ዝተጠቕዑ ሰባት ደቂ-ኣንስትዮ ነቲ ዝለዓለ ቁፅሪ ይሕዛ ብሽም ወዶም ኣብ ዘጣየሽዎ "ማቴዎስ ወንዱ ማሕበረሰብ ካንሰር ኢትዮጵያ" ንዝሓለፈ 14 ዓመታት፡ ንሕሙማት ብምሕብሓብን ብዛዕባ እቲ ሕማም ግንዛበ ብምፍጣርን፡ ናይ ህይወቶም ዕላማ ገይሮም። ካብኡ ብዝዘለለ ድማ ነቲ ትካል ሙሉእ ብምሉእ እናመሓደርዎ እዮም። ማቴዎስ ዘይተፀበይዎን ኣብ ግዘ እርጋን ዝተወለደ ህፃን ዋላ እውን እንተኾነ፡ ሓድሽ በረከት ሒዝሎም ከምዝመፀ ዝዛረቡ ኣይተ ወንዱ፡ "ማቴዎስ ብምውላዱ ንህይወትና ብጣዕሚ እዩ ቀይርዎ" ይብሉ። ወዲ ክልተ ዓመት ምስ ኮነ፡ ሕማም እንትስመዖ፡ ናብ ሕክምና ኣብ ዝወሰድዎ እዋን ነይሩ፡ ናይ ደም ካንሰር ከምዘለዎ ዝተዘረቦም። ክትትል ሕክምና ድማ ኣብ ሆስፒታል ጥቁር ኣንበሳ ጀሚሮም። ይኹን እንበር መድሓኒት እቲ ሕማም ኣብ ውሽጢ ዓዲ ስለዘይነበረ፡ ካብ ሃገራት ወፃኢ የምፅኡ ከምዝነበሩ ኣይተ ወንዱ ይዛረቡ። ድሕሪ ክልተ ሰለስተ ኣዋርሕ ተሓኪሙ ክድሕን እዩ ዝብል ተስፋ እኳ እንተሰነቑ፡ ማቴዎስ ሕማሙ እናብኣሶ መፂኡ። ሰብ ሞያ ሕክምና እቲ ሆስፒታል ፡ "ሕክምና እዚ ሕማም ኣብ ውሽጢ ሃገር ስለዘየለ፡ ናብ ወፃኢ ሃገር ውሰዱዎ" ከምዝበልዎም ኣይተ ወንዱ ይዛረቡ። ብምኽንያት ኬሞ ቴራፒ ማቲዎስ ስለዝደኸመ ናብ ነፋሪት ክድይብ (ክስቀል) ከምዘይከኣለ ወላዲ ማቲዎስ ይገልፁ። "ማቲ ዝሐሸ ሕክምና ክረክብ እናኽኣለ፡ እቲ ሕክምና ኣብዚ ብዘይምህላዉ ጥራሕ ዓይንና እናርኣየ፡ ካብዛ ዓለም ብሞት ተፈልዩ" ይብሉ። ከይዲ እቲ ሕክምና ብጣዕሚ ዝተሓላለኸን መፀገምን ከምዝነበረ ዝዛረቡ ኣይተ ወንዱ፡ ብኣፉ ደም ስለዝፈስሶ ተስፋ ዘቑርፅ ኣጋጣሚ ከምዝነበረ ኣዘንቲዎምልና። "ካብዚ ተልዒለ ንባዕለይ ከጥፍእ ዝሓሰብኩሉ ኣጋጣሚ ነይሩ" ይብሉ። ድሕሪ ዓሰርተ ዓመታት፡ ሽፋን ጥዕና ሕማም መንሽሮ እታ ሃገር ለውጢ ከምዘለዎ ዝሕብሩ ኣይተ ወንዱ፡ ብመንግስቲ ዝተጣየሸ ትልሚ፡ ሃገር-ለኸ ቁፅፅር ካንሰር ቅድሚ ክልተ ዓመታት ምውፅኡን ከምኡ እውን፡ ኣብ ከተማታት መቐለ፣ ጎንድርን ጅማን ዓበይቲ ማእኸላት መንሽሮ (ካንሰር) ይህነፅ ምህላዉ ከም ኣብነት ይገልፁ። ሕዚ እውን እንተኾነ ክፍተታት ከምዘለዉ ዝሕብሩ ኣይተ ወንዱ፡ ኣፋውሳት ብእኹል ኩነታት ዘይምርካብን ልዑል ሕፅረት ሰብ ሞያን ቀንዲ ፀገማት እዮም ይብሉ። ብፍላይ ድማ፡ ኣብ ናይ ህፃናት ሕክምና ሰለስተ ሰብ ሞያ ሕክምና ጥራሕ ከምዘለዉ ይዛረቡ። ኣብዚ ሕዚ እዋን ይሰርሕዎ ብዘለዉ ስራሕ ልዑል ዕግበት ዝስምዖም ኣይተ ወንዱ፡ "ንካልኦት ሰባት ብዝሓገዝና ቁፅሪ፡ ንውላድና ከምዝሓገዝና ኢና ንሓስብ" ይብሉ። ብብርኪ ዓለም ብዙሓት ምርምራት ሕማም መንሽሮ ይካየዱ። መንሽሮ ኣብ ኢትዮጵያ ሚኒስትር ጥዕና ኢትዮጵያ፡ ሕማም መንሽሮ፡ ንብዙሓት ንሕልፈት ካብ ሞንጎ ዘሳጥሑ፡ ተመሓላለፍቲ ካብ ዘይኮኑ ኣርባዕተ ሕማማት እቲ ሓደ ከምዝኾነ ይገልፅ። ኣብ ሆስፒታል ጥቁር ኣንበሳ ስፔሻሊስት ሕማም መንሽሮ ዶክተር ማቴዎስ ኣሰፋ፡ ኣብ ኢትዮጵያ ምዝገባ ሕማም መንሽሮ ብዘይምህላዉ፡ ቁፅሪ እቲ ሕማም ንምፍላጥ ከቢድ እዩ ይብሉ። ኣብ ከተማ ኣዲስ ኣበባ ብዘሎ ምዝገባ ሕማም መንሽሮ፡ ኣስታት 8500 ሓደሽቲ ሕሙማት መንሽሮ ዝመፅኡ እንትትኾኑ፡ ካብ ሞንጎ እዚኦም ክልተ ኢድ ደቂ ኣንስትዮ ከምዝኾና ዶክተር ማቴዎስ ገሊፆም። በዚ ድማ ትካል ውድብ ጥዕና ዓለም፡ በብዓመቱ 60 ሽሕ ሓደሽቲ ሕሙማት መንሽሮ ከምዝህልዉ ምፍላጡ ዶክተር ማቴዎስ ሓቢሮም። ግዳያት እዚ ሕማም ኣብ ዝኾና ደቂ ኣንስትዮ፡ መንሽሮ ጡብ ብ30% ቀዳማይ ብርኪ እንትትሕዝ፣ መንሽሮ ጫፍ ማህፀንን መንሽሮ መዓንጣን ብቅደም ሰዓብ ይስርዑ። ኣብ ደቂ ተባዕትዮ ድማ መንሽሮ ዓብይ መዓንጣ ኣብ ቀዳምነት እንትትቕመጥ፣ ፕሮስቴት መንሽሮን ካብ ዝተፈላለዩ ፅኪ ዝብገሱ ዓይነታት መንሽሮን ብዋናነት ይፅርሑ። ምውሳኽ ዕድመ፣ ጥዕንኡ ዘይሓለወ ኩነታት መነባብሮ ማለት እውን፡ ብዙሕ ቅብኣት ዘለዎ ምግብን ስጋን ምምጋብ፣ ምትካኽ ሽጋራ፣ መጠን ዘይብሉ ኣልኮል ምስታይ፣ ረኽስን ቫይረስን፡ ንሕማም መንሽሮ ዘሳጥሑ መበገስታት ከምዝኾኑ ዶክተር ማቴዎስ ሓቢሮም። ዋላ እኳ ኣብታ ሃገር ዘሎ ለበዳ ሕማም መንሽሮ በብዓመቱ እናወሰኸ እንተኾነ፡ ከይዲ ሕክምና እዚ ሕማም ግና፡ ንዓመታት ዝፅበዮን ንብዙሓት ዘድከመን ምዃኑ ይግለፅ። ብዛዕባ ቀረብ ሕክምና ዝምልከት ንዶክተር ማቴዎስ ሓቲትናዮም ነይርና። "ኣብ ዝኾነት ትኹን ሃገር እዚ ሕማም ፕሮግራም ቁፅፅር ክህልዎ ይግባእ" ዝብሉ እዞም በዓል ሞያ፡ እቲ ቀንዲ ነገር ግና ምክልኻል እዩ ይብሉ። "ኣልኮል ምስታይ ምንካይ፣ ምንቅስቓስ ኣካል ምዝውታር፡ ብሓፈሻ ኩነታት መነባብሮ ምቕያር፡ እቲ ቀንዲ ቅድመ መከላኸሊ እዚ ሕማም እዩ። ካብዚ ብተወሳኺ ምስ ረኽሲ ዝተዛመደ መንሽሮ እውን ምንካይ ይከኣል። እዚ ድማ ዘዋፅእን ብዙሕ ድኻም ዘይሓትን 'ዩ" ብምባል እቶም በዓል ሞያ ይምዕዱ።