ስደት፡ ብስግረዶብ ዝወጽኡ ናብ ኤርትራ ክምለሱ እንታይ ይሕተቱ?
እቲ ኣብ 1994 ዝጀመረ ሃገራዊ ኣገልግሎት ኤርትራ ክሳብ ሕጂ 32 ዙርያታት ኣመሪቑ ኣሎ።
ኣብ ነፍሲ ወከፍ ዙርያታት ከኣ ኣሻሓት መንእሰያት ካብ ሰለስተ ክሳብ ሽዱሽተ ኣዋርሕ ወተሃደራዊ ታዕሊምን መባእታ ፖለቲካዊ ትምህርትን ቀሲሞም ይወጽኡ። ብሰንኪ ኩናት ዶባትን ድሕሪኡ ዝሰዓበ ወጥርን ካብ ራብዓይ ዙርያ ንደሓር ንሳቶም እውን ንወፍሪ ልምዓት ተጸዊዖም ምስ ተመለሱ ቀጺሎም እዮም፡ ክሳብ ሕጂ ብወግዒ ዝተጣየሰ ዙር የሎን። ብዙሓት ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ትካላትን ውልቀ ሰባትትን ኣባላት ሃገራዊ ኣገልግሎት መንእሰያት ብሰንኪ ንውሓት ግዜን ዘይብቑዕ ምሕደራን ሃገር ገዲፎም ከም ዝወጽኡ ይገልጹ። ንኣብነት ናይ 2017 ጸብጻብ ሁዩማን ራይትስ ዎች፡ ሓደ ካብቲ ኣብ ኤርትራ ዝፍጸም ዘሎ ምግሃስ ሰብኣዊ መሰላት፡ ገደብ ኣልቦ ወተሃደራዊ ኣገልግሎትን ግዱድ ዕዮን ምዃኑ ይጠቅስ። እቲ ጸብጻብ ኣብ ልዕሊ ኣባላት ሃገራዊ ኣገልግሎት ብዙሕ ግፍዕታት ስለ ዝፍጸም ምኽንያት ጠንቂ ስደት ኣሽሓት መንእሰያት ምዃኑ ይገልጽ። ሃገራዊ ኣገልግሎት ኤርትራ ን18 ኣዋርሕ ጥራይ ምዃኑ ብኣዋጅ እኳ እንተተገልጸ፡ ብሰንኪ ኩናት ዶባትን ድሕሪኡ ብዝሰዓብ ወጥሪ ኣይ ሰላም ኣይ ኩናትን ብዙሓት ኣባላት ሃገራዊ ኣግልግሎት ንልዕሊ 10 ዓመታት ዘገልገለሉ ኣለው። እቲ ብውድብ ሕቡራት ሃገራት ዝቖመ መርማሪ ኮምሽን ኣብ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ነቲ ኵነታት ስልቲ "ባርነት" ክብል ይገልጾ። ብተወሳኺ፡ ኣባላት ሃገራዊ ኣገልግሎት ኣብ ሰሙን ን72 ሰዓታት ክሰርሑ ከም ዝግደዱን፡ ምስኡ ድማ ሓደገኛ ዓይነታት መቕጻዕቲ ከምዘጋጥሞም፡ ብፍላይ ደቀንስትዮ ከኣ ብሓለፍተን ጾታዊ ዓመጽ ከም ዘጋጥመንን ይዝርዝር። ኣብ ርእሲኡ ብዋሕዲ መግቢ ከምዝሳቐዩ፡ እቲ ኣብ 2014 ተወሲኹ ዝተባህለ ደሞዝ ንስድራቤቶም ክኣልይሉ ዘኽእል ከምዘይኮነ ይሕብር። ኣብ ኤርትራ ገደብ ሃገራዊ ኣገልግሎት ምስ ነውሐ ብዙሓት መንሰያት ካብ ሃገሮም ተሰዲዶም። ብዙሓት እውን ናብ ሃገራዊ ኣገልግሎት ከይከዱ ዕድል ብዝረኸቡሉ ቦታ ካብ ሃገር ወጺኦም። ንማእከላይ ባሕሪ ተሳጊሮም ኣብ ጥቃ ከተማ ሮማ ኣብ ዝርካብ መዕቖቢ ስደተኛታት ዘዕረፉ ኤርትራውያን ስደተኛታት 15 ሰነ 2015 ንምዃኑ እዞም ካብ ሃገሮም ብዘይ ሕጋዊ መገዲ ብዘይ ፍቓድ ዝወጽኡ ኤርትራዉያን ብኸመይ ብሕጋዊ መንገዲ ናብ ኤርትራ ክምለሱ ይኽእሉ? ኣብ ሓደ ቃለ መጠይቕ ፕረዚደንት ኢሳይያስ፡ ዝኾነ መንእሰይ ኣወጻጽኣኡ ብዘየገድስ ናብ ዓደይ ክምለስ እደሊ እየ እንተይሉ ክምለስ ይኽእል እዩ። ጽንጽያ ዓይኒ ዘንፍረሉ የለን ክብል፡ ነቶም ተጣዒሶም ዝምለሱ ምሉእ ምሕረት ከምዝግበረሎም ምስ ተሌቪዥን ኤርትራ ኣብ ዝገበሮ ቃለ መሕትት ሓቢሩ ነይሩ። ይኹን እምበር ሓደ ሓደ መንእሰያት ንመንግስቲ ኤርትራ ኣሚንካ ናብ ኤርትራ ምምላስ ንነብስኻ ናብ ሓደጋ ምእታው'ዩ ክብሉ እንከለው፡ ውሑዳት ዘይኮኑ ግን፡ ናብ ዓዶም ብሰላም ኣትዮም ዳግማይ ናብቲ ዝመጽእሉ ሃገራት ክምለሱ ይራኣዩ እዮም። ኣብ ሃገረ ሆላንድ ዝነብር ኣባል 12 ዙር ኣብርሃም ገዛኢ ሓደ ካብቶም ንኤርትራ በጺሖም ዝተመልሱ እዩ። ኣብርሃም ኣብ 2007 እዩ ካብ ኤርትራ ብስግረ ዶብ ወጺኡ፡ ብመገዲ ሱዳን ሳህራ ኣቢሉ ንማእከላእ ባሕሪ ኣቋሪጹ'ዩ ንሃገረ ሆላንድ ኣትዩ፡ ዑቕባ ሓቲቱ ዝነብር ዘሎ። "ኣቦይ ሓሚሙ ኣፈ ኣርክቡ ምስተበሃልኩ ኣብ 2016 ዝረኸበ ይርከበኒ ኢለ፡ ናብ ኤምባሲ ኤርትራ ከይደ ናይ ጣዕሳ ፎርም መሊአ ንኤርትራ ከይደ፤ ብሰላም ከኣ ናብዛ ዝነብራ ዘለኹ ሃገረ ሆላንድ ተመሊሰ" ይብል። ንምዃኑ እቲ ክመልእዎ ዝሕተቱ 'ፎርም' እንታይ እዩ? ሓያሎ ሰባት ናይ ጣዕሳ ፎርም መሊኦም ንኤርትራ ዝምለሱ እኳ እንተለው፡ ከም ኣሚር ዝኣመሉ ግን " እቲ ፎርም 'መንግስተይ ዝበየነለይ ፍርዲ ክቕበል ድልው እየ" ዝብል ሓረግ ስለዘለዎ እቲ መቕጻዕቲ እውን ንጹር ስለ ዘይኮነ፡ ነቲ ፎርም ምፍራም ንነብስኻ ኣብ ዋጋ ዕዳጋ ምእታው እዩ" ይብሉ። ኣሚር ብምስዓብ "ኣብ ርእሲኡ እውን ኣነ ብነብሰይ ክርእዮ እንከለኹ ኣብ ሃገራዊ ኣገልግሎት ንልዕሊ 10 ዓመት እየ ኣገልጊለ። ስለዚ ኣገልግሎት መሪሩኒ ነዊሑኒ፡ መጻኢ ህይወተይ ምስ ጸልመተ፡ ነብሰይ ክፈቅድ ምውጽአይ ፈጺሙ ኣየኽስሰንን'ዩ" ክብል ይምጉት። እቶም ዝበዝሑ ካብ ኤርትራ ዝወጽኡ መንእሰያት ቀዳሞት ዝረግጹወን ጎረባብቲ ሃገራት ሱዳንን ኢትዮጵያን እየን። ኣብቲ ፈለማ ኢትዮጵያ ከም ጸላኢት ሃገር ስለእትረአ ብሱዳን ክወጽእ ዕድል ዝሰኣነን ዝተጸገመን እንተዘይኮይኑ ናይ ብዙሓት ምርጫ ሱዳን እዩ ነይሩ። ብዙሓት ካብቶም ናብ ኢትዮጵያ ዝኣተዉ እውን እንተኾነ ጉዕዞ ስደት ክቕጽሉ ብሱዳን እዮም ዝሓልፉ። ካብኡ ናብ ሊብያ ገሊኦም ብሲናይ ናብ እስራኤል ካልኦት ከኣ ማእከላይ ባሕሪ ቆሪጾም ናብ ጥልያን ይኣተዉ። ውሑዳት ብሕጋዎዊ መገዲ ናብ ወጻኢ ሃገር ክኸዱ መደብ ዘለዎም ከኣ፡ ኣብ ሱዳን፡ ኣብ ኤምባሲ ኤርትራ ከይዶም ሕጋዊ ፓስፖርት ናይ ኤርትራ ይሓቱ፡ ክወሃቦም እንተኾይኑ ግን ፈለማ፡ ካብ ኤርትራ በየን ወጺኦም? ኣበየናይ ኣሃዱ (ሰራዊት) የግልግሉ ነይሮም? ዝብልን ካልእን ተሓቲቶም፡ ሰነዳቶም ናብ ኣስመራ ተላኢኹ'ዩ ፓስፖርት ዝወሃቦም። "ምስቲ ናብ ሱዳን ዝኣቱ ስደተኛ ኣዝዩ ወሑድ 'ዩ ፓስፖርት ዝሓትት" ዝብል ኣብርሃም፡ ካብ ሱዳን ብሕጋዊ መገዲ ንክትወጽእ ዓመታት ከም ዝወስድ ይሕብር። ስለዝኾነ ዝበዝሐ ሰብ ዝረኸበ ይርከበኒ ኢሉ ብሓደገኛ መገዲ ሰሃራ ከም ዝጓዓዝ የረድእ። ንባዕሉ እውን ንሰለስተ ሰሙን ብሳሃራ ተጓዒዙ ብማእከላይ ባሕሪ ናብ ጣልያን ኣትዩ። ካብኡ ከኣ ናብ'ዛ ሕጂ ዝነበርላ ዘሎ ሃገረ ሆላንድ ቁጠባዊ ዑቅባ ተዋሂብዎ ይነብር ኣሎ። ኣብርሃም "ዋላ ነቲ ናይ ጣዕሳ ፎርም ክትመልእን ክፍቀደልካን እንተኾይኑ ከኣ ምስተን ኣብ ደገ ኮይነን ዝነጣጠፋ ናይ ተቓውሞ ሓይልታት ዘይትሳተፍ ክትከውን ኣለካ" ይብል። ኣብ ዓዲ ጣልያን ዝነብር ገረብርሃን ሰመረ ግን ዝኾነ እንተኾነ "እዚ መንግስቲ እንከሎ ናብ ኤርትራ ናይ ምምላስ መደብ የብለይን" ይብል ውሕስነት ከምዘይስመዖ ብምግላጽ። ገብረብርሃን፡ ኣብ 2011 ናብ ዓዲ ጣልያን ካብ ዝኣቱ ኣትሒዙ። ኣብ ኤርትራ ክልተ አሕዋቱ ተመርዕየን፡ ኣብ ሃገራዊ ኣገልግሎት ዝነበረ ሕሳስ ልደ ሓዉ ሞይቱ፤ ወላዲቱ ኣብ ጥሪ 2018 ሞይተን፡ እንተኾነ ብሰንኪ ስግኣት ኣብ ሓጎስ ኮነ ሓዘን ስድራቤቱ ክሳተፍ ኣይከኣለን። "ንኤርትራ ብሕሰም ገዲፈያ ክወጽእ እንከለኹ፡ ንኣቦይን ኣደይን ተመሊሰ ክርእዮም'የ ዝብል ተስፋ ኣይነበረንን። እነሆ ከኣ ካብ ሓጎስን ሓዘንን ስድራና ዝፈሊ ኩነት ኣጋጢሙና ንነብር ኣለና" ይብል ብሓዘን።