ኣውዓሎም ወልዱ፡ ቅድሚ ኲናት ናይ መጀመርታን መወዳእታን ኣምባሳደር ኢትዮጵያ ኣብ ኤርትራ
ኣይተ ኣውዓሎም ወልዱ መስራትን ኣመራርሓን ህወሓት ክኾኑ ከለዉ ብ1993 ኣቆፃፅራ ኢትዮጵያ (2001 ኣ.ፈ) ግን ኣብቲ ውድብ ብዝተፈጠረ ዘይምርድዳእን ምፍንጫልን ከምዝተሰጎጉ ይዛረቡ።
ኣይተ ኣውዓሎም ቅድሚ ኲናት ኢትዮ ኤርትራ ናይ መጀመርታን መወዳእታን ኣምባሳደር ኢትዯጵያ ኣብ ኤርትራ ነይሮም ብ1986 ዓ፡ም (1994 ኣ.ኣ) ናብ ኤርትራ ብኣምባሳደርነት ተመዲቦም ስርሖም ጀሚሮም። ብዛዕባ ስራሕ ኣምባሳደርነቶምን ሽዑ ዝነበረ ኤምባሲ ኢትዮጵያን ምስ ቢቢሲ ትግርኛ ቃለ-መሕትት ኣካይዶም ኣለዉ። ሰናይ ንባብ። ቢቢሲ ትግርኛ፡ - ንኣምባሳደርነት ብኸመይ ተመሪፆም? ኣምባሳደር - ኣነ ካብቶም ናይ መጀመርታ ቅድሚ ምጅማር ብረታዊ ቃልሲ ህወሓት ናብ ኤርትራ ከይዶም ዝተዓለሙ ሓደ ስለዝነበርኩ ከም ምኽንያት ኮይኑ ክኸውን ይኽእል'ዩ። ብዘይካ'ዚ ኣብ ወፍሪ ቀይሕ ኮኾብ ደሓራይ ድማ ሰላሕታ ወራር ዝበሃል ንሓገዝ ምስ ዝተልኣኸ ሰራዊት ህወሓት ብሓላፍነት ኣርባዕተ ወርሒ ይኸውን ኣብኡ ምፅንሐይ'ውን ካልእ መምረፂ ከምዝኾነ እግምት። ብወገን ኤርትራ ኣብ ዝቐረበ ጥቆማ'ውን ንሱ ኣምባሳደር ኮይኑ እንተዝመፅእ ዝብል ሓሳብ ቀሪቡ ነይሩ። ብዙሕ ዝተኻበደን ዝተፈለየን ኣይነበረን። ሽዑ ጃኬት ተኸዲነ ፕረዚደንት ኢሳይያስ ተቐቢሉኒ ተዘራሪብና ስራሕ ጀሚረ። እቲ ኣብ ሜዳ ዝነበረና ርክብ ዝሰዓሮ ፅቡቕ ርክብ ነይሩና። ቢቢሲ ትግርኛ፡ - እቲ ኤምባሲ እንታይ ስራሕቲ የፈፅም ነይሩ? ኣምባሳደር - ነቲ ናይ ኤርትራ ስራሕቲ ፍልይ ዘብሎ ናይ ባሕሪ በሪ ዓሰብን ምፅዋዕን ስለዝነበረ ኣብኡ ዝስራሕ ናይ ወፃኢ ሰደድን ናብ ዓዲ ዝኣቱ ሸቐጣትን ዝቆፃፀር ክልተ ቆንስል ቤት ፅሕፈት ነይሩና። ኤምባሲ ኤርትራ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ስርሑ ጀሚሩ እቲ ኣብኡ ዝነበረ ናይ ጉምሩክ፣ ባንክን ሓይሊ ባሕርን ስራሕቲ በቶም ቆንስላት ይፍፀም። ኣብ ሞንጎ ክልትኤን ሃገራት ዝህሉ ዝኾነ ይኹን ጉዳያት'ውን እቲ ኤምባሲ'ዩ ዘፈፅሞ። ብዘይካ'ዚ ኣብ ዓሰብ ብርክት ዝበለ ኢትዮጵያዊ ማሕበረሰብ ስለዝነበረ ናይ ኢትዮጵያ ቤት ትምህርቲ ነይሩና። ብናይ ኢትዮጵያ በጀትን ስርዓተ ትምህርትን ይመሓደር ነይሩ። ኣብ ዓሰብ ካብ ዝነበረ መፃረይ ነዳዲ ዝወፅእ ነዳዲ ብመሰረት ስምምዕ ክልትኤን ሃገራት ብፅሒት ኢትዮጵያ ምጉዕዓዝ'ውን ነፈፅም። ናይ ህዝቢ ንህዝቢ ርክባት'ውን ናትና ስራሕ'ዩ። ብርግፅ ቪዛ ክትብሎ ኣይትኽእልን፤ ግን ድማ መሕለፊ ወረቐት ብዝምልከት ዝካየዱ ስራሕቲ፣ ንግዲ፣ ማሕበራዊ ጉዳያት ንሰርሕ ነይርና። ቢቢሲ ትግርኛ፡ - በቲ ሽዑ እዋን ክሳብ ክንደይ ዝኣኽሉ ኢትዮጵያውያን ኣብ ኤርትራ ይነብሩ ምንባሮም መረዳእታ ይነብረኩም'ዶ? ኣምባሳደር - ብፍላይ ኣብ ደረታት ትግራይን ዓፋርን ነፃ ምንቅስቓስ ነይሩ'ዩ። ካብ ማእኸል ዓዲ'ውን ዝንቀሳቐሱ ናይ ንግዲ ሰባት ስለዝነበሩ ነዚኦም ገዲፍካ ቀወምቲ ዝበሃሉ እንተውሓደ ክሳብ 130 ሽሕ ኢትዮጵያውያን ከምዝነበሩ ይግመት። ንኩሉ ቆፂርና ኣይኮንናን ነዚ ቁፅሩ ኣስፊርና። ግምታዊ ዝኾነ መረዳእታና እዩ። ከም ኢትዮጵያውያን ማሕበረሰብ በቲ ኤምባሲ ክርብሑ ካብ ዝነበሮም ድልየት ዝምዝገቡ ሰባት መሰረት ዝገበረን ኣብ ኢድና ዝነበረን'ዩ። ቢቢሲ ትግርኛ፡ - እቲ ናይ ህዝቢ ካብን ናብን ዝግበር ምንቅስቓስ ምስ ካልኦት ሃገራት ካብ ዝነበረ ተመሳሳሊ ስራሕቲ ብቐሊሉ ዝፍፀም'ዶ ነይሩ ምባል ይካኣል? ኣምባሳደር - እቲ ህዝቢ ብብዙሕ ነገራት ሓደ እዩ። ዓፋር ኣብ ኢትዮጵያን ኤርትራን ኣሎ፤ ኩናማ ከምኡ። ብሌን ናይ ኤርትራ ምስ ናይ ኢትዮጵያ ኣገው ዝመሳሰሉ እዮም። ትግርኛ ተዛራባይ ኣብ ክልትኤን ሃገራት ኣሎ። ርክባት ነዚ መሰረት ስለዝገብር ናይ መንግስቲ ፖሊሲ'ውን ተወሲኽዎ እቶም ኣብ ዶባት ዝርከቡ በቶም ናይቲ ከባብታት ምምሕዳር ብቐሊሉ ክንቀሳቐሱን ርክብ ክገብሩን ዝተፈቐደ እዩ። ብነፋሪትን ካልእ መጓዓዝያን ዝንቀሳቐስ ከኣ ኣብታ ዝኸዱላ ሃገር ኣብ ዘሎ መዕርፎ ነፈርቲ መእተዊ ቪዛ ክረኽቡ ይግበር። ነፃ ክበሃል ዝኽእል ምንቅስቓስ'ዩ ነይሩ። ቢቢሲ ትግርኛ፡ - ኣብ ኤርትራ ዝነበረ ኤምባሲ ኣበይ ከባቢ ነይሩ? ክሳብ ክንደይ ሰራሕተኛታት ነይሮሞ? ኣምባሳደር - ከም ኤምባሲ ክምስረት ከሎ ምናልባት ካብቶም ካልኦት ፍልይ ዘብሎ ነገር ብዘይካ'ቲ ኣብ ኣስመራ ዝነበረ ቤት ፅሕፈት ኤምባሲ ኣብ ዓሰብን ባፅዕን ቆንስላ ኣብያተ ፅሕፈት ነይሮምና። ነዚ ዝምጥን ናይ ሰብ ሓይሊ ምደባ ተገይሩ'ዩ። ብዙሕ ስራሕቲ ስለዝነበረና ብዙሕ ሰራሕተኛ ነይሩና። እቲ ናይ ኤምባሲ ህንፃ ቅድም ክብል 'ማሪናዮ' ዝበሃል ቤት ፅሕፈት ሓይሊ ባሕሪ ኤርትራ ይጥቀመሉ ነይሩ። ደሓር ከኣ ናይ ርእሰ ውሳነ ('ሪፈረንደም') ስራሕቲ ይፍፀመሉ ነይሩ። ብድሕሪ ግዜ እቲ ህንፃ ንዓና ተዋሂቡና። ኣብ መወዳእት ግን ኣብ ጥቓ መዕርፎ ነፈርቲ ኣስመራ ሰፊሕ መሬት ተዋሂቡና ዲዛይን ህንፃ ኣዳሊና ናብ ምህናፅ ኣብ እንኸደሉ ግዜ ናብ ኲናት ተኣትዩ። ቢቢሲ ትግርኛ፡ - ኣብቲ ናይ መወዳእታ ሰዓታት ኤምባሲ ከመይ ተዓፅዩ? ንሶም ኣበይ ነይሮም? ኣምባሳደር - ኣብቲ እዋን ኢህወዴግን ህግደፍን ክልተ ኮሚቴታት ነይሮም። ኣብዚ ኮሚቴ እዚ ተፀዋዒ እየ ነይረ። ካብዚ ብተወሳኺ ሚኒስትራል ኮምዩሽን ኣብ ዝበሃል እውን ተፃዋዒ ነይረ። ነዞም ኮምቴታት እዚኦም ድማ ዝተውሃቡ ዕማማት ነይሮም። ብፍላይ ድማ ኣብ መሬትን ዶብን ተንከፍ ጉዳያት ዘድሃበ ልኡኽ ስለዝነበረ፡ ምስቲ ልኡኽ ናብ ከተማ ኣዲስ ኣበባ መፂአ። እዚ ልኡኽ ዓርቢ መፂኡ ቀዳምን ሰንበትን ኣብ ዝተኻየደ ኣኼባ ተሳቲፉ ሰምበት ናብ ኣስመራ ተመሊሱ። ኣነ ግን ኣብ ኢትዮጵያ ተሪፈ። ሰንበት ከይዶም፡ ረቡዕ መዓልቲ እቲ ኲናት ተወሊዑ። እዚ ምስተፈጠረ ኣነ ከይተመለስኩ ተሪፈ። ቢቢሲ ትግርኛ፡ - እቲ ኲናት ምስ ተፈጠረ፡ ንሶም ሙሉእ ንሙሉእ አቲ ሓላፍነት ስራሕ ጠጠው ኣቢሎም ማለት ድዩ? ኣምባሳደር - ኣብኡ ሰለስተ ዝኾኑ ወኪላት ተሪፎም። ነቶም ወኪላትና ካብቲ ኤምባሲ ከይትወፅኡ ኢልናዮም። እቲ ንብረትና እውን ተዓሺጉ። ብዘለና ዲፕሎማሲያዊ ከለላ እቲ መሰረታዊ ዝኾነ ንብረትና ብባፅዕ ኣቢሉ ብናይ ኢትዮጵያ መርከብ መፂኡ። ቢቢሲ ትግርኛ፡ ኣብዚ ሕዚ እዋን ርክብ ክልቲአን ሃገራት ናብ ሰላም ዝመለሰሉ ኩነታት ኣሎ። ኤምባሲ ክሳብ ምኽፋት ተበፂሑ'ሎ። ኣምባሳደር ኮይኖም ኣብ ኤርትራ ከም ምስርሖም መጠን፡ እቲ ዲፕሎማስያዊ ርክብ ከመይ ክኸውን ኣለዎ ይብሉ? ኣምባሳደር - ኣብ ክልቲአን ሃገራት ንዕስራ ዓመታት ሃዋህዉ ኣይ ሰላም ኣይ ኲናት ተፈጢሩ ስለዝፀንሐ፡ ሕዚ መራሕቲ ክልቲአን ሃገራት ንሰላም ቅሩባት ምዃኖም ከም መበገሲ ብእወንታ እየ ዝወስዶ። እቲ ሕዚ ዝኒሀ ናይ ሕፅኖትን ሆይሆይታ ግን ኣይፈተኽዎን። ምኽንያቱ ነቲ ኵናት መበገሲ ዝኾኑ ነገራት ብሽፍኑ እንከይተተንከፉ እንተድኣ ሓሊፎም፡ እንደገና ናብ ኲናትን ካልኦት ነገራትን ክንመፅእ ኢና ማለት እዩ። ስለዚ መንግስታት ኢትዮጵያን ኤርትራን፡ 'ናብኡ ዘእተዉና ነገራት እንታይ እዮም?' ብምባል፡ ክእረሙ ዝግበኦም ነገራት ክእርሙ ኣለዎም። ቀዳማይ ነገር ናይ ኢኮኖሚ ርክባት ከመይ እዩ ክኸውን? ጉዳይ መተዓዳደጊ ገንዘብ 'ከ? ኣጠቓቕማ ወዳባትን ንግድን፣ ህዝቢ ንህዝቢ ዝገብርዎ ርክብ፣ እቶም ኣብ ዶባት ትግራይን ዓፋርን ዘለዉ ህዝብታት ብኸመይ እዮም ከም ተራ ህዝቢ ክናገዱ ዝኽእሉ? ብትኽክል ክምከረሉ ይግባእ።