ግዳያት ጨፍጫፍ ሩዋንዳ፡ 'ኣቦይ፡ እቲ ዓማጺ'
ወዲ 24 ዓመት ሩዋንዳዊ፡ ኣብ እዋን ጀምላዊ ጨፍጫፍ ሩዋንዳ ኣዲኡ ተዓሚጻ ከመይ ከም ዝወለደቶ ንቢቢሲ ኣካፊሉዎ ኣሎ።
ካሪንን፡ ሓደ ካብቶም ብጾታዊ ዓመጽ ዝተወለዱ ወዳ ጂን-ፔሪን ክልቲኦም፡ ግዳያት ጾታዊ ዓመጽ ብምኻኖም ክበጽሖም ካብ ዝኽእል ማሕበራዊ 'ሕፍረት' ንምክልኻል ሽሞም ተቐይሩ'ዩ። ጂን-ፔሪ፡ ተምሃራይ ቀዳማይ ብርኪ እናሃለወ ዝቐረበሉ ዝምላእ ቅጥዒ'ዩ፡ ወላዲ ኣቡኡ መን ምኻኑ ንክፈልጥ ኣበጊሱዎ። "ኣይፈልጦን፤ ሽሙ'ውን መን ምዃኑ ኣይፈልጥን" ኢሉ። ኣብ ገዛኻ፡ ኣቦ ዘይምህላው ሓድሽ ኣይኮነን። ብዘይ ወላዲ ዝተረፉ ብዙሓት ህጻናት ኣለው። ኣብ ርዋንዳ ኣብ 1994 ኣብ ዝነበረ ጃምላዊ ጭፍጫፍ ልዕሊ 800 ሽሕ ሰባት ተቐቲሎም'ዮም። ነበርቲ እቲ ዝነብርሉ ከባቢ ኣቡኡ መን ምዃኑ ክሓምዩ ሰሚዑ'ዩ፤ ግን ድማ ነቲ ሓቂ ንምፍላጥ ዓመታት ክወስደሉ'ዩ። ኣዲኡ ካሪን ከም እትብሎ "ብሓደ ግዜ እትወስዶ ቀሊል ነገር ኣይኮነን፡ ብዙሕ ነገር ሰሚዑ'ዩ። ከም ዝተዓመጽኩ ኩሉ ማሕበረሰብ ይፈልጥ'ዩ፡ ዋላ ሓደ ነገር ግን ክገብር ኣይክኣልኩን"። ካሪን፡ "ወደይ ኣቡኡ መን ምዃኑ ብተደጋጋሚ ይሓተኒ ነይሩ። ግን ካብ ሞንጎ እቶም 100 ዝዓመጹኒ ሰብኡት ሓደ ክከውን ስለ ዝክእል፡ እገለ'ዩ ኢለ ክነግሮ ኣይኽኣልኩን" ትብል። 'ከምልጥ ኣይክኣልኩን' ኣብ እዋን 100 መዓልታት ጅምላዊ ጨፍጫፍ ሩዋንዳ፡ ብምኽንያት ጾታዊ ዓመጽ ቑጽሪ ዝተወለዱ ህጻናት ብወግዒ ኣይፍለጡን። ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ጎንጺ ስዒቦም ዝመጽኡ ጾታዊ ጥቕዓታት ንከብቅዑ ጻዕሪ ገይሩ'ዩ፤ ዝሓለፈ ዓመት ጾታዊ ዓመጽ ካብ ሶርያ ክሳብ ኮሎምቢያ፣ ካብ ዲሞክራሲያዊት ኮንጎ ክሳብ ሚያንማር መገዲ ውግእን ኲናትን ኮይኑ'ዩ። ውጻእ እዚ መዓት ዝኾኑ ሰባት፡ #EndRapeinWar ዝብል ናይ ጎስጓስ መገዲ ገይሮም፡ ኣብ ማሕበራዊ ሚዲያ ታሪኾም የውጽኡ ኣለው። እዚ እቲ ውድብ'ውን ትኹረት ክገብረሉ ዝዓለመ'ዩ። ሩዋንዳ፡ መበል 25 ዓመት ናይ 100 መዓልታት ጀምላዊ ጨፍጫፍ ዘኪራ'ያ ኮይኑ ግን፡ ድሕሪ ርብዒ ዘመን'ውን እንተኾነ፡ ብዛዕባ ፍጻሜታት ምዝራብ ቀሊል ኣይክኸውንን። ታሪኽ ካሪን ምስማዕ፡ ስለ ምንታይ ወዳ እቲ ሓቂ ንምስማዕ ክሳብ ልቢ ዝገዝእን ዝዓብን ተጸብያ ግሁድ'ዩ። ጾታዊ ዓመጽ ክበጽሓ እንከሎ፡ ኣብናቱ ዕድመ ነይራ። ንሳ፡ ብጎረቤት ዓሌት ቱቲስ ዝኾኑ ሁቱ፣ ሚሊሻን ወተሃደራትን ተደጋጋሚ ጾታዊ ዓመጽ ካብ ሞንጎ ዝበጽሐን ብኣማኢት ኣሽሓት ዝቑጸራ ደቂ ኣንስትዮ'ያ። እቲ ጀምላዊ ዓሌታዊ ጨፍጫፍ ምስተጀመረ ኣብ ገጻ ብዝበጽሓ ማህረምቲ እናደመየት ሓሊፋቶ፤ ክሳብ ሕጂ ድማ ምብላዕ ኮነ ምዝራብ ኣይትኽእልን። ዘጥቅዑዋ ዝነበሩ ሰባት፡ ሬሳ ኣብ ኣብያተ ትምህርቲ ናይ ዝተቐተሉ ሰብኡት፣ ደቂ ኣንስትዮን ህጻናትን ኣምጺኦም ናብ ዝድርብዩሉ ዝነበረ ቦታ ኣምጺኦምዋ ነይሮም፤ ንሳ ግን፡ ኣብ ክሊ እቲ ዝበጽሓ ጉድኣትን ዘሕደረላ በሰላን ኮይና ክትመውት ኣይደለየትን። ዋላ'ውን፡ እቶም ዝዕምጹዋ ዝነበሩ ወተሃደራት፡ ድላዮም ምስ ፈጸሙ ድሕሪ ሰዓታት ብበትርን ካልእን መሊሶም እናሃረሙ ክትሓስቦ'ውን ዝኸብድ ጉድኣት እንተበጽሑላ፡ ካሮሊ ግን ክትመውት ኣይከኣለትን ። ጸኒሑ ግን፡ ካልኦት ጉጅለ እንተጥቅዑዋ፣ መላእ ሰብነታ ብማህረምቲ እንተሳቕዩዎ፡ ድሕሪ ሕጅስ ምንባር'ውን ኣየድልየንን ኢላ። "ኣብ ቀረባ ሞት ተመንየ፤ ብዙሕ ግዜ ክመውት ደልየ"። መክርኣ ዘእክል ኣይመስልን። ህይወታ ንምድሓን ዝጓየይ ዝነበረ ብሚሊሻ ሁቱ ዝመሓደር ሆስፒታል ነበረ። "ከምልጥ ኣይክእልን። ኩሉ ነገር ኣእኺሉ ስለ ዝነበረ ክኸይድ ኣይክእል" ኢላ። "ምሳይ ጾታዊ ርክብ ክፍጽም ዝደለ ኩሉ፡ ድላዩ ክገብር ይኽእል። ክሸኑ እንተደልየም'ውን ኣብ ዝባነይ መጺኦም ክገብሩዎ ይኽእሉ"። እቲ ሆስፒታል፡ ብግንባር ሓርበኛታት ሩዋንዳ ሓራ ምስ ወጽአ'ያ ካሪን እቲ ዘድልያ ሕክምናዊ ረድኤት ዝረኸበት። ደኺማ፣ ተሰይራ፣ እናደመየት ግን ድማ ብህይወታ ናብ ከባቢኣ ክትምለስ ድማ ፍቓድ ረኺባ። እቶም ሓካይም ድቂ ከም ዝቛጸረት ምስ ፈለጡ ግን፡ ሰንቢዶም። "እንታይ ክገብር ከም ዝኽእል ይሓትት ነይረ፤ እንታይ ክፍጠር ከም ዝኽእል ክሓስቦ ኣይክኣልኩን"። "እቲ ቖልዓ ምስተወለደ፡ ክርድኣኒ ኣይክኣለን። እቲ ህጻን ካባይ'ዩ ወጺኡ ኢሉ ክኣምን ኣይክኣልኩን። ብዛዕባ እቲ ዝተፈጠረ ነገራት'የ ዝሓስብ ነይረ። ምስ ወለድኹ፡ ፍቕሪ ዘይብለይ እቲ ቖልዓ ክነብር ፈቒደሉ'የ"። 'ተነጽሎ ቆልዑ' እዚ ታሪኽ፤ ወይ ሽራፍ እዚ ታሪኽ፡ ኣብ ሩዋንዳ ንዝሓለፉ 25 ዓመታት ሚኢቲ ግዜ ተዘሪቡ'ዩ። "ጾታዊ ዓመጽ ኣጸያፊ'ዩ። ዝበዝሐ ግዜ በዚ ተግባር ዝሓፍር እቲ ሰብኣይ ዘይኮነ፡ እታ ጓል ኣንስተይቲ'ያ" ይብል ሓላፊ ግዳያት ጾታዊ ዓመጽ ንዝኾና ኣደታትን ደቀንን ስነ ልቦናውን ትምህርታውን ሓገዝ ናይ ዝህብ ፕሮግራም ሩዋንዳ ዝኾነ ሳም ሙንደሬሬ። እተን ግዳያት እቲ ማሕበረሰብ ስለ ዘግልለን፡ ኣዴታት ደቀን የርሕቕኦም። ንገሊአን ድማ፡ ዝመስረትኦ ሓዳር የፍርሰለን። በዚ ምኽንያት ዘኽእለን ዝረኸባ ደቂ ኣንስትዮ፡ ምስጢረን ሓቢአን ይነብራ። ከም ውጽኢቱ ድማ፡ ከም ጂን-ፒሬ ዝበሉ፡ ክመልኡዎ ዝግባእ ቅጥዒ እንትመጽኦም ይደናገሩ። "ሕጂ ኣዴታት ደቀን ድሕሪ'ቲ ጀምላዊ ጨፍጫፍ ከመይ ከም ዝተወለዱ ክዛረባ ኣለወን። ብቐሊሉ፤ ኣቦኻ ኣብቲ እዋን ተቐቲሉ ምባል'ዩ። ቆልዑ እንትዓብዩ ግን ብዙሕ ሕቶ'ዮም ዝሓቱ። እታ አደ ድማ እቲ ሓቂ ክትዛረብ ትግደድ" ኢሉ ሳም። ንዝሓለፉ ዓመታት፡ ፋውንዴሽን ሩዋንዳ፡ ኣዴታት ዝሓለፍኦ ታሪኽ ዝዛረባሉ መገዲ ክምህር መጺኡ፤ ኮይኑ ግን በሰላ'ውን ከሕድር ከም ዝኽእል ሳም ኣይሓብአን። "ጉድኣቱ ኣብ ነዊሕ እዋን ዝመጽእ ክኸውን ይኸእል። ካብ ውሉድ ወለዶ'ውን ክሓልፍ ይኽእል" እዩ ዝብል፡ ሓንቲ ንእስቲ ካብ ሓድሽ በዓልቤታ ሓቢኣቶ ንእትነብር ሕሉፍ ታሪኻ እናሓሰበ። ንሳ፡ ሰብኣየይ ጉደይ እንተፈሊጡ ሓዳረይ ክፈርስ'ዩ ኢላ እያ ትሓስብ። ካብዚ ብምብጋስ፤ ሓንቲ ኣደ ጓላ ብዘርኣየቶ ዘይግቡእ ባህሪ ስለ ዝቐጽዐታ "እቲ ዝተወለደትሉ ኩነታት ዝፈጠሮ'ዩ" ኢላ ኣሚና'ያ። ከም ካሪን ዝበላ ብዙሓት ኣደታት ድማ፡ ዝሓለፈ ኩሉ ክሳብ ሕጂ ስለ ዝዝክርኦ ምስ ደቀን እዚ'ዩ ኢለን ክገልጽኦ ዝኽእላ ስምዒትን ቅርበትን የብለንን። ኣብ መወዳእታ ግን፡ ካሪን ጂን-ፔሪ ከመይ ከም ዝጠነሰቶ ወዲ 19 ወይ 20 ዓመት ምስ ኮነ ነጊራቶ'ያ። ተቐቢሉዎ። ክሳብ ሕጂ ግን፡ ኣቦ ክህልወሉ ናይ ዝግብኦ ሃጓፍ ኣብ ህይቱ ኣሎ። እቲ ዝገርም፡ ነቲ ኣዲኡ ዝዓመጻ ሰብኣይ ጽልኣት የብሉን። ካሪን ድማ ይቕረ ክትብሎ ወሲና። "ብኡኡ ሓሪቐ ኣይፈልጥን። ሓልሓሊፉ ብዛዕብኡ ይሓስብ'የ፤ ኣብ ህይወተይ ጸገማት ከጓንፉኒ ከለው ዝሕግዘኒ ኣቦ ኣብ ቀረባይ ክህሉ ዝብህገሉ እዋን ኣሎ" ይብል ወዳ ጂን-ፒሬ። መካኒክ ኮይኑ ናይ ባዕሉ ስድራ ክምስርት ሓሳብ ኣለዎ። ካሪን ስነልቦናዊ ሓገዝ ምስረኸበት፡ ምስ ወዳ ዘለዋ ምትእስሳር ክቕየር ይሕግዛ ኣሎ። "ሕጂ ወደይ ከም ዝኸነ ይስምዓኒ"። ክልቲኦም ዘለዎም ቅርበት፡ ኣብታ ብዝረኸቡዋ ገንዘባዊ ሓገዝ ዝዓደጉዋ ገዛ ኮይኖም፡ ብሓባር ኣማዕዲዮም ንማዕዱኦም ዘሎ ሓምለዋይ ጎቦ ይዕዘቡ። ኣብቲ ምስ መሳቱኣ እናጎየየት ዝዓበይሉ ገጠር ከባቢ ኮይና ወዳ ተዕቢ ኣላ፤ ነገራት ምህዳእ ስለ ዝጀመሩ ድማ፡ እቲ ማሕበረሰብ ከም ዝተቐበሎም ምሕሳብ ጀሚሮም ኣለው። "ምስ በሰላታተይ ነዊሕ ግዜ ከም ዝነበርኹ ስለዝፈልጡ፡ ሕጂ ሕጉስቲ'የ፡ ኢላ ካሪን። ጂን-ፔሪ፡ ኣዲኡ ንዝሓለፈቶ ኹሉ ሓሲቡ ብኣኣ ይኾርዕ'ዩ። "እዚ ምርኣይ ከቢድ'ኳ እንተኾነ ሕጉስ'የ" ኢሉ።