ቅልውላው የመን ኣበይ ኮን ይውዳእ ይኸውን?
ሃገረ የመን ኣብ ታሪኻ ሓያሎ ኩናት ሓድሕድ ኣካይዳ ኣላ። ኣብ ሓደ እዋን ደቡብን ሰሜንን ተባሂላ ብኽልተ መንግስትን ስርዓትን ትመሓደር ነይራ። ኣብ 1990 ብውህደት ክልተ የመን ሪፖብሊክ የመን ተመስሪታ፡ እቲ ትማሊ ብዕጡቓት ምሊሻ ሖቲ ዝተቐትለ ዓሊ ዓብደላ ሳልሕ ከኣ ፕሬዝደንት ሪፐብሊክ የመን ኮይኑ። ብ2011 ብጸቕጢ ህዝባዊ ተቓውሞ ንምክትሉ ነበር ፕረዚደንት ዓብዱሮቦ መንሱር ሓዲ ስልጣን ኣረኪቡ ተኣልዩ።
ደብዳብ ነፈርቲ ስዑድ ዓረብ ኣብ ጥቓ ሰንዓ ቅልዉላዉ የመን ከመይ ኢሉ እዩ ማዕቢሉ ይኹን እምበር ፖለቲካዊ ኩነታት የመን ኣይሃደአን በንጻሩ ምትእትታው ግዳም ከይተረፈ ተሓዊሱዎ ጠንኪሩን ከሪሩን። ኣብዚ እዋን እዚ መን ምስ መን'ዩ ዝዋጋእ ዘሎ? እታ ኣብ ዓለም ካብ ዘለዋ ድኻታት ሃገራት ዓረብ ዝደኸየት የመን፡ ኣብ ሞንጎ እሙናት ደገፍቲ ዓለምለኻዊ ተቐባልነት ዘለዎ መንግሰቲ ዓብዱሮቦ መንሱር ሓዲን፡ ምንቅስቓስ ልፍንታዊ ዕጡቓት ሖቲን ብዝተወለዐ ኲናት ኣብ ከቢድ ቅልውላው ትርከብ። ካብ ወርሒ መጋቢት 2015 ጀሚሩ፡ ኣብታ ሃገር ልዕሊ 8600 ሰባት ክሞቱ እንከለው ካልኦት 49 ሽሕ ሰባት ቖሲሎም። መብዛሕትኦም ብደብዳብ ነፈርቲ ስዑዲ ዓረብ እትመርሖ ልፍንታዊ ኪዳን እዮም ተጎዲኦም። ብሰንኪ እቲ ኩናት ከኣ ኣስታት 20 ሚሊዮን የመናውያን ህጹጽ ሰብኣዊ ሓገዝ የድልዮም ኣሎ። እቲ ኲናት ከመይ ኢሉ እዩ ጀሚሩ? ኣብ 2011 ብቀውዒ ሰውራ ዝፍለጥ ህዝባዊ ኣብያ፡ እቲ ንነዊሕ እዋን ኣብ ስልጣን ዝጸንሐ ዓሊ ዓብደላ ሳልሕ ስልጣኑ ንዓብዱ ሮቦ መንሱር ኣብ ምርኽኻብ ብዘጋጠመ ዉድቀት ፖለቲካዊ ምስግጋር ዝሰዓበ ዘይምርግጋእ ንየመን ናብ ኲናት ኣጥሒሉዋ። ዓብዱሮቦ መንሱር ሓዲ፡ ኣብ ደቡባዊ ክፋል እታ ሃገር ዝንቀሳቐስ ኣልቃዒዳ ዘውረዶ መጥቃዕታትን ብልሽውናን ስእነት ስራሕን ሕጽረት ምግብን እታ ሃገር ንምቅላስ ጻዕሪ ገይሩ። ንዝሓለፉ ዓሰርታት ዓመታት፡ ኣንጻር መንግስቲ ዓሊ ዓብደላ ሳልሕ ክካየድ ዝጸንሐ ምንቅስቓስ ሖቲ፡ ነቲ ዝነበረ ድኽመት መንግስቲ ተጠቒሙ ወሰንቲ ዞባታት ሒዙ። ኣብ መስከረም 2014 ከኣ መንገድታት ብምዕጻዉ ንርእሰ ከተማ የመን ሰንዓ ድማ ተቖጻጺሩ፡ ኣብ ጥሪ 2015 ከኣ ንሚስተር ሓዲን ካቢኔ ሚኒስትራቱን እሱራት ገዛ ገይሩዎም። ድሕሪ ወርሒ ከኣ ፕረዚደንት ሃዲ፡ ናብ ወደባዊት ከተማ ደቡብ ዓደን ሃዲሙ። ሖቲን እሙናት ሓይልታት ጸጥታ ዓሊ ዓብደላ ሳልሕን ነታ ሃገር ሙሉእ ንሙሉእ ብምቁጽጻር ንሃዲ ሃገር ለቒቑ ከምዝወጽእ ገይሮሞ። ኣብ 2015 ስዑዲ ዓረብ እትመርሖ ልፍንታዊ ኪዳን ንፕረዚደንት ዓብዱሮቦ መንሱር ሃዲ ንምምላስን፡ ብኢራን ይድገፉ እዮም ንዝብሎም ምሊሻ ሖቲን ንምድኻም መጥቃዕቲ ነፈርቲ ኸፊቶም። እዚ ልፍንታዊ ኪዳን ካብ ሃገራት ኣሜሪካ፡ ብሪጣኒያን ፈረንሳይን ንዋታዊ ሓገዝን ስለያዊ ሓበሬታን ይረክብ እዩ። ብድሕሪ'ኸ እንታይ ኮነ? ኣብቲ ዝሓለፈ ወርሒ ጥቅምቲ፡ ስዑዲ ዓረብ ብዘካየደቶ መጥቃዕቲ ቦንባ 140 ሰባት ሞይቶም። ኣብ ሞንጎ ክልቲኦም ሓይልታት ንክልተ ዓመትን መንፈቕን ዝተኻየደ ጎንጺ ጠጠዉ ከብል ውድብ ሕቡራት ሃገራት ዝመርሖ ዉዕሊ ሰላም እውን ኣይተዓወተን። ብዙሓት ድሕሪ ምሟቶም፡ ደገፍቲ መንግስቲ ዓብዱሮቦ መንሱር ሃዲ ዝኾኑ ሓይልታት፡ ኣብ ዓደን ዝካየድ ዝነበረ ተቓውሞ ጠጠዉ ከምዝብል ገይሮም። እንተኾነ ኣብ የመን ዝነጥፍ ኣልቃዒዳን ዕጡቓት ጂሃድን ጉጅለ ዳዕሽን፡ ነቲ ዘሎ ዘይምርግጋእ ተበሊጾም ብርክት ዝበላ ከባቢታት ብምቁጽጻር መንግስቲ ተቖጻጺሩዋ ኣብ ትበሃል ከተማ ኤደን መጥቃዕቲ ክፍጽሙ ጸኒሖም። ሕዳር 2017 ተቓወምቲ ሖቲ ናብ ሪያድ ሚሳይል ወንጪፎም። ብድሕሪኡ ስዑዲ ዓረብ እትመርሖ ልፍንታዊ ኪዳን ንመስመር ባሕርን ኣየርን የመን ዓጽዩዎ። ልፍንትን ምፍልላይን ዓሊ ዓብደላ ሳልሕን ዕጡቓት ሖቲን ደቡብን ሰሜንን ክፋላት የመን ክወሃሃዳ ወሲነን እቲ ኣብ ሞንጎ ዕጡቓት ሖቲን ደገፍቲ ዓሊ ዓብደላ ሳልሕን ዝነበረ ልፍንቲ ብዙሕ ግዜ ምውጣጥ ዝዓብለሎ ስልታዊ እዩ ነይሩ። ኣብ መወዳእታ ወርሒ ጥቅምትን መጀመርታ ሕዳርን ከኣ ብዝያዳ ተጋዲዱ። ብ29 ሕዳር ኣብ ሰንዓን ካልኦት ከባቢታትን ኣብ ሓድሕዶም ግጭት ተላዒሉ። ብ 2 ሕዳር ዓሊ ዓብደላ ሳልሕ ኣብ ሃገራዊ ተሌቪዥን ቀሪቡ፡ ልፍንታዊ ኪዳን ስዑዲ ዓረብ መጥቃዕቲ ነፈርቲ ጠጠዉ እንተቢሉ ምስ ስዑዲ ሓድሽ ምዕራፍ ርክባት ክፈጥር ከምዝኽእል ሓቢሩ። ኣይደንጎየን ግን ትማሊ 04 ታሐሳስ ብምሊሻ ሖቲ ተቐቲሉ። ንዓለም ጉዳይ የመን እንታይ የገድሳ? አብ የመን ዘጓንፍ ነገር ወትሩ ዞባዊ ወጥሪ ምልዓሉ ኣይተርፍን እዩ። እቲ ወጥሪ ንምርግጋእ እታ ሃገር ስለዝሃስዮ ንምዕራባዊ ክፋል ዓለም'ዉን ዘጨንቕ'ዩ። ትካላት ስለያ ሃገራት ምዕራብ፡ ኣብ ዞባታት ዓረብ ዝንቀሳቐስ ክንፊ ኣል ቃዒዳ፡ ዘለዎ ቴክኒካዊ ዓቕሚ ሞያን እንተዓብዩ ኣብ ዝተፈላለየ ክፋላት ዓለም ናይ ምጥቃዕ ተኽእሎኡ ክዓቢ ስለዝኽእል ኣዝዩ ሓደገኛ ምዃኑ ይገልጹ። ጉጅለ ዳዕሽ ኣብ የመን እግሪ ምትካሉ እውን ብቐሊሉ ከምዘይርእዩዎ ይሕብሩ። እቲ ኣብ ሞንጎ ዕጡቓት ሖቲን ንመንግስቲ ዓብደሮቦ ሃዲ ንምምላስ ዝካየድ ጎንጺ ከኣ ምልክት ኣብ ሞንጎ ብኢራን ዝድገፉ ሺዓውያን ሖቲን፡ ብስዑዲ ዓረብ ዝደገፉ ሱኒን እዩ። ሃገራት ወሽመጥ ዓረብ፡ ኢራን ንጉጅለታት ሖቲ ፋይናንሳዉን ወተሃደራዉን ሓገዝ ትገብር'ያ ዝብል ኽሲ እኳ እንተቕረባላ፡ ኢራን ግን ኣይትቕበሎን እያ። የመን፡ ንጋልፍ ዓደንን ቀይሕ ባሕርን ዘራኽብ ማያዊ ክፋል መጻብቦ ባብ ኣል-ማንዳብ ትዉንን። እቲ ቦታ ብርክት ዝበለ ነዳዲ ዓለም ዝመሓላለፈሉ ስትራቴጂካዊ መስመር ብምዃኑ፡ የመን ኣገዳሲት ሃገር ይገብራ። ታሪኻዊ ድሕረ ባይታ የመን የመን ርእሰ ከተማኣ ሰንዓ 1839- ዓደን ኣብ ትሕቲ ግዝኣት ብሪጣንያ ኣትያ። ስዊዝ ከናል ኣብ 1869 ተኸፊቱ 1849- ኦቶማን ናብ ሰሜን ተመሊሶም'ኳ እንተሓዙ ተቓውሞ ገጢሙዎም 1918- ኦቶማን ኢምፓየር ፈሪሱ። ሰሜን የመን ነፃነታ ኣዊጃ፡ ኢማም ያህያ ብዝተብሃሉ ድማ ተመሪሓ 1948- ያሕያ ተቐቲሎም፥ ይኹን 'ምበር ወዶም ኣሕመድ ነቶም መሳፍንቲ ደቚሱ ስልጣን ወሪሱ 1962- ድሕሪ ሞት ኢማም ኣሕመድ ወዶም ስልጣን እንተወረሰ'ኳ ወተሃደራዊ መኮንናት እቲ ስልጣን ኣሕዲጎም ሪፓብሊክ የመን ዓረብ መስሪቶም። ኣብ መንጎ ብሳውዲ ዝድገፉ ንጉሳዊ ቤተሰብን ብግብፂ ዝድገፉ ሪፐብሊካንን ኲናት ሕድሕድ ስዒቡ። ምስረታ ደቡብ የመን 1967- ዓደንን ካልእ ኣብ ትሕቲ ግዝኣት ደቡብ ዓረብን ዝነበረ ከባቢን ሓዊሱ ህዝባዊ ሪፓብሊክ የመን ተመስሪቱ 1969 - ናይ ህዝባዊ ሪፐብሊክ የመንን ፓርቲ ሶቭየት ማሕበራዉን ፖሊሲ ጉዳይ ወጻእን ዳግም ከዐሪ'ዩ ዝተብሃለ ማርክሲስት ኣብ ደቡብ እታ ሃገር ስልጣን ሒዙ። 1971 - ብርክት ዝበሉ ሰላማዉያን ተቓወምቲ እንተድሐርሕሩ፡ ዕጡቓት ጉጅለታት መንግስቲ ንምዉዳቕ ጥምረት መስሪቶም 1972 - ብዓረብ ሊግ ዝፈረሰ ዉዕል ምቁራጽ ተኩሲ ስዒቡ ኣብ ሞንጎ የመናዉያን ጎንጺ ተላዒሉ 1978 - ዓሊ ዓብደላ ሳልሕ ፕረዚደንት ሰሜን የመን ኮይኑ 1979 -ክልቲአን ዞባታት ንምጥማር ሓዱሽ ጎንጺ ኣብ ሞንጎ የመናዉያን ተላዒሉ 1982 - ኣብዚ ግዜ ዘጋጠመ ምንቅጥቀጥ መሬት 3000 ሰባት ቐቲሉ ድሕሪ ናይ ግብጽን ቱኒዝያን ሕብራዊ ዓመጻት ህዝቢ ናብ ኣደባባያት ሰንዓ ዝወጹ የመነዋያን ተቓወምቲ መንግስቲ 1986 - ብዝተላዕለ ፖለቲካዊ ጎንጺ ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት ደቡብ የመን ሞይቶም። ፕረዚደንት ዓሊ ናስር ሙሓመድ ካብታ ሃገር ወጺኡ፡ ድሕሪ ዝተወሰነ ግዜ ናይ ሞት ፍርዲ ተፈሪዱዎ። ሓዱሽ መንግስቲ ድማ ተጣይሹ። ጥምረት ሰሜንን ደቡብን 1990 - ሳላሕ ፕሬዝደንት ድሕሪ ምዃኑ የመን ሪፐብሊክ ኮይና ናብ ሓደ መጺኣ። ኣብ ሞንጎ ክልተ ሃገራት ዝነበረ ዉጥጥ ድማ ምህዳእ ተኻኢሉ። 1992 - ኣብ ዓበይቲ ከተማታት ዋጋ ምግቢ ንሂሩ ሚያዝያ1993 - ዉድባት ሰሜንን ደቡብን ዝሓዘ ልፍንታዊ መንግስቲ ተጣይሹ ነሓሰ 1993 - ምኽትል ፕረዚደንት ዓሊ ሳሊም ኣል-ባይድ ደቡብ ኣይተረብሐትን፣ ደቡብ ብሰሜናዉያን ይጥቅዑ ኣለዉ ብዝብል ናብ ዓደን ከይዱ ምክፍፋል ግንቦት 1994 - ድሕሪ እቲ ዘጋጠመ ፖለቲካዊ ኣፈላላይ፡ ሳላሕ፡ ኣል-ባይድን ካልኦት ኣባላት መንግስቲ ደቡብን ብምስጓግ ኣዋጅ ህጹጽ ግዜ ኣዊጁ። ግንቦት ክሳብ ሓምለ 1994 -ኣል-ባይድ ናጽነት ዲሞክራሲያዊት ሪፐብሊክ የመን ኣዊጁ። ሓይልታት ሰሜን ዓደን ተቖጻጺሮም፡ መራሕቲ ደቡብ ናብ ወጻእ ሃገራት ተሰዲዶም፡ ኣብ ዘየለዉሉ ብሞት ክቕጽዑ ድማ ተፈሪዱዎም። 1995 - የመንን ኤርትራን ኣብ ጉዳይ ቀይሕ ባሕሪ ናብ ጎንጺ ኣትየን ማሕበረሰብ ሙስሊም የመን ዛይድ ሺዓ ሻምፒዮና ክገብር ዝኸኣለ ምንቅስቓስ ሖቲ፡ ቅድም ክብል ኣብ ዝነበሩ ዓመታት ኣንጻር ሳላሕ ዝተኻየዱ ዓመጻት ዓብለልቲ ኾይኖም፡ ድኽመት እቲ ፕረዚደንት ተበሊጾም ዞባ ሳዳን ጎረባብቲ ኸባቢታትን ክቆጻጸሩ ክኢሎም። ኢድ ኣታውነት ብሪጣንያ ኣብ የመን ጻዊዒት ንለውጢ ሓድነት መንግስትን እናዓበዩ ዝመጹ ዓመጻትን ሃገራዊ ዘተ ዕጡቓት ሑቲ ፕሬዚደንት መን ነበር ሳላሕ ምስ ፕረዚደንት ኣሜሪካ ናይቲ ሽዑ እዋን ጆርጅ ቡሽ ንምዃኑ ሑታውያን እንታዎት እዮም?