ስኑዕ ዜና፡ ካብ ሓቃዊ ሓበሬታ ክትፈልይሉ እትኽእሉ መገዲ
ኣብ ማሕበራዊ መራኸብታት፡ ብዙሓት ነናይ ባዕሎም ሓሳባት ክህቡ ምርኣይ ልሙድ እዩ። እዞም መረዳእታት ሓቂ ድዮም ሓሶት ግና ናይ ምፍላይ ዋኒን ናይ ተጠቀምቲ እዩ።
ናይ ሓሶት ዜናታት ወይ ድማ 'ፌክ ኒውስ' ስግኣት ተጠቀምቲ ማሕበራዊ ሚድያታት ካብ ዝኸውን ውዒሉ ሓዲሩ ኣሎ። ናይ ሓሶት ዜናታት፡ ኮነ ተብሂሎም ፖለቲካዊ ወይ እውን ገንዘባዊ ድልየት ንምምላእ ዝንዝሑ ሓበሬታታት እዮም። ናይ ውልቀ ረብሕኦም ንምዕዋት ዝተሰንዑ መረዳእታት፡ ሓቂ ኣምሲሎም ዝዝርግሑ ብዙሓት እዮም። ትሕዝቶ ሓደ ስእሊ ወይ ቪድዮ ሓቃውነት ንምርግጋፅ ዝሕግዙ ብዙሓት መንገድታት ኣለዉ። እዞም ሜላታት ቅድሚ ምትግባርና፡ ፈላማይ ተግባር ክኸውን ዝግባእ ግና፡ እቲ ምስሊ ወይ ቪድዮ ብትኹረት ምርኣይ የድሊ። ኣብቲ ምስሊ ዝረኣዩ ነገራት ብትኹረት ምርኣይ እቲ ዝዓበየ ሓቂ ንክንርዳእ ይጠቕመና። ከም ኣብነት ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ዘጠራጥር ስእሊ ወይ ድማ ቪድዮ እንተንርኢ፡ ፈለማ እቲ ክሓልፍ ዝተደለየ መልእኽቲ እንታይ ምዃኑ ንባዕልና ንሕተት። ብምቕፃል፡ እቲ ሰእሊ ወይ ቪድዮ፡ ኢዲት ተገይሩ እንተኾይኑ ምስትውዓል የድሊ። እቲ ስእሊ ዝተስኣለሉ ከባቢ፣ ኣብቲ ምስሊ ዘለዉ ምልክታት፣ ስእሊ ኣብ ዝተልዓለሉ እዋን፡ ኣንፈት ፀሓይ ብርሃን ናበይ ከምዝኾነን ኣብቲ ምስሊ ዝረኣዩ ሰባት ወይ ነገራት ፅላሎቶም ብትኹረት ምዕዛብ እውን የድሊ። በዚ ድማ፡ ካብቲ ዝተደለየ ነገር ብዝዘለለ ክህበና ዝኽእል ትርጉም እንተልዩ ብጥንቃቐ ክንምርምር ይግባእ። በዞም ስዒቦም ዝተገለፁ ሜላታት ቴክኖሎጂ ተጠቒምኩም 'ውን ሓቅን ሓሶትን ክትፈልዩ ትኽእሉ። 1.ጉግል ሪቨርስ ኢሜጅ (Google Reverse Image) ጉግል ሪቨርስ ኢሜጅ እንህቦ ምስሊ ብምጥቃም ምስቲ ዝሃብናዮ ምስሊ ዝቀራረብ ወይ ሓደ ዓይነት ምስልታት ዘሪአና እዩ። ጉግል ኢሜጅ ሰርች (Google Image Search) ኢልና ጉጉል እነተገይርና፡ ናብ ናይ ጉጉል ኢሜጅ (Google Image) ገጽ ይወስደና። ካብኡ ክነረጋግፆ እንደልዮ ስእሊ ካብ ኮምፒዩተርና ወይ ኣድራሻ ኢንተርኔት ንክነእቱ ይሓተና። እዚ ምስ ገበርና ጉግል ምስ ዝሃብናዮ ምስሊ ዝቀራረብ ወይ ዝሃብናዮ ምስሊ ቅድሚ ሕዚ ኣብ ጥቕሚ እንተውዒሉ ክንፈልጥ የኽእለና። ተንቀሳቓሲ ምስሊ ማለት እውን ቪድዮ እንተድኣ ኮይኑ ድማ፡ ካብቲ ምስሊ ሓደ ፍሬም ስክሪን ካፕቸር ብምውሳድ ብተመሳሳሊ መንገዲ ምፅራይ ይከኣል። 2.ቲንአይ (TinEye) ቲንአይ ጉግል ሪቨርስ ኢሜጅ ዝጥቀሞ ቅደም ሰዓብ ብምጥቃም እቲ ምስሊ ምስ ኣእተውና፡ ምስ ዝሃብናዮ ምስሊ ዝቀራረብ ወይ ተመሳሳሊ ምስሊ ደልዩ የቕርበልና። ቅድሚ ሕዚ ብዙሓት ካብ ኢትዮጵያ ወፃኢ ዝተሰኣሉ ኣስእል ኣብ ውሽጢ ሃገር ከምዝኾኑ ኣምሲሎም ዘቕረብዎም ምስልታት ዝተሰንዑ ከምዝኾኑ በዚ መገዲ እዚ ምርግጋፅ ተኻኢሉ እዩ። 3.ፎቶፎረንሲክስ (Fotoforensics) ፎቶ ፎርነሲክስ (fotoforensics) ነጻን ንምጥቃሙ ቀሊልን እዩ። ነቲ ሓቃውነቱ ክነረጋግፆ እንደሊ ምስሊ ብምፅዓን ወይ ድማ ኣድራሻ ኢንተርኔት ብምእታው እቲ ምስሊ 'ኤዲት' ዝተገበረ ምዃኑን ዘይምዃኑን ክንፈልጥ ንኽእል። ፎቶ ፎርነሲክስ 'ኢረር ሌቭል ኣናሊሲስ' (Error Level Analysis) ዝበሃል ቴክኒክ ብምጥቃም ድማ፡ ሓደ ፎቶ ብምኽንያት ሶፍትዌር እንተድኣ ተቐይሩ ኣፋፍኖት ይህብ። ናብ fotoforensics.com ብምኻድ ሓደ ምስሊ ብምእታው (ብምፅዓን)፤ ዝፀዓንኩሞ ምስልን ኣብ እግሩ ብመጠኑ ዝተመዓራረየ ፀሊም ምስሊ ይመፅእ። ኣብ ውሽጢ እዚ ፀሊም ምስሊ፡ ቀይሕ ወይ ድማ ፃዕዳ ዝኾኑ ቦታታት እንተድኣ ኣብቲ ስእሊ ተራእዮም፤ እቲ ቀይሕ ወይ ድማ ፃዕዳ ሕብሪ ዝዓረፎ ቦታ ኤዲት ዝተገበረ ኣካል እቲ ምስሊ ምዃኑ ይሕብር። 4.ፎቶግራፍ ዝተሰኣለሉ ቦታ ንምፍላጥ ዘመናዊ ዝበሃሉ ስልክታት ዝተገጠመሎም ካሜራታት ስእልታት እንትወስዱ እቲ ቦታ ንክምዝግብ እንተድኣ ተፈቒድሎም፡ እቲ ስእሊ ዝተወሰደሉ ቦታ ክንፈልጥ ንኽእል። ተጠቃሚ እዚ ዘመናዊ ስልኪ ኣብ ሞባይሉ፡ ሎኬሽን ሰርቪስ (location service) ዝብል ኣገልግሎት እቲ ካሜራ ንከይጥቀም እንተድኣ ዘይኸልኪልዎ፡ ናይቶም ዝሰኣሉ ኣሳእል ኣድራሻ ምፍላጥ ይከኣል። እቶም ኣስእል ኣብ ኮምፒዩተርና ምስ ኣቐመጥና ራይት ክሊክ (right click) ብምግባር 'ፕሮፖርቲስ' (properties) ዝብል ንጥውቕ። ካብኡ ዲተይልስ (details) ዝብል ምስ ጠወቕኩምዎ ኣብ ትሕቲ ጂፒኤስ (GPS)፡ ኣድራሻታት longitude ን latitude ናብ ጉጉል ማፕ ብምውሳድ እቶ ፎቶ ዝተሰኣለሉ ቦታ ንክትፈልጡ ይሕግዘኩም። 5.ዎችፍሬምባይፍሬም (Watchframebyframe) ብሶፍትዌሮራት ዝዋደዱ ዝተሰንዑ ተንቀሳቐስቲ ምስልታት ወይ ቪድዮታት፡ ብዕምቆት ብምዕዛብ ናይ ሓሶት ምዃኖም ንክንፈልጥ ይሕግዘና። ኣብ ውሽጢ ናይ ሓደ ሰከንድ ቪድዮታት ክሳብ 24 ፍሬማት (ስእልታት) ኣለዉ። ኣብ Watchframebyframe.com እቲ ቪድዮ ብምፅዓን ወይ ናይ ኢንተርኔት ኣድራሽኡ ብምእታው እቲ ቪድዮ ብዝርዝር ብምርኣይ፡ ኮነ ተባሂሉ፡ ንሰባት ንምግጋይ ኣብ ዝግበሩ ፃዕርታት ዝፍጠሩ ስሕተታት ምልላይ ይከኣል። እዞም መንገድታት፡ ዝተሰንዑ ስእልታትን ቪድዮታትን ንምፍላይ ካብ ሞንጎ ዘኽእሉ ዝተወሰነ ወፃኢ ዝጠልቡ ሜላታት እዮም። ስለዝኾነ ድማ ብዝኾነ መንገዲ ዝንዝሑ ምስልታት ኣሚንኩም ቅድሚ ምቕባልኩም፤ ብናይ ባዕልኩም መንገዲ ቀሊል ምፅራይ ብምግባር፡ ንርእስኹም ካብ ዝተሰንዑ መረዳእታታት ምሕላው ትኽእሉ። ናይ ሓሶት መረዳእታት ክጋፍሑ ዝገብር ቀንዲ መገዲ፡ እንከየፃረኻ ናብ ካልኦት ንክባፃሕ ምግባር እዩ። ዝተሰንዐ ሓበሬታ ንኻልኦት ክባፃሕ ምግባር ንዓኹምን ካልኦትን ካብ ምግጋይ ሓሊፉ፣ ንተኣማንነትኩም 'ውን ኣብ ሕቶ ምልክት የእትዎ። ስለዝኾነ ድማ ዘጠራጥሩን ዘይተረጋገፁን መረዳእታት ተቐቢልኩም ንካልኦት ቅድሚ ምክፋልኩም፡ በዞም ዝተገለፁ ቀለልቲ መንገድታት ዝተሰንዑን ሓቃዊ ሓበሬታታትን ክተለልዩ ትኽእሉ።