ህይወት ጓል ኣንስተይቲ ኣብ ሰራዊት ሰሜን ኮርያ
ሰሜን ኮርያ ራብዐይቲ ካብተን ኣብ ዓለም ዝዓበየ ሰራዊት ዘለወን ሃገርት'ያ። ሓንቲ ወትሃደር-ነበር ከም ዘዘንተወቶ፡ ህይወት ኣብ መዓስከራት ሰሜን ኮርያ ኣዝዩ ጽንኩር ካብ ምዃኑ መጠን ጽግያት ደቂ ኣንስትዮ ከም ዝቋረጽ ይገብሮ። ብዙሓት ካብተን ምስኣ ዘገልገላ ደቂ ኣንስትዮ ይዕመጻ ከም ዝነበራ'ውን ትዝክር።
ያሉ ኣብ ዝተብሃለ ሩባ ጓል ተንስተይቲ ወትሃደር ሰሜን ኮርያ (2014) ሊ ሶን የን ንዓሰርተ ዓመታት ኣብ መዓስከራት ሰሜን ኮርያ፡ ምስ ልዕሊ ዕስራ ዝዀና መዘኖታታ ኣብቲ ታሕተዋይ ናይ ልዕሎን-ትሕቶን-ዓራት ብምድቃስ'ያ ኣሕሊፋቶ። ኵለን፡ ዲቪዛ-ዉትህድረንአን ንኸቀምጣሉ፡ ሓሓደ ተመዛዚ ከም ዝነበረን፣ ኣብ ልዕሊ'ቲ ተመዛዚ ድማ ኣሳእል ናይ ኪም-ኢል-ሱንግ፡ ኣቦ ሃገር፡ ምስ ስእሊ ወዱ (ኪም ጆንግ-ኢል) ማዕረ-ማዕረ ኮፍ የብላሉ ከም ዝነበራ ትዝክር። ሊ ሶን የን ቅድሚ ዓሰርተ ዓመት'ያ ካብ ሃገራ ሞሊቛ ወጺኣ። ይዅን'ምበር ተዘክሮታታ ጥራይ ዘይኰኑ ሃንገፍታ ናይቲ ትነብረሉ ዝነበረት ባራካ'ውን ከይተረፈ ክሳብ ሕጂ ትን ይብላ። "ኣዚና ንርህጽ ነርና" ትብል ሊ ሶን የን። "እቲ ፍርናሽ ብገፈል ሩዝ ስለ ዝተሰርሐ ድማ ንሽታ ሰውነትና ብቐሊሉ ይሕዞ ነይሩ - ብሓቂ ሕማቕ ሽታ ... እዚ ኸኣ ብቑዕ መተሓጻጸቢ ስለ ዘይነበረና'ዩ" ኢላ ወሰኸትሉ። እዛ ሕጂ 41 ዓመት ዝመልአት ሊ ሶን የን ጓል ሓደ ናይ ዩኒቨርሲቲ ፕሮፈሶር እያ፣ ኣብ ሰሜናዊ ሸነኽ እቲ ሃገር'ያ ዓብያ። ካብ ቤተ-ሰባ መብዝሕትኦም ደቂ ተባዕትዮ ኣብ ዉትህድርና'ዮም አሕሊፎሞ። ኣብ 90ታት ጥምየት ኣብቲ ሃገር ምስ ኣተወ ኣብ ዉትህድርና ብወለንትኣ ኣተወት - ብውሑዱ መግቢ ንኽትረክብ። ብኣሽሓት ዝቝጸራ ደቂ ዓዳ'ውን ከምኡ። "እቲ ናይ ሽዑ ጥምየት ንደቂ ኣንስትዮ ብዝያዳ ንሓደጋ ከም ዝሳጥሓ ገይሩወን'ዩ" ትብል ዢዩን ባአክ፡ ደራሲት ናይ "ሕቡእ ሰውራ ሰሜን ኮርያ". "ኣብቲ እዋን ብዙሓት ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ሽቕሎ ኣትየን'የን፣ ምስቲ ወሰኽ ቍጽረን ድማ ተንገላትዖአን ወሲኹ፡ ብሕልፊ'ኳ ድኣ ብምጕጣጥን ወሲባዊ ዓመጽን።" ዛንታታት ሰዳዓት ይእመንዶ? ጁልየት ሞሪሎትን ዢዩን ባአክን ከም ዝብልኦ፡ ሊ ሶን የን ዘቕረበቶ ምስክርነት ምስ ናይ ካልኦት ዝበልዎ ሰባት ይገጥም'ኳ እንተዀነ ኵሉ ጊዜ ከምዚኦም ዘኣመሰሉ ዛዕባታት ግን ብጥንቃቐ ክተሓዙ ከም ዘሎዎም ይሕብራ። "ሰባት ብዛዕባ ሰሜን ኮርያ ብዙሕ ክፈልጡ ስለ ዝደልዩ፡ እቲ ድልየት'ቲ ንሓሶት የተባብዕ'ዩ" ትብል ባአክ። በቲ ካልእ ሸነኽ ክርአ ኸሎ ግን፡ ማለት ብወገን መንግስቲ ሰሜን ኮርያ፡ እቲ ዛንታ ዉጹእ ፕሮፓጋንዳ ምዃኑ ዘይምርሳዕ። ንምዃኑ፡ ቢቢሲ ነዚ ቃለ-መሕትት ምስ ሊ ሶን የን ኣይከፈለሉን። ሊ ሶን የን ጓል 17 ኸላ'ያ ኣብ ውትህድርና ኣትያ። ሃገራውነት ኰነ ናይ ሓባር ስራሕ ስለ ዝሰሓባ ... ሽዑ ተሓጒሳ'ያ ትነብር ነይራ። እቲ መዓልታዊ ልሙድ ስራሕ ደቂ ተባዕትዮን ደቂ ኣንስትዮን ዳርጋ ይመሳሰል'ዩ ነይሩ። ዋላ'ኳ ደቂ ኣንስትዮ ዝገብርኦ ምውስዋስ ኣካላት ካብ ናይ'ቶም ደቂ ተባዕትዮ ሕጽር ይበል፡ ስራሕ ጽርየትን ክሽነን ሓልፍነተን ኣብአን ተጻዒኑ ነበረ። "ሰሜን ኮርያ ኣብ ናይ ቀደም ባህሊ ዝተጸግዐ፡ ብደቂ ተባዕትዮ ዝዕብለል ሕብረተ-ሰብ'ዩ፣ ጾታዊ ተራ'ውን ከምኡ" ትብል ጁልየት ማሪሎት፡ ደራሲት ናይቲ "ሰሜን ኮርያ ብ 100 ሕቶታት" ዚብል ብቋንቋ ፈረንሳ ዝተሓትመ መጽሓፍ። "ስራሕ ደቂ ኣንስትዮ ጌና ኣብ ክሽነ ተሓጺሩ ክተርፍ ዝደልዩ ባእታት ኣሎዉ" ትብል። እቲ ከቢድ ምውስዋስ ኣካላትን ኰነ ዘይእኹል እጃም መግብን ንኣካላት ሊ ሶን የን ኣዳኺሙዎ፡ ነተን ካልኦት መዘናኣ'ውን። ሊ ሶን የን "ድሕሪ 6-12 ኣዋርሕ ኣገልግሎት ብሰንኪ ኣህላኽን ቅሳነት ዘይህብን ሃዋህው፡ ምስኡ ኸኣ እኹል መግቢ ዘይምርካብ፡ ንጽግያትና ደው ከም ዚብል ገይርዎ" ትብል። "ገሊአን ደቂ ኣንስትዮ ጽግያተን ምስ ዘቋርጽ ዝሕጐሳ ነይረን'የን፣ ምኽንያቱ ብዘይ ብኡ እቲ ናብርአን ኣዝዩ ጽንኩር ስለ ዝነበረ፡ ኣብ ልዕሊኡ ኸኣ ጽግያት ምስ ዝውሰኾ ዝገደደ ሽግር ይፈጥረለን ስለ ዝነበረ።" መን'ዩ ዚሰድዕ? ብሓርፋፍ ግምት፡ ካብ ሰሜን ኮርያ ዝሰድዑ ዜጋታት 70% ደቂ ኣንስትዮ'የን። ገሊኦም ሰባት ነዚ ተርእዮ'ዚ ምስ ልዑል ቍጽሪ ሽቕለተ-ኣልቦነት ደቂ ኣንስትዮ የተኣሳስርዎ። ካብ ፍርቂ ንላዕሊ (ካብ'ተን ሃገረን ራሕሪሐን ዝወጻ) ዕድሚአን ኣብ 20ታት ወይ ከኣ 30ታት ይርከብ፣ እዚ ኸኣ ኣብ እዋን ጕብዝንአን ባሕሪ ሰንጢቐን ክሕንብሳ ስለ ዝኽእላ፡ ንነዊሕ ኣሸጋሪ ጕዕዞ ኸኣ ክጻወራ ስለ ዝኽእላ። ሊ ሶን የን ከም ዝበለቶ፡ እቲ ሰራዊት እኹል ናይ መኣንጐቲ ንጽህና (ጽግያት) ቀረብ ኣይገብርን'ዩ ትብል፣ እተን ዝበዝሓ ጨርቂ'የን ዝጥቀማ። ደጋጊመን ስለ ዝጥቀማሉ ድማ ካብ ደቂ ተባዕትዮ ተኸዊለን ብጊሓት ተንሲአን ይሓጽባ። ጁልየት ሞሪሎት ኣብ መዓስከራት ሰሜን ኮርያ ስለ ዝበጽሐት ምስ ብርክት ዝበላ ደቂ ኣንስትዮ ወትሃደራት ኸኣ ብዛዕባ ኵነታተን ከተዛርበን ክኢላ'ያ። ብዙሓት ካብ'ተን ዘዛረበተን ድማ እዋን ጽግያተን ከም ዘይመጸን ኣረጋጊጸናላ። "ሓንቲ ካብተን ዘዛረብክወን ደቂ ኣንስትዮ - ጓል ዕስራ ዓመት - ጽግያታ ንኽልተ ዓመታት ከም ዘቋረጸ ነጊራትኒ" ትብል። "ሓደ ካብ'ቶም ዝኸፍኡ ነገራት ድማ ነብስና ክንሕጸብ ጸገም ኣሎና" ትብል ሊ ሶን የን። "ማይ ዉዑይ የለን፣ እቲ ዝሑል ማይ'ውን እንተዀነ ብቱቦ ብቀጥታ ካብ ወሓዚ ተሳሒቡ'ዩ ዝመጽእ። በቲ ትቦ ዕንቍርዖብ ንኣሽቱ ኣትማን ተሳሒቦም ይመጹ" ትብል። ዋላ'ኳ ሊ ሶን የን ብወለንተኣ ኣብ ዉትህድርና እንተ ኣተወት፡ ብ2015 ኵለን 18 ዓመት ዝመልኣ ደቂ-ኣንስትዮ ናይ ግድን ሸውዓተ ዓመት ወትሃደራዊ ኣገልግሎት ከማልኣ ኣሎወን ዚብል ሕጊ ተደንጊጉ'ዩ። እቲ መንግስቲ ካብ መንገዱ ወጺኡ "ዳዶንግ" ዝተባህለ ናይ ጽግያት መኣንጐቲ ከመቓርሕ ምዃኑ ብዕሊ ኣወጀ። ዠን ባአክ "እዚ ኵነታት ደቂ ኣንስትዮ ብግሁድ ሕማቕ ከም ዝነበረ'ዩ ዘርኢ" ትብል። ጁልየት ሞሪሎት ብወገና ብዛዕባ ሽግራት ዓይን-ምድሪ ደቀ-ኣንስትዮ ትገልጽ፣ ምናዳ እተን ኣብ ገጠራት ዝተወዝዓ። ወትሃደራዊ ኣገልግሎት ኣብ ሰሜት ኮርያ •ደቂ ኣንስትዮ ደንቢ ዝእዝዞ ንሸውዓተ ዓመታት ኣብ ወትሃደራዊ ኣገልግሎት ክጽመዳ ኸሎዋ፡ ደቂ ተባዕትዮ ኸኣ ንዓሰርተ ዓመታት ከገልግሉ ብሕጊ ይግደዱ። •ብግምት 40% ካብ 18-25 ዝዕድሚኤን ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ዕስክርና ኣሎዋ፣ እቲ ቍጽሪ ክብ ከም ዚብል ይግመት። እዚ ኸኣ ዕስክርና ደቂ ኣንስትዮ ካብ ወለንተኝነት ናብ ግዴታ ስለ ዝተለወጠ። •መንግስቲ ከም ዝብሎ 15% ናይቲ ሃገር ባጀት ኣብ ውትህድርና'ዩ ዚጠፍእ። ማዕከን ክኢላታት ከም ዝብሉዎ ግን 40% ክኸውን ይኽእል። •ፍሉይ ዓቕሚ ዘለዎም ተማሃሮ - ንኣብነት ስፖርት፡ ስነ-ጥበብ - ካብ ኣገልግሎት ነጻ ክዀኑ ይኽእሉ። •ጾታዊ ግህሰት፡ ዢዩን ባአክን ጁልየት ሞሪሎትን ከም ዝሰማማዓሉ፡ ግኑን'ዩ። ጁልየት ሞሪሎት ከም ዝበለቶ፡ "ዛዕባ ዓመጽ ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ኣገልግሎት ውትህድርና ኣብ ዘልዓልኩሉ እዋን እተን ወትሃደራት ዓመጽ ከም ዘሎ'ኳ ይተኣመና ኣብአን ከም ዘይወረደ ጌረን'የን ግን ዝዛረባ" ትብል። ሊ ሶን የን 'ውን ከምኡ - ዓመጽ ከም ዝነበረ ንሳ ግን ኣብኡ ኣብ ዝነበረትሉ እዋን - ካብ 1992-2001 - ከም ዘይተዓመጸት ትዛረብ። "ድሕሪ ሕላፍ-ሰዓት እቶም ሓለፍቲ መስርዕ ርእዮም ከም ዘይረኣዩ!" ትብል። መራሕቲ ሰራዊት ንዓመጽ ደቂ ኣንስትዮ ብዕቱብ ከም ዝተሓሓዝዎ፡ ንዝዓመጸ ድማ ናይ ሸውዓተ ዓመት ፍርዲ ከም ዝወሃቦ ይዛረቡ። "መብዝሕትኡ እዋን ብዓመጽ ዝኸስስ ወትሃደር የለን፣ ኰይኑ ድማ ደቂ ተባዕትዮ ኣይቅጽዑን" ትብል ጁልየት ሞሪሎት። "ሱቕ ምባል ኣብ ሕብረተሰብ ሰሜን ኮርያ ሱር ሰዲዱ'ዩ፣ በትሪያርካዊ (ኣባታዊ) ባህሊ'ውን ግኑን'ዩ" እናበለት ትውስኸሉ። ሊ ሶን የን ከም ሰርገንቲ ዀይና ኣብ ሓደ ጥቓ ዶብ ደቡብ ኮርያ ዝመደበሩ ኣሃዱ ምልክት ድሕሪ ምግልጋል ኣብ 28 ዕድሚኣ ካብ ዉትህድርና ተኣለየት። ናብ ስድራ ቤታ ምስ ተመልሰት ኸኣ ብዙሕ ኣይጥዓማን - ካብ ዉትህድርና ወጻኢ ብዙሕ ዕድላት ከም ዘይብላ ተረድአት፡ ምስኡ ኸኣ ናይ ገንዘብ ሽግር'ውን ኣጓነፋ። ብ2008 ንደቡብ ኮርያ ንኽትሃድም ከኣ ወሰነት። ኣብቲ ቀዳማይ ፈተንኣ ኣብ ዶብ ቻይና ተታሕዘት፣ ንሓደ ዓመት ኣብ መዳጐኒ መዓስከር ኣተወት። ኣብ ካልኣይ ፈተነ፡ ካብ ቤት ማእሰርቲ ምስ ወጸት፡ ወሓዚ ጡመን ሓምቢሳ ብምቍራጽ ኣብ ቻይና ሰገረት። ኣብቲ ዶብ ምስ ሓደ ደላላይ ተራኺባ ንደቡብ ኮርያ ከስግራ ከኣለ።