ዶክተር ዘሪሁን መሓመድ፡ "ጫት ምእጋድ ፈጺምካ ኣይከኣልን"
ጫት 'ዋልታ ቁጠባ' ተብሂሉ ንዝተዘመረሉ ቡን ምትካእ ካብ ዝጅምር ነዊሕ ዓመታት ተቖፂሩ። ሓረስቶት ናይ ቡን ግራቶም፡ ናብ ናይ ጫት ግራት ካብ ዝቕይሩ'ውን ፀኒሖም።
ብሓፈሻ ብጫት ዝተሸፈነ መሬት ሰፊሕ እንትኸውን፤ ኣብ ንግዲ ጫት ናይ ዝተዋፈሩ ሰባት ቁፅሪ እውን ቀሊል ኣይኮነን። ጫት ከም ነውሪ ይረኣይ ኣብ ዝነበረሎም ከባብታት እውን፡ ጫት ብምፍራይን ናብ ሃገራት ወፃኢ ብምልኣኽን ኣብ ቅድሚት ይስርዓ ኣለዋ። ኣብዚ ቀረባ እዋን ካብ ቡን ይርከብ ካብ ዝነበረ ኣታዊ ካብ ጫት ዝርከብ ሸርፊ ወፃኢ ብዕፅፊ ዝዛየደ ከምዝኾነ ተገሊፁ። ኣብዚ ሕዚ እዋን ኣስታት ኣርባዕተ ሚልየን ኣፍረይቲ ጫት ከምዘለዉ ድማ ፀብፃባት ይሕብሩ። ጫት ኣብ ምፍራይ፣ ምጉዕዓዝ፣ ኣብ ምክፍፋልን ዝተመስረተ ህይወት ብዙሓት ብሓደ ወገን፣ ወልፊ ጫት ዘስዕቦ ዘሎ ቀውሲ ድማ ብኻልእ ወገን፡ ጫት ክኽልከል ኣለዎ ዝብል ጉዳይ ንብዙሃት ዘካትዕ ኮይኑ ኣሎ። ኣብ ጫት ዝተፈላለዩ መፅናዕትታት ንዝገበሩን ኣብ ዝተፈላለዩ ሃገራዊ መድረኻት ዘተ፡ መፅናዕቶም ንዘቕረቡን ንዶክተር ዘሪሁን መሓመድ ኣዘራሪብናዮም ኣለና። •ካብ ዕግርግር መተማ ዮሃንስ ሃዲሞም፡ ኣብ ገለባት ተዓቚቦም ዝጸንሑ ተጋሩ ቢቢሲ፦ ኣብ ጉዳይ ጫት እንታይ ዓይነት ስጉምቲ ክውሰድ ኣለዎ? ዶ/ር ዘሪሁን፡ ኣብዚ ህዚ እዋን ኣብ ጉዳይ ጫት ክልተ ዓይነት መርገፅታት እዮም ዘለዉ። ጫት የስዕቦ ዘሎ ፀገም ጥዕና፣ ማሕበራውን ቁጠባውን ቅልውላው ተዓዚቦም ጫት ክኽልከል ኣለዎ ዝብሉ ኣለዉ። ብኻልእ ድማ ጫት እንጀራ ብዙሓትን መሰረት መነባብርኦምን ብምዃኑ ክእገድ የብሉን ዝብል ኣሎ። ስለዚ ኣብ ሞንጎ ክልቲኡ ዘሎ መንገዲ ኢና ክንኽተል ዘለና። ጫት ዘስዕቦም ፀገማት ጥዕና ብብዙሓት መፅናዕቲ ዝተረጋገፀ እንትኸውን፡ ነዚ ዝተሳጥሑ ኣካላት ሕብረተሰብ ንምሕላው ድማ ናይቲ ማሕበረሰብን መንግስትን ግቡእ እዩ። ብኣንፃሩ ድማ ጫት ዘፍርይ ክፋል ሕብረተሰብ ክህልዎ ዝኽእል ኣማራፂ እንታይ እዩ? ጫት ዘምፅኦ ዘሎ ሸርፊ ወፃኢ'ኸ ብምንታይ ክትካእ ይኽእል? ዝብሉ ነገራት ብዕምቆት ምርኣይ የድሊ። ቢቢሲ፦ እቲ ኣብ ሞንጎ ዘሎ መንገዲ እንታይ እዩ? ዶ/ር ዘሪሁን፡ እቲ ኣብ ሞንጎ ዘሎ ንጫት ምኽልካል ወይ ድማ ነፃ ምግባር እንተይኮነስ፡ ምቁፅፃር እዩ። በየናይ መንገዲ ክንቆፃፀሮ ንኽእል?በዚ ሕዚ ዘሎ ኩነታት እንተርኢና ብዝተፈላለዩ ምኽንያታት ብፍፁም ጫት ምእጋድ ኣይከኣልን። ኣብ ዝተፈላሌኣ ሃገራት መዐወኒ ዕፅ ካናቢስ እንትእግዳ፡ ኮንትሮባንድ (ዘይሕጋዊ ዝውውር) ከምዘስዐበ ኩሉ፤ ጫት ምኽልካል እውን ካብዚ ዝበለፀ ውፅኢት ኣየምፅእን። እንታይ ዓይነት ኣማራፂ ኣቕሪብና ኢና ክንእግዶ ንኽእል? ጫት ኣብ ሓደሓደ ከባብታት ን100 ዓመታት ምስ ባህልን መንነትን ሕብረተሰብ ዝተኣሳሰረ ስለዝኾነ፡ ንጫት ምኽልካል ፖለቲካዊ ፅልዋ ክህልዎ ይኽእል እዩ። ቁፅፅር ምግባር እውን ቀሊል ኣይኸውንን፤ ኣብ ጫት ልዑል ቀረፅ ምግባር ዝብል ሃሳብ ዘለዎም ሰባት ኣለዉ። ብኣንፃሩ ድማ ንምንታይ? ኣብ ትንባኾን ኣልኮልን ክንደየናይ ቀረፅ እዩ ዘሎ ዝብሉ ሕቶ ዘልዕሉ እውን ኣለዉ። ዝኾነ ኮይኑ፡ ቁፅፅር ምግባር የድሊ ዝብል ዛይዱ ኣሎ። እዚ ቁፅፅር፡ ብኸመይ ይፍረ?፣ ብኸመይ ይጓዓዝ?፣ ብኸመይ'ኸ ኣብ ረብሓ ይውዓል? ኣብ ዝብል ዘድህብ እዩ። ቢቢሲ፦ መንግስቲ ኣብ ጫት ዝሓዞ ፖሊሲ፡ መርገፂ የብሉን? ዶ/ር ዘሪሁን፡ ፖሊሲ ምህላው ጥራሕ እንተይኮነስ ኣብ ጫት ምዝታይ ካብ ንጅምር እውን ብዙሕ ዓመት ኣይኮነን። ፎረም ፎር ሶሻል ስተዲስ ሃገራዊ መድረኽ ዘተ ጫት ብምድላው ኣብ ቅድሚት እዩ ዝስራዕ። ዋላ እኳ ብዙሓት ዘተታት እንተተኻየዱ፡ ንፖሊሲ እታወት ዝሕግዙ ተወሰኽቲ ምርምራት የድልዩ። ኣብ ጉዳይ ጫት ብዘለዉ ክልተ ዝተፈላለዩ መርገፅታት፡ ፖሊሲ ምውፃእ ቀሊል ከምዘይኾነ እዩ ዝስምዓኒ። እዚ ፖሊሲ ብቀጥታ ይኹን ብተዘዋዋሪ ህይወት ብዙሓት ሰባትን ሸርፊ ወፃእን ስለዝትንክፍ፡ እዚ ጉዳይ ከቢድ እዩ። ኣብ ከይዲ ምውፃእ ፖሊሲ እቲ ጫት ዝጥቀም ኣብ ምንታይ ዓይነት ዓውድን ባህልን እዩ ዘሎ? ዝብል ክረኣይ ዝግባእ እንትኸውን ኣብ ኩለን ክልላትን ከባብታትን ብማዕረ ተፈፃሚ ዝኸውን ፖሊሲ ነውፅእ ማለት ግና ዘፀግም ይመስለኒ። ሓደ ኣማራፂ ክኸውን ዝኽእል ብክልሉ ኣማራፅታት ምውፃእ እዩ። እዚ ኮይኑ እኳስ ጫት ክልል ዝሳገር እዩ። ኣብ ጫት ኣድሂብና መፅናዕቲ ኣካይድና ንብል ሰባት ጥራሕ እንተይኮነስ፡ ክሳብ ታሕቲ ዘለዉ ሰባት ዝሳተፍሉ ዘተ የድልይ። ቢቢሲ፦ ኣብ ኣቕርቦት ብምድሃብ ድዩ ጫት ምቁፅፃር ዝከኣል? ዶ/ር ዘሪሁን፡እወ፡ መብዛሕትኦም ስጉምትታት ኣብ ኣቕርቦት ዘድሃቡ እዮም። ከምዚ ዓይነት ስጉምቲ ድማ ብዙሕ ኣየኽድን። እቲ ቀንዲ ኣብ ድልየት ምስራሕ እዩ ዘድልይ። ሕዚ ዘሎ ልዑል ዕዳጋ ጫት ዝፈጠሮ ድልየት እዩ። እዚ ድሌት እንተዘይህሉ ነይሩ እቲ ሓረስታይ ጫት ናብ ምፍራይ፡ እቲ ነጋዳይ እውን ጫት ንምቕራብ ኣይምደለዩን ነይሮም። እቲ ቁፅፅር ከምዘሎ ኮይኑ፡ ጫት ናብ ምጥቃም ናይ ዝኣተወ ሰብ ቁፅሪ ክንክይ እዩ ክንፅዕር ዘለና። እዚ ድማ ህፃናት ጫት ካብ ምጥቃም ንክዕቀቡ ብምግባር እዩ። ናይ ጫት ጉድኣት ብምዝራብን ብምእማንን ናብ ወልፊ ንከይኣትዉ ምክልኻል የድልይ። ንምንታይ እዩ ጫት ምቅሓም ክንድዚ ዝኣክል ተላቢዑ? ክንደየናይ ዝኣኽሉ ስፖርታዊ ቦታትን ኣብያተ-መፅሓፍትን እዮም ዘለዉና? ዝብል'ውን ምርኣይ የድሊ። ቢቢሲ፦ ካብ ጫት ዝርባሕ ዘሎ መን እዩ? ዶ/ር ዘሪሁን፦ኣብዚ ጥቕሚ ወይ ድማ ጉድኣት ናይ ገንዘብ ጥራሕ ድዩ? ዝብል ክለዓል ይግበኦ። ናይ ገንዘብ ጥራሕ እንተድኣርእና፡ ኣብዚ ሕዚ እዋን ኣስታት ኣርባዕተ ሚልየን ጫት ዘፍርዩ ከምዘለዉና መፅናዕትታት ይሕብሩ። ክንደየናይ ዝኣክል መሬት ብጫት ከምዝተሸፈነ ድማ መረዳእታ ኤጀንሲ ስታስቲክስ የረድእ እዩ። እዚ ድማ መፍረይቲ ጫት ቁጠባዊ ጥቕሚ ይረኽቡ ከምዘለዉ ግልፂ ዝገብር እዩ። ብብዝሒ ጫት ዝፈርየሎም ከባብታት ሃረርጌ፣ ጉራጌን ሲዳማን ዝተወሰኑ ክፋላት ጌድኦን እንተድኣ ተዓዚብናዮም፡ ልዑል ምጭንናቕ ህዝቢን ሕፅረት ናይ ሕርሻ መሬትን ዘለዎም እዮም። ስለዚ ጫት ኣብ ንእሽተይ ቦታ ኣብ ዓመት ልዕሊ ሓደ ግዘ ምፍራይ ስለዝከኣል፡ ዝርከብ ኣታዊ ንስድራ ምምሕዳር ዘኽእል እዩ። ብካልእ ወገን ድማ ብጅምላ ካብ ዝሸጡ ክሳብ ቸርቸርቲ ዘሎ ሰንሰለት፡ ሓደ መፅናዕቲ 18 ዝኾኑ ብፅሒት ዘለዎም ኣካላት ይዝርዝር። ጫት ዝቖርፁ፣ ዘዳልዉ፣ ዘግዕዙ፣ መጠቕለሊ ቆፅሊ ዘቕርቡን ካልኦትን ኣለዉ። ስለዝኾነ ብዛዕባ ጫት ክንዛረብ ከለና ብዛዕባ እቲ ጫት ዘፍርን ዝጥቀምን ጥራሕ እንተይኮነስ፡ ብዛዕባ እቲ ኣብ ማእከል ዘሎ ሰፊሕ ምትእስሳር ንግዲ እዩ።መንግስታት ፌደራልን ክልልን እውን ተረባሕቲ እዮም። ቢቢሲ፦ እቲ ዓዳጊ እንታይ ይጥቀም ? ዶ/ር ዘሪሁን፦ንሓደሓደ ሰብ መዘናግዒ እዩ። ኣብ ሓደሓደ ማሕበረሰብ ድማ ጫት ዓብይ ማሕበረሰባዊ ምትእስሳር ይፈጥር። ምስ ሃይማኖት ዝተኣሳሰረሉ ኩነታት እውን ኣሎ። ብኣንፃሩ ብዘይኣግባብ ጫት ዝጥቀሙ ድማ ብጣዕሚ ይጉድኡ። ስድራ ይፈርስ፣ ማሕበረሰብን ሃገርን እውን ይጉዳእ ። ብሰንኪ ጫት ዝስዕብ ፀገም ጥዕና ኣእምሮ ድማ ልዑል እዩ። ህዝቢ ዘመዛብል ዘሎ ሓሰኻ ኮችኔል!