ብሪጣኒያ፡ ብጌጋ ድኹም ኣእምሮ ኣለዎም ተባሂሎም ናብ 'ፍሉይ' ቤት ትምህርቲ ዝተልኣኹ ጸለምቲ
ግዝኡ፡ ኣብ 1960ታትን 1970ታትን'ዩ።
ኖኤል ጎርዶን ኣብ ብሪጣኒያ ብኣማኢት ዝቑጸሩ ጸለምቲ ህጻናት "ብስለት ኣእምሮ ዘይብሎም" ተባሂሎም ብጌጋ ትሑት ናይ ምሕሳብ ክእለት ኣለዎም ዝተባህሉ ህጻናት ናብ ዝመሃርሉ ቤት ትምህርቲ ተላኢኾም። ኖኤል ጎርጎን ጌና ቆልዓ ሽዱሽተ እናሃለወ'ዩ "ትሕተ ልሙድ ትምህርቲ" ናብ ዝበሃል ሓዳሪ ቤት ትምህርቲ ተላኢኹ። "እቲ ቤት ትምህርቲ ንሱ ገሃነም'ዩ" ዝብል ኖኤል፡ "10 ዓመት ኣብኡ ጸኒሐ፤ ወዲ 16 ዓመት ምስ ኮንኩ ወጺአ። ክጽሕፍ ወይ ናይ ስራሕ ምልክታ ከንብብ ዘይክእል ስለ ዝነበርኩ ግን ዋላ ሓደ ስራሕ ክረክብ ኣይክኣልኩን" ይብል። ናብቲ ሓዳሪ ቤት ትምህርቲ ቅድሚ ምኻዱ ቅድሚ ሓደ ዓመት፡ ስኑ ክንቀል ናብ ሕክምና ኣትዩ ነይሩ። መደንዘዚ ተዋሂቡዎ ከኣ ደቀሰ፤ እንተኾነ ኖኤል መርመራ ዘይተገበረሉ ጸገም ዋሕዲ ደም ዋህዮ ኣጋጢሙዎ ተባሂሉ። በዚ ምኽንያት እቲ መደንዘዚ ከቢድ መልሰ ግብሪ ኣስዒቡ። እዚ ድማ፡ ናይ ምምሃር ጉድለት ከም ዘለዎ ተገይሩ ክቑጸርን ናብቲ "ፍሉይ ቤት ትምህርቲ" ክልኣኽን ከም ዝገበሮ ይዛረብ። እንተኾነ ክሳብ ሕጂ ነዚ ጉድለቱ ዘረጋግጽ ንዕኡ ኾነ ንስድራቤቱ ኣይተዋህቦምን። "ሓደ ሰብ ናብ ገዛ መጺኡ ንኩነታት ጥዕና ሓገዝ ዝገብር ሕክምና ዘለዎ ፍሉይ ሓዳሪ ቤት ትምህርቲ ከም ዝረኸበ ነጊሩና" ይብል። ሽዑ መዓልቲ፡ "ፈዛዝ፤ ደደብ" ተባሂለ'የ ኢሉ። እንተኾነ ስድራ ኖኤል፡ እቲ ቤት ትምህርቲ ብትምህርቲ ድኽመት ዘለዎም ተመሃሮ ዝመሃርሉ ምዃኑ ኣይፈለጡን፤ ኣይተረድኦምን ነይሩ። ወድና ዝሓሸ ዕድል ትምህርቲ ንክረክብ ኢሎም፡ ኣብ መጀመርታ 60ታት'ዮም ካብ ጀማይካ ናብ ዓዲ ኢንግሊዝ ከይዶም። ናብቲ ሓዳሪ ቤት ትምህርቲ ኣብ ዝኣተወላ ናይ መጀመርታ መዓልቲ፡ ወዲ ሽዱሽተ ዓመት ኖኤል ኣብ ዓራት ኮይኑ ይበኪ ነይሩ። ኣብዚ ሕማቕን ጽቡቕን ከለልየሉ ዘይኽእል ዕድሚኡ ካብ ሕቑፊ ኣዲኡ ምፍላዩ ዝኸበዶ ህጻን፡ እቲ ሕግታት ዝበዝሖ ቤት ትምህርቲ ዝምችኦ ኣይመሰሎን። "ሕጂ'ውን ጨና እቶም ካብ ዕንጸይቲ ዝተሰርሑ ሰደቓታት ይሸተኒ'ዩ። ኣብ ናይ መጀመርታ መዓልተይ'የ ኽኣ ዓሌታዊ ጥቕዓት በጺሑኒ" ይብል። ሓደ ብዓሌታውነት ዝዓወረ ተመሃራይ ኣብ መምሃሪ ክፍሊ ክጸርፎ እንከሎ፤ እቲ መምህር ንኖኤል 'ድሓን ከፍ በል' ካብ ምባል ወጻእ ካልእ ሓገዝ ኣይገበረሉን። እቲ ቤት ትምህርቲ፡ ዝምህሮ ስርዓተ ትምህርቲ የብሉን። ኖኤል ዝጽሕፈሉ ደብተር እንተተዋህቦ'ውን ከመይ ከም ዝጽሓፍ ኮነ ከም ዝንበብ ኣይተማህረን። እንታይ ድኣ፡ ገለ ናይ ምድማርን ምጉዳልን ክመሃር እንከሎ ዝበዝሕ ግዝኡ ጸወታ እናተጻወተ የሕልፎ። ህጻን ኖኤል ኖኤል ወዲ 15 ዓመት ምስ ኮነን ኣቡኡ ንፈለማ እዋን ናብቲ ሓዳሪ ቤት ትምህርቲ ከይዱ ምስርኣዮን፡ ስድራ ቤቱ እቲ ቤት ትምህርቲ እንታይ ዓይነት ቤት ትምህርቲ ምዃኑ ፈሊጦም። ኣቡኡ፡ "እዚ ቤት ትምህርቲ ኣካለ ጎደሎ ዝኾኑ ህጻናት ዝመሃርሉ'ዩ" ክብል ንርእሰ መምህርቲ እታ ቤት ትምህርቲ ከም ዝተዛረቦ ይዝክር። እቲ ርእሰ መምህር'ውን "እወ፤ ግን ድማ ንሕና ከምኡ ዓይነት ቃል ኣይንጥቀም። ንሕና ብዘገምታ ዝመሃሩ ኢና ንብሎም" ኢሉዎ። እዚ መሪር ሓቂ ምፍላጥ ክንደየናይ ከቢድ እንተነበረ'ውን ወላዲ ኖኤል ግን ነቲ ዝኾነ ነገር ንምልዋጥ ዘኽእል ሓይሊ ኣይነበሮን። ኖኤል፡ እዚ ኹሉ ዓመት ፈተና ኮነ መረጋገጺ ብቕዓት ወሲዱ ኣይፈልጥን። ግን ድማ ብስለት ኣእምሮ ዘይብሉ ዝብል መጸውዒ ምውሃቡ ኣብ ህይወቱ ትሑት ምዃኑ ክስምዖ ከም ዝገበረን ብዙሓት ስነ ልቦናዊ ጸገማት ከም ዘስዓበሉን ይዛረብ። "ምንም ነገር ከይሓዝካ ካብ ቤት ትምህርቲ ምውጻእ ሓደ ነገር ኮይኑ፡ ደደብ ምዃንካ እናሓሰብካ ምውጻእ ግን ዝተፈለየ'ዩ። ርእሰ ተኣማንነትካ እዩ ዝትንክፎ" ይብል። እዚ ብትምህርቲ "ብስለት ኣእምሮ ዘይብሎም" ዝብል ቃል ካብ ድንጋገ ትምህርቲ 1944 ዝተወስደ'ዩ። እዚ ትሑት ዓቕሚ ፍልጠት ንዘለዎም ሰባት ንምግላጽ ዝተቐመጠ እዩ። "እዚ ህጻናት ዓርሰ ምትሓት ክስምዖም ገይሩ'ዩ" ይብል ጎስጓሲ ትምህርቲ ፕሮፌሰር ጉስ ጆን። ንሱ፡ ብ1964 ተመሃራይ ኮይኑ ካብ ግሬናዳ ናብ ብሪጣኒያ ክመጽእ እንከሎ፡ ብዛዕባ እቲ ጉዳይ ፈሊጡ። "ካብቲ ሓዳሪ ቤት ትምህርቲ ዝወጽኡ ተመሃሮ ናብ ኮሌጅ ወይ ዩኒቨርሲቲ ኣይኸዱን። ዕድለኛታት እንተዝኾኑ ነይሮም ሰራሕተኛታት ምኾኑ። እንተኾነ እቲ ቃል፡ ባህግን ርእሰ ተኣማንነትን ዝቐትልን ዘምክንን እዩ ነይሩ" ኢሉ። ጉስ ጆን፡ ተሓላቒ መሰላት ትምህርቲ መባእታውን ካልኣይን ብርኪ እቲ ሓዳሪ ቤት ትምህርቲ፡ ማእከላይ ሕመቕ ምምሃር፣ ከቢድ ሕመቕ ምምሃር ወይ ድማ "ክመሃር ዘይክእል" ዝብል ደረጃ ኣለዎም። እዞም ደረጃታት ክወሃቡ ከለው ኮነ ህጻናት ናብዚ ቤት ትምህርቲ ክልኣኹ ከለው ካብ መምሃራንን ክኢላታት ስነ ልቦናን ዝወሃብ ዝኾነ ዓይነት መብርሂ ኣይነበረን። ብብዝሒ ናብዚ ቤት ትምህርቲ ዝልኣኹ ዝነበሩ ከኣ ጸለምቲ'ዮም። ግን ስለ ምንታይ'ዮም ጸለምቲ ተመሃሮ ብስለት ኣእምሮ ዘይብሎም ዝብሃሉ ነይሮም? ካብ 1960ታት ክሳብ 1970ታት ዘሎ መረዳእታ ከም ዘመላኽቶ፡ ብማእኸላይ ኣፈጻጽማ ትምህርቲ ጸለምቲ ካብቶም ጸዓዱ መማህርቶም ድኽም ዝበለ ነይሩ። እዚ ድማ፡ ጸለምቲ ህጻናት ብኣእምሮኣዊ ብስለቶም ካብ ጽዓዱ ዝተሓቱ'ዮም ዝብል ግጉይ ርድኢት ፈጢሩ። ብ1969 ልሒኹ ዝወጽአ ኣልፍሬድ ዶልቶን ብዝተባህለ ርእሰ መምህር ዝነበረ ሰብ ዝተጽሓፈ ጸብጻብ፡ ካብ ምዕራብ ህንዲ ዝመጽኡ ህጻናት ትሑት ብስለት ኣእምሮ'ዩ ዘሎም ኢሉ ይድምድም። እዚ ኣብቲ ሽዑ እዋን ተመሃሮ መባእታዊ ቤት ትምህርቲ ዝነበሩ ህጻናት ናይ መመዘኒ ፈተና ክወስዱ ብምግባር ዝተረኽበ ውጽኢት ምዃኑ'ውን ይጠቅስ። ሃንስ ኣይሴንክ ሓደ ነዚ ካብ ዝድግፉ ዝነበሩ ሙሁራት'ዩ። ኣብ ኪንግስ ኮሌጅ ለንደን ፕሮፌሰር ሕክምና ኣእምሮ ዝነበረ ሃንስ፡ ብስለት ኣእምሮ ብጀነቲካዊ መገዲ ከም ዝረጋገጽን ኣብ ኣመሪካ ዝተኻየደ መጽናዕቲ ኣእምሮኣዊ ክእለት ጸለምቲ ካብ ናይ ጸዓዱ እንተውሓደ ብ12 ነጥቢ ዝትሕት ምዃኑ ዘርኢ'ዩ ኢሉ ነይሩ። "ከም ሃንስ ዝበሉ ሰባት ብዛዕባ ዓሌትን ክእለት ኣእምሮን ክጽሕፉ ከለው ኣብ ግዜ ጊልያነት ዝፍጸሙን ዝብሃሉ ዝነበሩን'ዮም ዝደግሙ። ጸለምቲ ትሕቲ ሰብ'ዮም፤ ጻዕዳ ዝሰርሖ ኣይሰርሑን ይብሃል ነይሩ" ይብል ፕሮፌሰር ጉስ ጆን። ብዙሓት ተመሃሮ ጸለምቲ ህጻናት ብክእለት ኣእምሮ ትሑታት ገይሮም ስለ ዝርእዩዎም፡ ኣብ መምሃሪ ክፍሊ'ውን ነቶም ጽዓዱ ተመሃሮ ከጨናንቑዎም'ዮም ብብል ይፈርዱዎም። ኣብ ወርሒ ሰነ 1965 መንግስቲ ስደተኛታት ህጻናት ማሕበራዊ፣ ናይ ቋንቋን ሕክምናን ድልየቶም ክማልኣሎም ከምኡ'ውን 30 ሚኢታዊት ስደተኛታት ተመሃሮ ኣብ ዝኾነ ቤት ትምህርቲ ክኣትው ዝብል መምርሒ ምስ ኣውጽአ ኣብ ምዕራብ ለንደን ዝነብሩ ጸዓዱ ስድራቤታት ተቓዊሞም። በዚ ምኽንያት፡ ሰብ መዚ እቶም ስደተኛታት ተመሃሮ ካብ ዝነብርሉ ከባቢ ውጽእ ኢሎም ንክመሃሩ ገይሮም። እዚ ክሳብ 1980 ዝጸንሐ ኣሰራርሓ እዩ። ብዙሓት፡ ብስለት ኣእምሮ ምስ ዓሌት ኣተኣሳሲሮምዎ። ግን ድማ ከምቲ ክኢላ ስነ ልቦና ትምህርቲ ሞሊ ሃንት እትብሎ እቲ ኣሰራርሓ ኣእምሮኣዊ ክእለት ዝፍትሽ ዘይኮነ ኣብ ልዕሊ ህጻናት ግህሰት ዝፍጸም ምንባሩ ዘርኢ'ዩ። ቋንቋ ኢንግሊዘኛ ምዝራብ ዘይምኽኣሎም ኣብ ክንዲ ናይ ባህሊ ኣፈላላይ ምህላው ምርዳእ ህጻናት ብጌጋ ክፍረዱ ይግበር ከም ዝነበረ ፕሮፌሰር ጆን ይዛረብ። ማሲ ባሬት፡ ኣብ 1960ታት ቆልዓ ሸውዓተ ዓመት እንከላ ናብቲ ሓዳሪ ቤት ትምህርቲ ተሰዲዳ። "መጀመርታ ናብ ስሩዕ ቤት ትምህርቲ'የ ከይደ። ኣብኡ ሓደ መምህር ንኣደይ ጓልኪ 'ኣይማዕበለትን፤ ክትመሃር ኣይትኽእልን' ኢሉዋ። ስለ ዝኾነ ድማ ናብቲ ፍሉይ ቤት ትምህርቲ እንተዝውሰድ ዝሓሸ ከም ዝኸውን ተነጊሩዋ" ትብል። ቆልዓ ሓሙሽተ ዓመት ማሲ ናብቲ ቤት ትምህርቲ ክትኸይድ ዝተገብረ ውሳነ ጌጋ ከም ዝኾነ እትዛረብ ማሲ፡ ኩሎም ዕድላት ህይወታ ከም ዘበላሸዎ ትገልጽ። ልክዕ ከም ኖኤል ስሩዕ ትምህርቲ ኣይተምሃረትን። "ጸወታ ንጻወት ነይርና . . . ካብቲ ክንምሃሮ ዝግብኣና ብብዝሒ ንጻወት ስለ ዝነበርና 'ናጻ ቤት ትምህርቲ' እየ ዝብሎ። ድሕሪ ዓሰርታት ዓመታት፡ ማሲ ጓል 30 ዓመት ምስ ኮነት መርመራ ተገይሩላ፤ ጸገም ኣናብባ ከም ዘለዋ ከኣ ውጽኢት ሕክምንኣ ኣርእዩ። "ኣብ ክንዲ ዘለኒ ጸገም ንምፍታሕ ሓገዝ ዝግበረለይ፡ ደደብ ተባሂለ ተነጺለ። መምሃራን ስለ ምንታይ ብግቡእ ኣብ ምምሃር ይጽገም ኣለኹ ዝብል ንምርዳእን ንምሕጋዝን ጻዕሪ ኣይገብሩን። እዚ ርእሰ ተኣማንነተይ ሃስዩዎ" ኢላ። "ዝሕል ዝበልኩ ነይረ፤ ግን ቐልጢፈ ንክመሃር መምህር ክሕግዘኒ ነይሩዎ" እውን ትብል። እቲ ጸገም ሕጽረት ምምሃርን ምሕጋዝን ከም ዝነበረ እትዛረብ ማሲ፡ "ዓሌታዊ ትካል ናብ ዝኾነ ቤት ትምህርቲ'የ ተላኢኸ" ትብል። ማሲ ባሬት ኖኤልን ማሲን ድሕሪ ዓመታት ናብ ስሩዕ ቤት ትምህርቲ ክኸዱ ዕድል ተዋሂቡዎም። ግን ድማ ዝዘንግዐ'ዩ። "ኣብቲ ሽዑ እዋን ክመሓዘውኒ ዝኽእሉ ሰባት ብዘይምርካበይን ምንባብ ብዘይምኽኣለይን ይህውትት ነይረ" ይብል። ማሲ፡ ጓል 13 ዓመት ምስ ኮነት ካብቲ ሓዳሪ ቤት ትምህርቲ ወጺኣ ናብ ስሩዕ ቤት ትምህርቲ ኣትያ። "ኣደይ ምስ ጸላም ክኢላ ማሕበራዊ ዕዮ ኣራኺባትኒ፤ እታ ክኢላ ኩነታተይ ምስርኣየት ንፍዕቲ ምዃነይን ብዓሌታውነት ናብቲ ቤት ትምህርቲ ከም ዝተሰደድኹን ነጊራትኒ" ትብል። ኣብቲ እዋን ምንባብን ምጽሓፍን ዘይትኽእል ማሲ፡ ትምህርቲ ካልኣይ ብርኪ ቤት ትምህርቲ ኣጸጋሚ ኮይኑ'ያ ረኺባቶ። ብ1960ታትን 1970ታትን መጀመርታ ብዙሓት ካብ ካሪብያን ናብ ብሪጣኒያ ዝመጽኡ ስደተኛታት፡ ንሓዳሪ ቤት ትምህርቲ ዝነበሮም ኣረኣእያ እወንታዊ'ዩ ነይሩ። ብዙሓት ካሪብያውያን ስድራቤታት፡ እዞም ኣብያተ ትምህርቲ "ፍሉያት" ተባሂሎም ስለ ዝጽውዑን ብዛዕባ ስርዓተ ትምህርቲ ብሪጣኒያ ዕምቆት ዘለዎ ግንዛበ ስለ ዘይነበሮምን፡ እዞም ኣብያተ ትምህሪ ንደቆም ዝሓሸ ትምህርቲ ዝህቡ'ዮም ኢሎም ይሓስቡ ነይሮም። "ኣደይ ብዛዕባ እዚ ፍሉይ ቤት ትምህርቲ ክንገራ እንከሎ ብባህታ ትስሕቕ ምንባራ ይዝክር። ፍሉይ ቤት ትምህርቲ ማለት ዝሓሸ ትምህርቲ ዝርከቦ'ዩ ኢላ ሓሲባ" ትብል ማሲ። ስርዓተ ትምህርቲ ብሪጣኒያ ንብዙሓት ስድራቤታት ተምሳጥ ይፈጥረሎም ከም ዝነበረ ዝዛረብ ፕሮፌሰር ጉስ፡ "መምሃራን ኣብ ማሕበረሰብ ካሪብያን ልዑል ተቐባልነት ነይሩዎም፤ ስድራቤታት'ውን ነቶም መምሃራን ይኣምኑዎም ነይሮም። እንተኾነ ደቆም ድኹም ኣእምሮ ኣለዎም ተባሂሎም ክፍለዩ ምርኣዩ ዘሰንድብ እዩ ኮይኑዎም" ኢሉ። እንተኾነ፡ ድሕሪ ግዜ ስድራቤታት ካሪብያን ስግኣት ክሓድሮም ጀሚሩ። ደቆም መሰረታዊ ናይ ምንባብን ምጽሓፍን ክእለት ጎዲሉዎም ክርእዩ እንከለው፡ ተቓውምኦም ዘስምዑ ስድራቤታትን ጉጅለታትን ክመጽኡ ጀሚሮም። ንኣብነት ኣብ 1970ታት ኣብ ሰሜን ለንደን ኣብ ዝርከብ ሓዳሪ ቤት ትምህርቲ ልዑል ቑጽሪ ዘለዎም ጸለምቲ ህጻናት ከም ዘለው ምስተፈልጠ፡ ምዕራብ ህንዳውያን ተቐማጦ ሰሜን ለንደን ዝተባህለ ማሕበር ዓሌታዊ ወጽዓ ይፍጸም ኣሎ ዝብል ቅርታ ኣቕሪቡ። ብ1971 ዝተሓትም "ብኸመይ ካብ ምዕራብ ህንዲ ዝመጽኡ ቖልዑ ብስርዓት ትምህርቲ ብሪጣኒያ ድኹም ኣእምሮ ክህልዎም ተገይሩ" ዝብል መጽሓፍ ኣተሓሳስባ ጸለምቲ ስድራቤታት ኣብ ምልዋጥ ዓብዪ ተራ ነይሩዎ። በርናርድ ኮርድ ጸሓፍን መምህርን በርናርድ ኮርድ ኣብቲ ቤት ትምህርቲ ክምህር እንከሎ፡ ብዙሓት ካብ ካሪብያን ዝመጽኡ ቖልዑ ከም ዘለው ኣስተብሂሉ። እዚ ዘተሓሳሰቦም ስድራቤታት እዚ ጉዳይ ንክርእዮ ክሓቱዎ እንከለው፡ መጽሓፍ ጽሒፉ። እቶም ኣብያተ ትምህርቲ "መደርበዪ" ጸለምቲ ቖልዑት ክኾኑ ከም ዝተገብረን፡ መምሃራን'ውን ብጌጋ ኣብ ልዕሊ እቶም ቖልዑ ስነ ኣእምሮኣዊ በሰላ ከም ዘሕደሩን ገሊጹ። ንዓመታት ብዝተገብረ ጎስጓስን ጸቕጥን ከኣ፡ እቲ ብ1981 ዝጸደቐ ሕጊ "ቤት ትምህርቲ ድኽመት ኣእምሮ" ዝብል ክጠፍእ ተገይሩ። ምረቓ ኖኤል ማሲን ናኦልን ግን እቲ ዝተፈጥረ ተነጽሎ ዝሓደገሎም በሰላ ሕጂ'ውን ኣሎ። "ኣብቲ ሓዳሪ ቤት ትምህርቲ ዝተዋህበኒ ሽም ርእሰ ተኣማንነተይ ሰይሩዎ'ዩ። ዝኾነ ሰብ ክኸውን ይኽእል ነይረ፤ ግን ድማ እቲ ክኾኖ ዝግብኣኒ ዓይነት ሰብ ንክኸውን ዕድል ኣይረኸብኩን" ኢላ ማሲ። ማሲ፡ ካብቲ ቤት ትምህርቲ ወጺኣ ኣርባዕተ ዲግሪ እንተወድአትን መጽሓፍቲ እንተጽሓፈትን'ውን፡ ንዓመታት ስራሕ ንምርካብ ተጸጊማ'ያ። ኣብዚ ሕጂ እዋን ስራሕ ዘይብላ ኣደ ክልተ ኣባጽሕ ኮይና ኣላ። ናኦል'ውን ተማሂሩ ዲግሪ ወዲኡ'ዩ። ኣብ ቶቶንሃም ዝርከብ መንበሪ ገዝኡ ብሰርተፊኬታት ዝተሸፈነ'ዩ። እንተኾነ ሕጂ'ውን ምጽሓፍን ምንባብን ይጽገም። "እቲ 'ፍሉይ ቤት ትምህርቲ' ህይወተይ ኣመዛቢሉዎ'ዩ" ይብል።