ኢትዮጵያ፡ "እቲ ሽመት ለውጢ ኣምጺእና ንዝብሉ ዝተውሃበ ሽልማት እዩ"
ልፍንቲ ኢህወዴግ፡ ዝርዝር ዘካየዶ ዘተን ገምጋምን ወግዓዊ'ኳ እንተዘይገበረ፡ ንኽልተ መዓልቲ ተኣኪቡ ኣብ እዋናዊ ሃገራዊ ጉዳያትን ቀጸልቲ ኣንፈታትን ሓበራዊ ምርድዳእ ፈጢሩ ከም ዝወጽአ ዝሓለፈ ሮቡዕ ምግላጹ ይዝከር።
ገዱ ኣንዳርጋቸው፣ ለማ መገርሳ፣ ኢንጅነር ኣይሻ መሀመድ ነዚ ኣብ 'ሓደ ዓይነት ፕሮግራምን መትከልን የለን' ተባሂሉ ዝሕመ ልፍንቲ ዝመርሕ ዘሎ ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብዪ ኣሕመድ፡ ትማሊ ሓሙስ ዳግም ሓድሽ ሹመት ሚኒስትራት ናብ ባይቶ ወከልቲ ህዝቢ ኣቕሪቡ ኣጽዲቑ። ቀዳማይ ሚኒስትር፡ ኣብ ዝኾነ እዋን ንዝኣመነሉን ስራሕ ንዘፈጸመሉን ናብ ሹመት ከቕርብ፣ ንዘይ ኣመነሉ ክኣ ከውርድ ዘኽእሎ ሕገ መንግስታዊ ስልጣን ከም ዘለዎ ሰብ ሞያ ይዛረቡ። እቲ ቀዳማይ ሚኒስትር ናብ ስልጣን ካብ ዝመጽእ ንሳልሳይ ግዘ ሹመትን ምሽግሻግን ሚኒስትራት ዘካየደ እንትኾን፡ ብፍላይ ንሚኒስትሪ ምክልኻል ድሕሪ 6ተ ወርሒ ካልእ ሰብ ስለዝተሸመ፣ ሚኒስትር ጉዳያት ወጻኢ ዲፕሎማሲያዊ ክእለትን ድሕረ ባይታን ዘይብሉ ሰብ ክሽየመሉ ምኽኣሉ፡ የዘራርብ ኣሎ። ኣብ ውሽጢ ሓደ ዓመት፡ ንሳልሳይ ግዘ ሽመት ሚኒስትራት ምክያዱ "ልምድን ዓቕምን ዘለዎም ዝምጥኑ ሰባት ብኣግባቡ ፈሊኻ ናይ ዘይምቕራብን፡ ምርግጋእ ከም ዘየሎን ዘርኢ" እኳ እንተኾነ፡ ካብ ሕሉፍ ግን ዝሓሸ'ዩ ኢለ'የ ዝወስድ" ይብል ኣብ ዩኒቨርሲቲ ኣዲስ ኣበባ መምህር ሕግን ፌደራሊዝምን ዶክተር ሲሳይ መንግስቴ። ትማሊ ሚኒስትር ምክልኻል ኮይኑ ዝተሾመ ኣቶ ለማ መገርሳ፡ ኣብ ኢትዮጵያ መጺኡ ንዝበሃል ለውጢ መሪሖም ካብ ዝበሃሉን፡ 'ኢትዮጵያውነት ንዓይ ወልፊ'ዩ' ብዝብል ዘረብኡ ጎሊሑ ዝወጽአን'ዩ። ቅድም ክብል ኣብ ክልልን ፌደራልን፡ ኣብ መሓውር ጸጥታን ደሕንነትን ከም ዝሰርሐ ይጥቀስ፡ ንከባቢ ሰለስተ ዓመት ድማ ፕሬዝደንት ክልል ኦሮሚያ ኮይኑ ኣገልጊሉን። ንዝሓለፉ ሰለስተ ዓመታት ኣብ ጸጥታዊ ዘይምርግጋእ ዝርከብ ክልል ኦሮሚያ፡ ኣብ መዳብውቲ ከባቢታት ክልላት ሶማሌን ኦሮሚያን ከምኡ'ውን ቤንሻንጉልን ኣምሓራን ብዘጋጥሙ ግጭታት ዝተረጋግአ ክልል ክመርሕ ኣይጸንሐን። እዚ'ውን ኮይኑ ግን፡ "ኣቶ ለማ መገርሳ ቅድም ኢሉ ብዝነበሮ ድሕረ ባይታ ብቕዓትን ስነ ምግባርን ዘለዎ ሰብ'ዩ ዝብል እምነት'ዩ ዘለኒ" ይብል ኣቶ ሲሳይ። ምቅይያር ሹመት ሚኒስትራት መንግስቲ ኢትዮጵያ "ሃንደበታዊ" እዮም ዝብል ምሁር ሕጊ ሓጋዚ ፕሮፌሰር መኮንን ፍስሃ፡ ሚኒስትር ጉዳያት ወጻኢ ንኸባቢ ሓደ ወርሒ ክፍቲ ምጽንሑ፡ ኣብ መንግስቲ ሓድነት ዘይምህላዩን እታ ሃገር ኣብ ልዑል ፖለቲካዊ ዘይምርግጋእ ከም ዘላን ዘርኢ'ዩ ኢሉ። "እቲ ኣሻይማ ድማ ዓቕሚ ዘይኮነስ ፖለቲካዊ ኣሰላልፋ ዝርእይ ብምዃኑ፡ ምልክት ልዑል ፖለቲካዊ ዘይምርግጋእ'ዩ ንብል" ይብል ሓጋዚ ፕሮፌሰር መኮንን። ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብዪ ናብ ስልጣን ካብ ዝመጽእ ዝገበሮም ሹመታት ዓቕሚ መሰረት ዝገበሩ'ዮም ዝብል እምነት ከም ዘይብሉ ዝዛረብ እዚ ምሁር፡ "መን'ዩ ንዓይ ደጋፍየይ ዝብል ዝርኢ'ዩ" ኢሉ ይዛረብ። ሓጋዚ ፕሮፌሰር መኮንን ፍስሃ "ኣብነት፡ ሚኒስትር ጉዳይ ወጻኢ ዓብዪ ስልጣንን ቁጠባዊ ዲፕሎማስን ዘድልዮ፡ ልዑል ልምዲ ዝሓትት፣ ኢትዮጵያ ምስ ካልኦት ሃገራት ዘራኽባ ቑልፊ ቦታ ኮይኑ እናሃለወ፡ ፕሬዝደንት ክልል እናሃለወ ኣብ ክልሉ ምርግጋእ [ከምጽእ] ንዘይክኣለ ሰብ ተዋሂቡ'ሎ። እዚ እቲ ሹመት፡ ፖለቲካዊ ሓይሊ መሰረት ዝገበረ ምዃኑ የርኢ" ብዝብል ምኽንያት ኣደጊፉ የረድእ። ዶክተር ሲሳይ መንግስቴ ግን፡ ፖለቲካዊ ትርጉም እዚ ሹመት ንህዝቢ ኣምሓራን ኦሮሞን ዓብዪ ምዃኑ ብምግላጽ፡ ልምዲ ንዘይብሉ ሰብ ተዋሂቡ ዝብል ኣረዳድኣ 'ትርጉም ፌደራሊዝም ካብ ዘይምርዳእ ዝነቐለ'ዩ" ይብል። "ፌደራሊዝም ኣብ ዝኽተላ ሃገራት፡ ክልላት ዓብዪ ስልጣን እዩ ዘለወን፣ ብተግባር ዝኻዕበተ ልምዲ ዝርከበን ስለ ዝኾና፡ ጸገም ኣይህልዎን" ዝብል እምነት ከም ዘለዎ ይገልጽ። ኣቶ ለማ መገርሳ ናይ ጸጥታን ደሕንነትን ተሞኩሮ ስለ ዘለዎ ዝተውሃቦ ቦታ ክኸብዶ'ዩ'ኳ እንተዘይበልኩ፡ ኣቶ ገዱ ቀጥታዊ ናይ ዲፕሎማሲን ስራሕቲ ጉዳያት ወጻእን ስለ ዘይሰርሐ ግን "ክሳብ ዝመልኮ ግዘ ዘድልዮ በዓል ዓቕሚ'ዩ" ይብል ዶክተር ሲሳይ መንግስቴ። እዚ ምቅይያራት ሹመት ሚኒስትራት፡ ንዝተፈላለዩ ሰባት ዝህቦ ፖለቲካዊ ትርጉም ዝፈላለ ይኹን'ምበር፡ ኣብ ሓጺር ግዘ ዝግበር ዘሎ ብምዃኑ፡ ኣብ ምርግጋእን ስራሕን ኣሉታዊ ጽልዋ ክፈጥር ይኽእል'ዩ ኣብ ዝብል ግን ብዙሓት ይሰማምዑ። እዚ'ውን ኮይኑ ግን፡ እቲ ናይ ሕዚ ሹመት፡ ንዶክተር ኣብዪ ድጋፍ ከም ዘምጽኣሉን ዓቕሚ ከም ዝፈጥረሉን'ዮም ዝገልጹ ዶክተር ሲሳይ። ንፖለቲካ ኢትዮጵያ ብቐረባ ዝከታተል ሶማሊያዊ ሙኽታር እስማዔል ግን፡ ብሕጂ ብዙሕ ከተሓሳስቡና ዝኽእሉ ጉዳያት ብዙሓት'ዮም ብምባል ስግኣት ከም ዘለዎ ይዛረብ። "ሚኒስትር ምክልኻል ኮይኑ ዝተሸመ ለማ፡ ሃገራዊ ኣረኣእያ ዘይነበሮ ብሄርተኛ ኦሮሞ'ዩ። ርእሰ ምምሕዳር ክልል ኦሮሚያ እንከሎ፡ ኣብ መዋሰንቲ ከባቢታት ኦሮሚያን ሶማሊያን፣ ቤንሻንጉልን ኣምሓራን ግጭታት ነይሮም። ሕጂ ናይ ኦሮሞ ፕሬዝደንት ዘይኮነ፡ ሚኒስትር ምክልኻል ልዕሊ 100 ሚሊዮን ህዝቢ ስለ ዝኾነ ሕሉፍ ኣተሓሳስብኡ ክቕይር ኣለዎ" ኢሉ። ናይ 'ቲም ለማ' ኢህወደግ ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብዪ ኣሕመድ ስልጣን ካብ ዝሕዝ ንነዘ ዝመጽአ ለውጢ፡ 'ቲም ለማ' ዝመርሖን ዘምጽኦን'ዩ ተባሂሉ ብዝተፈላለዩ መድረኻት ተናኢዱ'ዩ። እዚ 'ቲም'፡ ኣብ ውሽጢ ኢህወደግ ሓያል ቃልሲ ኣካይዱ ናብ ስልጣን ከም ዝመጽአ ዝዛረቡ ፖለቲከኛታት፡ ኣብ ውሽጢ ሓደ ዓመት ርኡይን ቅልጡፍን ለውጢ ኣምጺኡ'ዩ ኢሎም ይንእዱዎ። ልፍንቱ ከስምር ኣይከኣለን ተባሂሉ ዝለዓል ኢህወደግ ግን፡ ንገሊኦም ህልዊ ንገሊኦም ጽላሎት ኮይኑ ይርከብ። ኣብ ዝተፈላለየ ከባቢታት ኢትዮጵያ ንዝነበረ ሕቶ ክምልስ ይኽእል'ዩ ተባሂሉ ዝተገበረ ለውጢ ፖለቲካዊ መሪህሕት'ውን እንተኾነ፡ ከምቲ ትጽቢት ዝተገበረሉ ዝተረጋግአት ሃገር ክፈጥርን ምምዝባል ዜጋታት ጠጠው ከብልን ኣይክኣለን። "ዶክትር ኣብዪ እኹል ግዘ ረኺቡ ብናይ ባዕሉ ቅርጽን መጽናዕትን ዝሓዞ መንግስቲ ዘይኮነ ካብ ሃይለማርያም ዝተረከቦ'ዩ" ዝብል ዶክተር ሲሳይ፡ ሓላፍ ዘላፍ ምህላዩ ጸገም ኮይኑ ከም ዘይርኣዮ ይዛረብ። ኾይኑ ግን፡ 'ናይ ቲም ለማ ኢህወደግ' ናይ ባዕሉ ሰባት ኣብ ቁልፊ ቦታታት የቐምጥን ምህላዩ፡ ዶክተር ሲሳይ ብእወንታ ኣይሪኦን። "ኣብዘን ሰለስተ ኣዋርሕ ዝርአ ዘሎ፡ ኦዴፓ ናይ ባዕሉ ሰባት በብዝሒ ብምእታው፡ ኩሉ ነገር ናይ ባዕልና'ዩ ናይ ምባል ዝንባለ'ዩ" ይብል። ሕጂ ዘሎ ኢህወዴግ፡ ንሓጋዚ ፕሮፌሰር መኮንን ፍስሃ 'ቅዳሕ' እዩ። "ኢህወደግ ዝብሃል ፖለቲካዊ ሓይሊ ካብ ዝኸስም ጸኒሑ'ዩ፤ ንዕኡ ዝመስል ግን ኣሎ" ዝበለ እቲ ሙሁር፡ ካልእ ኣሰላልፋ፣ ቑመና፣ ህይወት፣ ፖለቲካ ዕላማን መስመርን ዝሓዘ'ዩ ኢሉ። "ካብዚ ብምብጋስ፡ እቲ ናይ ሕጂ ሹመት'ውን እንተኾነ ሓበራዊ ውሳነ ዘስምዕ ኣይኮነን። ናይቶም ስዒርና በሃልቲ ኸስቢ፣ ለውጢ ኣምጺእና ንዝበሉ ዝተውሃበ ሽልማት'ዩ" ይብል።