ኢትዮጵያ፡ ሓድሽ ሕጊ ገበን ኢትዮጵያ እንታይ ሒዙ ይመጽእ ይኸውን?
ቤት ምኽሪ ሚንስተራት ኢትዮጵያ ብ16 መስከረም 2013 [ኣ.ኢ] ኣብ ዘካየዶ ኣኼባ፡ እቲ ንኸባቢ 60 ዓመታት ኣብ ተግባር ዝጸንሐ ሕጊ ስርዓት መቕጽዒ ገበናት ንኽመሓየሽ፡ ሓድሽ ረቂቕ ሓሳብ ናብ ባይቶ ተወከልቲ ህዝቢ ክቐርብ ወሲኑ ነይሩ።
ነቲ ሕጊ ናይ ምምሕያሽ ስራሕ ካብ መፋርቕ 1990ታት ኣ.ኢ ጀሚሩ ክካየደድ ዝጸንሐ እዩ። ኣይተ ሙሉወርቅ ሚደቅሳ ሓደ ሞንጎ'ቶም ንልዕሊ 10 ዓመታት ኣብቲ ስራሕ ዝተሳተፉ ሰብ ሞያ ሕጊ እዮም። ስለምንታይ ነቲ ሕጊ ምምሕያሽ ኣድልዩ? ካብ 1954 ዓ.ም ኣብ ስራሕ ዝጸንሐ ሕጊ መቕጽዒ ገበነኛታት ምምሕያሽ ክግበሮ ዘድለየሉ ቀንዲ ምኽንያት በዓል ሞያ ሕጊ ኣይተ ሙሉወርቅ ሚዲቅሳ ንቢቢሲ ሓቢሮም ኣለዉ። ኣብ 1987 ዓ.ም ሕገ መንግስቲ ኢትዮጵያ ምስጸደቐ "ዝጸንሑ ሕግታት ምስ ሕገ-መንግስቲ ክሳነዩ ምግባር" ዝብል ፕሮጀክት ከምዝተጀመረ እቶም በዓል ሞያ ይዝክሩ። በቲ ፕሮጀክት ሕጊ ገበናትን ሕጊ ቤተሰብን ዝርከብዎም ብዙሓት ሕግታት ምምሕያሽ ንምግባር'ዩ ተሓሲቡ ነይሩ። ኣይተ ሙሉወርቅ፡ ኣብ ስነስርዓት ሕጊ ክልተ ዓይነታት ሕጊ ከምዘለዉ ይዛረቡ። ንሳቶም ድማ መሰረታዊ ሕግን ሕጋገነታት ስነስርዓት ይበሃሉ። "መሰረታዊ ሕጊ ንመሰላትን ግቡኣትን ዝድንግግ ክኸውን ከሎ፤ ሕጋገታት ስነስርዓት ድማ እቶም ዝተደንገጉ ሕግታት ዝፍጸሙሉ እዩ" ክብሉ የረድኡ። ንሶም ከምዝብልዎ፤ ኣብቲ ናይ ስነስርዓት ሕጊ እዩ ምምሕያሽ ዝግበር ዘሎ። ኢትዮጵያ ብ1996 ዓ.ያ ኣብ ሕጊ ገበናት ምምሕያሽ ከምዝገበረት ይዝከር። ምምሕያሽ ዝግበረሎም ሕጊ ስነስርዓን ሕጋገታት መረዳእታትን ናይቲ ሕጊ ገበን መፈጸሚ ከምዝኾኑ ኣይተ ሙሉወርቅ ይዛረቡ። "እቲ ዋና ሕጊ ስለዝተመሓየሸ ሕጊ ስነስርዓት እውን ክመሓየሽ ኣለዎ። ክሳብ ሎሚ'ውን ደንጉዩ እዩ። እታ ሃገር ክሳብ ሎሚ ክትጥቀመሉ ዝጸንሐት ብ1954 ዝወጽአ ሕጊ ስነስርዓት መቕጽዒ ገበነኛ እዩ" ይብሉ። ኣብ ቀረባ ዓመታት ዝወጽኡ ኣዋጃት ናይ ባዓልቶም ድንጋገታት ስነስርዓት ሒዞም ከምዝወጽኡ ብምዝኽኻር፤ ኣዋጅ ጸረ-ብልሽውና (ሙስና) ከምኡ'ውን ኣዋጅ ጸረ ሽብር ነናይባዓሎም ድንጋገታት ስነስርዓት ከምዘለዎም ብኣብነት ይጠቕሱ። ነቲ ዘሎ ሕጊ ስነስርዓት ምምሕያሽ ዘድልየሉ ቀንዲ ምኽንያት፡ ነቶም ዝተበታተኑ ድንጋገታት ስነስርዓት ናብ ሓደ ብምእካብ ኣብ ሓደ ዝተጠርነፈ ሕጊ ስነስርዓት ኽህሉ ንምግባር'ዩ። "እቲ ረቂቕ ሕጊ ግብራዊ ምስኮነ ዝበዝሕ ስራሕ ንፖሊስን ዓቃቢ ሕግን ብምሃብ ኣብ ቤት ፍርዲ ዝህሉ ጻዕቒ ስራሕ ክንክይ'ዩ። ተጠርጠርትን ተኸሰስትን ንነዊሕ እዋን ፍትሒ ከይረኸቡ ዝጸንሑሉ እዋን እውን ከሕጽሮ'ዩ። ፖሊስ ድማ ንጥርጡራት ኣሲሩ ካብ ዝምርምር ምርመራ ወዲኡ ናብ ምሓዝ ንኽሰግር'ዩ ዝገብሮ" ይብሉ በዓል ሞያ ሕጊ ኣይተ ሙሉወርቅ። እንታይ ሓድሽ ነገር ሒዙ ክመጽእ ይኽእል? ኣብቲ ረቂቅ ኣዋጅ ሕጊ ስነስርዓት መቕጽዒ ገበነኛን ሕጊ መረዳእታን ቅድሚ ሎሚ ኣብ ሕጋገታት እታ ሃገር ዘይነበሩ ሓደሽቲ ኣሰራርሓታት ከምዝተወሰኹ ኣይተ ሙሉወርቅ ይዛረቡ። ካብ ሞንጎ እቶም ዝውሰኹ ነገራት ሓደ ከኣ ውረድ ደይብ ጥፍኣት (ባርጌይኒንግ ፕሊ) እዩ። እዚ ማለት ሓደ ውልቀሰብ ክሲ እንተተመስሪትዎን ጥፍኣተኛ ምዃኑ ዘረጋግጽ መረዳእታ ኣብ ኢድ ዓቃቢ ሕጊ እንተሃልዩን፤ እቲ ዓቃቢ ሕጊ ነቲ ተኸሳሲ "ጥፍኣትካ እመን እሞ ክንድዚ ዝኣክል ፍርዲ ጥራይ ክፍረደካ" ብዝብል ክረዳድኦ ይፍትን። እቲ ዓቃቢ ሕጊ "ነዚ ገበን ፈጺምካ ኢኻ። መረዳእታ ኣለኒ። ነዚ ሒዝና ቤር ፍርዲ እንተኸይድና እቲ መስርሕ ነዊሕ ጊዜ ክወስድ'ዩ። ስለዚ ነቶም ዝቐረቡ ክስታት እመን'ሞ ዝተሓተ ቕጽዓት ክፍረደካ" ዝብለሉ ዕድል ይህልዎ። እቲ መስርሕ ግን ብቤት ፍርዲ ከምዝሓልፍ ዝሕብሩ ኣይተ ሙሉወርቅ "ዓቃቢ ሕጊ ነቲ ድርድር ምስኣካየደ ናብ ቤት ፍርዲ ወሲዱ'ዩ ዘጽድቖ። ምኽንያቱ ሓደ ሰብ ጥፍኣተኛ ዝበሃልን ዝፍረዶን ብቤት ፍርዲ ጥራይ ስለዝኾነ" ክብሉ የረድኡ። ጥፍኣተኛ ነቲ ድርድር ኣብ ዝገብረሉ እዋን በዓል ሞያ ሕጊ ሒዙ ከምዝኸውን ድማ ኣብቲ ሓድሽ ረቂቕ ተነጺሩ'ሎ። ነዚ ዝግበረሉ ምኽንያት ከኣ ኣብ ኣብያተ ፍርዲ ዝህሉ ጻዕቒ ስራሕን ክትዕን ንምንካይ ከምዝኾነ እቶም በዓል ሞያ ሕጊ ይዛረቡ። ኣብቲ ሓድሽ ረቂቕ ኣዋጅ ካብ ሞንጎ ዝተኻተቱ ሓዸሽቲ ነገራት እቲ ሓደ ባህላዊ ስርዓት ፍትሒ ናብቲ ስርዓት ፍትሒ ገበን ክኣትዉ ምግባር'ዩ። "ዋና ዓቃቢ ሕጊ ኣብ ዘውጽኦም መምርሕታት ገለ ጉዳያት ብባህላዊ ስርዓት ፍትሒ ክረኣዩ ከምዝኽእሉ እቲ ሓድሕ ሕጊ ስነስርዓት ኣስፊሩ'ሎ" ይብሉ በዓልሞያ ሕጊ ኣይተ ሙሉወርቅ። ዝቕየር ነገር ይህሉ'ዶ? ነቲ ሕጊ ኣብ ምርቃቕ ነዊሕ ዓመታት ዝተሳተፉ ኣይተ ሙሉወርቅ ከምዝብልዎ እንተኾይኑ ኣብቲ ረቂቕ ኣዋጅ ዝቕየሩ ጉዳያት ክህልዉ እዮም። ካብ ሞንጎ'ቶም ዝቐየሩ ድማ መሰል ዋሕስ፣ ግዜ ቆጸሮን ኣፈጻጽማ መቕጻዕትን ከምዝርከብዎም ይሕብሩ። ብዙሕ ግዜ ጠበቓታት "ዓሚለይ ተጠርጢሩ ዝተኣሰረሉ ገበን መሰል ዋሕስ ዝኽልክል ኣይኮን" ክብሉ ይስምዑ። ዓቃቢ ሕጊ ብወገኑ 'መሰል ውሕስና ክወሃብ የብሉን" ዝብል መካትዒ የቕርብ። ኣይተ ሙሉወርቅ ጉዳይ ዋሕስ ብዙሓት ዘካትዑ ነገራት ከምዘለውዎ ይዛረቡ። እቲ ሓድሽ ኣዋጅ ነቶም ኣካታእቲ ዝኾኑ ጉዳኣት ግልጺ ንምግባር ከምዝሕግዝ ድማ ይገልጹ። ኣብ ኢትዯጵያ ክሳብ ሕዚ ዝተለመደ ናይ ገንዘብ ውሕስና ከምዝኾነ ብምዝኽኻር፤ ኣብቲ ሓድሽ ረቂቕ ኣዋጅ ግን መዓልታዊ ወይ ሰሙናዊ ናብ መንግስታዊ መሓውራት እናቐረበ ሪፖርት ዝገብረሉን ስርሑ ክሰርሕ ዝግበረሉን ኩነታት ንኽፍጠር ከምዝገብር ኣረዲኦም። መርማሪ ፖሊስ ኣብ ልዕሊ'ቲ ዝሓዞ ተጠርጣሪ ምርመራ ንምክያድ ዘኽእልኦ ተወሳኺ ግዜ ንኽወሃቦ ብተደጋጋሚ ናብ ቤት ፍርዲ ሕቶ ከቕርብ'ዩ ዝስማዕ። እቲ ነባር ሕጊ ስነስርዓት መቕጽዒ ገበነኛ ስሩዕ ወይ መደበኛ ብዝበለሃል ገበን 14 መዓልቲ ብጸረ-ሽበራ ድማ ን28 መዓልታት ክፍቀድ ከምዝኽእል የመልክት። እንተኾነ እቲ ነባር ሕጊ ገደብ ኣየቐምጥን። "ንኽንደይ ግዜ ዝኣክል'ዩ ናይ 14 መዓልታት ግዜ ቖጸሮ ክወሃብ ዝኽእል ኣብ ዝብል ገደብ ኣየነጽርን" ይብሉ እቶም በዓል ሞያ ሕጊ። እቲ ሓድሽ ሕጊ ግን ንገበነኛታት ትሑት፣ ማእኸላይን ከቢድን ገብን ዝብል ደረጃታት ብምውጻእ ብዝሒ መዓልታት ምርመራ ከምኡ'ውን ገደብ ብዝምልከት ብንጹር ኣስፊሩ'ሎ። "እዚ ንተኸሰስቲ ዝረብሕ ድንጋገ እዩ። ንኣብነት ፖሊስ ማእኸላይ ንዝበሃሉ ገበናት ልዕሊ ክልተ ጊዜ ንምርመራ ተወሳኺ መዓልታት ክወሃቦ ክሓትት ኣይክእልን" ክብሉ የረድኡ። እቲ ሕጊ ብዝተኽኣለ መጠን ሓደ ተጠርጣሪ ቅድሚ ኣብ ቀይዲ ምእታዉ መረዳእታ ንኽተኣኻኸብ ዝገብር ሕጊ ከምዝኾነ'ውን ይዛረቡ። "ተጠርጣሪ ኣብ ልዕሊኡ ምጽራይ ይግበር ከምዘሎ ፈሊጡ ክሕባእ ወይ መረዳእታ ክሓብእ ዝፍትነሉ ኩነታት ክሳብ ዘይሃለወ፡ ፖሊስ ስራሕቲ ምጽራይ ምስወደአ እዩ ኣብ ቀይዲ ከእትዎ ዝኽእል። ኣቐዲምካ ንጥርጡር ብምሓዝ መረዳእታ ናብ ምድላይ ዝእተወሉ ኣካይዳ ክቕየር ኣለዎ ዝብል'ዩ" ክብሉ ገሊጾም። ኣብቲ ነባር ሕጊ ስነስርዓት ንኣፈጻጽማ መቕጻዕቲ ዝምልከት ዝርዝር ነገር የብሉን። ንኣብነት ተፈጻሚ'ኳ እንተዘይኮነ ኣብያተ ፍርዲ መቕጻዕቲ ሞት ክፈርዱ ይረኣዩ እዮም። እዚ ፍርዲ ሞት ግን ብየናይ መገዲ'ዩ ዝፍጸም ዘለዎ? እቲ ሞት ዝተፈረዶ ሰብ ፍርዱ ናብ ዕድመ ልክዕ ማእርቲ ከይተቐየረሉ ወይ ድማ እቲ ፍርዲ ሞት ተፈጻሚ ከይኮነ ንኽንደይ እዋን ይጽንሕ? ኣብ ዝብሉ ጉዳያት እቲ ሓድሽ ሕጊ ዝርዝር ናይ ኣፈጻጽማ ድንጋገታት ሒዙ'ሎ። ኣብ ናይ ገንዘብን ማእሰርትን መቕጻዕቲታት'ውን ዝርዝር ዝበሉ ድንጋገታት ኣፈጻጽማ ከምዝሓዘ ኣይተ ሙሉወርቅ ንቢቢሲ ኣዘኻኺሮም።