ዘይትካእ ግደ ምህዞ ወረቐት ኣብ ዓለምና
ጀርመናዊ ተመራማሪ ዮሃንስ ጉተምብርግ ኣብ 1440 ብሽሙ ዝሰመዮ ቤት ሕትመት ኣጣይሹ። ምህዞኡ ከኣ ኣብ ታሪኽ ዓለምና ፅቡቕ ሽም ረኺቡ።
ወረቐት ኣብ ቁጠባ ዓለምና ዘይትካእ ግደ ስለዘለዎ ካብ ኣገልግሎት ወፃኢ ክኸውን ትፅቢት ኣይግበርን ንሱ፣ ናእሽቱ ተንቀሳቐስቲ ማሺናት ፅሐፈት ብምግጥጣም፡ ብኣማኢት ኣብ ዝቑፀሩ ገፃት ዝተፈላለዩ ትሕዝቶ ዘለዎም ጽሑፋት ምሕታም ከም ዝከኣል ብተግባር ኣረጋጊፁ። እቶም ዘሕተሞም ቅዱሳት መፃሕፍቲ ድማ ምስቶም መነኮሳት ገዳም፡ ብኢዶም ዝፀሓፍዎም መጻሕፍቲ ክወዳደሩ ጀሚሮም። ኣብ ኤስያ ኣቐዲሞም ዝተሰርሑ ተንቀሳቐስቲ ማሽናት ሕትመት ስለዝነበሩ፡ ዮሃንስ ጉተንበርግ ድዩ ሕትመት ፈሊሙስ፡ ወይስ ኣቐዲሙ ተማሂዙ ንዝነበረ ነገር እዩ ኣመሓይሹ፣ ዝብል ኣዘራራቢ ነገር ክለዓል ይኽእል'ዩ። ንሱ ኣብ ሕትመት ኣድሂቡ ይሰርሓሉ ኣብ ዝነበረሉ እዋን'ኳ፡ ኮርያውያን፡ ነቶም ብኣሽሓት ዝቑፀሩ ፊደላቶም ናብ 28 ንምጉዳል ይጽዕሩ ነይሮም። ስለዝኾነ፣ ምህዞ ዮሃንስ ጥራሕ'ዩ ኣብ ከይዲ ትምህርትን ንባብን ለውጢ ኣምጺኡ ክበሃል ኣይከኣልን። ምኽንያቱ፡ ቅድሚ 600-700 ዓመታት፡ ኣብ ምዕራብን ሰሜንን ኣፍሪካን እውን ዝተለመደ ንጥፈታት ነይሩ'ዩ። ይኹን እምበር ስራሓት ጉተንበርግ ንዓለምና ኣብ ምቕይር ዝነበሮ ተራ ዝከሓድ ኣይኮነን። ባህሊ ንባብን ስነ-ፅሑፍን ትምህርትን ኣብ ምዕባይ ዕዙዝ ግደ ነይርዎ። እዚ ኹሉ ዓወት ግን ብዘይ ምህዞን ህላወን ወረቐት ኣይምተዓወተን። ወረቐት፡ ቅድሚ 2000 ዓመታት ኣብ ቻይና እዩ ተማሂዙ። ኣብቲ ሽዑ እዋን ንዝተፈላለዩ ክባር ኣቑሑ ንምጥቕላል እዮም ዝጥቀሙሉ ነይሮም። ዳሕራይ ግን ንጽሕፈት ክጥቀሙሉ ጀሚሮም። አዕራብ እውን ድሕሪ ሓጺር ግዜ ስዒቦሙዎ፡ ኣውሮፓውያን ግን ካብ ቆርበት ዝስራሕ ብራና ይጥቀሙ ስለዝነበሩ ንወረቐት ኣይመረፅዎን። ኣብ ቆርበት ምፅሓፍ ድማ ኣዚዩ ኽቡር ነይሩ። ቅድሚ 2000 ዓመታት ዝተምሃዘ መሳርሒ ተጠቒሙ ወረቔት ዘዳሉ ቻይናዊ ሓደ መፅሓፍ ቅዱስ ንምፅሓፍ፡ ብውሑዱ ናይ 250 ኣባጊዕ ቆርበት የድሊ ነይሩ። እቶም ዘንብቡ ሰባት ውሑዳት ብምንባሮም ግን እቲ ሕፅረት ግሁድ ኣይነበረን። ንግድ እናሰፍሐን እናማዕበለን ምስ መጽአ ግን፣ ንውዑላትን ቅብሊታትን ዝኣመሰለ ጉዳይ ኣገዳስነት ወረቐት እናዓዘዘ መጺኡ። ተጠላብን ተደላይን ምህዞ ነዋሕቲ ፅሑፋት ንምጽሓፍ፤ ብሚልዮናት ዝቑጸሩ እንስሳታት ኣብ ክንዲ ምሕራድ፡ ብትሑት ወፃኢ ክርከብ ዝኸእል ወረቐት ምጥቃም ዝያዳ ስለዘዋጽእ፣ ኣገዳስነት ወረቐት ኣብ ዓይኒ ነጋዶ ስለዝኣተወ ንፈለማ እዋን ንሕትመት ከገልግል ኪኢሉ። ብድሕሪኡ ግን ንመመላኽዒ መንደቕ ገዛ፣ ንምልክታ፣ ንመዐሸጊን ካልኦት ተወሰኽቲ ኣገልግሎታት ክውዕል ጀሚሩ። ኣብ 1870፡ ስልክን መብራህትን ኣብ ዝተፈጠረሉ እዋን፡ እንግሊዛዊ ትካል፡ ልስሉስን ማይ ክመጺ ዝኽእልን ወረቐት ንዓለም ኣላልዩ። ንሱ ከኣ ኣብ ዓለምና ንኣገልግሎት ዓይኒ ምድሪ ዘገልግል ፈላሚ ፍርያት ኮይኑ። ከይዲ ምድላው ወረቐት ኣብ ቀፃሊ ምምሕያሽ ይርከብ ዘይነጽፍ ምምሕያሽ ኣብቲ ፈለማ እዋን ወረቐት ካብ ጡጥ እዩ ዝስራሕ ዝነበረ። ነቲ እታወት ናብ ወረቐት ንምቕያር ከኣ፡ መብዛሕትኦም ትካላት ሕትመት ኣውሮፓ ካብ ሽንቲ ዝርከብ ኣሞንያ ዝበሃል ኬሚካል ይጥቀሙ ነይሮም። ኣብ ጣልያን ድማ ብሓያል መንጫዕጫዕታ ማይ እናተንቀሳቐሰ ነቲ ጡጥ ዘድክም ምህዞ ምሂዞም ነይሮም። እቲ ጡጥ በቲ መሳርሒ ምስደኸመ ይፈላለ'ሞ፣ ምስ ዝሓለ ኣብ ጎልጎል ይስጣሕ። ፈሳሲ ዝኾነ ነገራት ብምጥቃም ድማ ንጽሕፈት ናብ ዘገልግል ወረቐት ይቕየር። ኣብ 1702 ዋጋ ወረቐት እናነከየ ስለዝመጽአ፡ ኣብ ዓለምና፡ እቲ ፈላሚ ጋዜጣ እውን ከይተረፈ፡ ኣብ ግልጋሎት ምስ ወዓለ ኣብ ውሽጢ 24 ሰዓታት ይድረበ ነይሩ። ኣብ ሞንጎ ግን፡ ኣሜሪካን ኣውሮፓን ዘይተሓሰበ ቅልውላው ስለዘጓነፈን ሕፅረት ወረቐት ኣጋጢሙ። ኣብ ኲናት ናይ ዝሞቱ ሰባት ክዳውንቲ እናልዓሉ ንፋብሪካታት ወረቐት ይሸጡ ምንባሮም እውን ይዝንቶ'ዩ። ብዙሕ ከይፀንሐ ግን እቲ ካብ ጡጥ ዝስራሕ ዝነበረ ወረቐት ካብ ኣግራብ ክስራሕ ጀሚሩ። መጀመርታ ቻይናውያን ጀሚሮሞ ዳሕራይ ኣውሮፓውያን ስዒቦም። ኣብ ኣገልግሎት ዝወዓለ ወረቕት ዳግም መሊስካ ከምሓዱሽ ምድላው ኣብ ቻይና ዝተለመደ እዩ። ኣብ መፋርቕ መበል 19 ክፍለ ዘመን ወረቐት ቀንዲ እታወት (ጥረ ነገር) ሃገራት ኮይኑ። ብፍላይ ኣብዚ እዋን'ዚ፣ ኣብ ቻይና፣ ዘገልገለ ውረቐት እንደገና ተመስሪሑ ኣብ ዝተፈላየ መዓላ ይውዕል ኣሎ። ንፅሑፍ ካብ እንጥቀመሎም ቴክኖሎጂታት ሓደ ኮምፒተር'ዩ። እዚ ቴክኖሎጂ እናስፋሕፍሐ ኣብ ዝመፀሉ እዋን ወረቐት ካብ ግልጋሎት ወፃኢ ክኸውን እዩ ዝብል ግምታት ነይሩ። ብፍላይ ኣብ 1970ታት ኮምፒተራት እናበዝሓ ምስመጽኣ፣ እቲ ግምት ሓቂ እናኾነ እኳ እንተመጽአ ወረቐት ካብ ምጥቃም ግን ዓዲ ኣይወዓልናን። ኣብ 2013 ኣቆፃፅራ ኣውሮፓ፡ ጠለብ ወረቐት ዓለምና፡ ብዝለዓለ ብርኪ ወሲኹ ነይሩ። ኣብዚ ሕዚ እዋን እውን መብዛሕትና ኮምፒተር ካብ ምጥቃም ገጻት ወረቐት ምግንፃል ኢና ንፈቱ። ወረቐት፡ ንቖርበት እንስሳ ካብ ዕዳጋ ወፃኢ ከም ዝገበሮ፡ ዲጂታል ቴክኖሎጂ ድማ ብብሉፅነቱ ጥራሕ ዘይኮነስ፡ ብዋግኡ እውን ንወረቐት ከዳኽሞ ይኽእል እዩ። መጠኑ'ዩ ክንክዮ ዝኽእል እምበር ከጥፍኦ ግን ኣይክእልን። ሓደ ሓደ ኣቐዲሞም ዝተማህዙ ቴክኖሎጂታት ንነዊሕ እዋን ኣብ ኣገልግሎት ናይ ምፅናሕ ዕድል ኣለዎም። ንኣብነት'ኳ ሽምዓን ርሳስን ክሳብ ሕዚ ንጥቀመሎም ኣሎና። መካይንን ብሽክለታታትን እውን ክሳብ ሎሚ ይፈርያ ኣለዋ። ወረቐት ዝህቦ ረብሓ እውን ዝትካእ ኣይመስልን። ምኽንያቱ፡ ዕለታዊ መዘኻኸሪ ፅሑፍን ካልኦን ንኽንጽሕፍ ስለዝሕግዘና።