ሰብኣዊ መሰል ሕሙማት ኣእምሮ እናተግሃሰ'ዶ ይኸውን?
ሕማም ኣእምሮ፡ ብባህልን እምነትን ኢትዯጵያ፡ ምስ ሰይጣን ወይ ድማ ምስ ሕማቕ መንፈስ ዝተኣሳሰረ እዩ ተብሂሉ ይእመን። ብፍላይ ድማ መብዛሕትኦም ከቢድ ሕማም ኣእምሮ ዘለዎም ሰባት፡ መውቃዕቲ፣ ምንግልታዕን ማእሰርትን፡ ብሓፈሻ ካብቲ ማሕበረሰብ ምግላልን ይበፅሖም።
ንሕሙማን ኣእምሮ ብሰንሰለት ምእሳር ዝተለመደ እዩ ብዙሓት እንትሓሙ ድማ ናብ ሃይማኖታዊ ፈውስታት፡ ናብ ፀበልን እቲ ሕብረተሰብ ፈላጣት ናብ ዝብሎም ሰባትን ይኸዱ። ኣብ ዩኒቨርሲቲ ኣዲስ ኣበባ ክፍሊ ትምህርቲ ሳይካትሪ ኣሶሺየት ፕሮፌሰርን ከምኡ እውን ኣብ ሆስፒታል ኣማኑኤል ሓኪም ኮይኖም ዘገልግሉ ዶክተር ዮናስ ባህረ-ጥበብ፡ ናብ ማእኸል ሕክምና ኣእምሮ ዝመፅኡ፡ ሰባት ኣብዞም ዝኸድዎም ቦታታት እንተዘይድሒኖም ከምዝኾኑ፡ ይዛረቡ። ልዕሊ 360 ዓይነታት ሕማም ኣእምሮ ከምዘለው ዝዛረቡ ዶክተር ዮናስ፡ ሕብረተሰብ ሕማም ኣእምሮ ኢሉ ዝፅውዖም ግና፡ ኣብ ባዕሎም ወይ ድማ ኣብ ካልኦት ጉድኣት ምብፃሕ እንት ዝጅምሩ ከምዝኾነ ይገልፁ። በዚ ድማ ሕማሞም ኣብ ልዑል ብርኪ ዝበፅሐ ሰባት፡ ኣብ ባዕሎምን ኣብ ሕብረተሰብን ጉድኣት ንከየብፅሑ ይእሰሩን ይውቅዑን እዮም። እዚ ዝኸውን ዘሎ ድማ ንሕሙማት ኣእምሮ፡ ሓላፍንት ዝወስዱ ትካላትን መንግስታዊ ኣካለትን ብዘይምህላዎም ከምዝኾነ ዶክተር ዮናስ ይዛረቡ። "በዞም መንገድታት እዚኦም ሕሙማት ኣእምሮ፡ ጉድኣት ይበፅሖም። ይጠምዩ፣ ይፀምኡ፣ እግሮም ዝእሰርሉ ሰንሰለት እውን ኣብ ዓካዓካሪቶም ረኽሲ ክፈጥር ይኽእል። መውቃዕቲ እውን ኣሎ" ይብሉ። እዚ ኣብ ማሕበረሰብ ዘሎ ፀገም ኣተሓሕዛ ሕሙማት ኣእምሮ፡ ኣብ ማእኸላት ሕሙማት ኣእምሮ እውን ይድገም ከምዘሎ፡ መፅናዕቲ በዓል ሞያ ሕጊ ኣይተ ኣይተነው ደበበ፡ ይሕብር። ሕሙማት ኣእምሮ፡ ዋላ ሓደ ከለላ ሕጊ የብሎምን ዝብሉ ኣይተ ኣይተነህ፡ ናብ ትካላት ጥዕና ዝኣትዉ ውሑዳት ግዳያት ሕማም ኣእምሮ ተኣሲሮም ከምዝኾኑን፡ ከይዲ ኣወሃህባ እቲ ሕክምና እውን ሰብኣዊ መሰል ዝጥሕስ እዩ ይብሉ። እዚ መፅናዕቶም ኣብ ሆስፒታል ኣማኑኤልን መሐብሐቢ ሕሙማት ኣእምሮ ገፈርሳን ዝጠመተ እዩ። መካትዒሕክምና ኤሌክትሮ ኮንቨልሲቭ ቴራፒ ዋላ እኳ ሓደ ሓደ ሕሙማት ኣእምሮ ንባዕሎም ዝፈልጡ እንተኾኑ፡ ሙሉእ ብሙሉእ ንባዕሎም ዘይፈልጡ ሕሙማት እውን ኣለዉ። እዞም ሕሙማት፡ መድሓኒት፣ ምግብን መስተን ክወስድሉ ኣብ ዘይኽእልሉ ብርኪ እንትበፅሑ፡ ኣብ ትካላት ጥዕና ምስ መደንዘዚ 'ኤሌክትሪክ ሾክ' ይወሃቦም። 'ኤሌክትሪክ ሾክ' ምስተገበረሎም ስለዝነቕሑ ምግቢ ክምገቡ ከምዝኽእሉ ኣይተ ኣይተነው ይዛረቡ። ይኹን እንበር መደንዘዚ መድሓኒትን 'ኤሌክትሪክ ሾክ'ን ኣብ ዝወሃብሉ ግዘ፡ ልዑል ኤሌክትሪክ ስለዝመሓላለፍ፡ ዘላቒ ፀገም ምዝካር የጋጥሞም ይብሉ ኣይተ ኣይተነው። ዝተፈላለዩ ዓለም ለኸ መፅናዕትታት ዝጠቕሱ ኣይተ ኣይተነው፡ "ሲሶ ዝኾኑ ሕሙማት ኣእምሮ፡ ብኤሌክትሪካል ኮንቨልሲቭ ቴራፒ ዝተሓከሙ ሰባት፡ ዘላቒ ዝኾነ ፀገም ምርሳዕን ጉድኣት ሓንጎልን በፂሕዎም እዩ" ብምባል ይገልፁ። ዶክተር ዮናስ ግና ነዚ ዝፃረር ሓሳብ እዮም ዘልዕሉ። "ኤሌክትሮ ኮንቨልሲቭ ቴራፒ ህይወት ከድሕን ዝኽእል ሕክምና እዩ፤ ብዘይካ'ዚ ምስራሕ ብጣዕሚ ከቢድን ፈታንን እዩ። ምኽንያቱ ድማ እቲ ዝሓመመ ሰብ ኣይበልዕን ኣይስትን እዩ ዝብል፤ ካብ ዓራት እውን ንከይወርድ ይኽእል፤ዓቕሚ ሰብነቱ እናደኸመ ደሙ እውን እናወረደ እዩ ዝመፅእ። ክመውት እውን ይኽእል እዩ" ይብሉ። ከም ኣገላልፃ ዶክተር ዮናስ፡ ዝተፈላለዩ ውፅኢታት ምርምር ፈዋስነት እዚ ሕክምና መስኪሮምሉ እዮም። "እቲ ሕሙም ክልተ ወይ ሰለስተ ቴራፒ እንትወሃቦ ምብላዕን ምዝራብን ይጅምር" ይብሉ። እዚ ቴራፒ ምስ መደንዘዚ ከምዝወሃብ ዝዛረቡ ዶከተር ዮናስ፡ ብዘይካ መደንዘዚ ግና፡ ምስንጣቕኣዕፅምትን ከቢድ ሕማም ርእስን የስዕብ እዩ ኢሎም። እዚ ሕክምና ምስ መደንዘዚ ዋላ እንተተውሃበ እውን፡ ንሓፂር ግዘ ዝፀንሕ ፀገም ምዝካርን ሕማም ርእስን ጎናዊ ሳዕቤናት ከምዘለውዎ ዶክተር ዮናስ ይዛረቡ። "ዝህልዎ ረብሓን ጉድኣትን ኣመዛዚንና ኢና እዚ ሕክምና ንእዝዝ፤ እዚ ሰብ ኣይበልዕን ኣይሰትን፡ ህይወቱ እውን ኣብ ሓደጋ እዩ ዘሎ፤ ስለዚ ኣብ ኣፍ ሞት ንዘሎ ሰብ ህይወቱ ንምድሓን እንበር፡ ንጎናዊ ሳዕቤናት ምርሳዕን ሕማም ርእስን ኣይንዝክርን። እቲ ዋና ነገር ካብ ሞት ህይወቱ ምድሓን እዩ" ይብሉ። እዚ መፅናዕቲ፡ ብኤሌክትሮ ኮንቨልሲቭ ቴራፒ ዝተሓከሙ ኢትዮጵያውያን ሕሙማት ኣእምሮ ዋላ እኳዘሳተፈ እንተዘይኮነ፡ ኣብ ኢትዮጵያ ኣብ ዘለዋ ትካላት ጥዕና ሕማም ኣእምሮ ዝሰርሑ ዶካትር ግና፡ ፈዋስነቱ ይበልፅ ኢሎም ስለዝኣምኑ፡ እዚ ዓይነት ሕክምና ናይ ምቁራፅ ትልሚ ከምዘይብሎም ኣይተ ኣይተነው ገሊፆምልና። ዝተፈላለዩ ምርምራት ዘካተተ እዚ መፅናዕቲ፡ ሞት ወላዲታ ክትዝክር ዘይትኽእል ሕምምቲ ኣእምሮን ብልዑል ብርኪ ጉድኣት ኣእምሮ ዝበፅሖም ኢሉ እውን ዘላቂ ፀገም ምርሳዕ ዘጋጠሞም ብዙሓት ከምዝኾኑ ይሕብር። ብሓፈሻ ኣይተ ኣይተነው ነዚ ሕክምና እዚ፡ "ኣብ ወድሰብ ዝፍፀም ኢ-ሰብኣዊ ስቓይን ምንግልታዕን" ብምባል ይገልፅዎ። ብብርኪ ዓለም እውን ኣብዚ ዘፈር ዝርከቡ ሰብ ሞያ፡ ሕክምና ኤሌክትሮ ኮንቨልሲቭ ቴራፒ ምጥቃም ኣብ ዝብል ዝተፈላለየ መርገፂ ዘለዎም እንትትኾኑ፡ ነዚ ሕክምና ዝቃወሙ ከምዘለዉ ኩሉ፡ ኣብ ኣፍ ሞት ንዝርከቡ ሕሙማት ኣእምሮ፡ ጉዳይ ሞትን ሕየትን ስለዝኾነ፡ ካብ ምሟት ነዚ ሕክምና እዚ ተጠቒሞም ህይወት ከድሕኑ ይመርፁ። ተሓለቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ግና፡ እዚ ሕክምና ስቓይን ምንግልታዕን ስለዝኾነ ክቋረፅ ኣለዎ ብምባል ይሙግቱ። "ብስቓይን ምንግልታዕን ምሕካም ኢ-ሰብኣዊ እዩ፤ ሕሙማት ኣእምሮ ፍቓድ ክህቡ ኣብ ዝኽእልሉ ኩነታት ስለዘይርከቡ፡ ፀገም ምርሳዕን ጉድኣት ኣእምሮን ከምዝበፅሖም ኣይፈልጡን" በሃሊ እዮም ኣይተ ኣይተነው። ዋላ እኳ ተሓለቕቲ ሰብኣዊ መሰላት፡ እዚ ሕክምና፡ ግህሰት ሰብኣዊ መሰል እዩ ብምባል እንተኾነንዎ፡ ዘሎ መማረፂ ግና፡ ሞት ወይ ድማ እዚ ሕክምና ብምጥቃም ህይወት ምድሓን ከምዝኾነ ዶክተር ዮናስ ገንዝቡ። "እዚ ናይ ሞራል ክትዕ እዩ። ሓደ ሰብ እንተሞተ ዶ ይሓይሽ? ወይስ ተሳቕዩን ተንገላቲዑን፡ ብዝኾነ ይኹን መንገዲ ህይወቱ ምትራፍ?" ብምባል ኣይተ ኣይተነው ይሓትቱ። እስራትን ስቓይን ኩነታት ኣብ ዝተፈላለዩ ትካላት ጥዕና ዝርከቡ ሕሙማት ኣእምሮ፡ ከም ማእሰርቲ ዝርእይዎ ኣይተ ኣይተነው፡ "እዞም ግዳያት ብስድራን ዘመድን ተኣሲሮም ናብ ትካል ጥዕና እንተዝመፅኡ እሞ፡ ደሓን እየ እንተዝብሉ፡ ተገዲዶም ድዯም ዝሕከሙ ወይስ? በብግዚኡ ብዛዕባ ዝህሉ ሕክምና ኸ ክንደየናይ እዩ ዝንገሮም?" ዝብሉ ሕቶታት የልዕሉ ኣይተ ኣይተነው። ዋላ እኳ ፍቓዶም ክህቡ ዝኽእሉ ሕሙማት ኣእምሮ እንተዘይሃለዉ፡ ፍቓዶም ክህቡ ንዝኽእሉ ግና ክሓትቱ ይግባእ ይብሉ። "ኩሎም ሕሙማት ኣእምሮ ዘይረ ኣዘራሪበዮም እየ፤ ኩሎም ግና ፍቓዶም ከምዘይተሓተቱን ብዛዕባ ሕክምነኦም ከምዘይንገሮምን እዮም ተዛሪቦምኒ"ይብሉ። ኣብ ሆስፒታል ኣማኑኤልን ኣብ ማእኸል ሕሙማት ኣእምሮ ገፈርሳን፡ ኢዶምን እግሮምን ተኣሲሮም ዝንቀሳቐሱ ሰባት ከምዝረኣዩ ዝዛረቡ ኣይተ ኣይተነው፡"ኢ-ሰብኣዊ ተግባር" ብምባል ይገልፅዎ። ኣብ ሆስፒታል ገፈርሳ ካብ 20 ክሳብ 30 ዝኾኑ ሕሙማት ኣእምሮ ኣብ ሓደ ክፍሊ ዝሓድሩ እንትኾኑ፡ ኣብ ዘእውዩሉ ግዘ፡ "ካልኦት ካብኦም ዝሐሹ ሕሙማት ኣእምሮ" ብኣንሶላ ይኣስርዎም ወይ ድማ ካብ በሪ ኣውፂኦም የባርርዎም፡ ብምባል ኣይተ ኣይተነው እቲ ዝተዓዘብዎ ነገር ኣካፊሎምና። "እዞም ሕሙማት ኣእምሮ ብለይቲ ንነርስ ኮነ ንሓኪም ክፅውዑ ኣይኽእሉን፤ ስለዚ ኣብ ዘእውዩሉ ግዘ ካብኦም ዝሐሹ ሕሙማት ኣእምሮ ክኣስርዎምን ብለይቲ ከባርርዎምን ብዓይነይ ርእየ እየ። እዚ ኩነታት ድማ ናብ ሓደጋ እዩ ዘጥሕሎም" ይብሉ። እቲ ቀንዲ ነገር፡ ድሕንነት እዩ ዝብሉ ዶክተር ዮናስ፡ ኣብ ሓደ ሓደ ኣጋጣምታት፡ ሕሙማት ካብ ቁፅፅር ወፃኢ ኮይኖም ነንባዕሎም ኣብ ዝዋቕዕሉን ንሰባት ኣብ ዘጥቅዕሉን እዋን፡ ሰባት ተቖፃፂሮም እንተወቕዕዎም ወይ እንተተኣሲሮም፡ ብዛዕባ ሕክምና ሕማም ኣእምሮ ኣፍልጦ ንዘይብሎም ሰባት፡ ስቓይን ምንግልታዕን ክመስሎ ከምዝኽእል ይሕብሩ። "ድሕንነት ምፍጣር እንድሕር ዘይከኣል፡ ኣፀጋሚ እዩ፤ ድሕንነቱ ግና፡ ብመንፅር ድሕንነቱን ኢኮኖሚን ጥቅዓት ክመስል ይኽእል። እዞም ግዳያት ክሳብ ዝረጋግዑ እውን ክእሰሩ ይኽእሉ። እዚ እንተዘይኮይኑ ግና ኣብቲ ከባቢ ጉድኣት ንከብፅሑ ምፍቃድ ማለት እዩ" ይብሉ ዶክተር ዮናስ። ሕማም ኣእምሮ ዘለዎ ሰብ ንክረጋጋዕ፡ ፈለማ መርፍእ ከምዝውጋእ ዝገልፁ ዶክተር ዮናስ፡ እቲ መድሓኒት ንክሰርሕ ሰለስተ ሰዓታት ከምዝወስድ ይገልፁ። "ኣብዞም ሰዓታት እዚኦም ጉድኣት ከጋጥም ይኽእል እዩ። ኣብ ባዕሎም ጥራሕ እነተይኮኑስ ኣብ ካልኦት ሰባት እውን ጉድኣት ንከየብፅሑ ክግበር ኣለዎ" ይብሉ ዶክተር ዮናስ። ካብዚ ብተወሳኺ፡ ኣብ ከም ገፈርሳ ዝበሉ ማእኸላት ዘለዉ ሕሙማት ኣእምሮ፡ ውልቀ ህይወቶም ሙሉእ ብሙሉእ ዝተቓልዐ እዩ ዝብሉ ኣይተ ኣይተነው፡ ኣብ ሆስፒታል ገፈርሳ ካብ 20 ክሳብ 30 ዓመት ዝፀንሑ ሕሙማት ኣእምሮ፡ ናብ ሕብረተሰብ ዝፅምበርሉ ኩነታት ኣይተመቻቸወን ይብሉ። ኣብ ሆስፒታል ገፈርሳ፡ ሕሙማት ኣእምሮ ብፍላይ ድማ፡ ኣብ መንገዲ ንበይኖም እንትኸዱ መኪና ዝተገጨውሉን ከምኡ እውን ጫት እንትዕድጉ ዝረኣይሉን ኣጋጣሚ ከምዝረኣዩ ይዛረቡ። ኣብዚ ጉዳይ እዚ ክፍተት ከምዘሎ ዝዛረቡ ዶክተር ዮናስ ድማ፡ መንግስቲ ከም ኤችኣይቪ ኤድስን ዓሶን ዝበሉ ካልኦት ተመሓላለፍቲ ሕማማት ቀዳምነት ብምሃቡ እዩ ይብሉ። "እዚ ፀገም ኣብ ትካላት ጥዕና ጥራሕ ስለዘይፍታሕ፡ ዝወሃብ ዘሎ ሕክምና፡ ብምዕራባውያን ሞዴል ጥራሕ እንተይኮነስ፡ ብሃገር በቆል ኩነታት ክመሓየሽ ይግባእ" ኢሎም። "ብዓይኒ ምዕራባውያን ጥራሕ እዛ ሃገር ክትኹነን ኣይግባእን፤ ዘሎ ኩነታት ድኽነት ኣብ ግምት ክኣቱ ኣለዎ፤ ኣብ መገዲ ዝተጉሓፈ ዓፅሚ ዝኣርዩ ሕሙማት ኣእምሮ ኣለዉ፡ ንዕኦም ኣሲርካ ምምጋብ ድማ ፀገም የብሉን" ይብሉ ዶክተር ዮናስ። ዋላ እኳ ድኽነት እንተሃለወ፡ ምግሃስ ሰብኣዊ መሰል ግና ኣብ ሕቶክኣቱ ኣይግባእን ዝብሉ ኣይተ ኣይተነው ድማ፡ ሕጊ ጥዕና ኣእምሮ ብዘይምህላዉ ክፍተት ተፈጢሩ እዩ፤ ሰብኣዊ መሰል ሕሙማት ኣእምሮ ንክሕሎ፡ ማዕቀፍ ሕጊ ክህሉ ይግባእ ይብሉ።