ሕማም መንሽሮ ማሽን ረድዮተራፒ ኣብ ዘይብሉ ሃገር
ሞኒካ ክዮታዛላ ንህይወተን ዘስግእ ሕማም ተሸኪመን ን 12 ዓማታት ክነብራ ክኢለን።
ሕክምና ንምርካብ ኣብ ትፅቢት ዝፀንሐት ሞኒካ ብ 2006 ሰርቪካዊ-ሕማም-መንሽሮ ከም ዘሎወን ተነጊረን፣ እቲ ሕማም ንሰውነተን ከም ዘብረሶ ይርአ። ሰውነተን ብዜሰቅቕ ማህሚኑ፡ በቲ ድኹም ድምጸን ደርበስበስ እናበላ ዝሓለፉ ክልተ ዓመታት ብዘይ ብቑዕ ክንክን ዘሕለፍኦ ናብራ ይገልጻ - እታ እንኮ ናይ ጸርገ-ፍወሳ ማሽን (ረድዮተራፒ) ካብ እትበላሾ ክልተ ዓመት ኰይኑ። እታ ማሽን ምስራሕ ምስ ኣቋረጸት ሓካይም ንወ/ሮ ክዮታዛላ ክልተ ዓቐነ-ከሚካዊ-ፍወሳ (ኪሞተራፒ) ኣዘዙለን። "ገንዘብ ኣይነበረንን" ይብላ፡ንብዓት ጸረር እናበለ። "ንሓደ ወርሒ ብዘይ ገለ ሕክምና ጸናሕኩ። ደቀይ ገንዘብ ክእክቡ ላዕልን ታሕትን በሉ። ንፈውሲ ቃንዛ ዝኸውን ሞርፊን ጥራይ እናተወጋእኩ ጸናሕኩ። " ፈነወ-ጸርጊ'ልቦ ሎሚ ዓርቢ እቲ ሽፋን ናይታ ሓዳስ ማሺን ብዕሊ ዝቕንጠጠሉ መዓልቲ'ዩ - እታ ሓዳስ ኮባልት 60 ዝዓይነታ ፈነወ-ጸርጋዊት ማሽን። እታ ቀዲም ማሽን ብሚያዝያ 2016'ያ ምስራሕ ዘቋረጸት - ን21 ዓመታት ድሕሪ ምግልጋል። ሓድሽ ማሽን ራድዮተራፒ ኣብ ዩጋንዳ እቶም ርኹባት ክፍወሱ ንወጻኢ ይኸዱ ነይሮም፡ ናብ ሃገራት ከንያን ህንድን እንተላይ። እቶም ርኹባት ዘይኰኑ ሕሙማን ግን ንመለሳ-ፍወሳ ከፊሎም ይሕከሙ ወይ ድማ ብመግደራ ይነብሩ። ናይ ገሊኦም ኵነታት እናኸፍአ ከደ፡ ሞቱ ኸኣ። ንው/ሮ ክዮታዛላ ዀነ ካልኦት ከምአን፡ እቲ ትጽቢት ተወዲኡለን። እታ ሓዳስ ማሺን ብምምጽኣ ናይ ሕይወት ንምድሓን እትጻወቶ ተራ ዕዙዝ'ዩ፡ ዋላ'ኳ እንኮ ትዅን - ን 40 ሚልዮን ህዝቢ እተገልግል ማሺን። ወ/ሮ ክዮታዛላ በዛ ሓዳስ ማሽን ድሮ ሓደ-ድሕሪ-ሓደ እናበላ 15 ዝዀኑ ክፍለ-ጊዜ-ፍወሳ ክረኽባ ክኢለን ኣሎዋ። ይዅን'ምበር፡ ካብ ኢጋና ዝተባህለ ዝነብራሉ ገጠር ክሳብ ካምፓላ (ርእሰ-ከተማ ዩጋንዳ) ን 120 ኪ.ሜ. ክጐዓዛ የድልየን። "ኣብ መጠረሽትኡ ንክሓዊ ተስፋ ኣሎኒ" ይብላ። ወጻኢታት መንሽሮ ኣብ ዮጋንዳ ማእከል-መንሽሮ፡ "ሙላጎ ናሽናል ሪፈራል ሆስፒታል"፡ ራድዮ-ተራፒ ናጻ'ዩ፡ ኪሞተራፒ ዀነ ካልኦት ናይ መንሽሮ-ክንክናት ግን ይኽፈለሎም'ዩ። ሮዝ ኪዋኑካ ከም ዝበልኦ፡ ሓላፊት "ማሕበር መህድእ-ሕማም-ዩጋንዳ"፡ ዋጋ ናይ'ቲ ዝሓሰረ ዓቐን-ኪሞተራፒ 3000,000 ናይ ዩጋንዳ ሺሊንግ ($85 / £60) እዩ። ክብር ዝበሉ ፍወሳታት ክሳብ ሓደ ሚልዮን ሺሊንግ ($280; £205) ይኸውን። ተሓከምቲ ኣገልግሎት ራድዮተራፒ እናረኸቡ እዮም "እቶም ሕሙማን ዝተኣዘዘሎም መድሃኒት ኣብ ሃገራዊ ሆስፒታላት ክረኽቡዎም ዘይክእልሉ እዋን ኣሎ" ኢለን ይውስኻሉ። "ካብ ናይ ግሊ-ፋርማሲታት ክገዝእዎም ይግደዱ፡ እዚ'ውን ኣብኡ እንተ ተረኺቦም፣ ሽዑ ነቲ ባዕላቶም ዝገዝእዎ መድሃንት ሒዞም ናብ ሓኪም ይጐየዩ። እዚ እንታይ'ዩ ዘርኢ ክቱር ሕጽረት ጽርገ-ፍወሳ ከም ዘሎ።" ኣብቲ ከባቢ ናይ ዩጋንዳ ማእከል-ክንክን-መንሽሮ ከም ሓደ ንኡድ-ማእከል'ዩ ዝቝጸር፣ ዓመት-ዓመት 7,000 ዝኣኽሉ ሓደስቲ ሕሙማን ይቕበሉ፡ 37,000 ተመላለስቲ ሕሙማን ከኣ የስተናግዱ። እቶም ሕሙማን ካብ ዩጋንዳ፡ ዲሞክራስያዊት ሪፓብሊክ ኮንጎ፡ ደቡብ ሱዳን፡ ቡሩንዲ፡ ሓድ-ሓደ እዋን ድማ ካብ ከንያን ታንዛንያን ይመጹ። ዳራጋ ሰለተ-ርብዒ ናይ'ቶም ሕሙማን ክንክን ጽርገ-ፍወሳ የድልዮም። ሕምብርቲ-ለይዘር ነቲ ኣብ ረድዮግራፊ ዝርከብ መጸበይ ክፍሊ፡ ብሃንቀውታ ዝጽበዩ ሕሙማን ይመልኡዎ። እዋኑ ኣዝዩ ወጋሕታ፡ ሰዓት 5፡00 ማ.እ.ግ.፡ ኣስታት 100 ሰባት ኣብ ነዋሕቲ ጣዋሉ ኮፍ ኢሎም መስርዖም ይጽበዩ። ኣብ ዉሽጢ ሓንቲ ጽልግልግ ዝበለት ንእሽቶ ክፍሊ እታ ሓዳስ ማሺን ከተብለጭልጭ ትርአ። እቶም ሰራሕተኛታት ንሓንቲ ናይ ጡብ-መንሽሮ ዘለዋ ሰብ ኣብ ምድላው ይርከቡ ... እቲ ጸርጊ ዝፍኑ ኣካል ናይቲ ማሽን ናብ ኣፍ-ልባ ከመዓራርዩ ይርኣዩ። "ኣእዳው'ዛ ማሺን ናብ ዝድለናዮ ክንጠዋዊ፡ ማለት ናብቲ ፍወሳ ዘድልዮ ኣካል፡ ንኽእል" ይብሉ አቨረስት ካቱንግወዚ፡ እቶም ራድይተራፒስት። ዶክተራት ዩጋንዳ ተወሰኽቲ ማሽናት ራድዮተራፒ ክቐርባ ተስፋ ይገብሩ ኵሉ ምስ ተዳለወ ካብቲ ክፍሊ ንወጽእ፣ ኣብቲ መቈጻጸሪ ክፍሊ ዘሎ ስክሪን ኴንና ንዕዘብ። እቲ ምስሊ ናይተን ሕምምቲ ይርአ፡ከምኡ'ውን ዝርዝራዊ ገደብ ናይቲ ዝተወሰነ ዓቐን። "ርአዩ! 77 ካልኢት ጥራሕ ዘድልየን፣ ኣይገርምንዶ? ቀደም ብዙሕ ደቓይቕ ዝሓትት ዝነበረ ፍወሳ" ይብሉ ካቱንግወዚ። ባዕልኹም ጸብጽቡ እታ ሓዳስ ማሽን እኽልቲ ኣይኰነትን። "ብሓፈሻዊ ገምጋም፡ ን 250,00 ሰባት ሓንቲ ናይ ረድዮ-ተራፒ ማሽን ክትህሉ ይግባእ" ይብሉ ዶክ. ጃክሶን ኦረም፡ ገዲም ኦንኮሎጂስት ናይ ዩጋንዳ ማእከል መንሽሮ። ዋላ ሓንቲ ማሽን ን 500,000 ወይ ሓደ-ሚልዮን ህዝቢ ሓገዝ'ዩ። ዩጋንዳ፡ 40 ሚልዮን ብዝሒ-ህዝቢ ዘለዋ ሃገር፡ ጌና ሓያሎ እትጐዓዞ መንገዲ ኣሎዋ። ዶክ. ኦረም ግን ርግጸኛ'ዮም ናይ ዩጋንዳ ክንክን-መንሽሮ ከም ዝመሓየሽ። "እቲ ዘሕለፍናዮ ቅልውላው ዝሓሹ ዉጥናት ንኸነውጽእ ሓጊዙና'ዩ" ይብሉ። "ኣብ ሓደ ዓመት ዘይኣክል እዋን ዝሓሸት ማሽን - 'ሊንያር-ኣክሰለረይተር' እትብሃል - ክንረክብ ኢና። እታ ማሽን ሓንቲ፡ ካብ'ተን ኣርባዕተ፡ ክትመጸና እናተጸቤና'ና። "ንበል፡ እቲ ዝሰገርናዮ ቅልውላው፡ "ብሩራዊ ባና ኣብ ክቢ እቲ ደባን ደበና" ከም ዝረአና ንሕሰቦ" ይብሉ። እቲ ክብጻሕ ዘሎዎ ደረጃ፡ ሓንቲ ማሽን ን 250,000 ሰባት፡ ጌና ርሑቕ'ዩ፣ ይዅን'ምበር፡ ንከም ው/ሮ ክዮታዛላ ዘኣመሰሉ ሕሙማን፡ እታ ዘላ ፍልልይ ሞትን-ሕይወትን ትዓብስ።