ጥዕና፡ ኣብ ዓለም እቲ ፈላሚ ክታበት ብኸመይ ተረኺቡ?
ኣብ ሓደ እዋን ሕማም በዲዶ (Smallpox)፡ ብሚልዮናት ዝቑጸሩ ሰባት ይቐትል ነበረ። እቲ ሕማም ኣዝዩ ሓደገኛን ኣብ ታሪኽ ደቂ-ሰባት ዝኸፍኣ ቅዝፈት ካብ ዘስዓቡን ሕማማት እዩ ነይሩ።
እቲ ሕማም አብ ዘጋጥመና ንሰብነትና ክሳብ እንጸልኦ ንሓኮ፣ ሓያል ረስንን ቃንዛን'ውን ኣለዎ። እዚ ጥራሕ ኣይኮነን። ሓያል ቃንዛ ጉሮሮ ኣለዎ፤ ሕማም ርእስን ጸገም ምትንፋስን'ውን የስዕብ። እቲ ዝኸፍአ ባህሪ እዚ ሕማም እዚ ዝገለጽናዮ ጥራሕ ኣይኮነን። መላእ ሰብነትኩም ብዘሰንብድ ዕንፍሩር ክውረር፣ ኣብ ርእስኹምን እግርኹምን ፈጸጋ ክወጽእ፣ ጉሮሮኹምን ሳምቡእኩምን ድማ ኣብ ውሽጢ ክልተ መዓልቲ ክደርቕ ዝገብር ሓደገኛ ሕማም እዩ። ሕማም በዲዶ፡ ቀልጢፉ እዩ ኣብ መላእ ዓለም ዝተዘርግሐ። ኣስታት ሓደ ሲሶ ኣባጽሕ ከምኡ'ውን ሸሞንተ ካብ ዓሰርተ ህጻናት በዚ ሕማም ክሞቱ'ዮም ተባሂሉ ተገሚቱ ነይሩ። ኣብ መጀመርታ 18 ክፍለ ዘመን፡ ኣብ ኤውሮጳ ጥራሕ ዓመታዊ 400 ሽሕ ሰባት ቐቲሉ ተባሂሉ'ዩ ዝግመት። ኣብ ጥቓ ወደባት ዝርከባ ከባቢታት ዝያዳ በዚ ሕማም ተጠቒዐን ነይረን። ብ1721 ዝነበረ ለበዳ በዲዶ፡ ኣብ ኣመሪካ ከተማ ቦስተን ጥራሕ ካብ ጠቕላላ ብዝሒ ህዝቢ እታ ከተማ እቲ ሸሞንተ ሚኢታዊት በዚ ሕማም ሃሊቑ'ዩ። ብህይወት እንተተሪፍካ'ውን ቀሊል ኣይኮነን፤ መብዛሕትኦም በዚ ሕማም ዝተጠቕዑ ሰባት ዓይኖም ዓዊሮም፣ ኣካላቶም'ውን ጽሕግርግሕ ዝበለ በሰላ ዝሸፈኖ'ዩ ኮይኑ። "እቲ ቕራፍ ቑስሊ ክለግስ እንከሎ፡ በሰላ ናይቲ በዲዶን ኣካላዊ መጉዳእቲ ዝመስልን ገዲፉልካ ስለዝኸይድ፡ ብዙሓት ሰባት ነቲ በሰላ ተጻዊሮም ምንባር ከቢዱዎም ነፍሰ ቕትለት ፈጺሞም'ዮም" ይብል በዓል ሞያ ተመሓላለፍቲ ሕማማት ኤዲተር ድረገጽ ታሪኽ ክታበታት ሬኔ ናጄራ። ነቲ ሕማም ንምፍዋስ ዝወሃቡ ዝነበሩ ሓገዛት ዳርጋ ትርጉም ኣልቦ እዮም ነይሮም። ሓደ ግዜ ሰባት ኣብ ዋዒ ዘለዎም ክፍልታት ክኾኑ፣ ጸኒሑ ድማ ዛሕሊ ኣብ ዘለዎም ክፍልታት ኮፍ ክብሉ፣ ለሚን ከይበልዑ፣ ቀይሕ ሕብሪ ብዘለዎ ክዳን ክጥቕለሉ ይግበር ነበረ። ብ17 ክፍለ ዘመን፡ ኣብ ነፍሲ ወከፍ 24 ሰዓት ንሓደ ሕሙም "12 ንኣሽቱ ጠርሙዝ ቢራ" ይውሃቦ ነይሩ። እንታይ ከረብሖ? ኢልኩም ትኾኑ። እንተኾነ እቲ ሰብ፡ ቢራ ሰትዩ ምስ ሰኸረ እንተውሓደ ድኻሙን ቓንዝኡን ክርስዖ'ዩ ተባሂሉ ይሕሰብ ስለ ዝነበረ'ዩ። ግንከ ሓደ ሓቀኛ መድሃኒት ነይሩ። ክታበት ተባሂሉ ይጽዋዕ። እቲ መስርሕ ካብቲ ብሕማም በዲዶ ዝሳቐ ዘሎ ሰብ መግሊ ብምውሳድ ናብ ቆርበት ጥዑይ ውልቀሰብ ቀዲድካ ክኣቱ ይግበር ነይሩ። ብኻልእ መዳይ ድማ ዓበቕ ወይ ቁስሊ ናይቲ በዲዶ ብኣፍንጫ ምጭናው ይጥቀሙ ነይሮም። እዚ፡ ብ18 ክፍለ ዘመን ኣብ ኣፍሪቃን ኤዥያን ዝተፈተነ ኮይኑ ድሕሪኡ ዋንሲመስ ብዝተባህለ ጊልያ ናብ ሰሜን ኣመሪካን ኤውሮጳን ክኣቱ ክኢሉ። እዚ ዓይነት ክታበት ኩል ግዜ ዘይኮነ ቅልል ዝበለ ቃንዛ ኣብ ዘለዎም እዩ ዝወሃብ ነይሩ። እንተኾነ፡ ገለ ሙሉእ ንሙሉእ በቲ ሕማም ዝተለኸፉ ሰባትን ተኸቲቦም ተሰከምቲ እቲ ሕማም ዝኾኑን፡ ናብ ዝረኸቡዎ ሰብ የመሓላልፉ ስለዝነበሩ፡ ካልእ ዝሓሸ መፍትሒ የድሊ። ኣብ 1700ታት፡ ኣብ ገጠር ከባቢታት ኢንግሊዝ ውሑዳት ሰባት ሕማም በዲዶ ናይ ምክልኻል ዓቕሚ ኣማዕቢሎም ነይሮም። ጸባ ኣብ ምሕላብ ዝሰርሓ ሰራሕተኛታት ግን ካልእ ስንባደ ብዝፈጥር ምስ ጻባ ዝህባ ጥሪታት ዝተሓሓዝ ሕማም ጡብ ላሕሚ (ላም) ክጥቅዓ ጀሚረን። ኣብቲ ግዜ ኣብ ምዕራብ ኢንግሊዝ ዝነብር ዝነበረ ቤንጃሚን ጄስቲ ዝተባህለ ሓረስታ ሓደ ነገር ክፍትን ወሲኑ። ብ1774 ዓ.ም (ኣቆጻጽራ ኤውሮጳ) እዩ። ካብ ጎለ ላሕሚ መግሊ እቲ በዲዶ ብምውሳድ ናብ ቆርበት በዓልቲ ቤቱን ደቁን ክኣቱ ገይሩ። ሓሚሞም'ዶ? ኣይሓመሙን። እቲ ሓረስታይ በዚ መገዲ ጥራሕ ስድራቤቱ ካብ መልከፍቲ በዲዶ ክከላኸል ክኢሉ። ግን፡ ንብዙሕ ዓመታት ሓረስታይ ጄስቲ እንታይ ከም ዝገበረ ከይተፈለጠ ይጸንሕ። ክታበት ብምምሃዝ ዝተመስገነን ልዕሊ ኹሉ ህዝቢ ዝተቐበሎን ሰብ ግን ተመሳሳሊ ትዕዝብቲ ተጠቒሙ'ዩ ክድምድም ዝኽኣለ። ኤድዋርድ ጄነር፡ ኣብ ንኡሽቶ ከተማ በርክለይ ሓኪም'ዩ ነይሩ። ኣብ ለንደን'ዩ ተማሂሩ። በቲ ሽዑ እዋን ድማ፡ ዓዲ ዝምስክረሉ ክኢላ መጥባሕቲ ነይሩ። መድሓኒት ሕማም በዲዶ ምርካብ፡ ካብ ግዜ ቑልዕነቱ ጀሚሩ ዝሓደሮ ዝንባለ ምዃኑ ድማ ይንገር። ቖልዓ እናሃለወ፡ ክታበት በዲዶ ወሲዱ ስለ ዝነበረ ጽቡቕ ትዝታ ኣይነበሮን። ኣካያዲ ስራሕ ቤተ መዘክር ገዛ ዶክተር ጄነር ኦዌን ጎዌር፡ ብጣዕሚ ዘሰንብድ ስለዝነበረ "ዘየፍርሕ ዝሓሸ ውሕስና ዘለዎ ኣማራጺ ክእልሽ ኣለኒ ይብል ነይሩ" ይብል። ብ1796፡ ካብ ሓረስቶትን ሓለብቲ ጸባን እኹል ሓበሬታ ምስ ኣከበ፡ ዶክተር ጄነር ኣብ ሓደ ህጻን ፈተነ ክገብር ወሲኑ። በዚ መሰረት፡ ካብ ጎለ ላሕሚ መግሊ እቲ በዲዶ ብምውሳድ ናብ ቆርበት ጀምስ ፊፕስ ዝተባህለ ህጻን ክኽተብ ገይሩ። ጄምስ፡ ውሑድ ምልክታት ድሕሪ ምርኣይ ሙሉእ ንሙሉእ ሓውዩ፤ በዲዶ'ውን ኣየማዕበለን። እቶም ምስኡ ርክብ ዝነበሮም'ውን ብተመሳሳሊ በቲ ሕማም ኣይተትሓዙን። እዚ ፈተነ ውጽኢታዊ እንተነበረ'ውን፡ በቶም ኣብዚ እዋን ዘለዉ ረቛሒታት ክምዘን ከሎ ግን ጉድለት ስነ ምግባር ዝነበሮ እዩ። "ትኽክለኛ ክሊኒካዊ ፈተነ ኣይነበረን፤ ብተወሳኺ ንኽታበት ዝተሓረዩ ክትርኢ ከለኻ'ውን ልክዕ ኣይኮነን" ትብል ፕሮፌሰር ስርዓት ምክልኻል ሕማማት ዩኒቨርሲቲ ማንችስተር ሺላ ክሩክሻንክ። ዶክተር ጄነር ብዛዕባ እቲ ሕማም ዘሎ ሳይንሳዊ ድሕረ ባይታ እንታይ'ዩ ዝብል ዝፈልጦ ነገር ኣይነበሮን። ሕማም በዲዶ፡ ብቫይረስ ዝመጽእ ምዃኑን ኣብ ስርዓት ምክልኻል ሕማማት ሰብነት ደቂ ሰባት ዘሕድሮ ጽልዋን ዝፍለጥ ኣይነበረን። ይኹን'ምበር፡ ጄነር እቲ ረኺበዮ ዝበሎ ክታበት በዲዶ ብሰፊሑ ኣብ ረብሓ ክውዕል ገይሩ እዩ። እቲ ሕማም ምቁጽጻር ዝክኣል ድማ ብዝተኽኣለ መጠን ብዙሓት ሰባት ክኽተቡ እንተኽኢሎም'ዩ ዝብል እምነት ነይሩዎ። "ጄነር ገንዘብ ንምርካብ ኮነ መሰል ዋንነት ምህዞ ክታበት ንምርካብ ድልየት ኣይነበሮን። እኳ ድኣ ሰባት ብዛዕብኡ ፈሊጦም ክጥቀምሉ'ዩ ዝደሊ ነይሩ" ይብል ጎዌር። ዶክተር ጄነር፡ ኣብ ገደና መንበሪ ገዝኡ ሓደ መኽተቢ ቦታ ብምድላው ሰባት ድሕሪ ናይ ቤተክርስቲያን ሰዓት መጺኦም ንክኽተቡ ይዕድሞም ነበረ። "ሰባት፡ ብሰብ ሞያ ጥዕና ንክኽተቡ ንምትብባዕ ቅምሶ ናይቲ ክታበት ናብ ሓካይም ይልእኽ ነይሩ። እዚ ዓንዲ ናይቲ ሕጂ እንርእዮ ዘለና ጎስጓስ ክታበት ኮይኑ ክታበት ቕቡልነት ንክረክብ ብትኽክለኛ ሰብ ክመሓላለፍ ከም ዘለዎ ዘመላኽትን እዩ" ይብል ጎዌር። ጄነር፡ ብዛዕባ እቲ ዝረኸቦ ምስ ተዛረበ ኣብ መላእ ኤውሮጳ ዜና ክታበት በዲዶ ክዝርጋሕ ጀሚሩ። ንጉስ ስፔን ከኣ ምስጋና ይብጽሓዮ። ንጉስ ቻርለስ ራብዓይ፡ ብርክት ዝበሉ ኣባላት ስድርኡ ብሕማም በዲዶ ረጊፎም፡ ጓሉ ማሪያ ሉዊዛ ድማ ብበሰላ እቲ ሕማም ተወሪራ ነይራ። ብዛዕባ ክታበት ጄነር ምስ ሰምዐ፡ ኣብ መላእ ግዝኣት ስፔን ንኽባጻሕ ክኢላ መዲቡ። ኣብቲ እዋን፡ ግዝኣት ኤውሮጳ ዝነበራ ከባቢታት ብብዝሒ ብሕማም በዲዶ ዝተጠቕዓ እየን ነይረን። ብ1803፡ ሓንቲ መርከብ ናብ ደቡብ ኣመሪካ ትልኣኽ። ነቲ ክታበት ክስከሙ ዝተዳለው 22 ዘኻትም እያ ሒዛ ከይዳ። "ብብዝሒ ክታበት ንምፍራይ ዘኽእል መገዲ ስለዘይነበረ፡ ንሓደ ህጻን ክወሃብ ገይሮም። ድሓር እቲ ህጻን ጉድኣት ወይ ህሳይ ምስ ፈጠረ፡ ድሕሪ ክልተ መዓልቲ ካብቲ ህጻን ወሲዶም ናብ ካልእ ቖልዓ ክሓልፍ ይገብሩ። ከምኡ እናበለ እዩ ዝቕጽል ነይሩ" ይብል ኤዲተር ድረገጽ ታሪኽ ክታበታት ሬኔ ናጄራ። ከምኡ እናበለ፡ ዶክተር ጄነር ዝረኸቦ ክታበት ድሕሪ 20 ዓመት ህይወት ሚሊዮናት ንክድሕን ምኽንያት ይኮነልኩም። ክታበት በዲዶ ድማ በዚ መገዲ ተኣታትዩ እቲ ሕማም ብ1979 ካብ ዓለም ክጠፍእ ክኢሉ። ኤዲተር ድረገጽ ታሪኽ ክታበታት ሬኔ ናጄራ፡ "እዚ ንዓይ ክታበት ኮቪድ-19 ንክርከብ ተስፋ ዝህበኒ እዩ። ሕጂ ናይ 200 ዓመታት ፍልጠት ቫይረሳትን ስርዓት ምክልኻል ሕማማትን ኣለና። ጄነር ግን ብዛዕባ እዚ ኹሉ ነገራት ከይፈለጠ እዩ ክታበት ክረክብ ክኢሉ" ኢሉ። ወሲኹ፡ "ጄነር ሓደ ካብቶም ብሉጻት ጀጋኑ ሳይንስ'ዩ። ክታበት ንምርካበር ዝነበሮ ቖራጽነትን ምህዝኡን ዓለም ቀይሩ ህይወት ሚሊዮናት ኣድሒኑ'ዩ፤ ብቐጻልነት'ውን የድሕን ኣሎ" ኢሉ። ሕማም መርዘን ከመይ ይኽሰት?