ኣፍሪቃ ብክሊማዊ ለውጢ እትጥቅዓሎም ኣርባዕተ ምኽንያታት
ኣብ ጉዳይ ሓደጋ ክሌማዊ ለውጢ፡ ኣብ ከተማ ማድሪድ ዝዛተዩ ዘለው መራሕቲ ሃገራት፡ ኣብ ርጡብ መርገጺን ስምምዕን ክበጽሑ ከም ዘይኽኣሉ ይግለጽ ኣሎ።
ኣብ ሰሜን ኬኒያ ኣብ ዝደረቐን ዝነቕዐን መሬት ደው ዝበለ ሰብ ነዚ ሕቡራት ሃገራት ዝወደቦ ኣኼባ ትመርሕ ዘላ ካሮሊና ሸምዲት፡ ኣፍሪቃ ካብ ካልኦት ኣህጉራት ንላዕሊ፡ ብምኽንያት እቲ ዝቀያየር ዘሎ ክሌማ ዚያዳ ተጠቃዒት'ያ ምዃና ትገልጽ። ኣፍሪቃ ብኸቢድ ክሌማዊ ለውጢ እትጥቅዓሎም ኣርባዕተ ቁልፊ ምኽንያታት ምቅይያር ክረምቲ ክሌማ ኣፍሪቃ፡ ዝተሓላለኸን ዝቐያየር ጠባይን ዘለዎ'ዩ። ሳሃራ፡ ኣብ ዓለም እቲ ዝዓበየን ዝወዓየን በረኻ እዩ። ኣብ ወርሒ ሓምለን ነሓሰን፡ ክርድአና ብዘይክእል መገዲ እቲ ዝኸበደን ዝበዝሐን ማዕበል ዶሮና ኣዝዮም ዝነኣሱ ንጥረ ነገራት ናብ ከባቢ ኣየር ብምኻድ ምስቲ ክሌማ ይሕወሱ። ዶሮና፡ ኣብ ዝነውሐ እዋን ነቲ ክሌማ ብኸመይ ከም ዝጸልዎ ኣይፍለጥን ናይ ምብራቕ ኣፍሪቃ ክረምታዊ ዝናብ ኣዝዩ'ዩ ዝቀያየር። ኣብ ሙሉእ ዞባ ሳሕል፡ ሰለስተ ኣዋርሕ ጥራሕ ዘኒቡ ዝተረፉ ትሸዓተ ኣዋርሕ ደረቕ ኮይኑ ይሓልፍ። ድሕሪ 1960-1984ን ዝነበረ ኩነታት ዝናብ፡ ኣብዚ ዞባ ብ 30 ሚኢታዊት ነክዩ'ዩ። እዚ ድማ ምኽንያት ጥምየት፣ ሞት ኣሽሓት ሰባትን ምዝንባል ሚልዮናትን ኮይኑ ይርከብ። ከምዚ ዞባ እዚ ሰፊሕን ክፉእን ድርቂ ዝተጠቕዐ ዞባ የለን። ኢንዳስትሪታት ምዕራባውያን ዝፈጥሩዎ ዘሎ ብከላ ኣየርን ውቅያኖሳትን፡ እቲ ናይ ዝናብ ወቕቲ ካብ ዝቕይሩ ሓደ ምኽንያት'ዩ። ሃንደበት ኣብዚ ሕጂ እዋን ኣብ ማእከላም ምብራቕን ሳሕል ተራእዩ ዘሎ ለውጢ ዝናብ ቀጻላይ'ዩ። ኣፍሪቃ ክሌማዊ ለውጢ ዘስዕቦ ጸቕጢ ንምጽዋር ዘኽእል ዓቕሚ የብላን፤ እዚ ኣብ ኬኒያ ዘጋጠመ ምህማም መሬት'ዩ እዚ ለውጢ ግን፡ ኣብ ማእኸላይ ምብራቕ ዝህሉ ዋዒ ይውስኽ'ዶ ይኸውን ኣብ ዝብል ዝተሞርኮሰ'ዩ። ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ፡ ዝናብ ናይ ምእታውን ቀልጢፍካ ናይ ምውጻእን ኩነታት ይርአ ብምህላው፡ ኣብ ዝቕጽል ኣርባዕተ ዓሰርተ ዓመታት ዝኸፍአ ደርቂ ከስዕብ'ዩ ተባሂሉ ይስጋእ። ኩነታት ዋዒ'ውን ኣብ ገለ ክፋላት ዛምቢያ፣ ቦትስዋናን ዛምቢያን ብ 5 ዲግሪ ሴንትግሬድ ክውስኽ'ዩ ተባሂሉ ይግመት። 'ስግንጢር ምብራቕ ኣፍሪቃ' ሕጂ ኣብ ኬኒያን ታንዛኒያን ዘሎ ነዊሕ ወቕቲ ዝናብ [ካብ መጋቢት ክሳብ ግንቦት] ሃንደበት ጀሚሩ ቀልጢፉ ዝውድእ ኮይኑ፡ ናይ ዝናብ ምንካይ ከስዕብ'ዩ። እዚ ዝርአ ዘሎ ለውጢ፡ ንመጻኢ ጠሊ ዘለዎ ኩነታት ኣብ ምፍጣር ጥርጣረ ስለ ዘሕደረ፡ ተመራመርቲ ነዚ ኩነታት ስግንጢር ክሌማ ምብራቕ ኣፍሪቃ ኢሎምዎ ኣለው። ማእኸላይ ኣፍሪቃ፡ ኣብ ዓለም እቲ ብርቱዕ ዝናብ ዝርኣየሉን ንትሮፒካውን ሓውሲ ትሮፒካውን ኩነታት ኣየር'ውን ዝናብ ዘምጽእን ከባቢ'ዩ። ኣብ ቀጻሊ ዋላ ውሑድ ዝናብ ኣብ ማእኸላይ ኣፍሪቃ ዘሎ ደኒ ንሓደጋ ከሳጥሖ ይኽእል'ዩ ኣፍሪቃ ኣብ ብከላ ከባቢ ዘለዋ እጃም 17 ሚእታዊት ጥራሕ'ዩ። እንተኾነ፡ ኣፍሪቃ ዘለዋ ዝተሓላለኸ ክሌማዊ ስርዓት ግን፡ ብዘይተለመደ መልክዑ ውቅያኖሳት ዓለም ዝተጸለወ'ዩ። ካብዚኦም ሓደ ዝተበገሰ ህቦብላ 'ዲዳይን ኬኔትን' ካብ መጋቢት ክሳብ ሚያዚያ 2019 ገለ ክፋላት ሞዛምቢክ፣ ዙምባብወን ማላውን እንተጥቅዕ፡ ህቦብላ ኬኔት ንታንዛኒያ ሃስዩ። "ብዙሓት ሰባት ኣብ ኢትዮጵያ ሓርማዝ ኣሎ ድዩ ይብሉኒ" ኣብ ሞዛምቢክን ዛምቢያን ብምኽንያት ህቦብላ ኢዳይ ልዕሊ ሓደ ሽሕ ሰባት ሞይቶም ሳይንስን ግን ኣብ ሓደ ነገር ተስፋ ይገብር። ኩለን ሃገራት ኣፍሪቃ፡ ዋላ'ኳ ዝናብ ዝረኽባሉ ዝተፈላለየ እንተኾነ፡ ጻዕቒ ዘለዎ ዝናብ ዝረኽባሉን ብደርቂ ዝጥቅዓሉን ግዜ ግን ተመሳሳሊ ምኻኑ ተረጋጊጹ ኣሎ። እቲ ዝናብ፡ ሓጺር ብምኻኑ ዝተናውሐ ደረቕ ግዘ'ዩ ዘስዕብ ዘሎ። ስለ ዝኾነ፡ ብርቱዕ ዝናብ ዋዕን ብከመይ ከምዝመጽእ ክንርድኦ ይግባእ። ናይ ዝናብ ምልውዋጥ ዝስዕብ፡ ብምኽንያት እቲ ዝፍጠር ብርቱዕ ዝናብ ኮይኑ፡ 70 ሚእታዊት ዝናብ ኣፍሪቃ በዚ ምኽንያት ዝፍጠር'ዩ። ኣብ ካሜሮን ዊልፍሬድ ፖካም ዝመርሖ ጉጅለ መጽናዕቲ፡ ክሌማ ማእኸላይ ኣፍሪቃን ደቡብ ኣፍሪቃን ዝተኣሳሰረ ምኻኑ ይገልጽ። መራሕቲ ኣፍሪቃ፡ ንክሌማዊ ለውጢ ቀዳምነት ሂቦም ኣብ ምስራሕ ኣይተዓወቱን እዚ ጉጅለ ተመራመርቲ ድማ፡ ሰባት ብሕሱር ዋጋ ሲምካርድ ኣብ ተንቃሳቓሲ ስልኮም ሓበሬታ ክረኽቡ ብምግባር፡ እቲ ዝፍጠር ለውጢ ክረድኡ ዘኽእሎም መፍትሒ ኣምጺኡ ኣሎ። ኣብ ቀትሪ፡ ኣብ ማእኸላይ ምብራቕ ኣፍሪቃ ዘሎ ዑደት ዝከታተል ራዳር ኣቐሚጦም፤ እዚ ራዳር ካብ ዝተሓተ ኪሎሜትራት ዝብገስ ንፋስ ይዕቅን። በዚ መገዲ፡ ኣብቲ ከባቢ ክፍጠር ዝኽእል ለውጢ ብቐሊሉ ዝከታተልሉ ሓበሬታ ክረኽቡ'ዮም። እንተኾነ ሕጂ'ውን ኣፍሪቃ፡ ንክሌማዊ ለውጢ ዘለዋ እጃም ውሑድ ክነሱ እታ ከቢድ ሃሰያ ዝበጽሓ ኣህጉር'ያ። ሪቻርድ ዋሽንግተን፡ ፕሮፌሰር ሳይንስ ክሌማ ዩኒቨርሲቲ ኦክስፎርድ'ዩ