ኤርትራ፡ 'ርሑስ ዕለተ-ልደት ሲሃም'
ነታ ካብ 2012 ጀሚራ ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ከም ዝኣተወት ዝንገረላ ሲሃም ዓሊ ዓብዱ፡ ጓሉ ነቲ ብደረጃ ሚኒስተር ዜና ኮይኑ ዝሰርሕ ዝነበረ ዓሊ ዓብዱ፡ ካብ ማእሰርቲ ክትፍታሕ ዝጽውዕ ናይ ታቓውሞ ሰልፊ ሎሚ ረቡዕ ኣብ ለንደን ተኻይዱ።
እቲ ናይ ተቓውሞ ሰልፊ ኣብ መበል 22 መዓልቲ ልደት ሲሃም'ዩ ተኻዪዱ ሓያሎ መንእሰያት ዝርከብዎም ኤርትራውያን፡ ኣብ ፊት ኤምባሲ ኤርትራ ኣብ ለንደን ብምርካብ፡ ማእሰርቲ ሲሃም ፍትሓዊ ከም ዘይኮነን፡ ኩሎም ካልኦት ብዘይ ፍርዲ ዝተቐየዱ ኤርትራውያን'ውን ክፍትሑ ጻዊዒት ኣቕሪቦም። "ርሑስ ዕለተ-ልደት ሲሃም"፤ "ሲሃም ትፈታሕ"፤ "እሱራትና ይፈትሑ"፤ "ይኣክል" ዝብሉ ጭርሖታት ኣብቲ ኣጋጣሚ ካብ ዝተቓልሑ ጭርሖታት'ዮም። ቢቢሲ ርእይቶ መንግስቲ ኤርትራ ንምፍላጥ ንሰብመዚ'ቲ ኤምባሲ ከዘራርቦም ኣብ ዝፈተነሉ እዋን፡ ፍቓደኛታት ኣይነበሩን። እቲ ብስም ሲሃም ዝግበር ተቓውሞታት ንሓደ ወርሒ ክቕጽል ምዃኑን፡ ኣብ ዝተፈላለያ ሃገራት ከም ዝካየድ'ውን ወዳቢት ናይቲ ተቓውሞ ቨኔሳ ጸሃየ ንቢቢሲ ሓቢራ። እቲ ብ1977 ናይ ሰላም ኖብል ብልጫ ዝተጓናጸፈ ህቡብ ኣህጕራዊ ማሕበር፡ ኣምነስቲ-ኢንተርናሽናል፡ ንዓመተ 2019 ብጕዳይ ኤርትራዊት/ኣሜሪካዊት ሲሃም ዓሊ ዓብዱ ዝምከት ጎስጓስ ከካይድ ምኳኑ ኣፍሊጡ ይነሩ። መንግስቲ ኤርትራ ንሲሃም ሓዊሱ ኣብ ቤት-ማእሰርቲ ንዘለው ንጹሓን ዜጋታት ክፍትሕ ካብ ዝተፈላለየ ኩርናዓት ዓለም ጸቕጢ ክግበር እኳ እንተጸንሓ፡ ካሳብ ሕጂ ዝተራእየ ለውጢ የለን። ተሓላቂ ሰብኣዊ መሰላት ''ሁማን ራይትስ ዎቸ'' ንመበል 22 ዓመተ ልደት ሲሃም ኣመልኪቱ ሎሚ ኣብ ዘውጸኦ መግለጺ፡ ሲሃም ዓሊ ገና ንዝመጽ ዓመት ኣብ ጸልማት ከትሕልፎ ምዃና ተንቢዩ። ቅድም ክብል ብዛዕባ 'ሲሃም ዓሊ ዓብዱ ኣበይ ተሸርበት?' ብዝብል ዘዳለናዮ ጸብጻብ ካብዚ ንታሕቲ እነሆ፡ እቲ ንሰብኣዊ መሰል ደቂ-ሰብ ዝጣበቕ ማሕበር፡ ኣውራ ብናይ ሕልና እሱራት (ዝተረስዑ እሱራት)፡ ነቲ ፈላሚ ጐስጓሱ፡ ብኣባላቱ ኣቢሉ ናብ ፕረሲደንት ኢሳያስ ኣፍወርቂ ናይ ዓገብ መልእኽቲ ብምጽሓፍ ጀሚሩዎ ኣሎ። ንምዃኑ ሲሃም ዓሊ ዓብዱ መን'ያ? ሲሃም ብ 03 ግንቦት 1997 ኣብ ሎስ-ኣንጀልስ (ሕቡራት መንግስታት ኣሜሪካ) ተወሊዳ። ቅድሚ ሽድሽተ ዓመት፡ ብ8 ታሕሳስ 2012፡ ካብ ኤርትራ ናብ ሱዳን ክትሰግር ክትፍትን ስለ ዝተታሕዘት ክሳብ ሕጂ ሃለዋታ ኣይተፈልጠን። ሲሃም ኣብ ሕቡራት መንግስታት ኣሜሪካ'ኳ ትወለድ እምበር ንእስነታ ምስ ስድርኣ ኣብ ኣስመራ ኢያ ኣሕሊፋቶ። ከም ኤርትራዊትን ኣሜሪካዊትን ክልተ መንነት ሒዛ'ያ ዓብያ። ተወካሊ (ኣክቲንግ) ሚኒስተር ዜና ነበር ወላዲኣ ዓሊ ዓብዱ፡ ንመንግስቲ ኤርትራ ገዲፉ ስለእተሰደ እያ ኣብ ንኡስ ዕደመኣ ተኣሲራ ብምባል ምኽንያት ማእሰርታ ምስ መርገጽ ወላዲኣ ዝተኣሳሰር'ዩ ዝብሉ እውን ኣሎዉ። ትሕዝቶ እቲ ደብዳቤ ከምዚ ዝስዕብ'ዩ ... "ኤርትራ ኣባል ናይ'ቲ ብውድብ ሕቡራት ሃገራት ዝተኣወጀ "ስምምዕ መሰላት ቆልዑ" እኳ ትዅን ብዙሓት ዓንቀጻት ናይ'ቲ ዉዕል ብምግሃስ፡ ንሲሃም ዓሊ ዓብዱ ኣብ 15 ዓመት ዕድሚኣ ብምእሳርኩም እቲ ዉዕል ከም ዝጠሓስክምዎ እናዘኻኸርና መሰላ ተሓልዩ ብቅልጡፍ ንኽትፍታሕ ነተሓሳስብ።" "ስምምዕ መሰላት ቆልዑ" መሰረት ስራሓት ዩኒሰፍ (UNICEF) ኢዩ። እቲ ትሕዝቶ ናይ'ቲ ውዕል ኣብ ታሪኽ ውድብ ሕቡራት ሃገራት እቲ ዝበለጸ ኣጠቓላሊ መሰላት ቈላዑ ዝሓቘፈ ሰነድ ዀይኑ፡ ብሰፊሑ ዳርጋ ኵለን ሃገራት ዓለም ዘጽደቕኦ'ዩ። ኤርትራ እውን ነቲ ዉዕል ብ1993 ተቐቢላ ኣጽዲቓቶ'ያ። ኤርትራ ብዉሑዱ ንዓንቀጻት 9ን 37ን ናይቲ ዉዕል ብምግሃስ፡ ሲሃም ዓሊ ዓብዱ፡ ትሕተ-ዕድሜ ነይራ ክነሳ፡ እንሆ ካብ እትእሰር ሽድሽተ ዓመት ሓሊፉ'ሎ። ሕጂ ናይ ዩኒቨርሲቲ ትምህርታ እተጠናቕቐሉ እዋን'ዩ ነይሩ። ኣለክስ ጃክሶን፡ ሓደ ካብ'ቶም ሓለፍቲ ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል ዓባይ ብሪጣንያ፡ "ስለምንታይ ኢኹም ብዛዕባ ሲሃም ትጉስጉሱ ዘለኹም" ተባሂሉ ተሓቲቱ። ኣለክስ፡ "ሲሃም ክትእሰር እንከላ ጓል ዓሰርተ ሓሙሽተ ዓመት፡ ትሕተ-ዕድመ ኢያ ነይራ። ኵነታታ ካብ ኩነታት እቶም ካልኦት ናይ ሕልና እሱራት ዝተፈልየ ኢዩ። ስለዚ ኢና ንድሕነታ ንጉስጉስ ዘሎና" ድሕሪ ምባል፡ ናይ ሲሃም ጕዳይ ዝለዓለ ኣቓልቦ ንኽረክብ ተጊሆም ከምዝሰርሑን፡ ኣብ ኩሉ ኩርናዕ ዓለም ዝርከብ ክፍልታት ማሕበሮም ድማ በዚ ዕላማ'ዚ ንክጕስጕስ ከምዝጽዕር ሓቢሩ። ሲሃም ዓሊ ዓብዱ ቅድሚ ሕጂ፡ ኣምነስቲ-ኢንተርናሽናል፡ ብምክትል ዋና ጸሓፊ ጕዳያት ኣፍሪቃ፡ መንግስቲ ኣሜሪካ፡ ቲቦር ናግይ ንዝተላእከ፡ ብኣሽሓት ሰባት ዝተፈረመ ኣቤቱታ ወግዓዊ ደገፍ ሂቡሉ ነይሩ። ቲቦር ናግይ፡ ኣብ ጊኒን ኢትዮጵያን ከም ኣምባሳዶር ኰይኑ ዘገልገለ፡ ኣብ ኩነታት ኣፍሪቃ ልዑል ኣፍልጦ ዘሎዎ ዲፕሎማት ኢዩ። "ድሮ'ኳ ብኣባላት ፓርላማ እንግሊዝ ኣቢልና ("ኣጠቓላሊ ፓርላሜንታዊ ጕጅለ ኤርትራ") እቲ ጕዳይ ኣቓልቦ ንኽረክብ ኣብ ምድፋእ ንርከብ" ብምባል ኣለክስ ጃክሶን ተወሳኺ ሓበሬታ ይህብ። ግን ስለምንታይ ካብ ኤርትራ ናብ ሱዳን ብሕቡእ ክትሰግር ፈቲና? ብዙሓት ኤርትራውያን መንእሰያት ካብ ሃገራዊ ኣገልግሎት ንምምላጥ ናብ ጐረባብቲ ሃገራት ሱዳን ኢትዮጵያን ጂቡቲን ሶሊኾም ክኣትው ጸኒሐም እዮም። ሲሃም'ውን ዕድመ ጻውዒት ሃገራዊ ኣገልግሎት ከየርከባ እንከሎ፡ ከም ሰባ ዶብ ጥሒሳ ክትወጽእ ስለዝፈተነት ሕማቕ ዕድል ኣጓኒፉዋ ብሓይልታት ጸጥታ ከምእተታሕዘት ይገልጽ ሓወቦኣ ሳልሕ ዮኑስ። ከም'ቶም ካልኦት ብሓይልታት ጸጥታ ዝተሓዙ መዛኑኣ መንእሰያት ግን ዕድል ኣይገበረትን። መብዝሕትኦም ድሕሪ ሓጺር ናይ ማእሰርቲ እዋን እዮም ዝፍትሑ። ሲሃም ግን ካብታ ኣብ ቀይዲ ዝኣተወትላ ዕለት ተሸሪባ ክሳብ ሕጂ ደሃያ የሎን። ምስዋር እሱራት ኣብ ኤርትራ ኣብ ኤርትራ ከም ናይ ሲሃም ዘኣመሰለ ተርእዮ ሓዲስ ኣይኰነን። ብዙሓት እሱራት ብዝተኣሰርዎ፡ ኣብ ፍርዲ ከይቀረቡ፡ ሃለዋቶም ዘይፍለጡ ዜጋታት ብዙሓት'ዮም። እቶም ብጂ-15 ዝፍለጡ ኣባላት ላዕለዋይ ጽፍሕታት መንግስቲ ዝነበሩ፡ ኣዳለውቲ ጋዜጣታት ብሕቲ ጋዜጠኛታት፡ መራሕቲ ሃይማኖት፡ ከምኡ'ውን ተቓውሞኣዊ ዝንባለ ኣርኢኹም ብዚብል ክሲ ዝተኣስሩ ዜጋታት ውሑዳት ከምዘይኮኑ ኣምነስቲ ኢንተርናሺናል ዝርከቦም ሓያሎ ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ክዛረቡ ጸኒሖም እዮም። ብሓጺሩ ኣብ ኤርትራ፡ ምእሳር፡ ምድስካል፡ ምንጻል፡ ምሽራብ ዜጋታት ዝውቱር'ዩ። ኮሚሽን ምጽራይ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ኣብ ኤርትራ፡ ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ኣብ ኤርትራ ሓቲትካ መልሲ ዘይርከበሉ፡ ኣቤት ዘይትብለሉ ክሳብ ገበናት ኣንጻር ሰብኣውነት ዝኸይድ ከቢድ ግህሰት ከምዝፍጸም ገሊጹ ነይሩ። ሺላ ኪታሮዝ እትርከቦም ካልኦት ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ከኣ ክሳብ ሕጂ ዝተመሓየሸ ነገር ከምዘየሎ ክሕብሩ ጸኒሖም እዮም። ጉዳይ ሲሃም ዓሊ ዓብዱ እውን ከም ኣብነት ክጥቀስ ምጽንሑን፡ ኣምነስቲ ኢንተርንሽናል ኣብዚ እዋን ንሲሃም ኣብ ቅድሚት ሰሪዑ ዓቢ ጐስጓስ ኣብ ምክያድ ይርከብ። ከምተወሳኺ ሓበሬታ፡ ብተወሳኺ፡ ንሲሃም ሓወቦኣ፡ ሓሰን ዓብዱ ኣሕመድ፡ ንሓሙሽተ ዓመት ኣብ ሕቡእ ቤት-ማእሰርቲ ድሕሪ ምጽናሕ ሕጂ እሱር ምብጻሕ ኣብ ዝፍቀደሉ ቤት ማእሰርቲ ሰምበል ተሰጋጊሩ ምህላዉ፡ እቶም ምስ ሲሃም ኣብ ተመሳሳሊ እዋን ተኣሲሮም ዝነበሩ ብዕድመ ዝደፍኡ ኣቦሓጎኣ፡ ኣቶ ዓብዱ ኣሕመድ ዮኑስ ግን ካብ ቤት ማእሰርቲ ምስ ወጽኡ ከይደንጎዪ ከም ዝዓረፉ ቤተሰብ ሲሃም ሓቢሮም። ስለምንታይ ግን መንግስቲ ኣሜሪካ ብጕዳይ ሲሃም ኣጽቂጡ? መንግስቲ ኤርትራ፡ ብተወከልቲ መንግስቲ ኣሜሪካ ብዛዕባ ሲሃም ክሕተት ከሎ ነቲ ጕዳይ ጐስይዎ'ዩ ከምዝሓልፍ ዝገለጸ ሓወቦኣ ሳልሕ ዮኑስ፡ መንግስቲ ኣመሪካ ብጉዳይ ሲሃም ከምቲ ዝድለ ስለዘይተዛረበ፡ "ዜግነት ኣሜሪካ ኣድልዎ ዘሎዎ ይመስል" ይብል። "ገሊኡን ልዑል ቆላሕታ መንግስቲ ኣሜሪካ ክረክብ እቲ ኻልእ ከኣ ክርሳዕ ፍትሓዊ ኣይኰነን" ይብል። "ኣብ ኣስመራ ዘለዉ ናይ ኣሜሪካ ሚሽን ናይ ኣስመራ ስዋ ጥዑም'ዩ፡ ናይ ኣስመራ ዝግኒ ምቁር'ዩ እናበሉ ተሳኢሎም ኣብ ትዊትራቶም ክልጥፉ እርኢ እየ፡ ብዛዕባ ሲሃም ክሕተቱ ከለዉ ግን ንፈልጦ የብልናን እናበሉ'ዮም ዝምልሱ" ብምባል ድማ የስተንትን። ሳልሕ፡ ሓደ በዓል ስልጣን ወጻኢ ጕዳያት ኣሜሪካ ንጋዜጠኛ ሳሌም ሰለሙን ብዛዕባ ሲሃም ኣብ ዝሃቦ ምላሽ 'ተኣሲራ ንሰምዕ' ብምባሉ ከምዘገረሞ ብምግላጽ፡ ጕዳይ ማእሰርቲ ሃገርና ብሰፊሑ ክርአ ኸሎ፡ "እቲ ንምካሕሉ 'ባህልታትና': 'ክብርታትና' ከምዚ ድዩ ብምባል ምስ ሕልናኻ ክትጓነጽ የገድደካ" ይብል።