ሕነ ወዲ ዝቐተለሉ ሕማም ዝወፈረ ኢትዮጵያዊ
ኢትዮጵያዊ ኣቶ ቢታ በየነ ንሰላሳ ዓመታት ኣብ ስዊድን ተቐሚጡ፡፡ ኣብታ ደፋእፋአ ዝበዝሓ ግን ድማ ምዕብልቲ ኣውሮጳዊት ሃገር እንትነብር ዘጓነፎ መሪር ሓዘን ሞት መንእሰይ ወዱ፡ ኣብቲ ብዙሓት ሰባት እናተዘዋወሩን እናተዘናግዑን ዘሕልፍዎ ናይ ጥሮታ እዋኑ፡ ናብ ዓዱ ተመሊሱ ክሰርሕ ሰናይ ሕልንኡ ኣገዲድዎ፡፡
ሰናይን ወላዲኡ ኣይተ ቢታን ኣብ ናይ ሰደት ህይወቱ ክልተ ቆልዑ ከምዘፍረየ ዝዛረብ ኣቶ ቢታ በየነ፡ ምስ ወዱ ሰናይ ቢታ፡ ጥቡቕ ቅርበትን ርክብን ከምዝነበሮም ይዛረብ፡፡ "ብጣዕሚ ንፋዕ ተምሃራይ ነይሩ፡፡ ካብ ቤት ትምህርቲ እንትመጽእ ብሓደ ንሰርሕ ነይርና፤ ሓደሓደ ነገራት የረደኦ፤ ቀልጢፉ እዩ ዝርዳእ" ብምባል ይዝክር፡፡ ኮይኑ ግና ኣብ ከባቢ 12 ዓመቱ፡ ናይ ምንፍርፋር ወይ ዘውድቕ ሕማም (ኢፒለፕሲ) ምልክታት ዘርኣየ ህጻን ሰናይ ኣብ ትምህርቲ ዝነበሮ ኣቓልቦን ድልየትን እናነከየ ከምዝኸደ ኣቶ ቢታ ይዛረብ። "አቲ ሕማም እናኸበዶ ምስመጸ ኣቓልቦኡ እናነከየ መጺኡ፤ ካብቲ ዘረደኦ ግዘ ክወስድ ምስጀመረ፡ ኣነ'ውን ነቲ ጸገም ብዘይምርደአይ ክደፍኦ ጀሚረ፡፡ ኣብ መወዳእታ ድማ ነቲ ትምህርቲ ኣይደልዮን ኣይተቸግረኒ ኢሉኒ" ሰናይ ክትትል ሕክምና እናተገበረሉ ትምህርቱ ቀጺሉ፡፡ ኮይኑ ግና ኣብ 20 ዓመቱ ሃንደበት በቲ ሕማም ብሞት ተፈልዩ፡፡ ኣቶ ቢታ፡ ወዱ ዝተውሃቦ መድሓኒት ብኣግባቡ ብዘይ ምውሳዱ ንሞት ከምዘተቓለዐ ይገልጽ፡፡ ሰናይ፡ ብዛዕባ ሕማም ምንፍርፋር ግንዛበ ዝፈጥር ማሕበር ስድራ ኣቶ ቢታ፡ ብሃንደበታዊ ሞት መንእሰይ ሰናይ ኣዝዩ ሓዚኑ፡፡ ኣብታ ፈተውቱን መሓዝቱን ከቢቦም ሓዘኑ ክርስዕን ክጸንዕን ዝጽዕሩላ ቅንያት፡ ብሓዘን ዝተሰበረ ልቦና ኣቶ ቢታ ናብታ ተወሊዱ ዝዓበየላ ዓዱ ይመላለስ ነበረ፡፡ "ዘመናዊ ሕከምና ኣብ ዘለዎ ዝማዕበለ ሃገር ሰኣን ብግቡአ መድሓኒት ምውሳድ ኣብ ሞት ዝብጻሕ እንተዳኣ ኾይኑ፡ ጠቕላላ ብዛዕባ እቲ ሕማም ኣፍልጦ ዘይብሎምን ግቡእ መድሓኒት ዘይረኽቡን ክንደይ ዝኣከል ሰባት ይጉድኡ ኣለዉ ይኾኑ?" ኢሉ ሓሲቡ፡፡ ሓሲቡ እውን ስቕ ኣይበለን፤ ንቤተሰቡ፣ መሓዙቱን ፈተውቱን ሓሳቡ ኣካፊሉ ኣብ ወሽጢ ዓዲ ብሽም መንእሰይ ሰናይ፡ ኣብ ሕማም ምንፍርፋር ግንዛበ ዝፈጥር ገባሪ ሰናይ ትካል ከጣይሱ ተሰማሚዖም፡፡ እቲ ቤተሰብ ድማ ንመፈጸሚ ቀብርን ብመልክዕ ደበስን ካብ ዝተፈላለዩ ኣዝማድ፣ መሓዙትን ፈተውትን ዝተውሃቦ ገንዘብ፡ ነቲ ሰናይ ተግባር ክውዕሎ ወሲኑ፤ ካልኦት ኢትዮጵያውያንን ኤርትራውያንን ድማ ነቲ ተበግሶ ንምሕጋዝ ገንዘብ እናዋጽኡ ንሕልሚ እቲ ቤተሰብ ክገሃድ ገይሮም፡፡ 'ሰናይ ማሕበር ኢፒለፕሲ' ኣብ 2005 ዓም ኣብ ስዊድን ተመስሪቱ፡፡ "ብንእሽቶ ገንዘብ ብኣውራ ግን ብድልየት ዝተጀመረ ስራሕ እዩ" ይብል ኣቶ ቢታ። እቲ ማሕበር ስራሕ ቅድሚ ምጅማሩ፡ ዝርገሐ እቲ ሕማም ዝምልከት፡ ብወገን ምርምር ጥዕና ክልል ትግራይ መጽናዕቲ ኣካይዱ፡፡ "ኣብቲ መጽናዕቲ፡ ካብቲ ሕክምና ብምስኣን ዝመውት ኣፍልጦ ብምስኣን ዝመውት ስለዝበዝሕ፡ ናብቲ ናይ ግንዛበ ምፍጣር ስራሕ ክንኣቱ ክኢልና" ይብል፡፡ ኣቶ ቢታ ናብ ኢትዮጵያ ብምምጻእ ምስ ካልኦት ወለንተኛታት ኮይኑ ነቲ ስራሕ ብተግባር ጀሚርዎ፤ ኣብ ስዊድን ዝነብሩ ፈተውቱን መሓዝቱን ድማ ወርሓዊ ዝዋጻእ ቅርሺ እናኣከቡ ናብ ኢትዮጵያ ይልእኹ። እቲ ገባሪ ሰናይ ትካል ካብ ዝጣየስ ሓሙሽተ ዓመታት ኣቑጺሩ'ሎ፡፡ ዘንፈርፍር ሕማም ዘለዎም ወገናት፡ ኣብቲ ሕማም እኹል ግንዛበ ክረኽቡ ብምግባር፡ ዝሓሸ ህይወት ንክመርሑን እኹል መድሓኒት ክረኽቡ ምግባርን ገለ ካብ ዕላማታት እቲ ማሕበር እዮም። ካብ ዝምስረት ናብዚ ድማ "ዓበይቲ ግንዛበ ናይ ምፍጣር ስራሕቲ" ከምዝሰርሐ እዩ ኣይተ ቢታ ይገልጽ፡፡ "እቲ ማሕበር ምኽንያት ሕማም ምንፍርፋርን ክግበሩ ዝግበኦም ንጥፈታትን ዝገልጹ ስእልታትን ጽሑፋትን ዝሓዙ ወረቓቕቲ (ብሮሸራት) የዳሉን ይዝርግሕን፣ በቲ ሕማም ዝተትሓዙ ሰባት ከመይ ክሕገዙ ከምዘለዎም ዘርእዩ ቪድዮታት ኣዳልዩ ብቴሌቪዥን የተሓላልፍ" ብተወሳኺ እቲ ማሕበር ዛጊድ ምስ ቢሮ ጥዕና ክልል ትግራይን ዓይደር ሪፈራል ሆስፒታልን ብምትሕብባር ኣብ ዝተፈላለዩ ከባቢታ ትግራይ ብዛዕባ'ቲ ሕማም ኣመልኪቱ ዓበይቲ ዋዕላታት ኣካይዱ እዩ፡፡ "ብቢሮ ጥዕናን ዓይደር ሪፈራል ሆስፒታልን ተሓጊዝና፡ ሙሉእ ወከልቲ እቲ ማሕበረሰብ ኣብ ዘለዉሉ ማለት'ውን መራሕቲ ሃይማኖት፣ መምህራን ዝምልከቶም ኣካላት ምምሕዳር፣ ነቲ ሓሳብ ከም ኣምባሳደራት ኮይኖም ከተሓላልፉ ዝኽእሉ ሰባት ኣብ መቐለ፣ ኣክሱም፣ ማይጨውን ዓዲግራትን ትምህርቲ ሂብና" ዝብል ኣቶ ቢታ፡ ሕዚ እውን ኣብ ከተማ መቐለ ኣብ ዝርከባ 26 ኣብያተ ትምህርቲ ንተምሃሮን መምህራንን ግንዛበ ናይ ምፍጣር ስራሕቲ ከምዝተጀመረ ይገልጽ። ኣብ ዘለዉዎ ከባቢ ኮይኖም ናይ ምኽሪ ኣገልግሎት ንዝደልዩ ወለድን ተጠቃዕቲ እቲ ሕማምን ብቴሌፎን ናይ ምኽሪ ኣገልግሎት ከምዝህቡ ይገልጽ፡፡ "ብተወሳኺ፡ ምስ ቢሮ ጥዕና በቲ ሕማም ዝተጠቕዑ ሰባት ሕክምና ብነጻ ክረኽቡ ተረዳዲእና፤ መድሓኒት ብነጻ ይወሃብ ኣሎ" ዛጊድ ብዝተሰርሑ ስራሕቲ ብዛዕባ እቲ ሕማም ኣብቲ ሕብረተሰብ ዘሎ ግጉይ ኣርዳድኣ ኣብ ምቕያር ጽቡቕ ስራሕ ይስራሕ ከምዘሎን በቲ ምንቅስቓስ ሕጉስ ምዃኑን ዝገልጽ ኣቶ ቢታ በየነ፡ እቲ ሕዚ ኣብ ስዊድን ብዝነብሩ ተጋሩ ወርሓዊ መዋጮ ዝካየድ ዘሎ ንጥፈታት እኹል ብዘይምዃኑ እቲ ማሕበር ዝሓሸ ደገፍ ረኺቡ ዝዓብየሉ ኩነታት ንምፍጣር ይሓስቡ ከምዘለዉ ይዛረብ፡፡ ዘውድቕ ሕማም/ ምንፍርፋር እንታይ እዩ? ዶ/ር ማሙዬ ሙሴ ኣብ ዓይደር ሪፈራል ሆስፒታል፡ ስፔሻሊስት ሕክምና ኣእምሮን መምህርን እዩ፡፡ ካብ 2016 ዓ.ም.ፈ ጀሚሩ ድማ፡ ሰናይ ኢፒሊፕሲ ማሕበር ኣብ ዝዳልዎም ዝተፈላለዩ ናይ ዘውድቕ ሕማም ግንዛበ ምፍጣር መድረኻት ኣስተምህሮ ይህብ፡፡ ዘውድቕ ወይ ዘንፈርፍር ሕማም፡ ብእግሊዘኛ 'ኢፒለፕሲ' ተባሂሉ ዝጽዋዕ ሕማም እንታይ እዩ ክንብል ሓቲትናዮ፡፡ "ንቡር ወይ ስሩዕ ናይ ኣእምሮ ምንቅስቓስ ብሃንደበት ዝህውኽ ክስተት ኢልና እንተጠርነፍናዮ ክገልጾ ይኽእል እዩ፤ እዚ ካብ ቁጽጽር ወጻኢ ምስዝኸውን ድማ ሕልናኻ ስሒትኻ ምውዳቕን ምንፍርፋርን፣ መልሓስካ ምንካስ፣ ጻዕዳ ዓይንኻ ምግልባጥ፣ ብኣፍካ ዓፍራ ምውጻእ፣ ሽንቲ ማይ ከምኡ'ውን ቀልቀል ዘይምቁጽጻር ድማ ካብቶም ልሙዳት ምልክታት እቲ ሕማም እዮም" ይብል፡፡ ዶ/ር ማሙዬ ሙሴ ኮይኑ ግን ኩሉ 'ኢፒለፕሲ' ዘውድቕ ወይ ዘንፈርፍር ከምዘይኮነን፡ ዝወድቕ ወይ ዘንፈርፍር ሕማም ኩሉ ድማ 'ኢፒለፕሲ' እዩ ማለት ከምዘይኮነን ይዛረብ፡፡ ብልሙድ ማሕበረሰባዊ ወይ ባህላዊ እምነት መበገሲ እቲ ሕማም ምስ መውቃዕቲ ሰይጣንን ጋንየንን እዩ ዝተሓሓዝ፡፡ ነዚ እዩ ድማ በቲ ሕማም ዝተጠቕዑ ሰባት 'ኣብ ውድቕቲ ለይቲ ጎኒፍዎ፣ ኣብ ቀትሪ ጸሓይ ለኺዕዎ፡ ወይ እውን ኣብዘይሰዓቱ እንትዛወር ረኺብዎ' እናተብሃለ ዝንገር፡፡ በዚ ምኽንያት ተጠቃዕቲ እቲ ሕማም፡ ኣብ ገዛ ኣሲርካ ከይወጹ ብምግባር ንተወሳኺ ስነልቦናዊ ሃስያ ክቃልዑ እንትግበር፤ ቤተ ሰብ ድማ ስርሑን ናብርኡን ገዲፉ ፎቖዶኡ፡ ባህላዊ መድሓኒት ክደልይ ካብ ዕለታዊ ምንቅስቓሱ ክግለልን ማሕበረ ቁጠባዊ ሓይሉ ክመናመንን ይረአ፡፡ እዚ ባህላዊ እምነት ግን መሰረታዊ ሓቅነት ከምዘይብሉ እዩ ዶ/ር ማሙየ ዝገልጽ፡፡ ብሳይንሳዊ መንጽር እንትረአ "ኣብ ውሽጢ ኣንጉዕና ወይ ርእስና ሕበጥ እንተሃልዩ፣ ዝጸንሐ መድመይቲ፣ ዝረገአ ደም፣ ረኽሲ፣ ኣብ እዋን ሕርሲ ወይ ቅድሚ ሕርሲ ኣብቲ ህጻን ዝፍጠሩ ጸገማት" ገለ ካብቶም ዝፍለጡ መበገሲ እቲ ሕማም ከምዝኾኑ ይገልጽ። ሓደገኛ ባህሪ እቲ ሕማም ዝኾነ ሃንደበታዊ ምውዳቕ፡ ግዘን ቦታን ዘይፈሊ ብምዃኑ በቲ ሕማም ዝተጠቕዑ ሰባት ሓያል ኣካላዊ ማህሰይቲ ኢሉ እውን ክሳብ ሞት ዘብጽሕ ጉድኣት ከስዕብ ዝኽእል እዩ፡፡ ከም ጸብጻብ ውድብ ጥዕና ዓለም፡ ኣብ ዓለም ከባቢ 50 ሚልዮን ህዝቢ በቲ ሕማም ዝጥቃዕ ኮይኑ፡ ካብኦም እቶም 80 ምኢታዊት ኣብ ትሑትን ማእከላይን ኣታዊ ዘለወን ሃገራት ይርከቡ። ብተወሳኺ በቲ ሕማም ዝተጠቕዑ ሰባት ካብ ካሊእ ሰብ፡ ኣብ ዘይእዋኑ ናይ ምሟት ዕድሎም ብሰለስተ ኢድ ዝዛየደ ምዃኑን ሰለስተ ኢድ እቶም ኣብ ትሑት መነባብሮ ዘለወን ሃገራት ዝርከቡ ተጠቃዕቲ እቲ ሕማም ዘድሊ መድሓኒት ከምዘይረኽቡን ይገልጽ። እንተኾነ ሃስያ እቲ ሕማም፡ ኣብ ልዕሊ እቲ ሕሙም ጥራሕ ዘይኮነስ ክሳብ ቤተሰብን ከባብን ዝበጽሕ እዩ፡፡ ኢፒለፕሲ ኣብ ዘጋጠሞ ሰብ ፈጺሞም ክግበሩ ዘይብሎም ነገራት ሕማም ምንፍርፋር ዘለዎም ሰባት ኣብታ እቲ ሕማም እተጓንፈላ ህሞት፡ ናይ ምስንባድ ዝመስል ሓጺር ኣውያት የስምዑ፡፡ እቲ ምክንያት ድማ "ናይ ኣየር ምስኣን" ከምዝኾነ ዶ/ር ማሙዬ ይገልጽ፡፡ ኣብ ዝወድቁሉ እዋን ድማ ንሓጺር እዋን ዝጸንሕ ናይ ሰብነት ምግታርን ምንፍርፋርን እውን ልሙዳት ተርእዮታት እዮም፡፡ ብልሙድ እቲ ሕማም ሃንደበት ኣብ ዘጋጥመሉ እዋን ነቲ ሰብ ንምሕጋዝ ዝግበሩ ገለ ነገራት ኣብቲ ዝሓመመ ሰብ ጉድኣት ዘብጽሑ ምዃኖም ዝገልጽ ዶ/ር ማሙዬ እዞም ዝስዕቡ ንጥፈታት ፈጺሞም ክግበሩ ከምዘይብሎም ይመክር፡፡ •ክርቢት ኣንዲድካ ከሽትት ምግባር •ኣፉ ብሓይሊ ከፊትካ ናብ ኣፉ ከም እስክርቢቶ ዝኣመሰሉ ነገራት ምእታው •ዝኾነ ዓይነት ምግቢ ወይ ፈሳሲ ናብ ኣፍ እቲ ዝሓመመ ሰብ ምእታው •ዘንፍርፈር ኣካላቱ ብሓይሊ ጸቒጥካ ጠጠው ንምባል ምፍታን •ናብ ኣካላቱ ማይ ምፍሳስ •ምእሳር ብኣንጻሩ እዞም ዝስዕቡ ንጥፈታት ምፍጻም ነቲ እቲ ሕማም ዘጋጠሞ ሰብ ከምዝሕግዙ ይገልጽ •እቶም ክግበሩ ዘይግበኦም ነገራት ዘይምግባር •ኣብ ኣፉ ወይ ጎሮሮኡ ምትንፋስ ክዓጽዎ ዝኽእል ነገር ከይህሉ ምርግጋጽን እንተሃልዩ ድማ ምውጻእን •እቲ ዝሓመመ ሰብ ኢዱ ኣተርኢስካ ንጎኑ ክድቅስ ምግባር •ኣብ ዝንፍርፈረሉ እዋን ኣብ ከባቢኡ ክጎድኡዎ ዝኽእሉ ነገራት ምእላይን ናብ ዝጥዕም ቦታ ሻምቦ ሻምቦ ኢልካ ከየቕናዕካ መውሳድን •ዝሰጠመ መልጎም ወይ መዕጠቒ እንተሃልይዎ ክልሕልሕ ምግባር •ክሳብ ዝገድፎን ናብ ውኒኡ ክሳብ ዝምለስን ድማ ካብ ጥቕኡ ዘይምርሓቕ ብተወሳኺ ሕማም ምንፍርፋር ብምሓዝ ብምትንካፍ ካብ ሓደ ሰብ ናብ ካሊእ ሰብ ፈጺሙ ክመሓላለፍ ከምዘይክእል ዶ/ር ማሙዬ ሙሴ ይገልጽ። ሕክምና ኣለዎዶ? ሓደ በቲ ሕማም ዝተጠቐዐ ሰብ ብትኽክል ዝተውሃቦ መድሓኒት እንተወሲዱን ምኽሪ ሓካይም እንተተተኸቲሉን ክሳብ 70 ምኢታዊት ናይ ምሕዋይ ዕድል ከምዘለዎ ዝገልጽ ዶ/ር ማሙዬ ሙሴ፡ ካብ ኣልኮላዊ መስተን ነቲ ሕማም ዘጋድዱ ካልኦት ጎዳእቲ ዕጻትን ክርሕቕ ከምዘለዎ ይሕብር፡፡ ብተወሳኺ ከም ማይጸሎት ዝኣመሰሉ ሃይማኖታዊ እምነታት፡ መድሓኒት ከየቋረጽካ ምስ መራሕቲ ሃይማኖት ብምርድዳእ ምጥቃም ከምዝከኣልን ዶ/ር ማሙዬ ይገልጽ።