ኮሮናቫይረስ፡ ነዚ ዝኸውን መድሓኒት ዘፍርይስ ይህሉ'ዶ?
ኣብዚ ሕጂ እዋን፡ ዓለም ብለበዳ ኮቪድ-19 ዝብል መጸውዒ ዝተውሃቦ ኮሮናቫይረስ ትጭነቕ'ያ ዘላ።
መድሃኒት ኮቪድ-19 ንምርካብ ይጽዓር ኣሎ ሓደ መፍረዪ መድሓኒት ዝኾነ ትካል ድማ፡ ብሚሊዮናት እንተኽኢሉ'ውን ብቢሊዮናት ዝቑጸር ኽታበት ኣፍርዩ ተኣምር ክፈጥር ትጽበዮ። እቲ ሓቂ ግን፡ ተኣምር ክፈጥር እዩ ተባሂሉ ተስፋ ዝግበረሉ ትካል ክርከብ ኣይተኽኣለን ዘሎ። ዓለማዊ ዕዳጋ ኽታበት እዚ ዓመት ናብ 60 ቢሊየን ዶላር ክዓቢ ትጽቢት'ኳ እንተሃለወ፡ ዓብዪ ከስቢ ግን ይርከብ'ዶ ንዝብል ዘተኣማምን ነገር የብሉን። "ከምዚ ዓይነት ቅልውላው ጥዕና እንትፍጠር ዕውት ዝኾነ ክታበት ወይ መከላኸሊ መድሓኒት ምፍራይ ኣጸጋሚ'ዩ። ብዙሕ ገንዘብን ግዘን'ዩ ዝሓትት" ይብል ኣብ ኣሜሪካ ማእከሉ ዝገበረ ዋና ሓላፊ ኢንቨስትመንት ሎንካርን ኣውፋርን ስነህይወታዊ ቴክኖሎጅን ብራድ ሎንካር። "ከምቲ ገለ ኣውፈርቲ ብጌጋ ትጽቢት ዝገብሩዎ ብቢሊዮናት ዝግመት ዘይኮነ፡ ሓደ ነገር ውጽኢታዊ ብዝኾነ ኣገባብ ክምህዙ ንዝደልዩ ኩባኒያታት፡ እቲ ገንዘብ ውሑድ'ዩ" ይብል። ዓለምለኻዊ ኢንዳስትሪ ክታበት ብከም ፒፊዘር፣ ሜርክ፣ ግላክሶስምዚዝክሊን [ጂኤስኬ]፣ ሳኖፊኢ ከምኡ'ውን ጆንሰን ኤንድ ጆንሰን ዝተትሓዙ'ዩ። ዝሓለፈ ዓመት፡ ጠቕላላ ኣህጉራዊ መሸጣ ክታበት 54 ቢሊዮን ዶላር ነይሩ። እዚ ካብ 2014 ንነዘ ብክልተ ዕጽፊ'ዩ ዓብዩ። ረኽሲ ሕማማት ኢንፍሉዌንዛ፣ ጉንፋዕ ሓሸማ፣ ሁፓታተስን ኢቦላን ክውስኽ ብምኽኣሉ፡ ጠለብ ክታበት'ውን ብኡ ልክዕ ዓብዩ። ብቕልጡፍ ዝላባዕ ዘሎ ኮሮናቫይረስ ካብ ቁጽጽር ወጻኢ ይኸውን ኣሎ "ዝኾነ ሰብ፡ ኢንዳስትሪ ምፍራይ ክታበት ከምዚ ዓይነት ጸገማት ክሳገረሉ ዝኽእል መሐለውታ ኣለዎ ኢሉ ክሓስብ ይኽእል'ዩ። እንተኾነ፡ ካብቶም ገዘፍቲ ኣርባዕተ ኩባኒያታት፡ እቲ ሓደ'ውን ነዚ ቫይረስ ዝኸውን መከላኸሊ ንምፍራይ ድልየት ኣየርኣየን" ትብል ዳይሬክተር ፖሊስን ሕግን ኣፋውስ ዩኒቨርሲቲ ማእከል ሕክምና ግሮኒገን ኣመስተርዳም ዶክተር ኢለን ሆን። ካብቶም ዓበይቲ ኩባኒያታት መፍረ ኣፋውስ ወጻእ ድማ፡ ዓቕሚ ዘለዎም ንኣሽቱ ኩባኒያታት መድሓኒት ንኮቪድ-19 ዝውዕል ክታበት ንምርካብ ይጽዕሩ ኣለው። እዚ ቫይረስ፡ ክሳብ ሕጂ ህይወት ልዕሊ ሓደ ሽሕ ሰባት ከም ዘጥፍአ ይእመን። መድሃኒት ጸረ ኤችኣይቪ ኤድስ ዝሰርሐ ኩባኒያ ጊሊድ፡ ሬመድሲቪር ዝተብሃሉ መድሃኒት ከም ዝፍትን ኣፍሊጡ'ሎ። 'ኣብቪ' ዝተብሃለ ጉጅለ ምፍራይ መድሓኒት፡ ኣብ ቀረባ፡ 'ካለትራ' ዝተብሃለ ሕዋስ ክልተ መድሓኒት ጸረ ኤችኣይቪ ኣብ ቻይናውያን ሕሙማት ኮሮናቫይረስ ፈተነ ገይሩ'ሎ። ክልቲኦም ፈተነታት ግን፡ ሓድሽ ዝተምሃዘ መከላኸሊ ብምጥቃም ዘይኮነ ኣብ መኽዝን ብዝጸንሑ መድሓኒታት ዝተደረኹ'ዮም። ሓደ ትካል መፍረ መድሃኒት፡ ክታበት ብምፍራይ ከስቢ ክረክብ'ዩ ዝብል ዘተኣማምን ኣይኮነን ኩባኒያታት መፍረ መድሓኒት፡ ንኮቪድ-19 ዝኸውን ፈውሲ ንክምህዙ፡ ካብ ለገስቲ ትካላት ሓገዝ ገንዘብ ተኣኪቡ'ዩ። ጥምረት ድልውነት ምህዞ ለብዒ ምህዞ ጥምረት ለብዒ (CEPI) ሓደ ካብቶም ለገስቲ'ዩ። መንግስታት ኖርወይን ህንድን፣ ፋውንዴሽን ቢልን ሚሌንዳ ጌትስ ከምኡ'ውን ዌልካም ትረስት መስረትቲ እዚ ጥምረት'ዮም። ግላክሶስምዚዝክሊ [ጂኤስ ኬ] ድማ፡ ኮቪድ-19 ንምክልኻል ዘኽእል መድሓኒት ንምምሃዝ ቴክኖሎጂኡ ነዚ ጥምረት ክፉት ክኸውን ፈቒዱ ኣሎ። ይኹን'ምበር፡ ዝኾነ ዝተምሃዘ ክታበት ናብ ዕዳጋ ቅድሚ ምቕራቡ ኣብ ብዙሓት ኣሽሓት ሰባት ተፈቲኑ ክሓልፍ ብዙሕ ግዘ'ዩ ዝወስድ። ኣብ 2015፡ ቫይረስ ኢቦላ እንትኽሰት፡ ሜሪክ ዝመሃዞ ክታበት ዕውት ብዝኾነ ወፍሪ ኣብ ጊኒ ግብራዊ ክኸውን ክኢሉ'ዩ። ኣብቲ እዋን፡ እቲ ናብ ተጠቀምቲ ዝቐረበ መድሓኒት ፍቓድ'ውን ኣይረኸበን ነይሩ። ክሳብ'ቲ ዝሓለፈ ዓመት'ውን፡ እዚ ክታበት ኣሜሪካ ብስሩዕ ኣየጽደቐቶን ነይራ። ካልእ ብጆንሰን ኤንድ ጆንሰን ዝተምሃዘ ክታበት ኢቦላ ድማ፡ ኣብ 2019 ፍቓድ መንግስቲ ረኺቡ ኣብ ዲሞክራሲያዊት ሪፐብሊክ ኮንጎ ኣብ ረብሓ ክውዕል ተገይሩ። ሜርክ ዝመሃዞ ክታበት ቫይረስ ኢቦላ ሓሙሽተ ዓመት ዝወሰደ'ዩ ዝኾነ ዝተምሃዘ መድሃኒት ቅድሚ ኣብ ዕዳጋ ምውዓሉ ሕጋዊ ደንቢ ቑጽጽር ክወሃቦ ዓመታት ዝወስደሉ ምኽንያት፡ ጎናዊ ሳዕቤናቱ ክሳብ ክንደይ'ዮም ዝብል ንምፍላጥ'ዩ። እዚ ግን፡ እቲ መድሓኒት ሕጋውነቱ ጸዲቑሉ ኣብ ዕዳጋ ምስ ወዓለ'ውን ከጋጥም ይኽእል'ዩ። ኣብ 2009- 2010፡ ለበዳ ሓሸማ ጉንፋዕ እንተጋጥም፡ ሽዱሽተ ሚሊዮን ሰባት ግላክሶስሚዝክሊን ዝመሃዞ ክታበት ፓንደምሪክስ ክወሃቦም ተገይሩ'ዩ። ይኹን'ምበር፡ ኣብ ገለ ሰባት ኣብ መዓልቲ ብተኸታታሊ ናይ ድቃስ ስምዒት ክስምዖም ዝገብር ናይ ድቃስ ምዝባዕ [ናርኮሌፕሲ] ከኸትል ከም ዝኽእል ምስ ተበጽሓሉ፡ ቀልጢፉ ካብ ዕዳጋ ክእገድ ተገይሩ። ዳይሬክተር ኣሜሪካዊ ትካል ሕማማት ኣለርጅን ረኽስን ዶክተር ኣንቶኒ ፋውሲ፡ ክሳብ ሕጂ፡ ንኮቪድ-19 ዝኸውን ክታበት ከፍሪ'የ ኢሉ ዝመጽአ ትካል የለን ይብል። ነዚ፡ "ኣዝዩ ኣጸጋምን ኣስጋእን" ኢሉ ይገልጾ። "ዓቕሚ ዘለዎም ኩባኒያታት ስቕ ኢሎም ኮፍ ኢሎም ክትደልዮ ከለኻ እትወስዶ ነገር ከዳልው ኣይኽእሉን" ኢሉ ዶክተር ኣንቶኒ። ብተወሳኺ፡ ክታበት ኮቪድ-19 ኣብ ዕዳጋ ቅድሚ ምውዓሉ ሓደ ዓመት ክወስድ ከም ዝኽእል ገሊጹ። ትካል ጥዕና ዓለም ብወገኑ፡ እዚ ኽታበት ኣብ ውሽጢ 18 ኣዋርሕ ድልዊ ክኾነሉ ተስፋ ይገብር። ኩባኒያታት መፍረ መድሓኒት፡ ቅድም ኢሎም ዝተኸሰቱ ቅልውላዋት ጥዕና ምንካይ ዘኽእሉ ክታበታት'ዮም ከፍርዩ ክኢሎም። "ንኢቦላ ዝኸውን ክታበት ከነፍሪ ከለና ውፉይ ዝነበረ ኩባኒያ'ዩ ሕጂ ዘድሐርሕር ዘሎ" ይብል ዶክተር ኣንቶኒ ፋውሲ። "ሕጂ፡ ነዚ ቫይረስ [ኮቪድ-19] ዝኸውን ክታበት ዘፍሪ ኩባኒያ ምርካብ ከጸግም'ዩ" ኢሉ።