''ናብ ጅቡቲ ወሲዶም ኣለሚኖምኒ''
ኣብቲ ነዊሕ መተሓላለፊ ጽልግልግ ዝብል ብርሃን ኣሎ። ኣብቲ ሙሉእ ጸልማት ዝዓሰሎ ክፍሊ ድማ ናይ ሓደ ሰብ ድምጺ ይስማዕ። ናብቲ ጸልማት ክፍሊ ንዝኣትዉ ኣጋይሽ ሓደ ኢዶም ኣብ ማእገር እቲ ቅድሚኦም ዘሎ ሰብ ኣንቢሮም ንቕድሚት ክስጉሞ ትእዛዝ ይህብ።
ሳሙኤል ሃይለማርያምን ኣይተ ብርሃኑ በላይን ኩሉ ሰብ ቴሌፎኑ ክዓጹ'ውን ተነጊርዎ እዩ። ከምቲ ዝተብሃልናዮ ገይርና ናብቲ ጸልማት ገዛ ኣተና። 'ድሕሪኡ ከመይ ኢና ክንንቀሳቐስ?' ኢልካ ምስ እትሓስብ ዘፍርሕ እዩ። ካብቲ ጸልማት ወጻኢ ዝረኣይ ዋላ ሓደ ነገር የለን። ድምጺ ጥራይ እዩ ዝስመዓካ። ብኣምሓርኛ፣ ብእንግሊዝኛ፣ ብጥልያን ዘውግዑ ሰባት ኣለዉ። ኣብቲ ጸልማት እናተመላለሱ ንኣጋይሽ ቦታ ቦተኦም ዘትሕዙ ኣሰለፍቲ ኣለዉ። ሓደ መጺኡ፡ ቦታ ኣትሒዙና። ክልተ ኢትዮጵያውያንን ሓደ ወጻእተኛን ኣብ ሓደ ጠረጴዛ ኮፍ በልና። ገጽና ከይተረኣኣና ተፋሊጥና። ኣበይ ከምእንሰርሕ ገለ እናተዘራረብና ደቓይቕ ሓሊፎም። እቲ መተኣናገዲ መስተ ክንእዝዝ ሓቲቱ፡ ሒዙልና ድማ መጺኡ። ነቲ ብርጭቆና ዳህሲስና ክንረክብ፡ ነቲ መስተ ድማ ብጨና ክንፈልዮ ግድን ነይሩ። ደጋጊምና ብዳህሳስ ብርጭቆና እናልዐልና፡ ነዕልል ኣለና። ጸልማት ክትፈርሕ፡ ዘይምርኣይ ክሳብ ክንደይ ዝኣክል በዳሂ ምዃኑ ክትሓስብ የገድደካ። ንመዓልታት፡ ንዓመታት ካብኡ ሓሊፉ'ውን ሙሉእ ዕድመኻ ኣብ ከምዚ ዝበለ ጸልማት ምንባር ከቢድ ምዃኑ ኣውጋዕና። 'እዚ ናተይ ጽሕፍቶ ተዝኸውንከ?' ዝብል ሓሳብ ኣብ ሓንጎልና ይመላለስ ነይሩ። እቲ መተኣናገዲ መሊሱ መጺኡ። መረቕ ኣቕሪቡልና ብቐንዱ ከኣ እንታይ ከምእንበልዕ ሓቲቱና ከይዱ። ማንካን ፋርኬታን ምስ ሸሓነ እናጋራጨና'ውን እንተኾነ፡ ከምቲ 'ኣፍካ'ዶ ከይጠፍአካ' ዝበሃል ኣብ ጸልማት ተመገብና። ድሕሪ'ዚ ዝተፈላለዩ ቅርጽታትን ኣቁሑን እናመጹልና፡ ብዳህሳስን ብጨናን እንታይ ከምዝኾኑ ክነለሊ ተሓተትና። ከም ዓይነ ስውር ብምስማዕ፣ ብምድህሳስን ብጨናን ጥራይ ነገራት ክነለሊ ፈቲንና። ኣብ መወዳእታ ድማ ብዓይነ ስውራን መተኣናገድትና እናተመራሕና ካብቲ ጸልማት ክፍሊ ወጻእና። እዚ ንሓደ ሰዓትን ፈረቓን ዝጸንሕ፡ ኣብ ጸልማት ዝብላዕ መኣዲ ዝተዳለወ፡ ናብራ ዓይነ ስውራን እንታይ ከምዝመስል ንሓጺር እዋን ንኻልኦት ንምርዳእ ዓሊሙ እዩ። ኣይተ ብርሃኑ በላይ 'ቱጌዘር ኢትዮጵያ' ናይ ዝበሃል ትካል መካየዲ ስራሕ እዩ። ንልዕሊ ኣርብዓ ዓመታት መምህር ኮይኑ ዘገልገለ ኣይተ ብርሃኑ፡ እቲ ኣብ ጸልማት ዝግበር እንግዶት ድራር፡ ግንዛበ ንምፍጣር ዝዓለመ ሓደ ተግባር ናይቲ ትካል ምዃኑ ይዛረብ። ድሕሪ እቲ 'ድራር ኣብ ጸልማት'፡ ብዙሓት ነቲ ትካል ብገንዘብን ብሞያኦምን ክሕግዙ ወሲኖም እዮም። ነቶም ኣብ ሃገራት ኣውሮጳ ዘለዉ፡ ዓይነ ስውራን ዘተኣናግዱሎም ኣብያተ ምግቢ ዝመስሉ፡ ናይ ጸልማት ኣብያተ ምግቢ ናይ ምኽፋት ዕላማ ከምዘለዎም'ውን ኣይተ ብርሃኑ ይዛረብ። ትካሉ፡ ዓይነ-ስውራን ደቂ ኣንስትዮ መጽለሊ ክረኽባን ክማሃራን ድጋፍ ከምዝገብር፣ ዓይነ ስውራን ኮምፒዩተር ከምኡ ድማ መራሒ በትሪ ከመይ ክጥቀሙ ከምዝግብኦም ከምዝምህር'ውን ይዛረቡ። ኮምፒውተር ንዓይነ-ስውራን ብኸመይ? ሳሙኤል ሃይለማሪያም፡ ወዲ 12 ዓመት ቆልዓ እናሃለወ እዩ ብሓደጋ መኪና ብርሃን ዓይኑ ስኢኑ። ካብቶም ዓይነ-ስውራን መተኣናገድቲ ሓደ ንሱ ነይሩ። "ዋላ'ኳ ሙሉእ ብምሉእ ነቲ ናትና ስምዒት ኣይርከብዎ፡ ኣብቲ ናይ ጸልማት ድራር ግን፡ ነብሲ ወከፍ ነገር ከማና ኾይኖም ክርእይዎ ይግደዱ" ይብል። ውነኦም ዝጠፍኦም፣ ከቢድ ሕማም ርእሲ ዝለዓሎም፣ ናብቲ ጸልማት ምእታው ፈሪሖም ካብ ኣፍ ደገ ዝምለሱ ሰባት ኣጋጢሞምዎ እዮም። ብሕግን ቋንቋ እንግሊዘኛን ቀዳማይ ዲግሪ ኣለዎ። ኣብ ሚኒስትሪ ሰራሕተኛታትን ማሕበራዊ ጉዳይን እዩ ዝሰርሕ። ኣብ 'ቱጌዘር ኢትዮጵያ' ናይ ኮምፒዩተር ስልጠና ይህብ፤ ንባዕሉ'ውን ካብቲ ስልጠና ካብ ዝተረብሑ ሓደ እዩ። ኣብ ስርሑ ኮምፒዩተር ክጥቀም ኣዝዩ ኣገዳሲ ምዃኑ እዩ ዝዛረብ። እዚ ስልጠና ቅድሚ ምርካቡ፡ ኣብ ዩንቨርሲቲ እናሃለወ፡ ጽሑፋት 'ብሶፍት ኮፒ' ኣብ ኮምፒተሩ ጽዒኑ ካብ ምድማጽ ወጻኢ፡ ኮምፒዩተር ናይ ምጥቃም ልምዲ ኣይነበሮን። ሎሚ ግን፡ ዕለታዊ ዕዮታቱ ምስ ኮምፒዩተር ዝተኣሳሰረ ከምዝኾነ ብምግላጽ "ኢንተርኔት እጥቀም'የ" ይብል። ብዙሕ ሓሳባት ኣብ ማሕበራዊ መራኸብታት እዩ ዝዝርጋሕ፡ ክትዓትን ልዝባትን እውን ኣብኡ እዩ ዝካየድ። "ፌስቡክ ገና ተምሃራይ ዩንቨርሲቲ እናሃለኹ እየ ከፊተ። ርእይቶ እህብ፣ ላይክን ሼርን እውን ይገብር" ብምባል ቅድሚ ኮምፒዩተር ምጥቃሙ፡ ኢንተርኔት ብቴሌፎኑ ይጥቀም ከምዝነበረ ኣዕሊሉና። ሕዚ ድማ ቴሌግራም፣ ዋትስአፕን ኢሞን እውን ይጥቀም። ውጽኢት ግጥማት ኩዕሶ እግሪ ኣውሮጳ'ውን ብዙሕ ግዜ ብኢንተርኔት እዩ ዝከታተል። "ናብ እንዳ ኢንተርኔት ከይድካ ዶ ትፈልጥ?" ኢልናዮ። ኤን ቪ ዲ ኤ (NVDA-Non Visual Desktop Access) ዝበሃል ናይ ኮምፒዩተር ገጽ ናብ ድምጺ ዝልውጥ ሶፍትዌር ብፍላሽ ሒዙ ናብ እንዳ ኢንተርኔት ይኸይድ እዩ። ብዙሕ ግዜ ወንበር ስሒቡ ኣብ ቅድሚ ኮምፒዩተር ኮፍ ክብል ከሎ፡ ተጠቀምቲ ይደናገሩ። "እቲ ወናኒ እንዳ ኢንተርኔት ዓይነ ስውራን ኢንተርኔት ከምዝጥቀሙ ይፈልጥ እዩ። ወንበር ስሒቡ ኮፍ ከብለኒ እንከሎ፡ ኣዒንቲ ናይቶም ተጠቀምቲ ኣባይ ከምዘሎ ይስመዐኒ" ይብል። ይርእዩኻ ከምዘለዉ ከመይ ፈሊጥካ? ወይስ ሕሹኽሹኽ ይብሉ ነይሮም? "ሰብ ብድሕሬኻ ክህሉ ከሎ ዝስመዐካ ነገር ኣሎ። ሒሳብ ከፊለ ክወጽእ ከለኹ'ውን እቲ ወናኒ ነጊሩኒ እዩ" ይብል። ስራሕ ምድላይ ንዓይነ ስውራን ክሳብ ክንደይ በዳሂ ምዃኑ ሓቲትናዮ። እቲ ናይ ሐዚ ስርሑ ናብ ኣስታት ሰላሳ ቦታታት ኣመልኪቱ ከምዝረኸቦ ነጊሩና። "ንኣብነት ኣብ ሓደ ቦታ ናይ ጽሑፍ ፈተና ምሉእ ንምሉእ ረኺበ ሓሊፈ። ንቃለ መሕተት ምስከድኩ፡ ዓይነ ስውር ምዃነይ ርእዮምኒ። ኣይሓለፍኩን። ሕጊ ዝተምሃረ ዝብል ምልክታ ኣውጺኦም፡ ክኸይድ አንከለኹ 'ንዓኻ ኣይኸውንን' ይብሉኒ። ብጽቡቕ ውጽኢት ምምራቕከ? "ብኣርባዕተ ነጥቢ ተመሪቕካ፡ ዋላ ውጽኢትካ ጽቡቕ እንተኾነ፡ ቀዲሞም ኣካለ-ጎደሎ ምዃንካ እዮም ዝርእዩ" ይብል እሞ፤ ዓይነ ስውራን ኣብ ናይ ውልቀ ትካላት ክቑጸሩ ዝሕሰብ ከምዘይኮነ ይዛረብ። "ደርብዩ ዘይድርብየና መንግስቲ ጥራይ እዩ ዝመስለኒ" ይብል። ''ናብ ጅቡቲ ወሲዶም ኣለሚኖምኒ'' እናንዬ ያለው ጓል 36 ዓመት ንእስቲ እያ። ''ቱጌዘር'' ድጋፍ ካብ ዝገብረለን ዓይነ ስውራን ደቂ ኣንስትዮ ሓንቲ እንትትከውን፤ ክልተ ደቃ ንበይና ተዕቢ። ኣብ ሰሜን ጎንደር፡ ወቅን ኣብ ዝበሃል ከባቢ ዝተወለደት እናንዬ፡ ኣብ 8 ዓመታ እያ ብርሃን ዓይና ስኢና። ኣብቲ እዋን ኣብ ከባቢኦም፡ ተላጋቢ ሕማም ተላቢዑ ከካብ ገዝኡ ክልተ ሰለስተ ሰብ ይዓውር ከምዝነበረን፡ ካብ ገዝኦም ድማ ንሳን ሓዋን እዚ ዕጫ ከምዝበጽሖምን ትዛረብ። ''መንግስቲ ልኢኹና'' ዝበሉ ውልቀ ሰባት፡ ክነምህረኩም ኢና ኢሎም ናዓኣን ንሓዋን ሒዞምዎም ናብ ኣዲስ ኣበባ ጉዕዞ ከምዝጀመሩ እናንዬ ትዝክር። እቶም ሰባት ሓዋ ኣብ ሑመራ ክልምን፡ ነዓኣ ድማ እናለመነት ናብ ኣዲስ ኣበባ ክትመጽእ ገይሮምዋ። ሽዑ ጓል ትሸዓተ ዓመት እያ ዝነበረት። ድሕሪኡ ኣብ 13 ዓመታ ናብ ደሬዳዋ፡ ካብኡ ናብ ደወሌ ወሲዶምዋ፤ ድሕሪኡ ድማ ብዘይደልደላ ኣብራኻ ብእግሪ ናብ ጅቡቲ ሒዞምዋ ኣትዮም። ኣብ ኣዲስ ኣበባን ጅቡቲን፡ መራሕን ተቖጻጻርን ዝኾነ ሓደ ሰብ እናተመደበላ፡ ካብ ንጉሆ ክሳብ ምሸት ዝለመነቶ ነቶም ሰረቕታ እናረከበት ዓመታት ተቖጺሮም። እቶም ሰባት ኣብ ልመና ምስ ዘዋፈርዎ ጉዱእ ኣካል ወዲ ሰላስተ ዓመት ህጻን ኣብ ጅቡቲ ጸኒሓ እያ። ስቓይ ምስ በዝሓ፡ ካብቶም ጨወይታ ሃዲማ፡ ኣብ ጅቡቲ ሓበሻ ናብ ዝነብርሉ ከባቢ ከይዳ። ብሓገዝ እቶም ሓበሻ፡ ናብ ድሬዳዋ ኣምሊጣ። ኮይኑ ግና እቶም ጨወይታ ኣበይ ከምዘላ ሓበሬታ ስለዝረኸቡ፡ ተኸታቲሎም ሒዞም ናብ ኣዲስ ኣበባ ኣምጺኦምዋ። መሊሶም ንብዙሕ ዓመታት ክትልምን ገይሮምዋ። ''ብሓፈሻ ካብ 9 ክሳብ 17 ዓመታት ነዐኦም ኣገልጊለዮም'' ትብል። ዘለምኑኺ ዝነበሩ ከመይ ዝበሉ ሰባት እዮም? ''ሰብኣይን ሰበይትን እዮም። እትቆጻጸረና ድማ ሓንቲ ጓል ኣንስተይቲ ነይራ''። እናንዬ፡ ''ቱጌዘር'' ኢትዮጵያ ዓይነ-ስውራን ደቂ ኣንስትዮ ሓንቲ እንትትኮን፡ ደቂ ኣንስትዮ ተወዲበን ስራሕቲ ኢደ ጥበብ ኣብ ዝሰርሓሉ ትካል እናሰርሐት ብእትረኽቦ ኣታዊ ደቃ ንምዕባይ ትቃለስ ኣላ። "ከምኣ ዝበላ ዓይነ ስውራን ኣዶታት፡ ደቅኽን ከመይ ጌርክን ትኸድነኦም? ተጥብቦኦም? ብሓፈሻ ከመይ ጌርክን ትሕብእበኦም?" ዝብል ሕቶ ኩሉሻብ ይቐርበለን። እንተኾነ ዓይነ-ስውርነት፡ ብፍላይ ንደቂ ኣንስትዮ ከቢድ እኳ እንተኾነ፡ ኣዶ ንውላዳ እትገብሮ ኹሉ ምግባር ከምዘይግድባ ትዛረብ። ''ኮይኑ ግና እቲ ሕብረተሰብ፡ ንዓይነስውራን ደቂ ኣንስትዮ ክሕግዝ ኣለዎ'' ትብል። ዓይነ ስውራን፡ ሰብ ብበትሮም ሒዙ ክመርሖም እንትፍትን ንምንታይ ይናደዱ? ዓይነ ስዉራን ንምምራሕ በትሮም ወይ ኬን ምሓዝ ከምዘየድሊ ዝዛረቡ ኣቶ ብርሃኑ፡ '' እቲ በትሪ ናይቶም ዓይነ ስዉራን ዓይኒ ማለት እዩ'' ይብል። ዋላ'ኳ ሰባት ብቕንዕና ዝገብርዎ እንተኾነ፡ እቲ ተግባር ግን '' ዓይንኻ ሒዘ ክመርሐካ'' ከም ምባል ምዃኑ የረድእ። ብኽዳኑ ሒዞም እናጎተቱ ክመርሕዎ ዝፍትኑ 'ውን ንባዕሉ ገጢሞዎ። እዚ ድማ ኣብቶም ዓይነ ስውራን፡ 'ተጸይፎምና" ዝብል ስምዒት ዝፈጥር እዩ። ኢድ ምሓዝ ወይ ድማ ኢድካ ምስቶም ዓይነ ስውራን ኣጣሚርካ ምዃድ ተመራጺ እዩ ይብል። ''ክሕግዘካዶ? ክምርሓካዶ?'' ኢልካ ብምሕታት ፍቓድ እቶም ዓይነ ስውራን ምሕታት 'ውን ኣድላዪ ከምዝኾነ ይስመዖ። 'ክንምረሐኩም' ተባሂሎም ዝተሰረቑ ዓይነ ስዉራን 'ውን ከምዘጋጠሙዎ ይዛረብ። ''ቱጌዘር'' ዓይነ-ስዉራንን ዝርእዩን ሓቢሮም ዝሰርሑሉ ቦታ እዩ። ዓቕሚ ዓይነ ስዉራን ምህናጽን ተወዳደርቲ ምግባርን ሓደ ዕላመኦም እዩ። ተዓሚጸን ትምህርተን ዘቋረጻ ደቂ ኣንስትዮ፡ ምሕብሓብን ትምህርተን ክቕጽላ ምግባርን ናይቲ ትካል ቀንዲ ዕላማ እዩ። ብዙሓት በዚ መዳይ ሓገዝ ተገይሩለን፡ ናብ ላዕለዎት ትካላት ትምህርቲ ከምዝኣተዋ'ውን ይዛረብ ኣይተ ብርሃኑ። ኣብቲ መሐብሐቢ ማእከል ኣብ ዘጣየሽዎ መውዐሊ ህጻናት፡ ዝመሃራ ዓይነ ስዉራን ደቂ ኣንስትዮ ጥራሕ ዘይኮነስ፡ ደቂ እተን ሎተሪ ዘዝራን ዝልምናን ዓይነ ስዉራን ደቂ ኣንስትዮ እውን ከምዘውዕሉን ዝምገቡን ይገልጽ። ንዓይነ ስዉራን ደቂ ኣንስትዮ ጥራሕ ዘይኮነስ፡ ንደቀን 'ውን ናይ ትምህርቲ ሓገዝ ይገብር እዩ።