ጎነጽ ዝተሓወሶ ሓድሕዳዊ ባእሲ ኤርትራውያን መንእሰያት ኣብ ስደት
ኣብ ዝሓለፋ ሓያሎ ዓመታት፡ ቁጽሪ'ቶም ዶባት ሃገሮም ሰጊሮም፡ ብሱዳን ከመኡ'ውን ምድረበዳ ሳሃራን ሊብያን ሓሊፎም ናብ ኤውሮጳ ዝኣተዉ ኤርትራውያን መንእሰያት ዉሑድ ኣይኮነን። ካልኦት ድማ ካብ ሱዳን ብሲናይ ኣቢሎም ንእስራኤል ቀጻሊ ክዉሕዙ ጸኒሖም ኣለዉ። ይኹን እምበር፡ ኣብ ዝተፈላለየ እዋናት ክቀላቐል ዝጸነሐን ጌና ዝቀላቐል ዘሎን ተርእዮ እንተሎ፡ እቲ ሓሓሊፍካ ዝረኣይ ጎነጽ ዝተሓወሶ ሓድሕዳዊ ባእሲ መንእሰያት'ዩ።
ኣብ ኤርትራውያን መንእሰያት ዘሎ መጠን ስነ-ኣእምሮኣዊ በሰላ ካብ ንቡር ንላዕሊ'ዩ ኣብ ዝተፈላለየ እዋን፡ ኣብ እስራኤል ከምኡ'ውን ኣብ ገለ ሃገራት ኤውሮጳ ዝነብሩ መንእሰያት ብጉጅለ ይኹን ብዉልቂ ኣብ ጎነጻዊ ባእሲ ተጸሚዶም ዘመልክት ጽሑፋትን ተንቀሳቓሲ ስእልታትን ክዝርጋሕ ጸኒሑ'ሎ። ብዘይካ'ዚ፡ ዋላ'ኳ ዝኾነ ዝተኣከበ ወግዓዒ ኣሃዛት እንተዘይሃለወ፡ ብዛዕባ ዘቤታዊ ጎነጽ፡ ቅትለት፡ ካብኡ ሓሊፉ'ውን ርእሰ-ቅትለት ዝፍጽሙ ሰባት'ውን እንተኾነ ሓሓሊፉ ይስማዕ'ዩ። እቲ ክለዓል ዝጸነሐን ጌና ዝለዓል ዘሎን ቀንዲ ሕቶ ከኣ፡ እዚ ኹሉ ምድረባዳን ባሕሪ ሰጊሮም መጺኦም ከብቅዑ፡ ናብ ጎነጽን ገበናት ምፍጻም ዝደፋፍኦም ረቛሒ እንታይ ክኽውን ይኽእል ዝብል'ዩ። ናይ ስነ-ኣእምሮ ኣማኻሪትን ተመራማሪት ስነ-ኣእምሮኣዊ በሰላ (ትሮማ) ዝኾነት ሰለም ኪዳነ ነቲ ፍጻሜታት፡ ሳዕቤናት መኽሳእቲ ድሕረ-በሰላ (ፖስት ትሮማቲክ ዲስኦርደር) ክኾኑ ከምዝኽእሉ እያ ትገልጾ። "ብሓፈሽኡ ብዛዕባ ስነ-ኣእምሮኣዊ በሰላ ክንዛረብ እንከለና፡ ሓደ ሰብ ብስ-ነኣእምሮኣዊ በሰላ ወይ ትሮማ ምስዝጥቃዕ፡ ኩሉ ነገር ከጥቅዖ ዝመጽእ ዘሎ ኾይኑ ስለዝስምዖ፡ ምፍራሕ፡ ምህዳም፡ ምስንባድ ዝኣመሰሉ ተርእዮታት ክለዓዓልዎ ይኽእሉ'ዮም" ትብል ሰላም። ስደተኛታት ኤርትራውያን መንእሰያት ብዙሕ ስቓይ ዝርኣዩ'ዮም ካብዚ ብምጋስ ከኣ ዝኾነ ምንቅስቓሳት ይኹን፡ ዓው ዝበለ ድምጺን ካልእ ዘፍርህ ዘበለ ኹሉ ምስቲ ቅድሚ ሕጂ ዘጋጠሞም መጥቃዕቲ ወይ በሰላ ዝገደፈሎም ተሞክሮ ስለዘተሓሓዝ፡ 'ከይተቐደምካ ምቕዳም' ካብ ዝብል ተበጉሶ ርእሰ-ምክልኻል ተላዒሎም፡ ኣእሙሮኦምን፡ ኣካላቶምን ኩሉ ንመጥቃዕቲ ዝተዳለወ'ዩ ዝኸውን። ኪኢላታት ኣማኸርቲ፡ ሓደ ሰብ ማዕረ ክንደይ ትሮማ ከመዘለዎም ንምፍላጥ ዝሕግዞም 'ኢምፓክት ኦፍ ኢቨንት' ዝባሃል፡ ንጸገማት ሕጽረት ድቃስ፡ ምልክታት ፍርሂ፡ ምርባጽ፡ ምጉዳል ሸውሃትን ካልእን ዝድህስስ መዐቀኒ መጠን'ቲ በሰላ ብምጥቃም፡ ንኩነታት ጥዕና እቲ ሰብ ይግምግሙ። እቲ ዝለዓለ ጥረዚ ናይቲ ዝግበር ገምጋም 88 ነጥቢታት ክኸውን እንከሎ ሓደ ሰብ ካብ 30 ነጥቢታት ንላዕሊ ምስዘመዝግብ፡ ናብ ናይ ስነ-ኣእምሮ ኪኢላ ብምኻድ ሓገዝ ክረክብ ከምዘለዎ'ዩ ምኽሪ ዝወሃብ። ይኹን እምበር፡ ሰላም ኪዳነ ዘካየደቶ መጽናዕቲን ዉጽኢት ርክባታ ምስ ግዳያት ትሮማ ምርኩስ ብምግባር፡ ኣብ ኤርትራውያን መንእሰያት ዘሎ መጠን ስነ-ኣእምሮኣዊ በሰላ ካብ ንቡር ንላዕሊ ምዃኑ እያ ትገልጽ። "ኣብ ዝተፈላለየ ክፍላት ዓለም ምስ ዝርከቡ ኤርትራውያን ኣብ ዝገበርክዎ መጽናዕቲ ምስ ንርኢ፡ እቲ ቁጽሪ ብተዓጻጻፊ ካብኡ ንላዕሊ ኾይኑ'የ ረኺበዮ። እቲ ኣብ ህዝብና ንዕዘቦ ዘለና ኣብ ከባቢ 60ን 70ን ነጥቢታት ዝጽጋዕ'ዩ። ስለዚ ኣብ ሕብረተሰብና ብዙሕ ምስ ትሮማ ዝተኣሳሰር ጸገም ክህልወና ከምዝኽእል'ዩ ዘርኢ" ድማ ትብል። ብትሮማ ዝሓልፉ ሰባት ኣብ ህይወቶም ኣዝዩ ዘሰንብድ ፍጻሜ ዝተመኮሩ ወይ ድማ ንካልኦት ሰባት ከጋጥሞም እንከሎ ብዓይኖም ዝረኣዩ ምዃኖም ኪኢላታት ሓካይም ብሓፈሻ ዝሰማምዑሉ ሓሳብ'ዩ። ብመሰረት ካብ ኣብ ኣሜሪካ ትሕተም መጺሔት ፒ.ቲ.ኤስ.ዲ. ጆርናል ዝተረኸበ ሓበሬታ፡ ስነ-ኣእምሮኣዊ በሰላ፡ ድሕሪ ክስተት እቲ ኣሰንባዲ ፍጻሜ ዓመታት ጸኒሑ ክቀላቐል ዝኽእል፡ ኪኢላዊ ሓገዝ ዘድልዮ ሕማም ስነ-ኣእምሮ'ዩ። ብዙሓት ኤርትራውያን ድማ ብሳሃራ፡ ሊብያ፡ ማእከላይ ባሕሪን፡ ሲናይን ዝሓለፉ ክኾኑ እንከለዉ፡ ኣብ ጉዕዞኦም ኣጋጢሙዎም ክኸውን ዝኽእል መጨወይቲ፡ ማህረምቲ፡ ዓመጽ ከምኡ'ውን ምጥሓል መጓዕዝቶም ኣብ ባሕሪ ክገድፈሎም ዝኽእል በሰላ ብቐሊሉ ዝርአ ክኸውን ኣይክእልን'ዩ። ስነ-ኣእምሮኣዊ በሰላ ዘለዎ ሰብ፡ ዋላ'ኳ ብዓይኒ ዘረአ ኣካላዊ ጉድለት ኣይሃልዎ እምበር፡ እቲ በሰላ ከኸትሎ ዝኽእል ጸገማት ግን ዕቱብ ኪኢላዊ ምክትታል ዘድልዮ ምዃኑ፡ ሰላም ጸቒጣ ኣስሚራትሉ። "ሓደ ብብዙሕ ጸገማት ዝሓለፈ ሰብ፡ ስነ-ኣእምሮኣዊ በሰላ ምስዝህልዎ፡ ናይ ምሕሳብን ምርድዳእን ከምኡ'ውን ናይ ምምዝዛንን ምዉሳንን ክእለቱ ብኡኡ ዝተጸለወ'ዩ ዝኸውን። ከም ሳዕቤኑ ድማ፡ እቲ ከስዕበሎም ዝኽእል ጭንቀት ተረዲእና እቲ ዘድልዮም ሓገዛትን ምኽሪን ክረኽብሉ ዝኽእሉ ኣገባባት ኣብ ምንዳይ ክንሰርሕ ኣለና።" ስነ-ኣእምሮኣዊ በሰላ ዘለዎ ሰብ ብዓይኒ ዘይረአ ጸገም ኣለዎ ነቲ ትሮማ ከለዓዕሉሎም ዝኽእሉ ጠንቅታት ከምዘለዉ ክንርዳእ ከምዘድሊ ዝሓበረት ሰላም፡ ከምቲ ኣብ ባህልና 'ብተመን ዝተነኸሰ ብልሕጺ ተዳህለ' ዝበሃል፡ ብንዕኦም ዝመስሉን ቋንቅኦም ዝዛረቡን ሰባት ዝተዳህሉ ክኾኑ ስለዝኽእሉ፡ ንሕሉፍ ተሞክሮታቶም ዘዘኻኽሮም ዘበለ ነቲ ስነኣእምሮኣዊ በሰላ ከለዓዕሎ ስለዝኽእል፡ መንቀሊ ናይቲ ጎነጽ ዝተሓወሶ ባህርያዊ ተርእዮታቶም ክኸውን ይኽእል'ዩ ኢላ። እቲ ቀንዲ ፍታሕ ክኸውን ድማ ሕብረተሰብ ኣፍልጦኡ ብዛዕባ ጠንቂን ሳዕቤናትን ስነ-ኣእምሮኣዊ በሰላ ከስፍሕ ኣለዎ ድሕሪ ምባል፡ ሰላም ለበዋኣ ናብ ናይ እምነት መራሕትን ወሃብቲ ማሕበራዊ ኣገልግሎትን'ያ ኣቕኒዓቶ። "እቲ ናይ መጀመርያ ሓገዝ ርድኢት'ዩ፡ ርድኢት ከኣ ካብ ፍልጠት'ዩ ዝመጽእ። ስለዚ እቶም ኣብ ዝተፈላለየ ክፋላት ሕብረተሰብ ጽልዋ ዘለዎም ከም መራሕቲ ሃይማኖትን ኣካየድቲ ማሕበረኮማትን ብዝተኻእሎም መጠን ርድኢት ዝረኽቡሉ መንገዲ ከናድዩ ኣለዎም" ኢላ።