ኣብ ከርሲ ውቅያኖስ ዝነብር 'ደርማስ ድዱዕ'
ዜና ስነ ፍልጠት ናይዚ ዓመት ካብ ንቡር ወጻኢ'ዩ ነይሩ፤ ብሓደ ወገን ዓለማዊ ለበዳ ቫይረስ፡ በቲ ካልእ ድማ ወራር ዕስለ ኣንበጣ።
ሕጂ ከኣ፡ ተመራመርቲ ኣብ ኢንዶነዥያ ኣብ ከርሲ ባሕሪ ዓርሞሽሽ ድዱዕ ዝበልዎ እቲ ዝዓበየ ድርዒ ዘለዎ እንስሳ ከም ዝረኸቡ ኣፍሊጦም ኣለዉ። እዚ ሓድሽ ዝተረኽበ ፍጡር ኣካል ናይቲ 'ባዚኖመስ' (Bathynomus) ተባሂሉ ዝፍለጥ ዘርኢ እዩ። እቲ ዓሌት ነቶም ኣብ መዓሙቕ ባሕሪ ዝነብሩ ጸፊሕን ተሪርን ኣካላት ዘለዎም ቁንቁን (ቁማል ዕንጨይቲ) ዝመስሉ ዓበይቲ እንስሳታት ዝውክል እዩ። እዚ ብቋንቋ ኢንዶነዥያ፡ 'ባዚኖመስ ራክሳሳ (ደርማስ) ዝተባህለ ፍጥረት ባሕሪ ኣብቲ ኣብ መንጎ ደሴታት ጃቫን ሱማትራን ዝርከብ ወሽመጥ ሱንዳን ኣብ ጥቕኡ ኣብ ዝርከብ ማያት ህንዳዊ ውቅያኖስን፡ ካብ 957 ክሳብ 1259 ሜትሮ ትሕቲ ጽፍሒ ባሕሪ'ዩ ተረኺቡ። እቶም ድሩዓት እንስሳታት ምስ ኣኸሉ ብማእከላይ ገምጋም 33 ሰንቲ ሜትሮ ዝበጽሑ ኮይኖም ኣመና ዓበይቲ ('ሱፕርጃያንት') ምዃኖም ይፍለጡ። ካልኦት ዓሌታት ናይቲ ፍጥረት፡ ክሳብ 50 ሰ.ሜ ክበጽሑ ይኽእሉ። "ዓቐኑ ብሓቂ ኣዝዩ ዓቢ'ዩ፤ ካብ ዓሌት ባዚኖመስ ድማ ኣብ ካልኣይ ደረጃ ዝስራዕ'ዩ" ይብል፡ ተመራማሪ ኢንስቲትዩት ስነፍልጠ ኢንዶነዥያ ((LIPI)ኮኒ ማርጋሬታ ሲዳባሎከ። ኣብ ዓለም፡ ክሳብ ሕጂ 7 ኣመና ዓበይቲ ዓሌታት (ኣይሶፖድስ) ጥራይ'ዮም ዘለዉ። ኣብ ከርሲ ባሕሪ ኢንዶነዥያ ባዚኖመስ ክርከቡ ከለዉ ንፈለማ እዋን ከም ዝኾነ ተመራመርቲ ንመጽሄት ዙኪስ (ZooKeys) ተዛሪቦም። ሓላፊ ናይቲ ትካል ምርምር ካህዮ ራህማዲ፡ እቲ ርኽበት "ብዙሕነት ህይወት ኢንዶኔዥያ ዛጊት ዘይተበርበረ ምዃኑ" ዘመልክት'ዩ ይብል። ዓርሞሽሽነት ቤተመዘክር ተፈጥሮኣዊ ታሪኽ ለንደን ከም ዝብሎ እንተኾይኑ፡ ኣብ መዓሙቕ ባሕሪ ዝነብሩ ድርዒ ዘለዎም ፍጥረታት ስለምንታይ ዓርሞሽሽ ይኾኑ ንዝብል ዝተፈላለየ ክልሰ-ሓሳባት ይቐርብ'ዩ። እቲ ቀዳማይ ሓሳብ፡ ኣብ ዝተሓተ መዓሙቕ ዝነብሩ እንስሳታት፡ ዝያዳ ኦክስጅን ስለ ዘድልዮም፡ ኣካላቶም ይዓብን ኣእጋሮም ይነውሕን ዝብል'ዩ። እቲ ካልእ ዝቐርብ ረቛሒ ኸኣ፡ ኣብ መዓሙቕ ውቅያኖሳት በላዒ ስለዘየ፡ ክዓብዩ ዕድል ይረኽቡ ይብል። ብሳልሳይ ደረጃ ድማ፡ ባዚኖመስ፡ ዘይከም ካልኦት ድርዒ ዘለዎም እንስሳታት ዝብላዕ ስጋ ስለ ዘይብሎም፡ ተፈንፊኖም ስለዝተርፉ'ዮም። ባዚኖመስ፡ ዘለዎም ካልእ ፍሉይነት'ውን፡ ነዊሕ ኣንቴናን፡ ዓበይቲ የዒንቲን ስለ ዘለዎም ኣብቲ ጸላም ናይ መዓሙቕ ብቐሊሉ ክንቀሳቐሱ ይኽእሉ ካብ ሓደጋ ድማ ይድሕኑ። ይኹን እምበር፡ ዋላ'ኳ ዘፍርሕ ትርኢት እንተ ኣለዎም፡ ዝጓድኡ ግን ኣይኮኑን። እዞም ፍጡራት እዚኣቶም፡ ተረፍመረፍ ዝሞቱ እንስሳታት ባሕሪ እናማእረሩ ኣብ ከርሲ ውቅያኖሳት ዝነብሩ እዮም። ቤተ መዘክር ተፈጥሮኣዊ ታሪኽ ለንደን ከም ዝብሎ፡ ዘለዎም ስርዓተ-ምሕቃቕ ኣዝዩ ዝሑል ብምዃኑ፡ ንነዊሕ እዋን ከይበልዑ ክጸንሑ ይኽእሉ። ሓደ ካብኦም ኣብ ጃፓን ኣብ ማሕዩር ኣብ ዝነበረሉ እዋን፡ ዝኾነ ነገር ከይበልዐ 5 ዓመት ጸኒሑ። እቲ ነቶም እንስሳታት ንምርካብ ዝተኻየደ ምርምር እቲ ናይ ኢንዶኔዥያ ትካል፡ ምስ ሃገራዊ ዩኒቨርሲቲ ሲንጋፖርን ቤተመዘክር ተፈጥሮኣዊ ታሪኽሊ ቺያን ብምዃን ዝተገብረ ናይ ሓባር መጽናዕቲ እዩ። ኣብቲ ኣብ 2018 ንክልተ ሳምንቲ ዝተኻየደ መጽናዕቲ፡ እቲ ጉጅለ ተመራመርቲ ኣብ 63 ናይ መጽናዕቲ ናቑጣታት ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ፍጡራት ከም ዝኣከበን፡ ልዕሊ 10 ዝኾኑ ሓደስቲ ዓይነት እንስሳታት ከም ዝረኸበን ተፈሊጡ። እቲ ጉጅለ፡ ክልተ ፍሉያት ባዚኖመስ ከም ዝረኸበን፡ እቲ ሓደ ተባዕታይ 36.3 ሴሜ፡ እታ ኣንስተይቲ ድማ 29.8 ሴሜ ከም ዝበጽሑ ገሊጹ። ካልኦት ኣርባዕተ ዓሌት ባዚኖመስ ከም ዝረኸበ'ኳ እንተገለጸ፡ ነቲ ዝድለ ምልክታት ዘየማዕበሉ ብምዃኖም ዓይነቶም ክንጸር ከምዘይተኻእለ እቲ ኣባል ናይቲ ጉጅለ ዝኾነት ሲዳባሎክ ሓቢራ።