ፕሮፌሰር ትሮንቮል፡ ''ኣብይ ናብ ስልጣን ካብ ዝመፅእ ጀሚሩ፡ ህወሓት ካብ ኢህወዴግ ይግለል'ሎ''
ፕሮፌሰር ሼቲል ትሮንቮል ኣብ ሃገረ ኖርወይ ብጆርክንስ ዩኒቨርስቲ ኮሌጅ ተመራማሪን መምህርን ፀጥታን ጎንፅታትን እዮም።
ፕሮፌሰር ሼቲል ትሮንቮል እቶም ምሁር: ንዝሓለፉ 30 ዓመታት ፡ብፍላይ ድማ ውሽጣውን ጎንፃዊ ርክባትን ኢትዮጰያን ኤርትራን ክዕዘቡን ከፅንዑን ዝፀንሑን እዮም። 'ዋር ኤንድ ዘ ፖሊቲክስ ኦፍ ኣይደንቲቲ' ዝብል አዘራረቢ መፅሓፍ ድማ ኣበርኪቶም። ኣብ እዋናዊ ጉዳያት ኢትጵያን ውሽጣዊ ቁመና ኢህወዴግን : ከምኡ ድማ ምስ ኤርትራ ዝተጀመረ ዕርቀ ሰላምን ኣመልኪቱ ቢቢሲ ትግርኛ አዘራሪቡዎም'ሎ። ቢቢሲ ትግርኛ፡ ኣብ ኢትዮጵያ ዝካየድ ዘሎ ለውጢ ከመይ ይሪኡዎ? ከም ሓድሽ መንግስቲ ምስረታ ዶ ይምልከቱዎ ወይስ ኣብ ክሊ ኢህወዴግ ዝግበር ምምሕያሽ? ፕሮፌሰር ትሮንቮል፦ እቲ ግንባር ንሱ ባዕሉ እዩ። ሓድሽ ቀዳማይ ሚኒስትር ግን ተመሪፁ:: ዝተመረፀሉ መንገዲ ግን ብዘይተለመደ ምልክዑ አካታዓይ እዩ ነይሩ። ብናይ ኩሎም ኣባል ውድባት እቲ ግንባር ስምምዕነት ኣይተመረፀን። ኦህዴድን ብኣዴንን እዮም መሪፆም። ህወሓትን ደኢህዴንን ድማ ንካሊእ መሪፆም። ዓብይ ብዘይበሃል ድምፂ ብልጫ ስዒሩ፤ ዶክተር ኣብይ ድማ ኣቦመንበር ኮይኑ። ገለ ዝተፈለዩ ፖሊሲታት የሰጉም ኣሎ። ብፍላይ ኣብ ጉዳያት ኤርትራን ወፃኢን: ዓበይቲ ኩባንያታት መንግስቲ ናብ ዋንነት ውልቀ ናይ ምዝዋር ስጉምትታን ብዝምልከት። ብመሰረቱ: እቶም ምምሕያሻት፡ ምስ ነባር ፖሊሲን ቅዋምን ኢህወዴግ ዝፃረሩ እዮም። ኣብ ኣከያይዳ'ውን እንተኾነ: ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብይ ኣሕመድ፡ቀንዲ ኣሰራርሓታትን ባህርያትን ኢህወዴግ ዝጠሓሰ እዩ። ብፍላይ ናይቲ ግንባር መግለፂ ዝኾኑ: ወያናይ ዲሞክራስ ርእዮተ ዓለምን: ዲሞክራሲያዊ ጥርኑፉነትን። እዞም ጉዳያት እዚኦም ንድሕሪት እናተገደፉ ካልኦት ኣሰራርሓታት እዮም ዝልመዱ ዘለዉ። ስለዝኾነ ድማ እቲ መሪሕ ውድብን መንግስትን ሓድሽ መገዲ እዩ ዝኽተል ዘሎ ምባል ይከኣል። እወ! ሓድሽ ስርዓት እዩ ምባል'ውን ይከኣል እዩ። ንሓዋሩ ግን: እቲ ግንባር ንቕድሚት እንታይ ሒዙ ይቕፅል እንታይ'ከ ይልውጥ ይኸውን ኣብ ቀፃላይ ጥቅምቲ ኣብ ዝካየድ ጠቕላላ ጉባኤ ስዒቡ ብዝበለፀ እንሪኦ ይኸውን። ቢቢሲ ትግርኛ ፦ ሎሚ ሎሚ ኣብ ኢትዮጵያ መንነት መሰረት ዝገበሩ ጎንፅታትን ዕስለ መጥቃዕትታን እናተበራኸቱ ይመፅኡ ኣለዉ። ኣብ ቀረባ እዋን እዚ ጎንፅን መንነትን ዝምልከት መፅሓፍ'ውን ፅሒፎም ኣለዉ እሞ፡ ናይዞም ፀገማት መንቀሊ እንታይ እዩ ይብሉ? ፕሮፌሰር ትሮንቮል፡- እዚ ቅድም ክብል'ውን ፡ መፅናዕቲ ኣካይደ ነይረ፡ ጉዳዩ ሕልኽልኽ ዝበለ እዩ። ንኣብነት፡ ቅድም ክብል ተጋሩ ምስ ኣሓት ህዝብታት ኤርትራ ዝገበሩዎ ምትሕግጋዝ ዝፍለጥ እዩ። ደሓር ድማ ከመይ ኢሉ ናብ ፅልኢ ከምዝተቐየረ እሞ እንታይ ሳዕቤን ከምዘስዐበ ዝዘከር እዩ። ሕዚ ድማ፡ ካሊእ ዙር ርክባት ይግበር ኣሎ። እቲ ዝገርም፡ ሕዚ ኣብ መንጎ ኤርትራን ኢትዮጵያን ዝግበር ዘሎ ዕርቀ ሰላም፤ ተመሳሰሊ ናይ ፀላእን ፈታውን ሽርክናታት ይረአይ ኣሎ። ኣብ ኢትዮጵያ'ውን ከምኡ ዓይነት ምትሕግጋዛትን፡ ምልፋንን ንዕዘብ ኣለና። ኣብ ውሽጢ ኢህወዴግ ንባዕሉ ዝፍጠር ዘሎ ምልፋን ካብዚ ፈሊኻ ዝረአይ ኣይኮነን። ዘይከሓድ ሓቂ: ዶክተር ኣብይ ናብ ስልጣን ካብ ዝመፅእ ጀሚሩ፡ ህወሓት ካብ ኢህወዴግ ይግለል ከምዘሎ ፀሓይ ዝወቕዖ ሓቂ እዩ። መንነትን ኣመላኻኽታትን መሰረት ዝገበሩ ሓደሽቲ ምትዕርራያት ይንፀባረቑ ኣለዉ። እቲ ሓድሽ ስርዓት ኦህዴድን ብኣዴንን እዮም ዝዝዉርዎ ዘለዉ። እዚ ኣብ መሬት ውን ይረአይ 'ሎ እዩ። ዘፍርሕን ዘደንፁን እንካ ሃባ እዩ ዘሎ። ሓደ ብሄር ምግላልን ምጥቃዕን ድማ ይርአይ ኣሎ። ኣባላት እዚ ብሄር ድማ ነቲ ዝሓለፈ ፀገማት ኩሉ ተሓታቲ ምግባር ልሙድ እናኾነ መፂኡ 'ሎ። እዚ ብጣዕሚ ሕልኽልኽ ዝበለን ሓደገኛን ኣንፈት እዩ፤ ብፍላይ መንግስቲ ፌደራል ጥንቃቐ ክገብር ዝሓትት እዩ። ሓደ መንቀሊ ንዝሓለፉ 30 ዓመታት፡ ክትግበር ዝፀንሐ ስርዓት ዘስዐቦ እዩ ዝመስለኒ። ከምኡ ድማ ድማ እቲ ልዑል ቁፅፅር ክገብር ዝፀንሐ ዓፋኒ ስርዓት እናላሕለሐ ምስ መፀ፤ እቲ ተዓፊኑ ዝፀንሐ ጎንፂ ገንፊሉ ክወፅእ ጀሚሩ ኣሎ። ኩሎም እቶም ዝረአዩ ዘለዉ ጎንፅታት ሓደሽቲ ኣይኮኑን ፡ ነባራት እዮም። ግን ተዓብዒቦም ፀኒሖም ከም ብሓድሽ ፈለኽ ይብሉ ኣለዉ። ንኣብነት ኣብ መንጎ ጌድዮን ጉጂ ኦሮሞን ዝተወለዓ ጎንፂ ከም ብሓድሽ ተልዒሉ'ምበር ቅድም ክብል ዝፀንሐ እዩ። 'ዋር ኤንድ ዘ ፖሊቲክስ ኦፍ ኣይደንቲቲ' ኣዘራረቢ መፅሓፍ ፕሮፌሰር ሼቲል ትሮንቮል ቢቢሲ ትግርኛ፡ እሞ እዞም መሰል ጎንፅታት ንምፍታሕን ሰላም ናብ ንቡር ንምምፃእን እንታይ ክግበር ኣለዎ ይብሉ ? ፕሮፌሰር ትሮንቮል፡- ብርግፅ ከም ወፃእተኛ እዚ ግበሩ እዚ ኣይትግበሩ ምባል ከሰክፈኒ ይኽእል እዩ። ብዝበለፀ ፀገሞም ባዕሎም መንግስትን ህዝቢ ኢትዯጵያውያን ስለዝፈልጥዎ፡ ብዓርሰ ተበግሶ ፍታሕ ኣብ ምንዳይ ክሰምሩ ኣሎዎም። ይኹን'ምበር ናይ ኢትዯጵያ ተርእዮ ዝተፈለየን ኣብ ካሊእ ዓዲ ተራእዩ ዘይፈልጥን ኩነታት ኣይኮነን። ምስ ካልእ ሃገራት ኣነፃፂርካ'ውን፡ ተመሳሳሊ ፍታሕ ምሕባር ይከኣል'ዩ። መላእ ህዝቢ ኢትዮጵያን፤ ኣብ ከሉ ደረጃ ዘሎ መንግስታዊ አካላትን እቲ ጉዳይ ብግቡእ ክርድኡዎን ስጉምቲ ክወስዱን እንተኽኢሎም ዘይፍታሕ ኣይኮነን። ሓደ ከም መበገሲ ዝኸውን፡ እዞም ኣብ ህዝቢ ዝዝመቱ ዘለዉ ኣተሓሳስባታት ኣብ ሓቂ ዝተመሰረቱ እዮም ማለት ኣይኮነን። ይኹን'ምበር እቲ ኣብ ሓቂ ዘይተደረኸ ኣመለኻኽታ ኣብ ብዙሕ ሰብ እንድሕር ከም ሓቂ ኮይኑ ሰሪፁ ዝኸፍአ እዩ። እቲ ሕሶት ብዙሕ ሰብ እንተኣሚኑሉ፡ ናብ ሓቂ ክቕየር ይኽእል እዩ። ሳዕቤኑ ድማ ኣለዎ:: ኣብ መወዳእታ እውን እቲ ተገፊዐ፤ ተደፊአ ዝበለ ኣካል ማሕበረሰብ ኣሉታዊ ምላሽ ክህብ ይኽእል እሞ ምናልባት 'ውን እቲ ዝተጀመረ ሃገራዊ ለውጢ ናብ ድሕሪት ክመልሶ ይኽእል'ዩ። ስለዚ እቲ ዝበለፀ ፍታሕ ዝኸውን፤ እቶም ተገሊለ ተጠቒዐ ዝብል ስምዒታት ዘለዎ ህዝቢ ሕቶኡን ቅረቱኡን ብግቡእ ምድማፅ ከድሊ እዩ። ከምኡ ድማ ናብቲ ናይ ሓድሽ ለውጢ መገዲ ዝፅንበረሉ ኩነታት ምፍጣር የድሊ። ቢቢሲ ትግርኛ፦ እቲ ሓድሽ መሪሕ እቲ ግንባር፡ እቲ ንዝሓለፉ 25 ዓመታት ተግባራዊ ክኸውን ዝፀንሐ አካታዒ ስርዓት ፌደራሊዝም ቀዳዲዱ ዝድርብዮ'ዶ ይመስሎም ? ምስ ጭቡጥ ሓቅታት እታ ሃገር እንትሪኡዎ'ኸ፡ ካሊእ ዝሐሸ ስርዓት እንተዝፍተን ኢሎም ዶ ይኣምኑ ? ፕሮፌሰር ትሮንቮል፦ ብዙሓት ሰባት ከምኡ ክሓስቡ ይኽእሉ እዮም። ንምዃኑ ግን ብዛዕባ ኣብ ሕገመንግስታዊ ዝሰፈረ ኣብ ቋንቋ ዝተመሰረተ ስርዓት ፌደራሊዝም ዲና ንዝቲ ዘለና ወይስ ትግበራ ስርዓት ፌደራሊዝም ኣብ መሬት ? እዚ ፈሊኻ ምፍላጥ የድሊ። ንዝሓለፉ 25 ዓመታት ዝነበረ ስርዓት ፌደራሊዝም ብመንግስቲ ደረጃ ዝትግበር ኣይነበረን። ኢህወዴግ ብፓርቲ ደረጃ ብናይ ባዕሉ ፖለቲካዊ መሓውሩ ዝቆፃፀሮን ዘማሕድሮን እዩ ነይሩ። ስለዝኾነ ድማ ኣብ ልዕሊ እቲ ስርዓት ዝቐርብ ነቐፌታ ኣብ ልዕሊ ብሄር መሰረት ዝገበረ ስርዓት ፌዴራሊዝም እዩ ማለት ኣይክኣልን ። ኣይኮነን ምባል ውን ኣይከኣልን ፤ ምኽንያቱ ኣብ መሬት ወሪዱ ኣይተሞከረን። ብርግፅ ዶክተር ኣብይ ኢትዮጵያዊነት ዘቕድም ቅዋም የንፃባርቕ ዘሎ ይመስል። ይኹን'ምበር ከም መንግስቲ፡ እቲ ሓድሽ ኣመራርሓ ዝኽተሎ ስርዓት ንቕድሚት ዝረአ እዩ ዝኸውን። እዚ ሒዙ ክቕፅል ይኽእል ወይ ከኣ ናብቲ ቀደም ዝነበረ ኣሃዳዊ ስርዓት'ውን ክምለስ ይኽእል። እቲ ኣብ ዝተፈላለዩ ማሕበረሰባት ዝረአይ ዘሎ ዝንባለታት ግና ፡ስርዓት ፌዴራሊዝም ሰሊዕኻ ምድርባይ ዝከኣል ከምዘይኮነ እዩ። እቲ ሓድሽ ወለዶ ኣብ ዓዱን ክልሉን ማሕበረሰቡ ጥራሕ ዘትኩር ዘሎ ይመስል። እቲ ኣብ መንጎ ክልላትን ማእኸላይ መንግስትን ዘሎ ርክብን ፍሕፍሕን ነዚ ዘመላኽት እዩ። ኣነ ከምዝመስለኒ፡ ኩሉ ኣብ በቢ ክልሉ ኮይኑ ንዓርሱ ዝቃለስ ዘሎ እዩ ዝመስል። ንኣብነት ቄሮ እንተወሲድካ ንኢትዮጵያ ኢሎም ኣይተቓለሱን። ንህዝቢ ኦሮሞ፣ ንቋንቆኦምን ማሕበረሰባዊ ለውጥን'ዮም ተቓሊሶም። ኣብ ክልል ኣምሓራ እንተሪእኻ'ውን ከምኡ ምእንተ ኢትዮጵያ ኣይኮነን ዝቃለሱ ዘለዉ። እቲ ፌደራል መንግስቲ እዚ ኩሉ ኣብ ግምት ኣእትዩ ንፁር አተሓሳስባ ከሰጉም ኣለዎ። ብኻሊእ አበሃህላ፡ እዚ 'መደመር' ብዝብል ብኽድኑ ዝበስል ዘሎ ኣተሓሳስባ መልክዕ ሒዙ ክውፅእ ኣለዎ፡ ናብ መሬት ወሪዱን ዝረአን ዝጭበጥን ፖሊሲ ኮይኑ ክወፅእ ይግባእ። ትካላዊ'ውን ክኸውን ይግባእ:: ቢቢሲ ትግርኛ ፦ ቅድም ክብል፤ ኣብይ ኣሕመድ ናብ ስልጣን ካብ ዝመፅእ ጀሚሩ ዘሎ ከይዲ ህወሓት ዘግለለ እዩ ኢሎም። እዚ ዝንባለ ብፍላይ ምስ ኤርትራ ዝተጀመረ ዕርቀ ሰላም፡ ዘላቒን ነባርን ሰላም ከምፅእ ይኽእል ኢሎም'ዶ ይኣምኑ ? ፕሮፌሰር ትሮንቮል፦ ብርግፅ እቲ ዕርቂ ብማእኸላይ መንግስታት ማለት'ውን ኣብ መንጎ ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብይን ፕረዚደንት ኢሳይያስ ኣፈወርቅን ምጅማሩ፡ ከም ሓደ ጉዳይ ወፃኢን ክልተኣዊ ጉዳይን ፀገም ዘለዎ ኣይኮነን። ቅቡል እዩ። እቲ ሰላም ሙሉእ ዝኸውን ግን፡ ብኡ ልክዕ፡ እዚ ናብ መሬት ክዓልብ ኣለዎ። ሎሚ ቅነ ካብ ትግራይ ናብ ዓዲ ዃላ ጉጅለ ህዝባዊ ልኡኻት ትግራይ ምጉዓዞም ሰሚዐ። እዚ ዓብይ ተስፋ ዝህብ እዩ። እዚ ህዝቢ ንህዝቢ ርክብን ዕርቅን እቲ ቀንዲ ወሳኒ። እቶም ነበርቲ፡ ባዕሎም ጉዳዮም ናይ ምውዳእ ልምዲ ዘለዎም እዮም። እቲ ዝድለ ሰላም: ኣብ መሬት ኣብ መንጎ'ቶም ጎረባብቲ ህዝብታት እዩ ክትግበር ዘለዎ። እቲ ጉዳይ ሰላም ብቐዳምነት ዝምልከቶም ንዐኦም ስለዝኾነ። ብርግፅ እዚ ማለት 10 ሽሕ ነበርቲ ኣብ ግንባር ፕረዚደንት ኢሳይያስ ኣፈወርቂ ቀሪቦም ክዛተዩ አለዎም ማለት ኣይኮነን። ይኹን'ምበር ናብ ሙሉእ ሰላም ዝስዕብ ምጥራር ዶብ ንክካየድ፡ በቶም ነበርቲ ተቐባልነት ዘለዎ ከይዲ ምትግባር የድሊ እዩ። እቲ ሰላም ኣብ መንጎ ክልቲአን ርእሰ ከታማታት ጥራሕ ዘይኮነስ፡ ኣብ መንጎ እቶም ሓቢሮም ዝነበሩ ጎረቤት ህዝብታት ክረጋገፅ ኣለዎ። እዚ እዩ ናብ ዘላቒ ሰላም ክመርሕ ዝኽእል። ቢቢሲ ትግርኛ፦ ናይ ሕቡራት ዓረብ ኢሚራትስ ኣብ ኢትዮጵያ ኮነ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ እትፃወቶ ዘላ ፖለቲካዊ ግደ ከመይ ይሪኡዎ ? ብፍላይ ድማ ምስቲ ዕርቀ ሰላም ተኣሳሲሩ:: ፕሮፌሰር ትሮንቮል፦ እወ! ሕቡራት ዓረብ ኢሚራትስ ከምኡውን ብተዘዋዋሪ፡ ስዑዲ ዓረብ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ እናሓየለ ዝመፅአ ዓብይ ግደ ኣለወን። ብርግፅ ኢትዮጵያን ኤርትራን ኣብ ምቅርራብ'ውን እንተኾነ ዓብይ ግደ ተፃዊተን እየን። ክልቲአን ፡ ሰላም ንምፍጣር ድሌት ስለዘለወን ክኸውን ይኽእል እዩ [ሰሓቕ] : ብዝበለፀ ድማ፡ ንናይ ርእሰን ረብሓ። ሕቡራት ዓረብ ኢሚራትስ ምሕደራ ወደብ ጅቡቲ ምስ ሰኣነት ካሊእ መማረፅታት ምርኣይ ጀሚራ። ብርግፅ ኣብ መንጎ ኤርትራን ኢትዮጵያን ኣብ ዝተገብረ ውዕሊ ሰላም ብዙሕ ከይፀንሐት እያ ተሳታፊት ኮይና። ቀፂሉ ድማ፡ ካብ ዓሰብ ናብ ኣስመራ ነዳዲ መተሓላለፊ መስመር ንምህናፅ ስምምዕነት ከምዝተገብረን እቲ ወፃኢ ብሓገዝ ኢሚሬተስ ከምዝሽፈንን ተገሊፁ እዩ፥ እዚ ብዝምልከት ፕረዚደንት ኢሳይያስ ክሳብ'ዛ ሎሚ ዝበሎ የለን። እዚ ብቐጥታ ምስ ቁጠባዊ ረብሓ ኢሚሬትስ ዝተኣሳሰረ እዩ። ካሊእ ፖለቲካዊ ረብሓታት ውን ከምዘሎ ኾይኑ። ስለዚ እቲ እማመ ሰላም ካብዚ ኢኮኖሚያዊ ረብሓ ነፂልካ ዝረአይ ኣይኮነን። ብሓፈሻ ግን፡ ኣብ ዝሓለፈ ሰለስተን ኣርባዕተን ዓመታት ቀርኒ ኣፍሪቃ ብፍላይ ድማ ኢትዮጵያ ናይ ብዙሓት ዓይኒ መዕለቢ እናኾነት መፂኣ እያ። ዘተ ሰላም ኢትዮ ኤርትራ እንታይ ትሕዝቶ ኣለዎ?