ንሓደጋ ዝተቓልዑ ሰለስተ ሓድግታት ትግራይ
ትግራይ ብጥንታዊ ሓድግታት ዝተዓደለት እያ። ካብ በጻሕቲ ክንዲ ክትርበሖ ዝግባእ ግን ኣይተጠቐመትን ተባሂሉ ብሰፊሑ ይንቀፍ። እዚ ግቡእ ናይ ምልላይ ስራሕቲ ካብ ምንኣስ ዝተበገሰ ከምዝኾነ እዩ ዝግመት።
ካብኡ ሓሊፉ ግን፡ ገለ ኣደነቕቲ ጥንታዊ ሓድግታት ትግራይ ግቡእ ክንክን ሰለዘይግበረሎም ንሓደጋን'ውን ተቓሊዖም ይርከቡ። ቢቢሲ ትግርኛ ናብ ከባብታት ውቕሮ ክልተኣውላዕሎ ተንቀሳቒሱ፡ ንሓደጋ ተቓሊዖም ካብ መንጎ ዝርከቡ ሓድግታት ንገሊኦም ተዓዚቡ'ሎ። እንዳ ኣብርሃ ወኣጽብሃ ኣብ ትግራይ ካብ መንጎ ዝርከቡ ብርክት ዝበሉ ካብ ከውሒ ተፈልፊሎም ዝተሃንጹ ጥንታውያን ኣብያተ ቤተ ክርስትያን ሓደ እዩ። ኣብ ራብዓይ ክፍለ ዘመን፡ ክልተ ስሙያት ነገስታት ኣክሱም ማለት'ውን ኣብርሃን ኣጽብሃን፡ ብስሞም መዘከርታ ንከክኸውን ከምዘህነጹዎ መዛግብቲ ታሪኽ የረድኡ። እዚ ህንጻ ካብ ከተማ ውቕሮ ኣስታት 17 ኪሎ ሜትሮ ንምዕራብ ገጽ ርሒቑ ዝርከብ እዩ። ተዛዊርና ብዓይንና ከምዝረኣናዮ፡ እቲ ቤተ ክርስትያን ተፈጥሮኣውን ሰብ ሰራሕን ሓደጋታት አንጸላልዮምዎ ይርከቡ። ቀዳማይ ነገር፡ ጥንታዊ ስእሊ እቲ ቤተክርስትያን ባልዕ ስለዝኣተውዎ፡ እናፈርፈሩ ኣብ ሓደጋ ኣውዲቖሞ'ለዉ። ካብዚ ዝተልዓለ ድማ፡ እቶም ጥንታዊ ስእልታት እናሃሰሱ ናይ ምጥፋእ ኩነታት ይረኣዮም ኣሎ። ከምኡ ድማ ኣብ ደቡባዊ ኣንፈት እቲ ህንጻ፡ ነቒዑን ተፈንጺሑን ንሓዋሩ ዘስግእ ኩነታት ይረአ። ቀሺ ተኽላይ ኣጽባሃ ብውሽጣዊ ኣካሉ፡ ላዕለዋይ ክፋል እቲ ናሕሲ ጸልሚቱን ተቓጺሉን ይረአ። እዚ 'ብዘመተ ዮዲት ጉዲት ዝበጽሐ ጉድኣት' ከምዝኾነ እዩ ዝዝረብ። ንሱ'ውን ክሳብ ሎሚ ዝተገብረሉ ጽገና የለን። ብፍላይ፡ ኣብ ኣፍ ደገ እቲ ህንጻ ቀዲሙ ዝርከብን 'ዓምደ ወርቂ' ተባሂሉ ዝጽዋዕን ልዕሊ ዓቕሙ ዝተሸከመ ዓምዲ፡ ህጹጽ ጽገና ዘድልዮ ኮይኑ ይረአ። እዚ ዓምዲ መበል 42 ዓምድታት እቲ ህንጻ እንትኸውን፤ ብዮዲት ጉዲት ጉድኣት በጺሑዎ፡ ብኦም ዝተጸገነ እዩ። እዚ ጥንታዊ ህንጻ፡ ዝተሰርሓሉ ዓይነት ከውሒ 'ሳንድስቶን' ዝበሃልን ናይ ምሰብባር ባህሪ ዘለዎን ስለዝኾነ፡ ካብ ግዘ ናብ ግዘ ናይ ምእራግ መምልክት የርእይ ኣሎ። ብፍላይ ካብቶም ኣደነቕቲ ዓምድታት ገሊኦም፡ ከይስበሩ የስግእ። ቀሺ ተኽላይ ኣጽባሃ፡ ነቲ ቤተ ክርስትያን ዝኸፍትዎን ዝዓጽውዎን ገበዝ እዮም። ካብ ሰዓት 3 ክሳብ 12 ተኸፊቱ ከምዝውዕል፡ ብፍላይ ድማ ወጻእተኛታት አጋይሸ ብበዝሒ ዝሪኡዎን ዝድነቕሉን ከምዝኾነ ሓቢሮሙልና። እቲ ካብ ዓብይ ኦም ተጸሪቡ ዝተሰርሐ ሰፊሕ ማዕጾ ከይተረፈ ንሓደጋ ዝታቓለዐን ጥንታዊን እዩ። ኣብ ቢሮ ባህልን ቱሪዝምን ክልል ትግራይ ላዕለዋይ ክኢላ ዕቀባ ሓድግታት፡ ኣይተ ጎይተኦም ዕቡይ ምስ ኣባላት ቢቢሲ ናብቲ ቦታ ተጓዒዞም ብርኪ እቲ ሓደጋ ተዓዚቦም እዮም። 'እዚ ናይ መን ሓላፍነት እዩ?' ክንብል ሕቶ ኣቕሪብናሎም ነይርና።። ነዚ ናይ ምጽጋን ሓላፍነት ዘለዎ አካል፡ ሓለዋን ክንክን ሓድግታት ፌደራል ምዃኑ ይዛረቡ። ደጋጊሞም ብዛዕባ እቲ ኩነታት ከምዘፍለጡ ድማ ይገልጹ። ብህጹጽ እንተዘይተጸጊኑ፡ እቲ ሓደጋ ናብ ዝኸፍኣ ብርኪ ክበጽሕ ከምዝኽእል ስግኣት ኣለዎም። እንዳ ጨርቆስ ዉቕሮ ጨርቆስ ውቕሮ'ውን ካብቶም 'ክላስተር ውቕሮ-ገርዓልታ ውቅር ኣብያተ ክርስትያናት' ተባሂሎም ዝፍለጡ ሓድግታት ሓደ እዩ። ካብ ውቕሮ ንኣንፈት ሰሜን፡ ኣብ መውፀኢ ዓዲግራት ብኢድ ጸጋም እዩ ዝርከብ። እዚ'ውን ብ 346 ብኣብርሃ ወኣጽብሃ ዝተሃነጸ ምዃኑ ይዝረብ። ሰለስተ ቤተ መቕደስ፤ ሰለስተ ማዕጾ፡ ሰለስተ መስቀል ከምዝህልዎ ገይሮም ከምዝሰርሑዎ ሊቃውንቲ ይዛረቡ። እዚ ህንጻ ካብ መንጎ እቶም ጥንታዊ ሓድግታት እኳ እንተኾነ፡ ቆላሕ በሃሊ ዝረኸበ ኣይመስልን። ሓደ ካብቶም ቤተመቕደሳት ብፍላይ ኣብ እዋን ክረምቲ፡ ማይ ልሒኹ እናኣተወ ኣብ ከቢድ ሓደጋ ኣውዲቑዎ ኣሎ። ኣባ ገብረሚካኤል በየነ፡ ኣብ ቀጽሪ ጨርቆስ ውቕሮ ረኺብናዮም። ብዛዕባ ጥንታውነቱ ኣውጊዖምና። 'ይኹን'ምበር' ይብሉ፤ "በህጹጽ ጽገና ከድልዮ እዩ። ክረምቲ ክረምቲ ናብቲ ቤተመቕደስ ማይ እናፍሰሰ ተጸጊምና ኢና" ኢሎም። ኣብ ውሽጢ እቲ ቤተ መቕደስ፡ ዓብዪ በርሚል ኣቐሚጦም ነቲ ዝልሑኽ ማይ ከምዘዕቑርዎ፡ ሓደ ሓደ እዋናት ድማ እቲ ታቦት ካብ ቦትኡ ንምንቅስቓስ ከምዝግደዱ እናሓዘኑ ይዛረቡ። ካብ ማህሌት ሓሊፍና፡ ናብቲ ቤተ መቕደስ ክንኣቱ ስለዘይንኽእል፡ ነቲ በጺሑ ዝተብሃለ ሓደጋ ክንርኢ'ኳ እንተተጸገምና፡ ካብኡ ወጻኢ ኣብ ዘሎ ኣካል እቲ ህንጻ ዝበጽሕ ዘሎ ጉድኣት ርኢኻ ምምስካር ግን ዝኸብድ ኣይኮነን። ኣብ ላዕሊ፡ ዝባን እቲ ናሕሲ ደይብና ከም ዝረኣናዮ ድማ፡ ኣብቲ ህንጻ ካብ ሖሖት ጀሚሩ ዝተፈላለዩ ተኽልታት ቦቒሉ ገዊዱን፡ ኣብ ቅድሜና እቶም ገበዝ ክጻህይዎ ሪእና። ብሓቂ ዘሕዝን እዩ። ወዮ ክንደይ ጥበባት ወለዲ ዝሓለፎ ጥንታዊ ህንጻ፡ ሰኣን ክንክንን ግቡእ ጽገናን ኣብ ዓብይ ሓደጋ ወዲቑ ኣሎ። ቅድም ክብል ቢሮ ባህልን ቱሪዝምን፡ ቃጸላን ሲሚንቶን ገይሮም ብላዕሊ ክደፍኑዎ'ኳ ፈቲኖም እንተነበሩ፡ እቲ ዝልሑኽ ማይ ነቲ መንበረ ታቦት ካብ ምብልሻውዐዓዲ ኣይወዓለን ይብሉ ክኢላ ዕቀባ ሓድግታት ኣይተ ጎይተኦም ዕቡይ። ኣብ ናሕሲ እቲ ጥንታዊ ህንጻ ጉዳኣት ይበጽሕ ምህላዉ'ውን ወሲኾም ተዛሪቦም። ኣባ ገብረሚካኤል በየነ ምስ ኣንዳ ኣብርሃ ወ ኣጽብሃ እንትነጻጸር፡ ነበርቲን ተገልገልቲን ጨርቆስ፡ ብቐሊሉ ክከላለኸሉዎ ዝኽእሉ ዝነበረ ሓደጋ፡ ሰኣን ምክልኻል ሐዚ ናብ ዝኸፍአ ብርኪ በጺሑ ይብሉ። "ነቲ ሕብረተሰብ'ውን ኣስተምሂርካ ምክልኻል ይከኣል ነይሩ'ዩ። እቲ ወጻኢ ንእሽቶ፡ እቲ ዝበጽሕ ሓደጋ ግን ሰፍ ዘይብል እዩ" ይብል። ኣባን ተገልገልትን ድማ፡ ሕዚ'ውን እንተኾነ፡ ቅልጡፍን ነቲ ጸገም ካብ መሰረቱ ዝፈትሕን ጽገና ንክግበረሉ እዮም ዝሓቱ። ቤተ መንግስቲ ሃጸይ ዮሃንስ - ኣጉላዕ ካብ ዞባ ምብራቕ፡ ወረዳ ክልተ ኣውላዕሎ ከይወጻእና ብዙሕ ዘይተዘረበሉ፡ ግና ሓደ ፍልይ ዝበለ ታሪኽ ዘለዎ ስፍራ ኣብ ኣጉላዕ ከተማ ይርከብ። ካብዛ ገና ኣብ ምዕባይ እትርከብ ከተማ፡ ብኣንፈት ደቡብ ኳሊሙ ንምዕራብ ዝሓልፍ ናብ ገረብ ግባ ዝሕወስ ሓደ ወሓዚ ሩባ ቅድሚ ምስጋርካ፡ አሳጊርካ እንትትቋመት፡ ሓደ ዓብይ ግን ከም ፍርስርስ ዝበለ ዑና መሲሉ ዝረኣ ህንጻ ኣሎ። እናቐረብካ ምስ ከድካ'ውን እቲ መከባብይኡ፡ ደዃዕዃዕ ኢሉ ይረአ። ኣብ ከባቢ ደቡብ ትግራይ፡ ንርእሱ ኣብ ዝበርስ ዘሎ ተኽሊ በለስ፡ ኣብ ልዕሊ እቲ ናሕሲ ቦቒሉን ዓብዩን ሓደጋ እናብጸሐ ይረአ። ሃጸይ ዮሃንስ ራብዓይ፡ ነቲ ኣብ መቐለ ዝርከብን ሐዚ ከም ቤተ መዘክር ኮይኑ ዘገልግል ዘሎ፡ ኣብ ትሕቲ መንግስቲ ፌደራል ኮይኑ ዝመሓደር ዓብይ ቤተ መንግስቲ'ምበር ካሊእ ቤተ መንግስቲ ከምዘለዎም ብዙሕ ኣይዝረብን። እዚ ኣብ ኣጉላዕ ዝርከብ ቤተ መንግስቲ፡ ቅድሚ እቲ ኣብ መቐለ ዘሎ ዝተሃንጸን ናይ መጀመርታ ቤተ መንግስቶምን ከምዝኾነ መዛግብቲ ይምስክሩ። ሃጸይ ዮሃንስ ነዚ ቤተ መንግስቲ እንትሃንጹ፡ ንዓፋርን ትግራይን ዘማእኽል ስትራቴጅያዊ ቦታ ገይሮም ከምዝሓረዩዎ እዮም ምሁራን ዝዛረቡ። ኣብ ውሽጢ እቲ ቀጽሪ'ውን ዲቕ ዝበለ ሜዳ ዘለዎ እንትኸውን፤ ኣብዚ ሕዚ እዋን ንሕርሻ ኣገልግሎት እናሃበ ከምዝርከብ ብዓይንና ርእይና። ብመስመር ክሓርሱ ዝረኸብናዮም ሓደ ገባር፡ 'እንታይ ይዓዩ'ለዉ?" ምስበልናዮም፡ ከየማትኡ "ጣፍ ይዘርእ" ኢሎምና። ኣብዑር ተፈቲሖም፡ ኣርዑትን ነዊትን ኣብኡ ጫሕ ኢሉ፡ ከፍትን ኣእዱግን ኣብ ጸግዒ እቲ መንደቕ እናተሰሓሰሓ ክምገባ ረኺብናየን። ገና ኣብቲ መካበብያ እንትንበጽሕ፡ እቲ ዝተነጸለን ዝዓነወን ላዕለዋይ ኣካል እቲ ቤተ መንግስቲ እንትርኢ 'ኣድሕኑኒ' ኢሉ ዘእዊ ዘሎ እዩ ዝመስል። ውሽጣዊ ኣካል እቲ ቤተ መንግስቲ'ውን እንተኾነ ዝተባሕጎገ ይበዝሕ። ብርግጽ ይደንጒ'ምበር ካብ ዓሚ ጀሚሩ፡ እቲ ቤተ መንግስቲ ናብ ቤተ መዘክርነት ንምቕያር ፈተነታት ከምዘሎ ዘርኢ፡ ገለ ኣቑሑት ኣትዮም ይርከቡ። "እዚ ህንጻ ቅድም ክብል ዳርጋ ጠቕሊሉ ፈሪሱ እዩ ነይሩ። ደሓር ቢሮ ባህልን ቱሪዝምን፡ እቲ ሓድግነቱ ተገንዚቡ፤ ጽገና ክግበረሉ ተወሲኑ" ይብሉ ክኢላ ዕቀባ ሓድጊታት ኣይተ ጎይተኦም። ገለ ጽገና ከምዝገበረሉ'ውን ምዕዛብ ይከኣል እዩ። ብድህሪኡ፡ ምምሕዳር እታ ከተማ ክርከቦ ከምዝተገብረ ይዛረቡ። እቲ ዝተገበረ ርክክብ ስዒቡ፡ ናብ ልምዓት ክኣቱ ይግባእ ነይሩ ድማ ይብሉ። "ከም ሓደ ናይ ሓድጊ ክኢላ የሕዝነኒ እዩ። ዘይሩ ዘይሩ ሓደ ህንጻ ናብ ልምዓት ተሎ ክኣቱ እንድሕር ዘይገበርካዮ፡ ሓደጋ ከጋጥሞ ባህርያዊ እዩ" ይብሉ ኣይተ ጎይተኦም። "ዓበይ ታሪክ ዘለዎ ቦታ ተኸናኺንካ ንወለዶ ናይ ምቕባል ስራሕቲ አተኲርካ ክስራሕ ከምዝግባእ'ዩ ዘርእየካ" ኢሎም። ንእግረ-መንገድና ዘዘራረብናዖም ሓደ ነባሪ ድማ፡ ቅድም ኢሉ ነቲ ህንጻ መሊእኻ ንምፍራስ ፈተነታት ዝገበሩ ኣካላት ከምዝነበሩ ስክፍ እናበሉ ኣውጊዖምና። ብሓፈሻ፡ እዚ ኣብ ውሱን ከባቢ ተንቀሳቒስና ዝተዓዘብናዮ ኣብ ሓድግታት ይበጽሕ ዘሎ ሓደጋ'ምበር፡ ካብ ሓወልቲ ኣክሱም ጀሚሩ ኣብ ሓደጋ ዝርከቡ ውዓል ሕደር ዘየብል ጠመተ ዘድልየዮም፡ ካልኦት ዓበይቲ ጥንታውያን ሓድግታት'ውን ከምዘለዉ ምርዳእ ይከኣል።