ዓቢ ረብሓ እትህብ ደቃቕ ከኒና
ብርግፅ መከላኸሊ ጥንሲ ከኒና ከምፅኦ ዝኽእል ሳዕቤናት የለን ምባል ዝከኣል ኣይኮነን። እዚ፡ ኩሉ ክረዳድኣሉ ዝኽእል ሓቂ እዩ።
ማርጋሬት ሳንገር፡ ኣብ ምቁፅፃር ወሊድ ኣድሂባ እትነጥፍ ግድስቲ ኣሜሪካዊት እያ። ሓደ ካብቲ ሳይንቲስት፡ መከላኸሊ ጥንሲ ከኒና ንኸማዕብሉ ዝደረኾም፡ ደቂ-ኣንስትዯ ካብ ዘጋጥመን ፆታውን ማሕበራውን ፀቕጢታት ንኽናገፋን፡ ማዓርነተን ንክረጋገፀለንን ብምሕሳብ እዩ። ኮይኑ ግን እቲ ከኒና፡ ማሕበራዊ ጥራሕ ዘይኮነስ ቁጠባዊ ለውጢታት እውን ከረጋግፅ ኪኢሉ'ዩ። እዚ ከኣ ኣብ መበል 20 ክፍለ ዘመን ካብ ዝተረጋገፀ ወሳኒ ለውጥታት ሓደ ክኸውን ይኽእል'ዩ። ፍቑራት፡ ኣብ ዝሓለፉ ክፍለ-ዘመናት ጥንሲ ንምክልኻል ዝተፈላለዩ ሜላታት ይጠቀሙ ነይሮም። ኣብ ጥንታዊት ግብፂ'ኳ ቀልቀል ሓርገፅ ነዚ ዕላማ እዚ ይውዕል ምንባሩ ታሪኽ የዘንቱ። ምህዞታት ኣብ ኩለመዳያዊ ከይዲታት ለውጢ ዓለምን ወሳኒ ግደ ኣለዎም። ብዘይካ'ዚ ካብ ፍረ ቱፋሕ ዝዳሎ ዘይትን ለሚንን እውን ብዝተፈላለዩ ሜላታት ከም መከላኸሊ ጥንሲ የግልግሉ ነይሮም። ኮንደም ዝበለጸ ኣማራፂ መካላኸሊ ጥንሲ ዘይኮነሉ ብዙሕ ምኽንያትታ ኣሎ። ኮንዶም፡ ብኣግባቡ ካብ ዘይምጥቃም ብዝብገስ ምኽንያት ይቕደድን ይሞልቑን'ዩ። ከኒና ግን ብኣግባቡ ምጥቃም እንተተኻኢሉ ዕውት ከይኮነ ዝተርፈሉ ዕድል 6% ጥራሕ እዩ። ካብ ኮንዶም ድማ ብሰለስተ ዕፅፊ ዝያዳ ውሕስነት ኣለዎ። ቁጠባዊ ፍረታት ምጥቃም ኮንደም ምስ መፃምድኻ ኣብ ዝግበር ስምምዕነት ይምስረት። ከኒና ግን በታ ጓል ኣንስተይቲ ጥራሕ ዝውሰንን ውልቀ ምርጫኣ ዝሕልውን እውን እዩ። ማርጋሬት ሳንገር፡ ምጥቃም መከላኸሊን ምንፃል ጥንሲን ዘይሕጋዊ ኣብ ዝነበረሉ እዋን ብ1916 ኣብ ኣሜሪካ ማእኸል ውጡን ስዳራ ከፊታ ኣብ መፋርቕ 1960 ኣብ ኣሜሪካ ወግዓዊ መከላኸሊ ጥንሲ ከኒና ምጥቃም ተጀሚሩ። ኣብ ውሽጢ ሓሙሽተ ዓመታት ድማ ካብተን ሓዳር ዝገበራ ዳርጋ ፍርቀን ወሊድ ንምቁፅፃር ተጠቒመናሉ። ዋላ'ኳ ግዘ እንተወሰደ ዝለዓለ ለውጢ ዝተራእየ ግን ሓዳር ዘይገበራ እውን ክጥቀማሉ ምስጀመራ እዩ። እቲ ከኒና ኣብ ኣገልግሎት ክውዕል ምስ ጀመረ፡ ድሕሪ 10 ዓመታት፡ ማለት፡ ብ1970፡ እተን ሓዳር ዘይገበራ እውን ክጠቀማሉ ምችእ ባይታ ፈጢራ። ዩኒቨርሲቲታት፡ ማእከላት ውጥን ስድራ ቤት፡ ምጣነ-ስድራ ኣጣይሸን። ኣብ መፋርቕ 1970ታት ድማ እቲ ከኒና ኣብ ኣሜሪካ ኣብ ክሊ ዕድመ 18ን 19ን ብዝርከባ ደቂ-ኣንስትዮ ተመራፂ መካላኸሊ ኮይኑ። ሽዑ ድማ እዩ እቲ ቁጠባዊ ግስጋሰ ኪበጋገስ ዝጀመረ። ኣብ ጉዳይ መከላኸሊ ጥንሲን ተዛመድቲ ጉዳያትን ዘድሃቡ ሓበሬታታት ኣብ መላእ ኣሜሪካ ክባፅሑ ይግበር ነይሩ። ኣብታ ሃገር ዝርከባ ደቂ-ኣንስትዮ ትምህርተን ብምቕፃል፡ ቀዳማይ ድግሪ ብሙያ ሕጊ፥ ሕክምና ስንን ካልእ ዓውድን ክረኽባ ጀሚረን። ነቲ ብደቂ-ተባዕትዮ ጥራሕ ተባሒቱ ዝንጸሐ ናይ ካልኣይ ዲግሪ (ማስተርስ) ትምህርቲ እዉን ክሳተፈኦ በቒዐን። ብደቂ-ተባዕትዮ ጥራሕ ዝተብሓተ ትምህርቲ ካልኣይ ዲግሪ (ማስተርስ) እዉን ክቕፅላ በቒዐን። ሙያዊ ብራኸ ብሞያታት ሕጊን ሕክምናን ተማሂረን ስራሕ ዝሕዛ ደቂ-ኣንስትዮ ቁፅረን ብዝለዓለ ብርኪ ወሲኹ። እዚ ግን ምስ መከላኸሊ ጥንሲ ከኒና እንታይ ዘራኽብ ጉዳይ ይህልዎ ይኸውን? መልሱ፡ መጠን ወሊድ ብምቁፅፃር ሙያዊ ዓቕሚታተን ንዘዕቢ ዕድላት ወፃኢታተን ክሽፍና ምኽኣለን እዩ። ደቂ ኣንስትዮ ተምሃሮ ሃርቫርድ ድልየት እንተሃልዩወን ቅድሚ ምውላደን ሞይአን ከማዕብላ ይኽእላ። ብሞያታት ሕጊን ሕክምናን ተማሂረን ስራሕ ዝሕዛ ደቂ-ኣንስትዮ ቁፅረን ብዝለዓለ ብርኪ ወሲኹ። እዚ ግን ምስ መከላኸሊ ጥንሲ ከኒና እንታይ ዘራኽብ ጉዳይ ይህልዎ ይኸውን? መልሱ፡ መጠን ወሊድ ብምቁፅፃር ሙያዊ ዓቕሚታተን ንዘዕቢ ዕድላት ወፃኢታተን ክሽፍና ምኽኣለን እዩ። እቲ ከኒና ቅድሚ ምምፅኡ ግን፡ ነቲ ዕድል ክረኽባ ክብላ፡ ክሳብ 30 ዓመት ዕድመአን ከይወለዳ ይጸንሓ ነይረን። ወሊድ ንምቁፅፃር ስለዝኸብዳ፡ ፆታዊ ርክብ እትፍፅም ጓል-ኣንስተይቲ ክትምሃር ዘይሕሰብ እዩ። ካብ ሓደር ርሒቕካ ምፅናሕ ሞያ ንምውናን ትምህርተን ክቕፅላ ዝደልያ ደቂ-ኣንስትዮ፡ ካብ ፆታዊ ርክብ ክርሕቓ ይኽእላ እየን። መብዛሕቲኤን ግን ከምኡ ኣይገብራን እየን። እትመርጾ መጻምድቲ ምርካብ ቀሊል ነገር ኣይኮነን። ቅድሚ እቲ ከኒና ምትእትታዉ ቀልጢፍካ ምምርዓው ዝተለመደ'ዩ ነይሩ። ሕልማን ራኢኣን ከተረጋግጽ እትመርጽ ጓለንስተይቲ ኣብ 30ታት ዕድመኣ እያ እትምርዖ። ኣብ 1973 ናብ ቤት ፍርዲ ዝበፅሐ ጉዳይ ሮየን ዋዴን፡ ምንፃል ጥንሲ ኣብ ኣሜሪካ ሕጋውነት ክህልዎ ኣኽኢሉ። እንሓንሳብ ብውሳንኣ እትናሳሓሉ ኩነታት የጋጥማ'ዩ። ብምድንጓያ ዝተላዕለ ብዙሓት ንናብራ ዝምረጹ ጥዑያት ሰባት የምልጡዋ እዮም ዝብል ርእይቶ እውን ኣሎ። እቲ ነዚ ኩነታት ፍታሕ ክኸውን ዝኸኣለ እምበኣር መከላኸሊ ጥንሲ ክኒና እዩ። በዓልቲ ሓዳር ሰበይቲ እውን እንተኾነት ካብ ዘይተደለየ ጥንሲ ክትቆፃፀር ስለትኽእል ፆታዊ ርክብ ካብ ምፍፃም ዝዓግታ ነገር የለን። ብተወሳኺ፡ ኣብ ጉዳይ ሓዳር እውን ዘምፅኦ ለውጢ ኣሎ። ዋላ'ውን ነቲ ከኒና ዘይጥቀማ፡ ዳርጋ መብዛሕቲኤን ግዜ በሊዐን ክምርዓዋ ጀሚረን። ኣብ ዝደለይኦ ግዜ ቆልዓ ይወልዳ፣ እዚ ማለት ድማ ተማሂረን ሞይአን ንምዕባይ ግዘ ይረኽባ ኣለዋ ማለት'ዩ። እቶት ምኽዕባት ብሙሁራት ቁጠባ ሃርቫርድ ዝተገበረ መፅናዕቲ፡ መከላኸሊ ጥንሲ ከኒና ዝወስዳ ደቂ ኣንስትዮ ዘድልየን ሞያ ወኒነን፡ ደንጒየን ክምርዓዋን ቖልዑ ክወልዳን ዕድል ከምዝፈጥረለን ይሕብር። ኣማሊያ ሚለር ዝተባህለት ምህርቲ ቁጠባ፡ ኣብ 20ታት ክሊ ዕድመ ኣትርከብ ጓል ኣንስተይቲ፡ ብሓደ ዓመት ወሊድ እንተናዊሓ ኣብ ዕድሚኣ ትረኽቦ ኣታዊ ብ10% ዕብየት ይህልዎ። እምበኣር እታ ደቃቕን ንእሽቶን መከላኸሊ ጥንሲ ከኒና ኣብ ዓለማዊ ቁጠባ ልዑል ኣበርክቶ ክትገርብ ትርከብ።