ልቓሕ ቻይና ንሃገራት ኣፍሪቃ ስግኣትዶ ይኸውን?
ሃገራት ኣፍሪቃ ቻይና ንእትህበን ለቓሕ'ኳ ሸውሃት እንተሃለወን፡ ክኢላታት ቁጠባ ግን እታ ኣህጉር ኣብ ሓጺር እዋን ብኸቢድ ልቓሕ ተሸሚማ ክትስርነቕ'ያ ኢሎም ይሻቐሉ።
ሰራሕተኛታት ቻይና ኣብ ኬንያ ሰለስተ ወርሒ ስራሕ ድሕሪ ምጅማሩ፡ እቲ ናይ ኢንተበ-ካምፓላ ስሉጥ መንገዲ [አክስፕረስ ወይ] ንኡጋንዳውያን መስሕብ በጻሕቲ ሃገር ኮይንሎም ኣሎ። እዚ 51 ኪሎ ሜተር ዝንውሓቱ ኣርባዕተ መስመር ዘለዎ ንርእሰ ከተማ ካምፓላ ምስ ኣህጉራዊ መዕርፎ ነፈርቲ ኢንተበ ዘራኽብ መንገዲ ካብ ቻይናዊ ባንክ ብልቓሕ ብዝተረኸበ 476 ሚሊዮን ዶላር'ዩ ብሓደ ቻይናዊ ትካል ተሃኒጹ። ነቲ ካብ ክልተ ክሳብ ኣርባዕተ ሰዓታት ዝወስድ ዝነበረ ኣሰልቻዊ ጉዕዞ ድማ ናብ 45 ደቒቕ ኣውሪዱዎ ይርከብ። እዚ ሓዲሽ ጽርግያ ካብ ቻይና ብዝተረኸበ ልቃሕ'ዩ ተሰሪሑ ዛጊት ኡጋንዳ 3 ቢሊዮን ዶላር ካብ'ቲ ኣብ ካምፓላ ዝመደበሩ ክኢላ ቁጠባ ራማዳን ጉቢ "መወዳድርቲ ኣልቦ ዝኾነ ቅድመ ኩነት ዘይብሉ ለቓሕ ቻይና ንኣፍሪቃ" ክብል ዝገለጾ ለቓሕ ተሊቂሓ'ላ። እቲ ካብ ቻይና ዝርከብ ልቓሕ ንቻይናውያን ትካላት፡ ብፍላይ ድማ ኣብ ህንጻ ንዝተዋፈራ ትካላት ዓቢ ስራሕ'ዩ ዝፈጥረለን። "እዘን ትካላት ንምልእቲ ኣፍሪቃ ናብ ናይ ህንጸት መንገዲታት፡ መንገዲ ባቡራት፡ መፈልፈሊ ጸዓት ዲጋታታ፡ ስታዲዮማት፡ ንግዳዊ ህንጻታትን ካልእን ቀዪረንኦ ይርከባ" ኢሉ'ቲ ኣብ ቤት ትምህርቲ ንግዲ ማከረረ ዩኒቨርስቲ መምህር ዝኾነ ምሁር ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ መብርሂ። ዓሰርተ ዓመት ዝነበረን ውንዙፍ ዕዳ ድሕሪ ምስራዙ፡ ብዙሓት ሃገራት ኣፍሪቃ ዕደአን ክኸፍላ ኣብ ዘይክእላሉ ኩነታት ዳግማይ ኣብ ሓደጋ ይወድቃ ኣለዋ። "ብውሑዱ 40 ሚእታዊት ትሑት እቶት ዘለወን ሃገራት ናይ'ዚ ዞባ ወይ ኣብ ናይ ልቓሕ ጭንቂ ኣትየን ኣለዋ ወይ ከኣ ኣብ ዝለዓለ ሓደጋ ወዲቐን ኣለዋ" ክብል ዓለም-ለኻዊ ትካል ፋይናስ [ኣይ ኤም ኤፍ] ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሚያዚያ ኣጠንቂቑ። ኣብ መወዳእታ ናይ 2017 ጫድ፡ ኤርትራ፡ ሞዛምቢክ፡ ኮንጎ ሪፓብሊክ፡ ደቡብ ሱዳንን ዚምባብወን ኣብ ናይ ለቓሕ ጭንቂ ኣትየን ኣለዋ ይብሃላ። ዛምቢያን ኢትዮጵያን ድማ ኣብ'ቲ "ዝለዓለ ሓደጋ ጭንቀት ለቓሕ" ተመዲበን ኣለዋ። "ኣብ ዓመተ 2017 ጥራይ፡ ዋጋ ናይ'ቲ ንቻይናውያን ትካላት ዝተዋህበ ፕሮጀክትታት ኣብ ኣፍሪቃ 76.5 ቢሊዮን ዶላር በጺሑ'ሎ"ክኢላ ቁጠባ ቻይና ናይ ስታንዳርድ ባንክ ዝኾነ ጀረሚ ስቲቭንስ። "እንተኾነ ግን፡ ገና ኣብ'ታ ኣህጉር ዝረአ ዓቢ ሃጓፍ ናይ ትሕተ-ቅርጺ ብዘየገድስ፡ ዓቕሚ ምኽፋል ዕዳ ሃገራት ኣፍሪቃ ኣብ ሓጺር እዋን ክሓቅቕ'ዩ" ኢሉ ንሱ። እቲ ቅዲ ናይ ቻይና ኣብ ኣፍሪቃ፡ ንሓላፊ ኣፍሪካን ደቨሎፕመንት ባንክ (ኤ ዲ ቢ) ኣኪንዉሚ ኣደሲና ሓዊሳክ ብዙሓት ደገፍቲ ኣለውዎ። "ብዙሓት ሰባት ብዛዕባ ቻይና ይጭነቑ፡ ኣነ ግን ኣይጭነቕን'የ። ከምዝመስለኒ፡ ቻይና ዓርኪ ኣፍሪቃ'ያ" ክብል ድማ ንቢቢሲ ሓቢሩ። ኣብ'ዚ እዋን'ዚ ቻይና እታ ዝዓበየት ኣብ ኣፍሪቃ ትሕተ-ቅርጺ እትምውል በይናዊት ሃገር'ያ። ኤ ዲ ቢ፡ ኤውሮጳዊ ኮሚሽን፡ ኤውሮጳዊ ናይ ወፍሪ ባንኪ፡ ዓለም-ለኻዊ ፊናንሳዊ ኮርፖሬሽን፣ ባንኪ ዓለምን ተደሚሮም ድማ ክንዲ ናይ ቻይና ወፍሪ ኣብ ኣፍሪቃ ኣይበጽሑን። ቻይና "እታ ዝዓበየት ተዓዋቲት" ካብ ዘንጸባርቑ ሓደስቲ መዕርፎ ነፈርቲ ጀሚርካ ክሳብ መንገድታት፡ ወደባትን ነዋሕቲ ህንጻታትን ጽልዋ ገንዘብ ቻይና ኣብ ኣፍሪቃ ርኡይ እዩ። ኣዝዩ ተደላዪ ዝኾነ ሸቕሊ"ውን ይፈጥሩ ኣለዉ። ብመሰረት ጸብጻብ ትንታነ ትካል ምክኪንሲ፡ ነቲ ቻይና ኣብ 2015ን 2016ን ንኣንጎላ ዝሃበታ ናይ 19 ቢሊዮን ዶላር ሓዊስካ፡ ቻይና ካብ 2012 ጀሚራ ንሃገራት ኣፍሪቃ ዝሃበተን ለቓሕ ብሰለስተ ዕጽፊ ዓብዩ'ዩ። ነቲ ናይ ቻይና ሽርክነት ምስ ኣንጎላን ዛምቢያን ድማ ከም ሓደ ኣብነት ናይ ዘይምዕሩይ ሽርክነት ጠቒስዎ። ቻይና ኣብ ዛምብያ ትገብሮ ዘላ ወፍሪ ንብዙሕት ኣካታዒ እዩ። "መንግስቲ ኣንጎላ ብኣምሳያ ናይ ቻይና ምወላ ህንጸት ትሕተ-ቅርጺ ንቻይና ነዳዲ ሰዲዱ። እንተኾነ ግን ምስ ናይ ካልኦት ሃገራት ኣፍሪቃ ኣወዳዲርካ፡ እቲ ብዕዳጋታት ዝዝወር ወፍሪ ውልቃዊ ትካላት ቻይና ኣብ ኣንጎላ ድሩት'ዩ" ኢሉ'ቲ ትካል። ጋናዊ ናይ ወፍሪ ተንታኒ ዝኾነ ማይክል ኮቶህ ግን "ኣፍሪቃ ኣብ ንግዲ፡ ወፍርን ምሕደራ ምወላን ምስ ቻይና ርኡይ መኽሰብ ረኺባ'ያ" ይብል። "ሃገራት ኣፍሪቃ ናይ ብሓቂ ሓያሎ ዕዉታትን ካብ'ቶም ልሙዳትን ታሪኻውያንን ኣጸገምቲ ቅድመ-ኹነት ዝነበሮም ምስ ምዕራባውያን ሃገራት ዝግበሩ ውዕላት ነጻ ዝኾኑ ውዕላት ከቲመን'የን" ኢሉ ሚስተር ኮቶህ። "እንተኾነ ግን ቻይና እታ ዝዓበየት ተዓዋቲ ምዃና ዘርእዩ ስሚዒታት ኣለዉ ምኽንያቱ ኣብ መብዛሕትኦም ልዝባት ላዕለዋይ ኢድ ኣለዋ" ድማ ኢሉ። ኣብ መወዳእታ 2025፡ መኽሰብ ቻይናውያን ትካላት ኣብ ኣፍሪቃ ልዕሊ 440 ቢሊዮን ዶላር ክበጽሕ ከምዝኽእል ማክኪንሲ ይግምት። "ሓደ ዝተዓዘብኩዎ ነገር እንተሎ ግን ዘይምዕሩይ ሓይሊ ኣብ እዋን ዝርርብ ውዕላት'ዩ፡ ምኽንያቱ ሓደ ጽርግያ ዳዕዳዕታ [ሱፐር ሃይወይ] ንኽስርሓልካ ናይ ዕደና መሰልካ ኣሕሊፍካ ትህብ ኣለኻ ማለት'ዩ" ይብል ሚስተር ኣደሲና። "ምስ ሓንቲ ሃገር ጥራይ ኢኻ ውዕል ትኣቱ ዘለኻ። እሞ እቲ ዝበለጸ ውዕል ትፍርም ከምዘለኻ ክሳብ ክንደይ ርግጸኛ ኢኻ?" ኢሉ ይሓትት ንሱ። "መጸጽቲ ወይንታት" ቻይና ከምቲ ናይ ኣሜሪካ ግዕዝይና ዝቆጻጸር ሕጊ ወይ ኣብ ካልኦት ምዕራባውያን ሃገራት ዘለዉ ኣብ ካልኦት ሃገራት ኬድካ ኮንትራት ንክትረክብ ጉቦ ምሃብ ዝኽልክሉ ተመሳሰልቲ ሕግታት የብላን። ዋላ'ኳ እቲ ተሸላሚ ናይ ኖበል ሽልማት ዝኾነ ናይ ቁጠባ ምሁር ጆሴፍ ስቲልዝ ነቲ ናይ ምዕራባውያን ሃገራት ወቐሳታት ኣብ ልዕሊ ስራሓት ቻይና ኣብ ኣፍሪቃ "መጸጽቲ ወይንታት" እንተበሎ፡ ናይ ብልሽውና ስግኣት ከምዘሎ ግን ይኣምን። "ዝኾነት ትኹን ፕሮጀክት፡ ካብ ቻይና ትምጻእ ካብ ምዕራባዊ ዓለም በቲ እተምጽኦ መኽሰብ ክትትመን ኣለዋ" ኢሉ ንቢቢሲ ኣብ ናይሮቢ ተዛሪቡ። "እንተኾነ ግን ነፍሲ ወከፍ ኣፍሪቃዊ መንግስቲ ግልጺ ናይ ምዃን ሓላፍነት ኣለዎ" ኢሉ። ሚስተር ጉቢ ድማ ብዛዕባ ናይ ቻይና ወፍርታት ኣብ ከባቢ ዘለዎም ሳዕቤናት ዓቢ ስግኣት ከምዘሎ'ውን ይሕብር። "ብፍላይ ድማ ነቶም ድኹማትን ብልሹዋትን ትካላት ትሕተ-ቅርጺ ኣፍሪቃ ኣብ ግምት ኣእቲኻ" ይብል ንሱ። ኣብ 2015፡ እቲ ምርምር ተበግሶ ቻይና ኣፍሪቃ ኣብ ቤት ትምህርቲ ጆንስ ሆፕኪንስ ምዕቡል ዓለም-ለኻዊ መጽናዕትታት፡ ብምኽንያት ተቐያያሪ ዋጋታት ዕድግታትን እናጎደለ ዝመጸ ናይ ምስሓብ ዓቕምን፡ ሃገራት ኣፍሪቃ ናይ ቻይና ዕደአን ምኽፋል ክስእና ይኻላየ'ን ኢሉ። "ኣብ'ዚ ሕጂ እዋን፡ ልቓሓት ቻይና ኣብ ኣፍሪቃ ንዘሎ ጭንቀት ልቓሕ ቀንዲ ደረኽቲ ኮይኖም ኣይንረኽቦምን" ይብል ኣብዚ ሰሙን'ዚ ኣብ በይጂንግ ንዝካየድ ሻቡዓይ ዋዕላ ቻይና-ኣፍሪቃ ሓደሽ ኣመልኪቱ ዝወጸ ጸብጻብ። ቻይና ኣብ ናይ ኣፍሪቃ ልቓይ ናይ ኣንበሳ ብጽሒት'ኳ እንተሃለዋ፡ ሃገራት ኣፍሪቃ ግን ካብ ብዙሓት ምንጭታት'የን ዝልቀሓ። ስለዚ ቻይና ንበይና ትውቀሰሉ ምኽንያት የብላን። ኣብ እዋን'ቲ ኣብ ከተማ ጆሃንስበርግ ዝተጋብአ ዋዕላ፡ ቻይና-ኣፍሪቃ፡ ቻይና 35 ቢሊዮን ዶላር ብመልክዕ ለቓሕ ንሃገራት ኣፍሪቃ ክትህብ ቃል ኣትያ ነይራ። መራሕቲ ሃገራት ኣፍሪቃ ዓመታዊ ኣብቲ ካብ ቻይና ዝረኽብዎ 200 ሚልዮን ዶላር ኣብ ኢትዮጵያ ይጋብኡ። ሕጂ ዘይተመሓየሸ ነገር እንተሃልዩ፡ እቲ ስታንዳርድ ባንክ "ዓቢ ናይ ንግዲ ሃጓፍ" ዝበሎ ካብ 2014 ኣትሒዙ ኣብ መንጎ ቻይናን ሃገራት ኣፍሪቃን ዘሎ'ዩ። ሓሙስተ ሃገራት ኣፍሪቃ ጥራይ'የን ምስ ቻይና ናይ ንግዲ ኣኽል ታርፍ [ስርፕላስ] ዘለወን ድማ ኢሉ። ሚስተር ጉቢ ቻይና፡ ሃገራት ኣፍሪቃ ብመንገዲ ነጻ ቁጠባዊ ዞባታትን ኢንዱትሪያል ፓርክን ኣዋጻኢ ዝኾኑ ወፍሪታት ንኽስሕባን ንሰደድ ዝጠመተ ትካላት ንኸቑማን ትካላዊ ብቕዓት ንኽሃንጻ ክትሕግዘን ይደሊ። ቻይና ዛጊት ከምኡ ዓይነት ሓገዝ ንምብርካ ካብ ምልፍላፍ ሓሊፋ ሃገራት ኣፍሪቃ ኣብኣ ንዘለወን ጽግዕተኛነት ዘገላግለን ሓገዝ ኣየበርከተትን። ኡጋንዳውያን ብልዕሊ ታኼላ ብዝሓልፍ ቢንቶ ናምቢጊሪዋን ሓዲሽ ስሉት መንገዲ ክፍስሁ ይኻሉ`ዮም፡ ብናቻይና ዕዳ ከይወሃጡ ግን ርኡይ ዝኾነ ፍርሒ ኣሎ።