ኮሮናቫይረስ፡ ኤርትራውያን ተምሃሮ ኣብ ውሃን ንኮሮናቫይስ ብኸመይ በዲሆሞ?
ኣብታ ምንጪ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ዝኾነት ቻይናዊት ከተማ ውሃን ንልዕሊ ክልተ ኣዋርሕ ተዓጽዮም ዝርከቡ ኤትራውያን ተምሃሮ ዩኒቨርሲቲ በቲ ቫይረስ ዝተለኽፈ ስብ ከምዘይብሎም ተዛሪቦም።
ኣብ ከተማ ውሃን ኣብ ዝርከብ ዩኒቨርሲቲ ናይ ዶክትሬት መጽናዕቲ ዝገብር ዘሎ ሄኖክ ንጉሰ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ርእይቶ፡ ዋላ'ኳ እቲ ምዕጻው ከቢድ እንተነበረ፡ ንድሕነቶም ዝተወስድ ብምንባሩ ተጸሚሞም ይሓልፍዎ ከምዘለዉ ገሊጹ። እቲ ካብታ ከተማ ተበጊሱ ዓለም ኣንቀጥቂጡ ዘሎ ኮሮናቫይረስ፡ ኣብታ ውሃን እትርከበላ ኣውራጃ ሁበይ ጥራይ ብውሕዱ 3160 ሰባት ሞይቶም ኣለዉ። ይኹን እምበር፡ ድሕሪ ክልተ ኣዋርሕ፡ ንዝሓለፈ ሓደ ሰሙን በቲ ቫይረስ ዝተለኽፈ ሰብ ብዘይምርካቡ፡ እቲ ናይ ምዕጻው ስጉምትን ምድራት ምንቅስቓሳትን ካብ ቀዳማይ ሰሙን ወርሒ ሚያዝያ ጀሚሩ ክዘልቕ ምዃኑ ሰብመዚ ገሊጾም ኣለዉ። ኣብ መወዳእታ ወርሒ ታሕሳስ ናይ 2019 ንፈለማ እዋን ድሕሪ ምቕልሉ፥ እቲ ቀንዲ ከቢድ ዝኾነሉ ኣብ ካልኣይ ሰሙን ወርሒ ጥሪ'ዩ ነይሩ። ካብ 23 ጥሪ ጀሚሩ ድማ እቲ ናይ ምንቅስቓስ እገዳ ተወሲዱ። ክልተ ዓመት ኣብታ ከተማ ዝተቐመጠ ሄኖክ፡ ነቶም ተምሃሮ ብኸመይ ነቲ ናይ ምዕጻው ኩነታት ክሓልፍዎ ከምዝኽኣሉ ምስ ቢቢሲ ኣዕሊሉ ነይሩ። "ካብ ዕለት 23 ጥሪ ጀሚርና ንሕና ድማ፡ ኣብተን ዘለናየን ዩኒቨርሲታት ክሳዕ ሎም መዓልቲን ዝቕጽል ዘሎን ተዓጺና ኣለና ማለት'ዩ፡ ምውጻእ ኣይፍቀድን'ዩ" "ሓቂ ይሓይሽ፡ እቲ ኩነታት ኣብቲ መጀመርታ እዋን ከቢድ'ዩ ነይሩ ምኽንያቱ ብዙሕ ዋጭዋጭ ነይሩ፡ ካብ ቁጽጽር ወጻኢ እናኾነ ስለዝኸደ እቲ ሕማም፡ ኣሰካፊ እናኾነ ይኸይድ ነይሩ፡ እንተኾነ እተን ዩኒቨርሲቲታት ዝሓሸ ስፍራታት'የን ካብቲ ከተማ"ይብል ሄኖክ። ከተማ ውሃን ኣስታት 11 ሚልዮን ህዝቢ ዝቕመጠላ ዓባይ ከተማ እያ። ሄኖክ ብምስዓብ "ደሓር ግን ነቲ ምዕጻው እናለመድናዮ መጺእና፡ ምኽንያቱ እንኮን ኣማራጺ ዘይብሉን ናይ ድሕነት ስጉምቲ ስለዝነበረ፡ ግድነት'ዩ ኣብኡ ክንርዕም ነይሩና ማለት'ዩ። . . . ". . . ብምርጫኻ እትገብሮ ኣይኮነን ምኽንያቱ ደገ እንተወጺእካ እታ ዘላ ብኮሮና ትልበድ ማለት'ዩ፡ ስለዚ ኣብታ ገዛኻ ምዕጻው እታ ዝበለጸት ኣማራጺ ነይራ፡ ክሳዕ ሕጂ ኸኣ ከምኡ ይቕጽል ኣሎ" ሄኖክ፡ መዓልታዊ ሂወቶም ብኸመይ ይሓልፍዎ ከም ዝነበሩ ክገልጽ እንከሎ ድማ፡ ኣብ ትምህርቶም ኣቶኵሮም ይስርሑ ምንባሮም ከም ዝጠቐሞም'ዩ ዝዛረብ። "ኣብቲ መጀመርታ ብዙሕ ፓኒክ [ተሸቢሩ] እዩ እቲ ሰብ፡ ደሓር ግን ክረጋጋእ ጀሚሩ። ንኣብነት መዓልታዊ እተን ክትገብረን ትኽእል እንታየን፡ ናብቲ መጽናዕትኻ ተተኩር ማለት'ዩ፡ [መጽናዕትታካ ምጽሓፍድ'ዩ፡ መጽሓፍትኻ ምንባብ]" "ኣብታ ዘለኻያ ሩም [ክፍሊ] ኮይንካ እተን ክትገብረን ትኽእል ንጥፈታት እናገበርካ፡ ምስ ኣዕሩኽትኻ ብቴሌፎን እናተራኸብካ…" ይሕለፍ ከም ዝነበረ ይጠቅስ። እቶም ኣብ ውሃን ዘለዉ ኤርትራውያን ተምሃሮ፡ ብማሕበራዊ መራኸቢታት ተደጊፎም ሃለዋት ሓድሕዶም ክተሓታተቱ ምኽኣሎም ከም ዝደገፎም'ዩ ዝገልጽ ሄኖክ። ንዝዋቦም ዝነበረ ሓበሬታን መምርሒታትን የተግብርዎን ምንባሮም'ውን ርእሶም ክሕልዉ ሓጊዝዎም'ዩ። ብማሕበራዊ መራኸቢታትን ካልእ ኣገባባት ዝውሃብ ሓበሬታ፡ ካብ ሰመዚ እታ ከተማን ዞባ ሁበይን ዝዋሃብ "ቀጻሊ መምርሒታት" ምንባሩ ነቲ ለበዳ ኣብ ምቁጽጻር ዓቢ ተራ ከምዝነበሮ ሄኖክ ይዛረብ። ንሱ ከምዝብሎ፡ ብደረጃ ዩኒቨርሲታትን፡ በቢከባቢኡ ዘሎ ማሕበረሰብ ናይታ ከተማ'ውን እጃሙ ኣበርኪቱ'ዩ። "ካብቲ ኣዝዩ ተድንቖ ሓደ ባህሪ ህዝቢ ቻይና እንታ'ዩ፡ ነቲ ዝወሃቦም መምርሒታት ብቐጥታ'ዮም ዘተግብርዎ…ንሕና'ውን ከምኡ ኢና፡ ነተግብሮ ስለዝገብርና ኢና ሕጂ ዋላሓደ ሰብ ከይሓመመ ወጺእና ዘለና…." ". . . ኣይትውጽኡ እንተድኣ ተባሂሎም ናብ ጽርግያ ዝወጽእ ሰብ የልን። ድሓር ነቲ ሕጊ ኸኣ እንዳትረርዎ መጺኦም ንድሕነት ናይቲ ህዝቢ ኢሎም። ስለዚ እዚኣ ካብታ ቀንዲ ዝሓገዘቶም ረቛሒ'ያ ኢል እሓስብ ኣነ።" እቲ ምዕጻው ግዱድ ብምዃኑ'ካ ደስ ዝብል እንተዘይኮነ፡ ንድሕነቶም ክብሉ ከምዝኻኣልዎን፡ 'ዲስፒሊን' ህዝቢ'ታ ከተማ ዓቢ መምህር ከምዝኾኖም'ዩ ሄኖክ ዘለዎ ኣድናቖት ከይጠቐሰ ኣይሓለፈን። "ዲስፕሊን'ያ ኣብ መወዳእታ ትመጽእ። እዚ ቫይረስ ክንሪኦ እንከለና ሓደገኛ'ዩ፡ ግን ክትከላኸሎ ኸኣ ቀሊል'ዩ። ስለምንታ'የ ቀሊል ዝብል ዘለኹ፡ ነቲ ቫይረስ ከቃልሎ ድልየ ዘይኮንኩ፡ ግን ዲስፕሊን እንተድኣ ኣሎካ፡ ብፍላይ ከኣ፥ ብዶክተራትን ናይ ጥዕና ኪኢላታት ዝወሃብ ሓበሬታ ከተተግብር ትኽእል ዓይነት ሰብ እንተድኣ ኮይንካ ዋላሓንቲ'ዩ ዘሰክፍ ዘይብልካ" ካልኦት ሃገራት ካብ ቻይናን ከተማ ውሃን ዓቢ ትምህርቲ ክቐስማ ከምዝኽእላ'ውን ሄኖክ ይገልጽ። ኣስታት 11 ሚልዮን ህዝቢ ከተማ ውሃን ንክልተ ኣዋርሕ ኣብ ግዝኡ ክዕጾ ዝኽእል እንተኾይኑ፡ ካልኦተ ከተማታት'ውን ተመሳሳሊ ስጉምቲ ወሲደን ነቲ ቫይረስ ክቆጻጸርኦ ይኽእላ'የን ይብል። ሄኖክ ነቶም ኣብ ዉሃን ዘለዉ ኤርትራውያን ተምሃሮ ወኪሎም ኮይኑ፡ ንሱ 'ብዓቕምና' ዝበሎ ንመንግስቲ ኤርትራ ሓገዝ ኣበርኪቶም ኣለዉ። "ኣነ ሓገዝ ክብሎ የሰክፈኒ'ዩ፡ ሓገዝ ኣይኮነን መልእኽቲ እዩ፡ ነቲ ክንምሃር ዝሰደደና ህዝብን መንግስትን፡ ነዚ ናይ ጭንቂ ወጺእናዮ ኢና፡ ሕጂ ኸኣ ኣብ ጎንኹም ኣለና ንኽንብል ጥራይ ኢና ነዚ ገይርና" ድሕሪ ምባል፡ ህዝቢ ኤርትራ ነቲ ብምኒስትሪ ጥዕና ብመንገዲ ተለቪዥን፡ ራድዮ፡ ጋዜታን መርበብ ሓበሬታን ዝውሃብ ዘሎ መምርሒታት ገተግብሮ ተማሕጺኑ። "ህዝብና ማሕበራዊ እዩ፡ እዚ ኸኣ ሕማቕ ኣይኮነን፡ እንተኾነ እዚ መጺኡ ዘሎ ማዕብል ክሳብ ዝስገር ነብስና፡ ህዝብናን ሃገርናን ንኸነድሕን ኩሉ እቲ መምርሒታት ከነተግብሮ ኣለና፡ ሰብ ሞያ ጥዕና ምቅርራብ ሕማቕ እዩ እንተይሎም፡ ሕማቕ እዩ" ክብል ይምዕድ።