ዳይኖሰራት ግዳያት ገዛእ ርእሶም ዝፈጠርዎ ዓወት ከይኮኑ ኣይተርፉን
ዳይኖሰራት ኣብ ዓለምና ከመይ ከምዝተዘርግሑ ንምፍላጥ ዝተኻየደ መፅናዕቲ፡ እቶም ፍጥረታት ዝጠፍኡ ብናይ ገዛእ ርእሶም ዓወት ክኸውን ከምዝኽእል ዝሕብር ውፅኢት ዕላዊ ገይሩ።
ቲ ሬክስ ኣብ ዓለምና እቲ ዝገዘፈ ዳይኖሰር ነይሩ ተመራመርቲ እንግሊዝ ከምዝብልዎ፥ 'ኣስትሮይድ' ዝተብሃለ ቀታሊፕላኔት ንመሬት ቅድሚ ምጥቅዑ'ውን እንተኾነ፡ ዳይኖሰራት ኣብ ምድሪ ንዝነበሩ ፍጥረታት ብሙለኦም ይቆፃፀርዎም ብምንባሮም ቁፅሮም እናነከየ'ዩ መፂኡ ነይሩ። ዳይኖሰራት መቦቆሎም ካብ ዝኾነት ደቡብ ኣሜሪካ ብምስዳድ፡ "ዓለም ንክመልእዋ ብልዑል ምንቅስቓስ ተለዓዒሎም" ይብል እዚ መፅናዕቲ። በዚ ድማ ካብቲ ኣዝዩ መፍርሓይ ዳይኖሰር ቲ ሬክስ፡ ክሳብ እቲ ግዙፍ በዓል ነዊሕ ክሳድ ዳይኖሰር ዲፕሎዶክስ ጀሚሩ፡ ብኣማኢት ዳይኖሰራት ዓሲሎም። ይኹን 'ምበር 'ኣስትሮይድ' ኣብ ዘጥቅዐሉ እዋን፡ ብዙሓት ዳይኖሰራት ግዳያት ሞት ኮይኖም እዮም፤ ኣብ ዝተፈላለዩ ግዝኣታት ዝነበሩ ዳይኖሰራት እውን ቁፅሮም እናመንመነ መፂኡ። ኣብዚ ጆርናል ዝወፅአ ክልሰ ሓሳብ ከምዝሕብሮ፡እዞም ፍጥረታት እዚኦም ምስ ከባቢኦም ዝነበሮም ዝምድናን ለውጢ ተፈጥሮን ፈለማ ካብ ዝነበርዎ ደቡብ ኣሜሪካ ክወፅኡ ገይርዎም። "ኣብ ሓደ ከባቢ ብምንቋጥ፡ ብቕልጡፍ ናብ ካልኦት ክፋላት ዓለም ተስፋሕፊሖም" ይብሉ ኣብ ዩኒቨርሲቲ 'ሪዲንግ' ዝሰርሑን፡ ኣካል እዚ መፅናዕትን ዝኾኑን ዶክተር ክሪስ ቨንዲቲ። ዳይኖሰራት ንሞት ዝተሳጥሑ 'ግዙፋት መወትቲ' ቅድሚ ምዃኖም ግና፡ ክፍተት ኣብ ዝነበረሉ ኩሉ ክስፋሕፍሕሉ ዝኸኣልሉ ኩነታት ነይሩ ይብሉ እቶም ተመራማሪ። ኣብዛ ዝባደመት ዓለም፡ ዝረኸብዎ ኣጋጣምታት ብምጥቃም ምስ ካልኦት ብምውድዳር ምግቢ ዝረኽብሉ፡ ካልኦት እንስሳት ዝሃድንሉ፤ ኢሉ እውን ናብ ብዙሕ ከባብታት ዝስፋሕፍሕሉን ኩነታት ፈጢሮም እዮም። መግዛእቲ ዳይኖሰራት ኣብ ዘብቅዐሉ ዘበን ግና፡ ኣብ ምድሪ ምስ ዝርከቡ ካልኦት እንስሳት ኣብ ዝተላመድሉ እዋን፡ ምዕባለታት (ዕብየታት) ዳይኖሰር እናዝሓለ ከይዱ። ከምዞም ሕዚ እንሪኦም ዘለና ኣዕዋፍ ክኸውን ተኽእሎ ዝነበሮ፡ 'ኤቪያን' ዝተብሃለ ዓሌት ዳይኖሰር ጥራሕ እዩ ክሳብ ደሓር ፀኒሑ። "እዞም ዓሌት ዳይኖሰራት ንመሬት መሊኦማ ነይሮም፤ ሓድሽቲ ዓሌታት ከፍርዩ ስለዘይኽእሉ እውን፡ ንከባቢኦም ጠንቂቖም ዝለመዱ ነይሮም"ክብሉ ይገልፅዎም፡ ካልእ ተመራማሪ እዚ መፅናዕቲ ዶክተር ኪራ ኦ ዶኖቫን። እዚ ናይ መወዳእታ ዕጫ ሞት ዝበፅሖ ዳይኖሰር፡ ሕዚ ካብ ሞንጎ ዘለዋ ዓሌታት ኣዕዋፍ ክኸውን ምኸኣለ ነይሩ" ድማ ይብሉ። እዚ መፅናዕቲ ስታስቲካዊ ሜላ ብምጥቃም፡ ኣብ ሓደ እዋን ኣብ ዓለም ዝነበሩ ሕድሕድ ዳይኖሰራትን ዓሌታቶምን ዝጠፍእሉ ኣጋጣምታትን ከባብታትን ንምፅናዕ ዓሊሙ፡ ኣብ ሰለስተ ክፋላት ዓለም ትኹረት ገይሩ እዩ ተኻይዱ። እዚ መፅናዕቲ፡ ቅሪተ-ኣካል ጥራሕ ብምርኣይ ካብ ዝወሃቡ ዘይተማልኡ መረዳእታታት ብዝሐሸ መልክዑ ፡ ሙሉእ መረዳእታ ዓሌት ዳይኖሰራት ክህብ ይኽእል እዩ ይብሉ፡ ጉጅለ እዚ ምርምር። ይኹን 'ምበር ኩሎም ኣባላት እዚ መፅናዕቲ፡ 'ኣስትሮይድ' ንመሬት ቅድሚ ምጥቅዑ ኩሎም ዳይኖሰራት ብዝሖም እናተመናመኑ ነይሮም ዝብል ክረዳድእሉ ኣይከኣሉን። ኣባል እዘ ጉጅለ መፅናዕቲ ዘይኮኑ፡ ፕሮፌሰር ዴቪድ ማርቲል ካብ ዩኒቨርሲቲ ፖርትስማውዝ ግና፡ " ኣህጉራት ናብ ኣናእሽተይ ግዝኣታት ቅድሚ ምክፍፋለን እውን ዳይኖሰራት ይለዋወጡ ነይሮም" ብምባል እቲ መፅናዕቲ ሙሉእ ከምዘይኾነ ይገልፁ።