መስፍን ሓጎስ፡ "ኣካላዊ ጎነጽ ከይተረፈ'ውን ኣብ ልዕለይ ተፈጺሙ'ዩ"
ኣብ ሕቡራት መንግስታት ኣመሪካ ብምኽንያት መጥቃዕቲ ግብረሽበራ "9/11" (9/11/2001) ኩሉ ህዝባዊ በረራታት ተኣጊዱ ብምንባሩ ካብታ ሃገር ከይወጽእ ተዓጊቱ ድሕሪ ምጽናሕ'ዩ፡ ነፋሪቱ ከይትገድፎ ብንጉህኡ ናብቲ ኣብ ዋሺንግቶን ዲሲ ዝርከብ ማዕርፎ ነፈርቲ ገስጊሱ።
ኣብ ጽባሕ 9/11፡ ማለት 12 መስከረም፡ ናብ ሃገሩ ክምለስ'ዩ መደብ ነይርዎ። ከም ኩሉ ተጓዓዛይ ዝሓልፎ ሸቐልቀል በረራ ጥራይ ዘይኮነ፡ ኣብቲ እዋን ቅድሚ ሓደ ሰሙን ዘጋጠመ ንዓለም ዘናወጸን፡ ንበረራ ሓንሳብን ንሓዋሩን ዝቐየረ መጥቃዕቲ'ውን ተወሳኺ ሕማም ርእሲ'ዩ ነይሩ። ኲኖ'ዚ ዓለም እትሻቐለሉ ዝነበረት ፍጻመ ግን፡ ካልእ ናይ ባዕሉ ጾርን ጓህን ንርእሱ የናውጾ ነበረ። ቅድሚ 18 ዓመት፡ ኣብታ ናይ ሸቐልቀል ረፍዲ [ረፋድ] ካብ ሓደ ዝፈልጦ ናይ ተለፎን ጻውዒት ተቐበለ- ነቲ ዝፈርሖ ዝነበረ ዘግህድ ድማ'ዩ ነይሩ። "ብጾትካ ተኣሲሮም ኣለዉ።" ሃሙን ቀልቡን ካብ ማዕርፎ ነፈርቲ፡ ብናይ ገዛእ ርእሱ ናይ ሓሳብ ማዕበል ተሓምቢቡ ናብ ኤርትራ ሃው በለ። ማዕልቦ ህይወቱን መጻኢ ብጾቱን ናበይ ከም ዝኾነ'ኳ እንተዘይፈለጠ፡ ብመሰረት ትኬቱ ናብታ ዝተዳለወትሉ ነፋሪት ከይተፈለጦ'ዩ ተሰቒሉ። ናብራ ስደት ከመይ ይሓልፎ'ሎ? እቲ ናይ መልሲ ንሃገሩ ጉዕዞ፡ ኣብ ከተማ ፍራንክፈርት (ጀርመን) እዩ ተኾሊፉ። ኣብኡ ምስ በጽሐ ድማ፡ ፓስፓርቱ ተሰሪዙ፡ "ናብ ዝቐረበ ናይ ኤርትራ ቆንስል ወይ ኤምባሲ ከረክብ" ብመንግስቲ ኤርትራ መልእኽቲ ተሰዲድሉ። ነቲ ኩነታት ምስቶም ኣብ ደገ ዝነበሩ፡ ኣባላት ጉጅለ-15 ብጾቱን ካልኦት እንታይ ከም ዝሓይሽ ድሕሪ ምልዛብ ድማ፡ ናብ ኤርትራ ምኻድ ረብሓ የብሉን ብምባል ኣብ ደገ ክጸንሕ ወሲኑ። ኣብ ጀርመን ዑቕባ ተዋሂብዎ ከኣ ናብራ ስደት ፈሊምዎ። ኣቶ መስፍን ሓጎስ፡ እቲ ዛጊት ን18 ዓመት ኣስተማቒርዎ ዘሎ ናብራ ስደት "ሕማቕ'ዩ። ኩሉ ኣሉታታት ዘለዎ'ዩ" ክብል ይገልጾ። "ድሕሪ ክንድ'ዚ ዓመታት ምቅላስ እንደገና ኣብ ካልእ ቃልሲ ምእታው ዘሕድሮ ስምዒት ቀሊል ኣይኮነን" ድሕሪ ምባል፡ "ካብቶም ተኣሲሮም ዘለዉ ግና ኣነ እሓይሽ፡ ኣነ ብውሕዱ ጽሩይ ኣየር ከስተንፍስ ዕድል ረኺበ፡ ንሳቶም ነዚ ዕድል'ዚ ኣይረኸብዎን" ብምባል ብዛዕባ ሃለዋት ብጾቱ ዘለዎ ሻቕሎት ይገልጽ። ኣቶ መስፍን ሓጎስ፡ "ኣነ ኣብ ዝሓሸ ኩነታት ክህሉ፡ ንሳቶም ግን ይሃልዉ ኣይሃልዉ ኣብ ዘይፍለጠሉ ኩነታት ምህላዎም፡ ነቲ ናቶም ሽግር ዘይምቕማሰይ …. ዝፈጸምክዎ ጌጋ ከም ዘየለ'ኳ ዝፈልጥ እንተኾንኩ … ብኸምዚ ኩነታት ነቲ ናተይን ናቶምን መነባብሮ ከነጻጽሮ እንከለኹ ኣብ ልዕሊኦም በደል ዝፈጸምኩ ኮይኑ ዝስማዓኒ እዋን ኣሎ።" ኣብዘን ዝሓለፋ 18 ዓመታት ካብ ዘጋጠሞ "ሕማቕ" ተመክሮ፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ወገናት ዘጋጠሞ "ተነጽሎ" ከም ዝነበረ'ውን ይዛረብ። "ብሓደ ወገን ብደምበ ተቓውሞ ኣባይ ዝቐንዑ፡ ፍሉይ ግምት ዝወሃቦ ኣይኮነን ግን ... 'መደባት ናይ ፕረዚደንት'ዩ ዝትግብር' ... ዝብል ጎስጓስ ንዓሰርተ ሸሞንተ ዓመት ተኻይዱ። ስለዚ ተነጽሎ'ሎ ካብዚ ደምበ ተቓውሞ'ዚ።" ብኣንጻሩ ይብል ኣቶ መስፍን፡ ምስ ፕረዚደንት ኤርትራ ዝነበሮ ርክብ ካብቲ ናይ ካልኦት ዝኸፍአ ምንባሩን፡ ኣብ ብዙሕ ጉዳያት ዘይምስምማዕ ከም ዝነበሮም ይጠቅስ። "ብማዕሪኡ ከኣ፡ ደገ ምስ መጻእኩ፡ ካልኦት ተቓወምቲ'ና ዝብሉ ዘይገጠሞም፡ ሽግር ካብ መንግስቲ ኤርትራን ደገፍቱን ናባይ'ዩ መጺኡ ... እቲ ተነጽሎ ኣብ ልዕለይ ፍሉይ ኣቓልቦ ዘለዎ'ዩ: ስለዚ ዳርጋ ካብ ክልቲኡ'የ ተነጺለ ኣሕሊፈዮ" ይብል። "ኣካላዊ ጎነጽ ከይተረፈ'ው ኣብ ልዕለይ ተፈጺሙ'ዩ። እዚ ግን ንናይ ቃልሲ ፍናነይ ኣየዳኾሞን፡ እኳ ድኣ ኣሐይልዎ።" "ንሱን ብጾቱን ንሃገራዊ ድሕነት ኤርትራ ኣብ ሓደጋ ኣውዲቖም' ንዝብል ብወገን መንግስቲ ኤርትራን ደገፍቱን ንዝቐርበሎም ክሲ ከምልስ እንከሎ ድማ፡ "ትርጉም ዘይብሉ" ክብል ይገልጾ። ካብ ገለ ተቓወምቲ ወገናት ንዝቐርበሉ፡ ነቐፌታ'ውን ከምኡ። ኣብ ፓለቲካዊ ጉዳያት፡ ሓድነትን ስምረትን ዘይምህላዉ ከም ዘሕዝኖ'ውን ጠቒሱ። ኣብ መንጎ ተቓወምቲ ዘሎ ምክፍፋል፡ ንመንግስቲ ኢሳይያስ ኣፍወርቂ ከይብድህዎ ቀንዲ ምኽንያት ምዃኑ ተንተንቲ ፓለቲካ ኤርትራ ይገልጹ። ሕቶታት ኣባላት ጉጅለ-15 ጉጅለ 15 ላዕለዎት መራሕቲ መንግስቲ ዝርከብዎም ኣባላት ሃገራዊ ባይቶ'ዮም ነይሮም ኣቶ መስፍን ሓጎስ፡ ብምኽንያት መበል 18 ዓመት ማእሰርቲ ናይቶም 'ብ"ጉጅለ-15" ዝፍለጡ ኣባላት ሃገራዊ ባይቶ፡ ምስ ቢቢሲ ትግርኛ ኣብ ዝገበሮ ቃለመሕትት፡ ንሱን ኣባላት "ጉጅለ-15" ዝኾኑ ብጾቱን፡ ኣብ 2001 ኮነ ቅድሚኡ ኣትሒዞም ክእርምዎ ዝጽዕሩ ዝነበሩ 'ቅልውላው' ከምዝነበረ ገሊጹ። ጠንቂ እቲ ጸገም ድማ፡ "ግዝኣት ሓደ ሰብ'ዩ ነይሩ" ይብል። ፕረዚደንት ብዘይተሓታትነትን ምቁጽጻርን ውሳነታት ማእከላይ ባይቶ ህዝባዊ ግንባር ንደሞክራስን ፍትሕን (ህግደፍ)፡ ሃገራዊ ባይቶን ብምጉሳይ ደረት ዘይብሉ ውሳነታት ይወስድ ነይሩ ብምባል'ዮም ተቓውምኦም ኣስሚዖም። ብፍላይ ኣብ ጉዳይ ዶባዊ ኲናት ኢትዮ-ኤርትራ ዝነበሮ ኣተሓሕዛ ከም ዝተነቕፈን፡ ንኣካይዳ ናይቲ ኲናት ዝምርምር ሓደ ኮሚተ ክቐውም ኣገዲዶም'ዮም። ይኹን'ምበር እታ ኮሚተ ስርሓ ከይሰርሐት ኣብ ምትፍናን ስለዝኣተዉ፡ ስርሓ ከይፈጸመት ፈሪሳ፡ ንሳቶም'ውን ኣደዳ ማእሰርትን ስደትን ኮይኖም። እቲ ካልኣይን ቀንዲ፡ ሕመረት ናይ ጠለባቶምን ግን፡ "ምምስራት ቅዋማዊ መንግስቲ" ምዃኑ ኣቶ መስፍን ይገልጽ። ኮሚሽን ምርጫ ቆይሙ ከም ዝነበረን፡ ንሕጊ ፓለቲካዊ ሰልፍታት እትነድፍ ኮሚተ'ውን ስራሓ ወዲኣ ከተቕርብ ትጽቢት እናተገብረላ እንከሎ፡ እቲ መስርሕ ከም ዝበርዓነ ይዛረብ። ቅዋም ኤርትራ ኣብ 1997 ድሕሪ ምጽዳቑ፡ "ብሰንኪ ዶባዊ ኲናት" ተወንዚፉ ድሕሪ ምጽናሕ፡ ድሕሪ ነዊሕ ዓመታት፡ ፕረዚደንት ኢሳይያስ፡ "ከይተተግበረ ዝሞተ'ዩ" ክብል ገሊጽዎ'ዩ። ሓድሽ ቅዋም ክንደፍ ምዃኑ ኣብ 2014 ብወግዒ ድሕሪ ምግላጹ፡ ዝኾነ ዓይነት መስርሕ ይኹን ቅዋም ዛጊት ኣይተራእየን። ክሳብ ኣብዚ እዋን'ዚ ድማ፡ ነታ ሃገር ብዘይ ቅዋም'ዩ ዝገዝኣ ዘሎ። ኣብቲ ኣብ 2001 ዝጸሓፍዎ ቅሉዕ መልእኽቲ፡ ነቲ ዝነበሮም ስክፍታታት፡ ሕቶታትን ጠለባትን ንምቕራብ ኣኼባ ክግበሩ'ኳ እንተ ጸውዑ፡ እቲ ፕረዚደንት ግን፡ "ትጋገዩ ኣለኹም" ብምባል ኣቕቢጹ። ኣብተን ውልዶ ዝነበራ ጋዜጣታት ብሕቲ፡ ርእይቶታቶምን ጠለባቶምን ንህዝቢ ክዝርግሑ ዝጸንሑ ኣባላት ጉጅለ-15፡ ሰሙን ድሕሪ ፍጻመ "9/11" ብ18 መስከረም 2001 ኣብ ቀይዲ ከም ዝኣተዉ፡ ማዕከናት ዜና መንግስቲ ተገሊጹ። ብዙሓት ተንተንቲ፡ ኣቶኩሮ ዓለም በቲ ናይ ግብረ-ሽበራ መጥቃዕቲ ኣብ ዝተወስደሉ እዋን፡ ፕረዚደንት ኢሳይያስ ንፍጻመ "9/11" ከም ከውሊ ተጠቒምሉ ክብሉ ይምጉቱ'ዮም። እቶም ሰበስልጣን መንግስቲ ነበር፡ ንሃገራዊ ድሕነት ኣብ ሓደጋ ዘእተዉን፡ ንፕረዚደንት ኢሳይያስ ከወርድዎ መደብ ነይርዎም ተባሂሎም እዮም ብመንግስቲ ዝኽሰሱ። ይኹን እምበር፡ "ንሕና ዕድሜና ምሉእ ዝተቓለስናሉ፡ እሞ ዘዐወትናዮ፡ እንደገና ኣንጻሩ ክንለዓልሲ እንታይ ክንረክብ ... ካብዚ ዕድሜና ዝተቓለስናሉ ሃገር? ካብኡ ዝበለጸ ክንረኽቦ እንመጣጠረሉ ገለ ነገር ክህሉ ኣለዎ... ስለዚ ኩሉ እቲ ዝበሃልሲ እቲ ናይ ምጽላም ዘመተ'ዩ...ከምኡ ዓይነት ተግባራት ኣይገበርና"። ኣቶ መስፍን ሓጎስ፡ ኣቐድም ኣቢሉ ኣብ ሰነ ናይቲ ዓመት ንሕክምና ኣብ ሕቡራት መንግስታት ኣመሪካ ጌሹ ብምጽንሑ ንስክላ ከም ዝደሓነ'ዩ ዝዛረብ። ንዝሓለፍዎ ናይ ቃልሲ እዋን ብምጥቃስ፡ ሓፈሻዊ ኩነታት እቶም እሱራት፡ ብንጹር ንምፍላጥ ዘጸግም እኳ እንተኾነ፡ ጥዕንኦምን ሃለዋቶምን ከም ዘሻቕሎ እዩ ዝገልጽ። ካብ 1994 ክሳብ 1995 ሚኒስተር ምክልኻል ኮይኑ ኣገልጊሉ መስፍን ሓጎስ ቀንዲ ዝልለየሉ መስፍን ሓጎስ፡ ሓደ ካብ ቀዳሞት ተጋደልቲ ሰውራ ኤርትራ እዩ። ኣብ መወዳእታ ሱሳታት'ዩ ናብ ተጋድሎ ሓርነት ኤርትራ (ተሓኤ) ተጸምቢሩ። ኣብ 1969 በሰንኪ'ቲ ኣብ ተሓኤ ዝተኸሰተ ምክፍፋል፡ ካብቶም ብሱዳን ኣቢሎም፡ ንየመን ድሕሪ ምእታው ኣብ ደበብ ደንካልያ (ናይ ሎሚ ዞባ ደቡባዊ ቀይሕ ባሕሪ) ዝዓስከሩ ብቀዳማይ ወገን ህዝባዊ ሓይልታት ሓርነት ኤርትራ ዝመስረቱ ተጋደልቲ'ዩ ነይሩ። ኣብዚ ጉጅለ'ዚ ከም በዓል ሳልሕ ሳበ፡ ሮሞዳን መሓመድ ኑር፡ ዓሊሰይድ ዓብደላን ዘርከብዎም ፍሉጣት ተጋደልቲ ዝሓዘ'ዩ ነይሩ። ድሕሪ'ዚ ምስቲ ህዝባዊ ሓይልታት ካልኣይ ወገን ተባሂሉ ዝጥቀስ ብኢሳይያስ ኣፈወርቂ ዝምራሕ ጉጅለ ተጸምቢሩ። ክልቲኦም ጉጅለታት፡ ቅድም ንህዝባዊ ሓይልታት ሓርነት ኤርትራ ኣብ 1970 ክምስርቱ እንከለዉ፡ ሓደ ካብ ላዕለዎት መራሕቲ ኮይኑ ኣገልጊሉ። መስፍን ሓጎስ፡ ቀንዲ ዝፍለጠሉ ኣብ ወታሃደራዊ መዳይ ናይቲ ቃልሲ ዝነበሮ ሓላፍነት'ዩ። ኣዛዚ ግንባር ናቕፋ ብምዃን'ውን ሰሪሑ'ዩ። ቀንዲ ተፈላጥነት ዝረኸበሉ በቲ "2ይ ዴንቤንፉ" ወይ "ነጥበ መቐይሮ" ተባሂሉ ዝጥቀስ፡ ን"ናደው እዚ" ሰራዊት ደርጊ ንምድምሳስ ዝተኻየደ ዕዉት ወታሃደራዊ ስርሒት ኣዛዚ ብምንባሩ'ዩ። ኣብ ዛዛሚ ሓርነታዊ ኲናት ኤርትራ'ውን፡ ነቲ ብወገን ደበብ ዝኣተወ ዓቢ ክፋል ህዝባዊ ሰራዊት ሓርነት ኤርትራ መሪሑ ዝኣተወ ወታሃደራዊ ኣዛዚ'ዩ ነይሩ። ኣብ ደገ ከም ስደተኛ ክነብር ካብ ዝጅምር ድማ፡ ፓለተካዊ ቃልሱ ንምቕጻል ኣብ ደምበ ተቓውሞ ተጸንቢሩ። ፈለማ፡ ሓደ ካብ መስረቲን መራሒ ሰልፊ ደሞክራሲ ኤርትራ ነይሩ፡ ድሒሩ ድማ ኣብ ሰልፊ ደሞክራሲ ህዝቢ ኤርትራ ነይሩ። ኣብዚ እዋን'ዚ ድማ፡ ኣባል ውድብ ሓድነት ንደሞክራስያዊ ለውጢ ከም ዝኾነ ኣብቲ ምስ ቢቢሲ ዝገበሮ ቃለመሕትት ሓቢሩ።