ናዕቢ ሱዳን ንስደተኛታት ኤርትራን ኢትዮጵያን ይጸልዎም'ዶ?
ኣብ ሱዳን ዘሎ ናዕቢ፡ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ኣብ ከተማ ኣትባራ ጀሚሩ፡ ጸኒሑ ግን ናብ ካልኦት ከባቢታት እታ ሃገር'ውን ተላቢዑ። እቲ ዕግርግር ኣብ ልዕሊ ኢትዮጵያውያንን ኤርትራውንን ስደተኛታት ከቢድ ጽዕንቶ የስዕብ'ሎ።
ጠንቂ እቲ ዕግርግር ቀንዲ መበገሲ እዚ ናዕቢ መንግስቲ ሱዳን ዋጋ ሓደ ባኒ ካብ ሓደ ፓውንድ ናብ ሰለስተ ፓውንድ ክብ ከብሎ ምስ ወሰነ ኮይኑ፡ እናሓደረ ግን፡ ፕረዚደንት ዑመር ኣልበሽር ካብ ስልጣኑ ክወርድ ዝጽውዑ ድምጽታት ክስምዑ ጀሚሮም። ኣብ ሱዳን ተፈጢሩ ዘሎ ቁጠባዊ ቅልውላው፡ ብሰንኪ ኣሉታዊ ጽልዋታት ተኸታታሊ ዝሓለፈ ሓድሕድ ውግእ፡ ዞባዊ ዘይምርግጋእን ዘይምዕሩይ ቁጠባዊ ዝርገሐን ዘስዐቦ ከምዝኾነ ተንተንቲ ፖለቲካ ይዛረቡ። ካብ 1996 ክሳብ 2009 ምስ ምዕዳን ነዳዲ፡ ቁጠባ እታ ሃገር ብመጠኑ'ኳ ዕብየት እንተ ኣርኣየ፡ እቲ ዝነበረ ምሕደራ ግን ነቲ ዝተረኸበ ቁጠባዊ ዕብየትን እቶት ነዳድን ብዝግባእ ክጥቀመሉ ኣይከኣለን። ኣብ 2011'ውን ደቡብ ሱዳን ካብ ሱዳን ምስ ተፈልየት፡ ቀንዲ ምንጪ ሸርፊ ወጻኢ ዝነበረ ነዳዲ ናብ ደቡብ ሱዳን ብምኻዱ፡ እታ ሃገር ብቑጠባዊ ቅልውላው ክትሕመስያ ኢያ ጸኒሓ። ኤርትራዊ ተንታኒ ፖለቲካ ሱሌማን ሑሴን፡ እቲ ተቓውሞታት ዝተፈላለዩ መንቀሊታት ኣለውዎ እዩ ዝብል። "ኣብ 2013 ኣብ ሱዳን ንመዓልታት ዝቐጸለ ተመሳሳሊ ናዕቢ ነይሩ። ፖለቲካዊ ጠለባት ናይቲ ናዕቢ ስለዘይተዓወተ፡ እቲ ናይ ሎሚ'ውን ተመሳሳሊ እዩ ዝመስል" ይብል። መንግስቲ ዋጋ ባኒ ብሰለስተ ዕጽፊ ክውስኽ ምውሳኑ፡ ህዝቢ ክሓርቕ ምኽንያት ከም ዝኾነ'ውን ሱሌማን የብርህ። "እናገደደ ክኸይድ ዝገበሮ ምኽንያት ኮይኑ ዝርደኣኒ፡ ግብረመልሲ ናይቲ መንግስቲ እዩ። ኣብ ዝተወሰና ከተማታት ሓይሊ ብምጥቃሙ፡ ሰባት ሞይቶም፡ ቆሲሎምን ተኣሲሮምን። ናይ እዋን ሓደጋ ኣዋጅ ኣብ ገለ ገለ ቦታታት፡ ኣብ ካልእ ቦታታት ድማ ናይ ሰዓት ሕላፍ ኣዋጅ [ኣዋጅ እቶ እቶ] ስለ ዝገበረ፡ ንቑጥዐ ናይቲ ህዝቢ እናግደዶ ከይዱ" ይብል። ፕረዚደንት ዑመር ኣልበሽር ካብ ዝመጸሉ ግዜ ጀሚሩ እናኸፍአ ብዝመጸ ቁጠባውን ፖለቲካውን ኩነታት፣ ኣብታ ዓዲ ብዘሎ ብልሽውናን እቲ ህዝቢ እናተሃሰየ ምጽንሑ እቲ ተንታኒ ይዛረብ። "ዑመር ኣልበሽር ሰላሳ ዓመቱ እዩ ኣብ ስልጣን። እታ ሃገር ክሳብ ሎሚ ብግዚያዊ ቅዋም እያ ትመሓደር" ብምባል ነቶም ቁጥዐ ህዝቢ ዘጓሃሃሩ'ዮም ዝበሎም መሰረታዊ ምኽንያታት ይዝርዝር። ብተወሳኺ ፕረዚደንት ዑመር ኣልበሽር ኣብ ስልጣን ካብ ዝመጽእ እቲ እንዳ ኸፈኣ ዝመጽ ዘሎ መነባብሮ ሱዳናውያን፡ ዋጋ ፓውንድ ባይታ ብምዝባጡን፡ ዋጋ ሃለኽቲ ነገራት ብምውሳኩን፡ ተደማሚሩ ነዚ ጉዳይ ከም ዝጎሃሃሮ ይገልጽ። ኣብ ዝሓለፈ ኣዋርሕ ኤርትራን ኢትዮጵያን ሶማልያን ናይ ምሕዝነትን ሽርክነትን ስምምዓዓት እናገበራ፡ ሱዳን ተነጺላ ብምትራፋ ናቱ ጸገም ኣለዎ ይብል። ''ብደረጃ ስፍሓት እታ ዝዓበየት ሃገር ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ፤ ብደረጃ ብዝሒ ሕዝቢ ከኣ ካልአቲ ስለ ዝኾነት፡ ዘይምርግጋእ ሱዳን ኣሉታዊ ሳዕበናት ኣለዎ። ኣብቲ ናይ ሰላም መስርሕ ንጡፍ ተሳታፊ ዘይምንባራ'ውን ንሱዳናውያን ብኣሉታ ዝወስድዎ ጉዳይ ኢዩ" ይብል። መፍቲሒ እቲ ተላዒሉ ዘሎ ህዝባዊ ናዕቢ ጠለብ ሕዝቢ ምስማዕ እዩ ዝብል ሱሌማን ሑሴን፡ ከም ሱዳን ዝኣመሰለት ሃገር ን30 ዓመት ብሓደ ሰብ ክተመሓድራ ኣይትኽእልን ይብል። "እቲ ሱር ዝሰደደ ፖለቲካውን ቁጠባዊ ብልሽውና ከብቕዕ እንተኾይኑ፡ እቲ ህዝቢ ብነጻ ዝመረጾ ሰብ፡ናብ ስልጣን ክምራሕ ይግብኦ" እውን ይብል ተንታኒ ፖለቲካ ሱሌማን ሑሴን። ጽልዋ ኣብ ስደተኛታት ኣብ ሱዳን ብሓሽሓት ዝቁጸሩ ኤርትራውያንን ኢትጵዮያውንን ስደተኛታት ተዓቂቦም ይርከቡ። ኣብቲ ናዕቢ ዝተበገሰሉ ምብራቕ ሱዳን ጥራይ፡ 112,283 ኤርትራውያን ስደተኛታት ከም ዝርከቡ መረዳእታት ይሕብሩ። ካብ'ዚኦም ካብ 83 ሺሕ ንላዕሊ ኣብ መዓስከር ስደተኛታት ውሽጢ ይርከቡ። ናብ 30 ሺሕ ዝጽግዑ ድማ ኣብተን ከተማታት ሱዳን ሰፊሮም ይነብሩ። ቁጽሪ ኢትዮጵያውያን ስደተኛታት ድማ ካብዚ ዝዛይድ ከምዝኾነ ይዝረብ። ኩነታት ሱዳን ሕማቕ ደረጃ ከም ዘሎን ዳርጋ መብዛሕትኦም ስደተኛታት ካብ ስራሕ ጠጠው ኢሎም ከም ዘለው ንቢቢሲ ይገልጹ። ብሰንቲ እዚ ተፈጢሩ ዘሎ ኩነታት ከም ድላዮም ክትንቀሳቐሱ ከም ዘይክእሉን ምሸት ምሸት ረብሻ ከም ዘሎን ይሕብሩ። ከምኡ'ውን ብሰንኪ ዋሕዲ ገንዘብ፡ መሃየኦም ኣብ ግዚኡ ከም ዘይኸፈሉን፡ ዋጋ ሃለኽቲ ነገራት ካብ ዓቅሞም ንላዕሊ ንሂሩ ከም ዘሎን ተዛሪቦም። "ኢንተርኔት ተዓጽዩ'ዩ ዘሎ፤ ምስ ሰብና ክንራኸብ ኣይንክእልን። እንታይ ጸገም ከምጽአልና'ዩ ኣይንፈልጥን። ምርዳእ ኣብዩና አሎ" ይብል ስሙ ክጥቀስ ዘይደለየ ስደተኛ። ፕሮፌሰር ጋይም ክብረኣብ፡ ኣብ ሱዳን ዘሎ ቅልውላው ነቶም ኣብ ሱዳን ዘለዉ ስደተኛታትተን ሓተትቲ ዑቕባን ብቀጥታን ብተዘዋዋርን ከም ዝጸልዎም ብምሕባር ጥንቃቐታት ክገብሩ ከም ዘለዎም የመልክት። ''ኣብ ዝኾነ ሃገር ቁጠባዊ ቅልውላው እንትፍጠር፡ ስደተኛ ክሕመ ይኽእል'ዩ። ኣብዚ እዋን ኣብ ገዞኦም ተሓጺሮም ነፍሶም ከድሕኑ ኣለዎም። ምክንያቱ ንገንዘብ ኢሎም ክገፍዎም ይኽእሉ'ዮም። ላዕለዋይ ኮሚሽን ስደተኛታት ይኹን ካልእ፡ ከድሕኖም ዝኽእል የለን'' ብምባል የስምረሉ። ኣብ መንጎ ኤርትራውያን ስደተኛታትን ሱዳንን ናይ ነዊሕ ግዜ ርክብ ከምዘሎ ዝገለጸ ፕሮፌሰር ጋይም "ብመሰረቱ ኣብ ልዕሊ ኤርትራውያን ዘሎ ርኢቶ፡ ኣወንታዊ እዩ ክበሃል ይከኣል" ይብል። ነቶም ስደተኛታት "ዋላ ኣባላት ጸጥታ ዘይኮኑ ኣባላት ጸጥታ መሲሎም፡ ብላዕ ክወስዱ ክድህልዎምን ከፈራርሕዎምን" ከም ዝኽእሉ ብምግላጽ፡ ነፍሲ ወከፍ ስደተኛ ብሓላፍነት ክንቀሳቀስ ከም ዘሎዎ ሓቢሩ። ድሕረ ባይታ'ቲ ቅልውላው ሱዳን፡ ንብዙሓት ዓመታት ኣብ መንጎ ወተሃደራውን ደሞክራስያውን ምሕደራታት፡ ውረድ ደይብ ተሸሚማ ንብዙሓት ዓመታት ተጓዒዛ። ሕጂ ኣብታ ሃገር ተፈጢሩ ዘሎ ቁጠባዊ ቅልውላው፡ ብሰንኪ ኣሉታዊ ጽልዋታት ተኸታታሊ ዝሓለፈ ሓድሕድ ውግእን ዞባዊ ዘይምርግጋእን ዝፈጠሮ ከምዝኾነ ተንተንቲ ፖሊቲካ ይዛረቡ። ከምኡ ድማ ብልሽውና፤ ፖለቲካውን ማሕበራውን ቅልውላዋት ናብኡ ተደሚሩ፡ ነዚ ሕዚ ዘሎ ኩነታት ክፈጥሮ ክኢሉ'ሎ ይብሉ። እዞም ምሕደራታት ነናቶም ስነ-ሓሳብን፤ መምርሒታትን ቁጠባዊ ፖሊስታትን ሒዞም ስለ ዝመጽኡ ንምዕባለ እታ ሃገር ንቅድሚት ከይስጉም ክጎቶ ተራእዩ'ዩ። ከም አቆፃፅራ ፈረንጂ፡ ካብ 1996 ክሳብ 2009 ምስ ምዕዳን ነዳዲ፡ ቁጠባ እታ ሃገር ብመጠኑ'ኳ ዕብየት እንተ ኣርኣየ፡ እቲ ዝነበረ ምሕደራ ግን ነቲ ዝተረኸበ ቁጠባዊ ዕብየትን እቶት ነዳድን ብዝግባእ ክጥቀመሉ ኣይከኣለን። ቁጠባ ሱዳን ንብዙሓት ዓመታት ብሕርሻዊ እቶት ተዓብሊሉ'ኳ እንተነበረ፡ ማእገር እታ ሃገር ዝኾነ እዚ ሃብቲ ከምቲ ዝድለ ናብ ኣግሮ ኢንዳስትሪ ብዘይ ምስግጋሩን ምምዝማዙን፡ ነታ ሃገር ከምቲ ዝድለ ክሕግዛ ኣይከኣለን። ብተወሳኺ ሱዳን ምስ ኣሜሪካን ካልኦት ምዕቡላት ሃገራትን፡ ብዙሐት ናይ ቁርቁስ ዓመታት ኣሕሊፋ'ያ። ኣብ 2007 ድማ ኣብ ዳርፉር ብዝነበረ ኩናት፡ መንግስቲ ኣሜሪካ ኣብ ልዕሊ ሱዳን እገዳ ኣንቢሩ። እዚ ዓሚ ዝተልዓለ እገዳ፡ ኣብ ምድኻም ቁጠባዊ ምዕባለ እታ ሃገር ዝተፃወቶ ዕዙዝ'ኳ እንተዘይተብሃለ፡ ናይ ባዕሉ ተራ ከምዝነበሮ ይዝረብ።