ብከላ ጠንቂ ናይ ብዙሓት ሞት ኣብ ድኻታት ሃገራት
"ኣብ 2015 ኣስታት 9 ሚልዮን ሰባት ኣብ ዓለም ብከላ ከምዝሞቱ፡ ዝ ላንሴት ዝተባህለ ሕክምናዊ መጽሄት ገሊጹ"። እቲ ዝበዝሐ ሞት ድማ ኣብተን ትሑትን ማእከላይን እቶት ዘለወን ሃገራት ኢዩ ዘጋጠም። ዳርጋ ርብዒ ናይቲ ዘጋጠመ ሞት ብሰንኪ ብከላ ኢዩ። ባንግላዴሽን ሶማልን እተን ኣዝየን ዝተሃስያ ሃገራት እየን።
ካብ ዝተበከለ ኣየር ንምክልኻል ብከላ ኣየር ድማ እቲ ዝዓበየ ጽልዋ ነይርዎ። ዳርጋ ክልተ ሲሶ ናይቲ ብብከላ ዘጋጠመ ድማ ብሰንኪ ብከላ ኣየር ኢዩ ተኸሲቱ። ብሩነይን ሽወደንን እተን ዝተሓተ ቁጽሪ ሞት ዝነበረን ሃገራት እየን። ጠንቂ ናይቲ መብዛሕቱ ዘጋጥም ሞት፡ ምስ ብከላ ብዝተኣሳሰሩ፡ ከምሕማማት ልቢ፡ ወቕዕን [ስትሮክ] ናይ ሳምቡእ መንሽሮን [ካንሰር] ዘይመሓላለፉ ሕማማት ኢዩ ነይሩ። ብሰንክ ብከላ ዝለዓለ ቑጽሪ ሞት ዘጋጠመን ሃገራት ብመሰረት ናይ ዘ ላንሴት ናይ 2015 ጸብጻብ፡ እተን 10 ቀዳሞት ሃገራት፡ እንግሊዝን ኣሜሪካን ዝርከብአን [ብመስርዕ] ባንግላዴሽ፡ ሶማልያ፡ ጫድ፡ ኒጀር፡ ህንዲ፡ ኔፓል፡ ደቡብ ሱዳን፡ ኤርትራ፡ ማዳጋስካር፡ ፓኪስታን፡ እንግሊዝ፡ ኣሜሪካን እየን ነይረን። ''ብከላ ልዕሊ ናይ ኣካባብያዊ ብድሆ ምዃን - ንጥዕናን ህላወን ወዲሰብ ዝጸሉ ከቢድን ሰፊሕን ስግኣት'' ኢዩ ኢሉ ብዝዕባ እቲ መጽናዕቲ ዝጸሓፈ፡ፕሮፌሰር ፊሊፕ ላንድሪጋን። እቲ ካልኣይ ዝዓበየ ስግኣት ዝፈጥር ረቛሒ ድማ ብከላ ማይ ኢዩ። ስጋብ ናይ 1.8 ሚልዮን ሞት ድማ ኣኸቲሉ። ብዓለም ደረጃ ኣብ ናይ ስራሕ ቦታ ዘጋጥም ብከላ ድማ ሞት ናይ ኣስታት 800 ሽሕ ኣስዒቡ። ኣስታት 92% ናይቲ ዘጋጠመ ሞት ድማ ኣብተን ድኻታት ሃገራት ኢዩ። እቲ ዝዓበየ ዘጋጠመ ሞት ድማ ብፍላይ ከም ህንዲ ዝኣመሰለት ኣብ ቅልጡፍ ቁጠባዊ ምዕባለ ዝካየደለን ሃገራት ምክያዱ ኢዩ። ህንዲ እታ ሓሙሸይቲ ህዝባ ብብከላ ዝሞቱዋ ሃገር ክትከውን ኮላ፡ ቻይና ከኣ ኣብ መበር 16 ትስራዕ። ኣብ ዓዲ እንግሊዝ ብከላ ስጋብ ክንደይ ሕማቕ ኢዩ? ኣብ ዓዲ እንግሊዝ ድማ ኣስታት 50ሽሕ ዝኾኑ፡ ምስ ብከላ ብዝተሓሓዝ ሕማማት ከምዝሞቱ ይግለጽ። እዚ ድማ ነታ ሃገር ካብተን 188 ሃገራት ዓለም ኣብ መበል 55 ደረጃ ይሰርዓ። ድሕሪ ኣሜሪካን ዝበዝሓ ሃገራት ኤውሮጳን - ከም በዓል ጀርመን፡ ፈረንሳ፡ ስፐይን፡ ጥልያንን ዴንማርክን ድማ ትስራዕ። ብኽለት ኣየር ኣብ ህይዋታውያን ኣሉታዊ ጽልዋ እናሕደረ'ዩ። ዶክተር ፔኒ ውድስ፡ ካብ ናይ ዓዲ እንግሊዝ ናይ ሳምቡእ ማሕበር፡ ''ኣብ ዓለም ናይ ኣየር ብከላ ኣብ ዘተሓሳስብ ደረጃ ከምዝበጽሐን፡ ኣብ ዓዲ እንግሊዝ ድማ እቲ ኩነታት ካብ ሃገራት ምዕራብ ኤውሮጳን ኣሜሪካን ዝገደደ'' ኢዩ ኢሉ። እቲ ቀንዲ ጠንቂ ናይዚ ድማ ብናፍታ ዝኸዳ መካይን ስለእንጥቀም ኢዩ። እዘን መካይን ከኣ ናብ ህዋ ኣዝዩ ዓቢ መርዛም ነገራትን ጋዛትን ስለዝዝርግሓ'ዩ። እዚ ድማ ንሰባት ብፍላይ ድማ ንቖልዑን ኣረጋውያንን ብናይ ሳምቡእ ሕማማት ከምዝጥቅዑ ይገብር'' ኢሉ። ብሰንኪ ብከላ ዝተሓተ ቁጽሪ ሞት ዝነበረን ሃገራት ብዓል መን እየን? ብመሰረት ናይ ዘ ላንሴት ናይ 2015 ጸብጻብ፡ እተን ዝውሓደ ቁጽሪ ሞት ዝነበረ ሃገራት እንተላይ ዓዲ እንግሊዝን ኣሜሪካን ዝርከብአን እዘን ዝስዕባ እየን፦ ብሩነይ፡ ሽወደን፡ ፊንላንድ፡ ባርቤዶስ፡ ኒውዝላንድ፡ ትሪንዳድን ቶቦጎን፡ ካናዳ፡ ኣይስላንድ፡ ባሃማስ፡ ኖርወይ፡ ኣሜሪካን ዓዲ እንግሊዝን እየን። ኣብ ኣሜሪካ ብሰንኪ ብከላ ኣስታት 155ሽሕ ሰባት ይሞቱ። እቶም ነቲ መጽናዕቲ ዘካየዱ ሰባት ከምዝብልዎ ብከላ ኣየር ነቶም ድኻታት ዝያዳ የጥቅዕ። ነቶም ኣብተን ድኻታት ሃገራት ዝነብሩ ድኻታት ጥራይ ዘይኮነ ዋላ ነቶም ኣብተን ሃብታማት ሃገራት ዝርከቡ ድኻታት'ውን ዝጎድእ። ሓደ ካብቶም እቲ መጽናዕቲ ዘካየደ፡ ካርቲ ሳንዲለያ ከምዝበሎ ''ብከላ፡ ድኽነት፡ ጥዕና ምጉዳልን ማሕበራዊ ፍትሒ ዘይምህላው ተኣሳሲረን እየን ዝኸዳ'' ኢሉ። ''ብከላ ንመሰረታዊ መሰል ወዲሰብ ፡ ከም መሰል ናይ ምንባር፡ ጥዕና፡ ህላወ፡ ውሑስ ስራሕ፡ ከምኡ'ውን ድሕነት ቆልዑን ነቶም ዝያዳ ንሓደጋ ዝተቓልዑን ዝጻባእ'' ኢዩ ኢሉ ካርቲ።