ዘመናዊ ቑጠባ፡ ንርሳስ ዘሎና ክብሪ ከመይ እዩ?
ኣሜሪካዊ ጸሓፊ መበል 19 ክፍለዘመን ሄነሪ ዴቪድ ትሮው፡ ንጉዕዞ ክዳሎ ከሎ ዝቕርቦም ዝርዝር ኣቑሑ ክጠቅስ ከሎ፡ ካብቲ ዝዓበየ መጽለሊ ድንኳን ክሳብ ክርቢት፡ ጋዜጣታት፣ መጉልሒ መነጸርን ሜትሮን ይጠቅስ።
ወሲኹ፡ ሓሳባቱ ንምስፋርን ደብዳበ ንምጽሓፍን ዝጥቀመሉ ወረቐትን ማሕተምን ከም ዝሕዝ ይገልጽ። እቲ ዝገርም ነገር ግን፤ ዝርዝር እዞም ኣቑሑ ዝጽሕፈሉ 'ርሳስ' ከይጸርሖ ምትራፉ'ዩ። ካብዚ ዝገደደ ነገር ድማ፤ ስድራ ትሮው ልዑል ጽርየት ዘለዎ ርሳስ ዘፍርዩ ምኻኖም ክትፈልጥ ከለኻ፡ ዚያዳ ትግረም። ደሓር ከኣ 'ብርዒ ካብ ሰይፊ ይብርትዕ' ኢና ንብል እምበር ርሳስ'ውን'ኮ ኣይንብልን ምናልባት ብቐሊሉ ስለዝድምሰስ ዶ ይኸውን? ካልእ ተሪፉ፡ ርሳስ ቕቡልነት ዘለዎ ስያመ'ኳ ኣይተውሃቦን። ናይ ሮማውያን መጽሓፊ ብሩሽ ካብ ናይ እንስሳት ጭራ ዝተሰርሐ ብምናባሩ፡ "ርሳስ"፡ "ፔኒስ" ካብ ዝብል ናይ ላቲን ቃል ዝመጽአ ኮይኑ ትርጉሙ"ጭራ" ማለት'ዩ። ርሳስ ካልእ ቀለም ከየድለዮ ብዙሕ ነገራት ከዐውት ይኽእል። ርሳስ ውሽጡ ብመዓድን ግራፋይት ዝተመልአ'ዩ። ግራፋይት ኣብ ዕንጸይቲ ምውዓል ዝብል ሓሳብ ካብ ዝመጽአ 450 ዓመት ገይሩ። ኣብ ዓለምና እቲ ዝነውሐ ዕድመ ዘለዎ ርሳስ፡ ኣብ 1630 ከም ዝተሰርሐ ይዝረብ ርሳስ ብዙሓት ኣፍቀርቲ'ውን ኣለውዎ። ተመራማሪ ታሪኽ ርሳስ፡ ሄነሪ ፔትሮሲክ፡ ብቐሊሉ ዝጠፍእ ብምኻኑ'ዩ ብሰብ ሞያ ቅድን ኢንጅነራትን ብቐሊሉ ተደላዪ ኮይኑ ኢሉ። ጸሓፊት ማርጋሬት ኣትውድ፡ "ብርዒ ይግንፍል'ዩ። ርሳስ ድማ እንተተሰይሩ ኣብ ነፋሪት ውሽጢ ኮይንካ በሊሕ ነገር ሒዝካ ምእታው ስለ ዘይፍቀድ ክትጸርብ ኣይትኽእልን፤ ስለዚ ክልተ ርሳስ ሒዝካ ተጉዓዝ" ትብል። ኣሜሪካዊ በዓል ሞያ ስነ ቑጠባ ሊዮናርድ ሪድ ብወገኑ፡ ኣብ 1958 ድምጺ ርሳስ ይሰማዕ ክብል፡ "ኣነ ርሳስ" ኢሉ ዝሰመዮ ጽሑፍ ጽሒፉ ነይሩ። ኣብ ሕንቅልሕንቅሊተይ ኢንግሊዝ፤ ርሳስ ሕብእቲ'ያ። ናይ ሪድ ርሳስ ግን፡ ዓው ኢሉ ዝስማዕ ድምጺ ዘለዋ'ያ። "ኣነ ውክልና ዝሃብኩዎ ምስክር ተኣምራዊ ምኻኑ ምግንዛብ ምኽኣልኩም ነይርኩም፡ ዝጠፍእ ዘሎ ናጽነት ደቂ ሰባት ኣብ ምድሓን ምሓገዝኩም ነይረ" እዩ ዝብል ሪድ። ኣብ ጽሑፍ ሬድ ዝተጠቐሰ ርሳስ፡ ኣገዳስነቱ ስቕ ኢልካ ዝመጽአ ከም ዘይኮነ'የ ዝትርኽ። "ኣልዕለኒ'ሞ ኣጸቢቕኻ ርኣየኒ። እንታይ ርኢኹም? ዕንጸይቲ፣ ቀለም፣ ዝተሓተመ መለለዪ፣ ግራፋይት፣ ቁሩብ ሓጺንን መደምሰስን'ኮ ኣለኒ' ይብል። ካብዚ ሓሊፉ፡ ርሳስ ሞተራት፣ ገመዳትን ሃዲድ ባቡርን ከምኡ'ውን መኪና ንምስራሕ ዝውዕል መዓድን ከም ዘለዎ ይገልጽ። እቲ ግራፋይት ካብ ስሪላንካ መጺኡ ምስ ሳልፈሪክ ኣሲድ፣ ስብሒ እንስሳትን ካልኦት ንጥረ ነገራትን ተወሃሂዱ'ዩ ርሳስ ንምስራሕ ዝውዕል። ኣብ ርእሲ ዘሎ ናይ እርሳስ መደምሰሲ ድማ ክንዝንግዖ የብልናን። እቲ መደምሰሲ፡ ካብ ጎማ'ዩ ተሰሪሑ። እዚ ሳልፈር ክሎራይድን ዘይቲ ዘቢብን ብምሕዋስ ዝስራሕ መደምስ፤ ካዲሚም ሳልፋይድ ዝተብሃለ መዓድን ዝተቐብአ'ዩ። ሪድ ኣብ መዛዘሚ ጽሑፉ ከምዚ ይብል፤ "ኩሎም ናይ ፈጠራ ሓይሊታት ግደፎም። ነጻ ዝኾነ ሰብኣይ ወይ ሰበይቲ ኣቲ ዘይርኣይ ኢድ እምነት ክህልዎም ኣለዎ። እዚ እምነት ድማ ክረጋገጽ'ዩ"። እቲ "ዘይርኣይ ኢድ" ተባሂሉ ዝተገለጸ ሓሳብ፡ ኣብ ናጻ ዕዳጋ ዓለም ንዘሎ ጸቕጢ ምፍጣር ምዕሩይ ቐረብን ጠለብን ኣቑሑ ንምውካል'ዩ። ግራፋይት ቅድሚ 500 ዓመት ኣብ ኢንግሊዝ ዝተረኸበ ኮይኑ፤ ሙቀት ናይ ምክልኻል ተኽእሎ ኣለዎ። ድሕሪ ግዘ ክቡር መዓድን ኮይኑ ዝመጽአ ግራፋይት፡ ኣብ መወዳእታ 1700፡ ፈረንሳዊ ኩባኒያ ምፍራይ ርሳስ ብዝለዓለ ዋጋ ክዕድጎ ከም ዝደሊ ገሊጹ። መንግስቲ ኢንግሊዝ ግን፡ ብቐሊሉ ናብዚ ውሳነ ክኣቱ ኣይፈቐደን። ነጋዶ ርሳስ እንታይ ድኣ ክገብሩ ነይሮም? ፈረንሳዊ ሓላፊ ሰራዊት ኒኮላስ ጃኮስ ኮንቴ፡ ኢንጅነር ርሳስ'ውን ነይሩ። ግራፋይት ምስከበረ ኮንቴ፡ ቁሩብ ግራናይት ካብ ዝተለኸየ 'ካይላ' ርሳስ ሰሪሑ። ነዚ መንግስቲ ፈረንሳይ ናይ ዋንነት ፍቓድ ሸሊሙዎ። ካብዚ ንድሓር፡ ፍርያት ርሳስ፡ መንግስቲ ብዙሓት ሰራሕተኛታት ዘውፍረሉን ውጽኢት ዝተሓላለኸ ቑጠባዊ ስርዓት ከም ዝኾነን ተኣሚኑ።