ሃገራት ትሕተ- ሳሃራ ኣፍሪቃ 'ብብልሽዉና ኣዝየን ዝተጠቕዓ ኰይነን ተረኺበን' ተባሂሉ
እተን ቅድሚ ሕጂ ኣብ ብልሽውና ኣትየን ዝነበራ ኣብ ትሕተ- ሳሃራ ዝርከባ ሃገራት ኣፍሪቃ ዛጊት ካብቲ ዝነበረኦ ዓዝቕቲ ብልሽውና ናይ ምውጻእ ተኽእሎአን ጌና ኣዝዩ ለጠቕ ኢሉ ከም ዘሎ፡ ትራንስፓረንሲ-ኢንተርናሽናል ዝተባህለ ትካል ሓቢሩ።
እቲ ቀንዲ ብልሽውና ዝራኣየሉ ትካላት መንግስቲ ምዃኑ'ዩ ዝንገረሉ ኣብቲ ዝወጸ ዝርዝር ኣስማት ሃገራት ኢትዮጵያን ኤርትራን ካብ 180ን ሃገራት፡ መበል 107'ን 165'ን ኰይነን ወጺአን ኣለዋ። እተን ዝበለጸ ነጥቢ ዘምጽኣ ሃገራት ኒው-ዚላንድ (89 ካብ 100) ዴንማርክ (88ካብ100) ከምጽኣ ኸሎዋ እተን ዝተሓተ ነጥቢ ዘምጽኣ ድማ ሶማልያ (9 ካብ 100) ደቡብ ሱዳን (12 ካብ 100) ኰይነን ተረኺበን። ብመሰረት ትራንስፓረንሲ ኢንተርናሽናል ዘውጸኦ ሓባሪ ግንዘበ (ፐርሰፕሽን) ብልሽውና መሰረት፡ ኤርትራ 20 ካብ 100 ነጥቢ ከተምጽእ ከላ ኢትዮጵያ ድማ 35 ካብ 100 ኣምጺኣላ። እዚ ማለት እቲ ዝተሓተ ነጥቢ ዝሓርከመ ሃገር እቲ ኣዝዩ ብልሹውና ዝተረኣየሉ ሃገር ምዃኑ ንምሕባር'ዩ። ይዅን'ምበር፡ ኤርትራ፡ ኣብ ዝሓለፈ 3 -4 ዓመታት ካብተን ናይ መወዳእታ ዳሕረዎት 10 ሃገራት ኮይና ብተኸታታሊ፡ተሰሪዓ ከምዝወጸት ይዝከር። ግንዛበ (ፐርሰፕሽን) ብልሽውና እንታይ ማለት'ዩ? ትራንስፓረንሲ-ኢንተርናሽናል ዚጥቀመሉ መዐቀኒ ኣሎ፣ እዚ ኸኣ "ሓባሪ ግንዘባ ብልሽውና" ኢሉ ይጽውዖ። ነቲ ሓባሪ ኣሃዝ ንምግምጋም ናይቲ ሃገር ማዕከናት ኣገልግሎት፡ ወይ ከኣ ህዝባውያን ጽላታት ብዘበርክትኦ ዉጽኢታት'ዩ ዚምዘን ማለት'ዩ። እቲ መንግስታዊ ኣገልግሎት ኸኣ መብዝሕትኡ እዋን ብዝና ዘሎዎም፡ ብዕሊ ፍሉጣንትን ቅቡላትን ትካላት'ዩ ብኣሃዛት ዝትመን። "ሓባሪ ግንዘባ ብልሽውና" ኣብ ዓለም ገፊሕ ተቐባልነት ዘሎዎ ገምጋም'ዩ። ብልሽዉና ካብ ሕጊ ወጻኢ ዝተፈጸሙ ስርሓት'ዩ ዘርኢ። ብፍላይ ድማ ካብ ህዝቢ ተኸዊሉ ብ ምስራቝ'ዩ ስራሓቱ ዝፍጽም። መብዝሕትኡ እዋን ነቲ ጕድ ዘኸሽሕ ጕዳያት፡ መርመራታት ብ ምክያድ ወይከኣብ ክስተታት'ይ ዝቃላዕ። ደልያ ፈረይራ ሩብዮ፡ ሓለቓ ትራንስፓረንሲ-ኢንተርናሽናል ከም ዝበሎ፡ "ሓባሪ ግንዘባ ብልሽውና" ብቀጥታ ምስ ናጻ ፕረስ ዘይምህላው፡ ናጻ በርገሳውያን ማሕበራት ዘይምህላው ዝተኣሳሰር ምዃኑ ሓቢሩ ፣ ንሱ ወሲኹ - ብልሽውና ብቐጥታ ምስ እንታይነት ዲሞክራስን ናጻ ዝዀነ ሃዋህውን ይተኣሳሰር'ዩ ይብል። እዚ ዓመት'ዚ 2/3 ናይ'ተን ዝተመርመራ ሃገራት ነጥበን ትሕቲ 50 ካብ ሚእቲ ኰይኑ ተረኺቡ። እቲ ሓፈሻዊ ገምጋም 43 ካብ ሚእቲ 'ዩ፡ ኣብ ምዕራብ ኤውሮጳ እቲ ሓፈሻዊ ገምጋም 66 ካብ ሚእቲ ክኸውን ከሎ ኣብ ትሕተ-ሳሃራ ኣፍሪቃዝረኤ ክንዲ ፍርቁ'ኳ ኣይመልእን (32 ካብ ሚእቲ)። ኣብ ምስራቕ ኤውሮጳ'ውን ዳርጋ ከምኡ (34 ካብ ሚእቲ'ዩ)። ናይዚ ዓመት'ዚ ዉጽኢት ካብ'ቶም ዝሓለፉ ዓመታት ኣይሓይሽን'ዩ። ኣፍሪቃዊ ሕብረት ጭርሖ ውድብ ሕብረት ኣፍሪቃ ኣብዚ ዓመት'ዚ "ቃልስና ብልሽውና ንምስዓር - ነባሪ ፍታሕ ንናይ ኣፍሪቃ ተቐይሮ" ዚብል ስለ ዝዀነ እዚ ሓዲሽ "ሓባሪ ግንዘባ ብልሽውና" ጠቓሚ ሓበሬታ'ዩ - እተን ኣዝየን ብብልሽውና ዝተጠቕዓ ሃገራት ናይ ሳትሕተ-ሳሃራ ሃገራት ስለ ዝዀና። ኣብ ሩዋንዳን ደሴታት ከይፕ-ቨርድን (55 ካብ ሚእቲ) ዝተራእየ ሕውየት ኣብ ካልኦት ሃገራት ኣፍሪቃ ክኽሰት ይከኣል'ዩ ዚብል እምነት ኣሎ። ኣብ ኣይቮሪ-ኮስትን ሰነጋልን ተዋፊሩ ዘሎ ስርሓት ኣንጻር ብልሽዉና ጽቡቕ ውጽኢት የርኢ ኣሎ። ብኣንጻሩ ኸኣ ኣብ ሶማልያን ደቡብ ሱዳንን ተኸሲቱ ዘሎ ኣዝዩ ዝተሓላለኸ ኵነታትፖሊቲካ ንብልሽዉና ጥጡሕ ባይታ ፈጢሩሉ ይርከብ።