ተመራማሪ ኒኩሌር ትዮዶር፡ ብኸመይ ናብ ሰላይ ተቐይሩ?
ብ29 ነሓሰ 1949፡ ሕብረት ሶቬት፡ ወናኒት ኣቶሚክ ቦምብ ኮይና። እቲ ኣርዲኤስ-1 ዝተባህለ፡ ኣቐዲሙ ዝነበራ ኑክሌር ቦምባኣ ድሕሪ ምትኳሳ ትጽቢት፡ ዝሓሸን ዝበለጸን ቦምባ ከተፍሪ ትጽቢትን ግምትን ኣብ ዘይተግበረሉ እዋን እያ ወናኒት ኣቶሚክ ቦምብ ኮይና።
ትዮዶር ሆል ኣብዚ ኣቶሚክ ቦምብ ዘፍሪ 'ማንሃታን ፕሮጅክት' ዝሰርሕ ዝነበረ እቲ ንኡስ ሳይንቲስት እዩ ነይሩ። ኣብቲ ዝተጠቕሰ ዓመት ፈተነ እቲ ሓዲሽ ብረት መሰካየደት ከኣ ሃገራት ምዕራብ ዝኾነ ትጽቢት ስለዘይጸንሐን ሰንቢደን። ብመሰረት ሓበሬታ ሲኣይኤ፤ ስለያ ኣመሪካ ሕብረት ሶቬት ቅድሚ 1953 ኑኩሌር ክትሰርሕ ትኽእል እያ ዝብል ግምት ኣይነበሮምን። እቲ ዘገርም ከኣ ኣመሪካዊ ሳይንቲስት ቲዮዶር ሆል እዩ ብሕቡእ ንሕብረት ሶቬት ሓበሬታ ዝህቦም ነይሩ። ርግጽ እዩ ሳይንቲስት ቲዮዶር ሆል ጥራሕ ኣይኮነን ናይ ኑክሌር ሓበሬታ ንጸላኢ አሕሊፉ ሂቡ። ግን ስለምንታይ እዩ ታሪኹ ፍሉይ ዝገብሮን ዘይተሃድነን። እቲ ተወላዲ ኒውዮርክን ተማሃራይ ሃርቨርድን ሳይንቲስት ኒኩሌር ብኸመይ ናብ ሰላይ ተቐይሩ። እቲ ኣርዲኤስ-1 ዝተባህለ፡ ናይ ሕብረት ሶቬት ኒኩሌር ቦምብ ልክዕ ከምቲ ኣመሪካ ብ 09 ነሓሰ 1945 ኣብ ከተማታት ናጋሳኪ ን ሂሮሽማን ጃፓን ዝተጠቕመትሉ ፋት ማን ዝተባህለ ቦንባ ምምስሳሉ ብኣጋጣሚ ኣይነበረን። እቲ ዲዛይን ኮነ ምስጢራ ኮድ ናይቲ ኑከሌራዊ ቦምባ ካብቲ ብመሪሕነት ዋሺንግተንን ምትሕብባር ብሪጣንያን ካናዳንዝ ዝካየድ ትካል ኣቶሚካዊ ኣጽዋር ካብ ሕምብርቲ ፕሮጀክት ማንሃታን'ዩ እቲ ሓበሬታ ዞሪቑ። ሞስኮ ናይቲ ብ1945 ኣብ ናጋሳኪ ዝዓለበ 'ፋት መን' ኣፕሉቶንየም ቦምብ ምስጢር ኣልሗኻ ነይራ። ዝለዓለ ምስጢር ኣብ 1945 ዝተሓትመ " መጽሔት ላይፍ" " ምናልባት ካብ መላእ ሃገር ኣብ ፕሮጀክት ማንሃታን እንታይ ይካየድ ከምዘሎ ዝፈልጡ ሰባት ካብ ደርዘን ኣይሓልፉን እዮም" ይብል እቲ መጽሔት። ሓደ ካብቶም ሰባት ከኣ ቲዮዶር ሆል እዩ ነይሩ።እዚ ብ20 ታሕሳስ 1925 ካብ ሓደ ነጋዳይን በዓልቲ ሓዳርን ኣደ ዝተወልደ ሰብ ቲዮዶር ሆል፡ ኣብቲ ንተራ ስድራቤታት ኣመሪካ ከቢድ እዋን ዝነበረሉ፡ ኣብ እዋን ዝሕታለ ቁጠባ ኣመሪካ ግሬት ዲፕሪሺን እዩ ዓብዩ። ይኹን እምበር እቲ ጸቕጥን ወጥርን ንቲዮዶር ንፉዕ ተማሃራይ ሕሳብን ፊዚክስን ካብ ምዃን ኣይዓገቶን። ቲዮዶር፡ ኣብ 16 ዓመቱ ኣብቲ ፍሉይ ስም ዘለዎ፡ ፍሉጣት ዩኒቨርስቲ ዓለምና ኣብ ሃርቫርድ ተጸምቢሩ ኣብ 1944 ከኣ ተመሪቑ። ብልሑን ፍልጠቱን ኣብ እአዛን ሰበስልጣን ኣመሪካ ስለዝበጽሐ ፍሉይ ኣቓልቦ ረኺቡ ኣብቲ ናይ ኒክሌር ፕሮግራም ንክሳተፍ ተመሪጹ።ኣብ መጀመርታ 1943 ከኣ ኣብቲ ምስጢራዊ ስራሕ ኑክሌር ንክሳተፍ ኣብ ሎስ ኣርሞስ ላባራቶሪ ቃለ መሕትት ተገይሩሉ። ኮሚኒስታዊ መዳቕስቲ ይኹን እምበር ሰበስልጣን ኣመሪካ፡ ትዮዶር ካልእ ሓይሊ ይኹስኩሶ ከምዘሎ ኣይፈለጡን ነይሮም። ትዮዶር ድሮ ኣብ ሃርቫርድ ኣባል ማርክሲስታዊ ማሕበር እዩ ነይሩ። ካብ ሕብረት ሶቬት ተሰዲዶም ኣብ ኒውዮርክ ካብ ዝነብሩ ስድራ ዝውለድ መዳቕስቲ ትዮዶር ሳቪል ሳክስ ድሮ ንትዮዶር ብኮሚኒስታዊ ኣተሓሳስባ ጸልዩዎን ኣብቲ ማሕበር መልሚሉዎን ነይሩ። ዳሕራይ ትዮዶር ኣብ ኒክሌራዊ ፕሮግራም ምስ ተሳተፈ ከኣ ሓደ ካብቲ ቀንዲ መመሓላለፊ ምስጢር ኣመሪካ ናብ ራሻ ዝነበረ ኮይኑ ኣገልጊሉ። ኣብ ታሕሳስ 1994 ከኣ ትዮዶር፡ ብመንገዲ ሳቪል ሳክስ (ኣብ ዩኒቨርስቲ መዳቕስቱ ዝነበረ ሰብ) ኣቢሉ ምስራሕ ናይቲ ሓዲሽ ፕሉቶንዩም ቦንብ ናብ ሕብረት ሶቬት ምስጢር ኣመሓላሊፉ። ትዮዶር ክልተ ዓመት ብካንሰር ኩሊት ቅድሚ ምማቱ ኣብ 1997 ኣብ ኒው-ዮርክ ታይምስ " ኣብ 1944 ብዛዕባ እቲ ኣመሪካ እትብሕቶ ዝነበረት ሓደገኛ ኣቶሚክ ቦምብ፡ ከቢድ ዝሕታለ ከየኸትል ሻቕሎት ነይሩኒ" ክብል ጽሒፉ ነይሩ። ሶቭየት ሕብረት ናይ መጀመርታ ኣቶሚክ ቦምብ ፈተነ ናብ በረኻታት ካዛኪስታን እዮም ኣዕሊቦምዎ። እቲ መንእሰይ ትዮዶር ትዮዶር ሕብረት ሶቬት ኑክሌራዊ ኣጽዋር ምውናና ነቲ ሚዛን ሓልዩዎ እዩ። " ኣብቲ እዋን ከኣ ሕብረት ሶቬት መሓዛ ኣመሪካ እምበር ጸላኢት ኣይነበረትን። ኣብ ካልኣይ ኩናት ዓለም ህዝቢ ራሻ ምስ ኣመሪካ ኮይኑ ኣንጻር ሂትለር ብጅግንነት ተዋጊኡን መኪቱን ንሓይልታት ምዕራብ ካብ ስዕረት ዘድሓነት እያ" ክብል ይገልጾ። እዚ ብሕብረት ሶቬት ከም "መንእሰይ" ዝረአ ትዮዶር ነታ ሃገር ብፕላቲንየም ዝስራሕ ተተኳሲ ኣብ ምፍራይ ብዙሕ ሓጊዙዋን መሪሑዋን እዩ። እቲ ኣመሪካ ኣብ ከተማ ናጋሳኪ ዝደርበየቶ ኒክሎራዊ ቦምባ ፕላቲንየማዊ ባእታ እዩ ነይሩዎ። እቲ ኣብ ሂሮሺማ ዝዓለበ ኣቶሚክ ቦምብ ግን ብኡራንዮም ዝበልጸገ እዩ ነይሩ። ብኮድ ዝተኣስረ መልእኽቲ ኣብ ካልኣይ ኩናት ዓለም ሕብረት ሶቬትን ኣመሪካን ኣንጻር ሓደ ጸላኢ ተዋጊኦም ክኾኑ ይኽእሉ እዮም ግን ኣንጻር ሓድሕዶም ካብ ምጽንጻን ኣየቋረጹን። ግደ ሓቂ ኣመሪካ ካብ ለካቲት 1943 ኣትሒዛ ኣብ ሕብረት ሶቬት ብቨኖና ዝፍለጥ ጸረ ስለያ ንጥፈታት ተካይድ ነይራ እያ። ንፈለማ እዋን ብሩስያ ናብ ህዋ ዝተወንጨፈ መንኮርኮር ኣብ ታሕሳስ 1946 ከኣ ምኒስትሪ ውሽጣዊ ጉዳያት ሕብረት ሶቬት ጠለፋ እታ ሃገርን ሰበርቲ ኮድን ኣመሪካ ናይ ጸረ-ስለያ ንጥፈታት ተካይድ ከምዘላ ፈሊጦም። በኣንጻሩ ከኣ ኣመሪካ፡ ሕብረት ሶቬት ንፕሮጀክት ኑክሌር ማንሃታን ከምዝፈለጠቶ ዝነግር ሓበሬታ ረኺቦም። ሽዑ ኣብ 1950ታት እዩ ትዮዶር ሆል ኣብ ዩኒቨርስቲ ቺካጎ ናይ ሊቅነት (PhD) ትምህርቲ ይከታተል ነይሩ። ኣብቲ ምስጢራዊ መልእኽቲ ከም ተሓባባሪ ሕብረት ሶቬት ስለዝተገልጸ ከኣ ኤፍቢኣይ ኣመሪካ ማዕጾ ገዝኡ ኳሕኲሖም መጺኦምዎ። ቅድሚኡ ሓደ ክላኡስ ፉቹስ ዝተባህለ ጀርመናዊ ሳይንቲስት ካብ ሎስ ኣልሞስ ሞል ንጸላኢ ምስጢር ኣሕሊፉ ሂቡ ብማለት ኣብ ትሕቲ ቐይዲ ኣትዩ ነይሩ እዩ። ይኹን እምበር ኤፍቢኣይ ካብ ቴዮደር ኮነ ሳቪል ሳክስ ኣብ መርመራ ዝወሰዱዎ ዝርዝር ሓበሬታ (ኑዛዜ) ኣይነበረን። ምስጢራዊነት ማንሃታን ፕሮጀክት ጉዕዞ ናብ ብሪጣንያ ብዘይካ እዞም ዝተጠቕሱ ዝኾነ ካልእ ሳይንቲስት ብስለያ ዝተኸሰ የሎን። ኣመሪካ እኹል ሓበሬታን ጭብጥን ረኺባ ክነሳ ግን ስለምንታይ እያ ንትየዶር ሆል ዘይከምካልኦት ተኸሲሶም ዝእሰሩ ወይ ብስለያዊ ተግባሮም ዝቕንጸሉ ከሲሳ ኣብ ፍርዲ ዘየቕረበቶ? ምኽንያቱ ሰበስልጣን ኣመሪካ፡ መታን ብመገዲ ቤት ፍርዲ ሓበሬታ ከይዞሩቕ፡ ነቶም ትዮዶር ምስ ሕብረት ሶቬት ዝለዋወጦም ዝነበረ ሓበሬታ ንቤት ፍርዲ አሕሊፋ ክትህቦ ኣይደለየትን። በዚ ምኽንያት እዚ ከኣ ሆል ዝኾነ ይኹን ስጉምቲ ከይተወስዶ ተሪፉ። ይኹን እምበር ንሱን በዓልቲ ቤቱን ካብ ስክፍታን ስግኣትን ኣይደሓኑን። ነቲ ኣብ ቺካጎ ጀሚሩዎ ዝነበረ ናይ ሊቅነት ትምህርቲ ኣቋሪጹ፡ ኣብ ኒው ዮርክ ኣብ ሓደ ሆስፒታል ትሕት ዝበለ መጽናዕታዊ ስርሓት የካይድ ነይሩ። ይኹን እምበር ኣብ 1962 ኣብ ዩኒቨርስቲ ካምብሪጅ ናይ ስራሕ ዕድል ረኺቡ ምስ ሰበይቱ ናብ ዓዲ ኢንግሊዝ ከይዱ። ትዮዶር ሆል ኣብ 1984 ጥሮታ ወጺኡ እንተኾነ ካብ ኩሉ ተነጺሉን ርሒቑን ጽሙው ህይወት እዩ ዘሕልፍ ነይሩ። ይኹን እምበር ኣብ 1996 እቲ ምስ ሕብረት ሶቬት ዝገብሮ ዝነበረ ርክባት ንህዝቢ ክፉት ኮይኑ። ኣብቲ እዋን እቲ ንንጥፈታት ትዮዶር ሆል ዝፈልጥን ከም ምስክር ዝቐርብን ዝኾነ ይኹን ናይቲ እዋን ሰብ፡ ዋላ እውን እቲ ናይ ቀረባ ዓርኩን መዳቕስቱን ዝነበረ ሳቪለ ሳክስ እውን ሞይቱ እዩ። ትዮዶር ሆል ኣብ 1999 ብሕማም ካንሰር ሞይቱ። ኣብ መወዳእታ ዝተቓለዐ ትዮዶር ሆል "ታሪኽ ናይ ዓለም ከምዝቐየርኩ እውቀስ እየ" ክብል ንሪፖርተራት ኒውዮርክ ታይምስ ሓቢሩ። " ምናልባት እውን ጉዕዞ ታሪኽ፡ ከምኡ እንተዘይገብር፡ ቅድሚ 50 ዓመታት ናይ ኣቶሚክ ኩናት መጋጠመ ነይሩ። ምናልባት እቲ ቦምባ ኣብ 1949 ወይ ኣብ ፈለማ 1950 ኣብ ቻይና እውን ምተደርበየ ነይሩ። እንተደኣ ነቲ ነገር ካብ ምፍጻም ገቲአዮ ኮይነ እቲ ብሳዕቤኑ ዝኽሰሶ ክሲ ክቕበሎ ድልው እየ" ክብል ሞጒቱ። ድሕሪ እዚ፡ እቲ ኣብ ጥፍኣት እተን ክልተ ከተማታት ጃፓን ሂሮሽማን ናጋሳክን ኢድ ከምዘለዎ እናኣመነ ዝሞተ ትዮዶር፡ ድሕሪ እቲ ፍጻሜ ኣብ ዓለም ካልእ ኣቶሚክ ቦምብ ብዘይምትኳሱ ሕጉስ ምንባሩ እዩ ዝገልጽ። ብዝወሓደ ድሕሪኡ ዝተተኮሰ ካልእ ኣቶሚካዊ ቦምባ የሎን።