ኢትዮጵያ፡ ኣብ ውሽጢ ቀፅሪ ታሪኻዊ ቤተ-መንግስቲ እንታይ ኣሎ
ኣርክቴክት ዮውሃንስ መኮንን ኣብ ዩኒቨርሲቲ ኣዲስኣበባ መምህር ሓለዋ ቅርሲ እንትኾኑ፡ ኣብቲ ቤተ-መንግስቲ ኣብ ዝካየድ ሕድሳት ብዓርሰ ፍቓድ ኣማኻሪ እዮም።
እቲ-ቤተ-መንግስቲ ንበፃሕቲ ክፉት ቅድሚ ምዃኑ፡ 'ንዝመፅኡ ኣጋይሽ ሰብሞያ እንተተኣናገድዎም ይሓይሽ' ብዝብል፡ ካብ ሓለዋ ቅርሲ፣ ካብ ሰብሞያ ኪነህንፃን ታሪኽን ዝተዋፅኡ ሸውዓተ ሰብ ሞያ ኣብ ቤት-ፅሕፈት እቲ ቀዳማይ ሚኒስትር ካብ ሞንጎ ዝተዓደሙ ኣርክቴክት ዮውሃንስ ሓደ እዮም። ንምዃኑ እቲ ካብ መፃኢ መስከረም ጀሚሩ ንበፃሕቲ (ሃወፅቲ) ክፉት ዝኸውን ቤተ-መንግስቲ ኣብ ውሽጡ እንታይ ዝሓዘ እዩ ክንብል ሓቲትናዮም። እቲ ቤተ-መንግስቲ ኣብ 40 ሄክታር መሬት ዝተሃነፀ እንትኸውን፡ ኣብ ውሽጡ ድማ ዝተፈላለዩ ታሪኻዊ ሓድግታት ዝሓዘ እዩ። እቲ ቤተ-መንግስቲ ኣመና ካብ ምስፍሑ ዝተልዓለ፡ እቲ ቦታ ንበፃሕቲ ንምርኣይ እቶም ኣብ ውሽጢ ቤተ-መንግስቲ ዘለዉ ቦታታት ኣብ 5 ይመቕልዎም። እቲ ቀዳማይ ቅድሚ ሕዚ ተገዲፉ ዝነበረ ገደና ቤተ-መንግስቲ እንትኸውን፡ ኣብዚ ድሕረ ገደና ዝወዳደቑ ቆርቆሮታት፣ መንበሪ ወተሃደራት፣ ዝተበላሸዋ መኻይን ኩናት ዝተቐመጣሉ ቦታ እዩ፤ ሕዚ ተሓዲሱ ፅቡቕ መዘናግዒ ቦታ ኮይኑ ኣሎ። እቲ ካልኣይ ድማ ሃፀይ ሚኒሊክን ሃፀይ ሃይለስላሰን ዘስረሕዎም ህንፃታት ቤት-ፅሕፈትን ቤተ-መንግስትን ይርከቡ። እቲ ሳልሳይ ከኣ፡ መንግስቲ ኮርያ ዘስረሖም ቢሮታት እንትኾኑ፡ ሕዚ ኣግልግሎት ይህቡ ኣለዉ፤ ይኹን'ምበር ህዝቢ ንክርእዮም (ንክህውፆም) ክፉታት ኣይኮኑን። እቲ ራብዓይ ብዝተፈላለዩ ምኽንያታት ዘይህወፅ ቦታ እዩ። እዚ ቦታ ኣብቲ ቀፅሪ ፍልይ ኢሉ ዝተሰርሐ እንትኸውን፤ ኮሎኔል መንግስቱ ኃይለማርያም ካብ ሃገር ምስወፀ፡ ኣብ ቢሩኡ ይሰርሑ ዝነበሩ ንዕኡ ንምሕዳስ ዝሰርሕዎ እዩ። እዚ ህንፃ ኣብ ድሕሪ መንበሪ ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብይ ኣሕመድ ይርከብ። ንምህዋፅም ብመንበሪ ገዛ እቲ ቀዳማይ ሚኒስትር ምሕላፍ ስለዝድሊ፡ ንበፃሕቲ ክፉት ኣይኸውንን። ዝተወሰነ ክፋል እዚ ቢሮ ከምዝፈረሰ እውን ይግለፅ። እቲ ሓምሻይ ድማ፡ ብሆቴል ሸራተን እንክትሓልፍ ዝረኣይን ብቅድሚት ዱርን ገደልን ኮይኑ ዝረኣይ፡ ሓድሽ ዝስራሕ ሕዛእቲ እንስሳን ኣኳርየምን እዩ፤ ህንፀቱ ድማ ይሳለጥ ኣሎ። ሓደ ሰብ ናብቲ ቤተ-መንግስቲ እንትኣቱ ፈለማ ዝረኽቦ ክፍሊ እንታይ እዩ? 1. መኪና መፅንሒ (ፓርኪንግ) እዚ ቦታ ካብ ሆቴል ሂልተን ናብ ላዕሊ እንትትኸዱ፡ ኣብቲ ቤተ-መንግስቲ ቅድሚ ምብፃሕኩም ብኣንፈት ፀጋም ይርከብ። እዚ ቦታ ተሓፂሩ ክፍቲ ኮይኑ ዝፀንሐ እንትኸውን፡ ሕዚ ግና መናእሰይ እቲ ከባቢ ተወዲቦም መፅንሒ መኻይን 'ፓርኪንግ' ክሰርሑሉ እዮም። ይኹን'ምበር ከይዲ እቲ ህንፀት ስለዘይተዛዘመ፡ ሰባት ብኣንፈት ደቡብ ብዝርከብ በሪ እዮም ዝኣትዉ፤ ኣብኡ ምስ በፅሑ ድማ፡ ትኬት ቢሮ፣ እንዳ ሻሂ፣ መሕፀቢ ክፍልታት፣ መዕረፊ ኣጋይሽ፣ ሓበሬታ ዝወሃበሎም ሰሌዳታትን ትረኽቡ። እዚ ትኬት ቢሮ ቅድሚ ሕዚ ዘይነበረ እንትኸውን፡ ምስ መሬት ተመሳሲሉ ዝተሰርሐ ብምዃኑ፡ ብላዕሊ ኮይንካ እንትረአይ ገዛ ምዃኑ ኣይፍለጥን። 2. መረዳእታ መውሃቢ ቦታ እዚ ክፍሊ ካብ ትኬት ቢሮ ንላዕሊ እትትጓዓዙ ትረኽብዎ፤ ኣብዚ ቦታ ንበፃሕቲ ክፍቲ ዝኾኑ ቦታታት ብድጂታልን ብሕትመትን መብርሂ ይወሃብ። ምስ ፅላል ዝተዳለወ መዕረፊ ወንበራት ዘለዎ እንትኸውን ተሰሪሑ ተዛዚሙ እዩ። ነቲ መዕረፊ ኣጋይሽ ሕልፍ ኢልካ ድማ ህፃናት ዝፀንሑሉ መፃወቲ ቦታታት ኣሎ፤ ብጣዕሚ ዝተጋነነ ዋላ እኳ እንተዘይኮነ ንቆልዑት መፃወቲ ዝኾን ንዋት እውን ይዳሎ ኣሎ። ሓምለዋይ ስፍራ ተብሂሉ ዝተሰየመ ጥውይዋይ መንገዲ ድማ፡ ነቲ ናይ ቆልዑ መፃወቲ ሕልፍ ኢልካ ይርከብ። እዚ ቦታ ናብ ቤተ-መንግስቲ ዝወስድ ናይ ዓቐበት መንገዲ ኣለዎ፤ እዚ ድማ ንኣካል ጉድኣት ብዝጥዕም መልክዑ እዩ ተሰሪሑ። ንቀፃሊ ድማ ብየማንን ፀጋምን ኢትዮጵያውነት ዝገልፁ ስራሕቲ ጥበብን ታሪኽን ክህልውዎ እዩ ተብሂሉ ትፅቢት ይግበር፤ ሕዚ ግና ተኽልታትን ሳዕርታትን ተተኺልሉ ንመንገዲ ድሉው ኮይኑ ኣሎ። 3. መዕረፊ ቦታ ልኡላት ልጅ እያሱ፣ ንግሥቲ ዘውዲቱ፣ ሃፀይ ኃይለ ሥላሴ ንጉስ ኮይኖም ቅድሚ ምሻሞም ኣብዚ ገዛ ነቢሮም እዮም። እዚ ብሃፀይ ምኒሊክ ዝተሃነፀ በዓል ሓደ ደብሪ ገዛ፡ ካብ ዕንፀይት እምንን ዝተሰርሐ እንትኸውን፡ ናብ ቤተክርስትያን እስጢፋኖስ ዝጥምት እዩ። ንከተማ ኣዲስኣበባ ኣብ ላዕሊ ኮይንካ ንምርኣይ ድማ የኽእል። ኣብ ቅድሚቱ ብዙሓት ሰባት ተኣኪቦም ስእሊ ክሰኣልሉ ዝኽእሉ ቦታ እውን ኣለዎ። 4. ቤት-ፅሕፈትን መንበርን ዳግማዊ ሃፀይ ሚኒሊክ ኣብዚ ቦታ ፈለማ መንበሪ ፊተውራሪ ኃብተ ጊዮርጊስ ዲነግዴን (ኣባ መላ) ይርከብ። ፊተውራሪ ኃብተ ጊዮርጊስሚኒስትር ሰራዊት ሃፀይ ሚኒሊክ ዝነበሩ እንትኾኑ፡ ይነብርሉ ዝነበሩ ንእሽተይ ገዛ ድማ ኣብ ጎኒ መንበሪ ሃፀይ ሚኒሊክ ይርከብ። ሃፀይ ሚኒሊክ ምስ ሞቱ ድማ ከም ቢሮን መንበርን ገይሮም ይጥቀምሉ ነይሮም። እዚ ገዛ ፈሪሱ ዝፀንሐ እንትኸውን ሕዚ ኣብ ሕድሳት ይርከብ። እዚ መንበርን ቤት-ፅሕፈትን ሃፀይ ሚኒሊክ ዝነበረ ህንፃ ማዕፅኡ ካብ ዕንፀይቲ ዝተሰርሐ እዩ፤ ምስ ካልኦት ክልተ ቦታታት ድማ ብድልድል እዩ ዝራኸብ። እቲ ሓደ ብኣንፈት ሰሜን ዝርከብ ናይ ሃፀይ ሚኒሊክ ቤተ-ፀሎትን እንዳ ስእልን እንትኸውን፡ 'እንቁላል ቤት' ተብሂሉ ድማ ይፅዋዕ። ሓደ ሓደ ግዘ ድማ ከም ቤት-ፅሕፈት ይጥቀሙሉ ነይሮም። ናይ ሃፀይ ምኒሊክ ናይ እንግዶት ኣዳራሽ ናይ ሃፀይ ሚኒሊክ ቤተ-ፀሎትን እንዳ ስእልን በዓል ክልተ ደብሪ እዩ፤ ኣብቲ ካልኣይ ደብሪ ድማ ብመስትያት ዝተሸፈነ ንእሽተይ ገዛ ኣሎ፤ እዚ ገዛ ንከተማ ኣዲስኣበባ ብኩሉ ኣንፈት ከርእይ ዘኽእል 'ቴሌስኮፕ' ኣለዎ። እዚ ገዛ ኣብ ግዘ ደርግ መዛተይ ክበብ ኮይኑ ነይሩ። እቲ ካልእ ድማ ምስ ናይ ሃፀይ ሚኒሊክ ገዛ ብድልድል ዝራኸብ ናይ እቴጌ ጣይቱ ገዛ እዩ። እዚ በዓል ሓደ ደብሪ ገዛ ኣብ ምብራቓዊ ኣንፈት እቲ ቤተ-መንግስቲ ዝርከብ እንትኸውን፡ ኣብ ታሕተዋይ ክፍሊ ነገስታት ዝምገብሉ ናይ እንግዶት ቦታ ኣሎ። ኣብ ግዘ ድርግ ድማ ኣባላት ቤት-ምኽሪ ይእከብሉ ነይሮም። 5. ሰለስተኣብያተ ክርስቲያናት እዞም ኣብያተ ክርስቲያናት ካብቲ ናይ እንግዶት ኣዳራሻት ንኣንፈት ምብራቕ እዮም ዝርከቡ። ቤተ ክርስቲያንኪዳነ ምህረት (ናይ ሃፀይ ሚኒሊክ ገዛ እንዳ ስእሊ)፡ ኣብ ግዘ ሃፀይ ሚኒሊክ ንበይና ዝተሓፀረት እንትትኾን፡ ሎሚ ድማ ህዝቢ ይግልገለላ ኣሎ። ይኹን'ምበር ሃፀይ ሚኒሊክ ካብ ገዝኦም ዝኸድሉ መንገድን መእተውን ክሳብ ሕዚ ከምዘሎ እዩ። ቤተ ክርስቲያንባዕታ ማሪያም (ብንግሥቲ ዘውዲቱ ዝተሰርሐ እንትኸውን፡ ናይ ሃፀይ ሚኒሊክ ኣዕፅምቲ ኣብዚ እዩ ዓሪፉ) ኣብዚ ሕዚ እዋን ሓለዋ ዝግበረሉ እንትኸውን፡ በፃሕቲ እንተድኣ መፅዮም ግን ኣብዙ ዘለዉ ካህናት ነቲ መቓብር ከፊቶም የርእይዎም። ብብዙሓት ሰባት ዝረኣይ እንትኾይኑ ድማ፡ እቲ ቤተ-መንግስቲ ቀዲሙ ክፈልጥ ኣለዎ። እቲ ሳልሳይ ካብዚ ቀፂሉ ብድሕሪት እዚ ቤተክርስትያን ድማቤተ-ክርስቲያንገብርኤል ይርከብ። 6. ታሕተዋይ ዙፋን መጋባእያ እዚ መጋባእያ ኣብ ግዘ ሃፀይ ሃይለስላሰ ዝተሰርሐ እንትኸውን፡ ብታሕተዋይ መሓውሮም ዘይተፈትሐ ዛዕባ ዝርእይሉ ናይ 'ሰበር መጋባእያ' ቦታ እዩ። እዚ በዓል ሓደ ደብሪ ህንፃ ቤት-ፅሕፈት እቶም ንጉስ ኮይኑ ኣገልጊሉ እዩ። እቶም ሃፀይ ካብ ስልጣን ምስ ወረዱ ወተሃደራት ደርግ ተቖፃፂሮሞ ነይሮም። ኮሎኔል መንግስቱ እውን ከም ቢሩኡ ይጥቀመሉ ነይሩ። ሃፀይ ሃይለስላሰ ምስ ሞቱ ድማ፡ መጋብእያን ቢሮኦምን ኣብ ዝነበረ ምድሪ ቤት ከምዝተቐበሩን ደሓር ድማ ዓፅሞም ተኣርዩ ከምዝተወሰደ ይዝረብ። እዚ ቦታ፣ መአከቢ ኣዳራሽ ደርግ፣ ቢሮ መንግስቱ ኃይለማርያም፣ ቤት-ፅሕፈት ሓጋዚ መንግስቱ ኃይለማርያም ዝነበሩ መንግስቱ ገመቹን ከምኡ እውን ወተሃደራት ደርግ ዝተኣሰርሉን እዩ። ሓደ እዋን ንመንግስቱ ኃይለማርያም ንምቅታል ፈተነ ኣብ ዝተገበረሉ ግዘ፡ ዘምለጠሉ ቦታ እዚ ህንፃ ከምዝኾነ እውን ይግለፅ። ኢህወደግ ነታ ሃገር ምስተቖፃፀረ ድማ፡ ቀዳማይ ሚኒስትር ኣታ ሃገር ነበር ኣይተ መለስ ዜናዊ፡ መንበሪ ገዝኦም ገይረሞ ነይሮም። ኣይተ መለስ ዜናዊ ምስ ሞቱ እውን ሬስኦም ካብዚ ገዛ እዚ እዩ ወፅዩ። ኣብ ግዘ ኣይተ መለስ ዜናዊ በዓልቲ ገዝኦም ወይዘሮ ኣዜብ መስፍን ኣብ ውሽጢ እቲ ቤተመንግስቲ መንበሪ ገዛ ምስራሕ ጀሚረን ከምዝነበራ ኣርክቴክት ዮውሃንስ ይዛረቡ። ድሕሪ እዚ እውን ንኣርባዕተ ዓመታት መንበሪ ገዛ ቀዳማይ ሚኒስትር ነበር ኃይለማርያም ደሳለኝ ኮይኑ ኣገልጊሉ እዩ። ሓድሽ ቀዳማይ ሚኒስትር እታ ሃገር ኣብይ ኣሕመድ እውን ኣብዚ ህንፃ እዚ እዩ ዝነበር። 7. መንበሪ ገዛ መንግስቱ ኃይለማሪያም ኣብ ሓደ እዋን መንግስቱ ኃይለማሪያም፡ ናብ ኣውሮጳ ኣቕኒዑ ንነዊሕ እዋን ፀኒሑ ነይሩ። ኣብዚ እዋን ፈተውቱ፡ መንግስቱ ክምለስ ከሎ ንክሕጎስ ብምባል፡ ብቅልጡፍ ሓድሽ መንበሪ ገዛ ሰሪሖምሉ ነይሮም። እዚ ገዛ መሐመሲ ገንኢ ዘለዎ እንትኸውን፡ ዝርዝር ሓበሬታ ከምዘይብሎም ግና ኣርክቴክት ዮሃንስ ይገልፁ። 8. ሕዛእቲኣናብስን ካልኦት እንስሳታትን እዚ ቦታ ብኣንፈት ደቡብ እቲ ቤተ-መንግስቲ እዩ ዝርከብ። ብሓፂን ዝተሰርሐ ንእሽተይ ሕዛእቲ እንስሳ እንትኸውን፡ ኣብዚ ሕዚ እዋን እንስሳት ኣይነብሩሉን። 9. ኣብ ግዘ ሃፀይ ሚኒሊክ ዝተሰርሐ ቤት-ፅሕፈት ኣብዚ ቤተ-መዛግብቲ ዝተፈላለዩ መረዳእታት ተሰኒዶም ይርከቡ። ካብ ግዘ ሃፀይ ሚኒሊክ ጀሚሮም ዝተሰነዱ ታሪኻዊ ሰነዳት እውን ኣብዚ ይርከቡ። ካብ ሚኒስትር ትምህርቲ ወፃኢ፡ ካልኦት ሚኒስትራት ሰነዶም የቐምጥሉ ከምዝነበረ ድማ ይዝረብ። እዚ ቤተ-መዛግብቲ ደብዳበታት፣ ፅሑፋት ብራናን ካልኦት ጉዳያት ውሽጢ ዓድን ዝተቐመጠሉ ስለዝኾነ፡ ኣብዚ ሕዚ እዋን ሕድሳት ኣይተገበረሉን፤ በፃሕቲ እውን ናብኡ ክፅግዑን ክርእዩን ኣይፍቀድን። 10. ታሕተዋይ ዙፋን መጋባእያ እዚ ዙፋን መጋባእያ ካብቲ ቤተ-መንግስቲ ብኣንፈት ደቡብ ናብ ሆቴል ሸራተን ዝጥምት እንትኸውን፡ ኣብ ግዘ ሃፀይ ሚኒሊክ እዩ ተሰሪሑ። ኣብ ቅድሚ እቲ ህንፃ መስቀሊ ሰንደቕ ዕላማ ዝርከብ እንትኸውን፡ ሃገራዊ ዛዕባታት ዝንገረሉ እዩ። ኣብ ግዘ ደርግ፡ ንነዊሕ ግዘ ቤት-ምኽሪ ኮይኑ ኣገልጊሉ እዩ። ሹመኛታት ሃፀይ ሃይለስላሰ እውን ኣብዚ ተኣሲሮም ነይሮም። ኣብ ምድሪቤት እዚ ህንፃ ኣርባዕተ ናይ ሓፂን ዓምድታት ዘለዉ እንትኾኑ፡ ሰባት ተሰቒሎም ይግረፍሉ ነይሮም። ኣብ 1981 ዓ.ም ኣብ ዝነበረ ዕልዋ መንግስቲ ዝተሳተፉ 12 ጀነራላት እውን ዝተኣሰርሉ እዩ። 11. ሓድሽ ይስራሕ ዘሎ ሕዛእቲ እንስሳን ኣኳርየምን እዚ ቦታ ካብ ቤተ-መንግስቲ ንኣንፈት ምዕራብ ዝርከብ እንትኸውን፡ ኣብ ግዘ ሃፀይ ሃይለስላሰን ሃፀይ ሚኒሊክን ብዝሐሸ መልክዑ ንምስራሕ ተተሊሙ ዝነበረ እንትኸውን፡ ሕዚ እዩ ዝትግበር ዘሎ። 12. ናይ ሃፀይ ምኒሊክ ናይ እንግዶት ኣዳራሽ እዚ ህንፃ፡ ኣዝዩ ዓብይ ኣዳራሽ እንትኸውን፡ እቲ ስነ-ህንፃ ድማ፡ ኢድ ኢትዮጵያውያን፣ ኣርመናውያንን ህንዳውያን ዝዓረፎ ከምዝኾነ ይግመት። 13. ንእሽተይ ኢትዮጵያ እዚ ቦታ ቅድም ክብል ዘይነበረን፡ ናይ ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብይ ሓሳብ እዩ፤ ካብቲ ኣዳራሽ ንኣንፈት ደቡብ ድማ ይርከብ። ናይ ብሄር ብሄረሰባት ኢትዮጵያ ኣነባብራ ዘርእይ ስነህንፃ ኮይኑ ክስራሕ እዩ። ኣብ መወዳእታ ኣብቲ ቤተ-መንግስቲ ዝርከቡ ሓድግታት ክሕደሱን ክፅገኑን፡" ዝቃወሙ ሰባት ከምዘለዉ ንኣርክቴክት ዮውሃንስ ኣልዒልናሎም፡ "እቲ ናይ ምሕዳስ ስራሕ ዘውቅስ እዩ ንምባል እፅገም እየ፤ ይኹን'ምበር ተሳትፎን ድጋፍን ሰብ ሞያ እንተዝህልው፡ ካብዚ ዝሐሸ ምስራሕ ምተኽኣለ ዝብል እምነት ኣለኒ፤ እዚ ፅሑፍ ድማ ናብ ዝምልከቶ ኣቕሪበ እየ" ኢሎም። እዚ ፕሮጀክት ብሕቡራት ዓረብ ዝተደገፈ እንትኸውን፡ ካብ መንግስቲ ኢትዮጵያ ዝወፅአ ወፃኢ ከምዘየለ መረዳእታ ከምዘለዎም፡ ኣርክቴክት ዮውሃንስ ሓቢሮምልና። ገለ ኣደነቕቲ ጥንታዊ ሓድግታት ትግራይ ግቡእ ክንክን ሰለዘይግበረሎም ንሓደጋን'ውን ተቓሊዖም ይርከቡ።