ናይ #10YearChallenge ዘደንጽዉ ሓቅታት፡ ኣብ ሕሉፍ ዓሰርተ ዓመታት ዘይተለወጡ ነገራት እንታይ'ዮም?
ቅድሚ ዓሰርተ ዓመት ኣበይ ነይርኩም?
ዓመተ 2009፡ ማይክል ጃክሰን ዝሞተላ፣ ፕረዚደንት ባራክ ኦባማ ዝተመርጸላ፤ ዓለምና ድማ ብሕማም ስዋይን ፍሉ ዝተጠቕዓትሉ ነይሩ። ባራክ ኦባማ ኣብ 2009 ቃለ መሓላ እንትፍጽም ኣብ መላእ ዓለም ዘለዉ ተጠቀምቲ ማሕበራዊ መራኸብታት፡ 10YearChallenge ብዝብል 'ሃሽታግ' ናይ ቅድሚ 10 ዓመትን ናይ ሎምን ስእሎም ጎድኒ ንጎድኒ ገይሮም ክዝርግሑ ቀንዮም። ካብቲ "እዋይ ኣሪግና ኢና እባ" ዝብል ስምዒት ውጽእ ኢልና ምስእንርኢ ግን፡ ዘይተለወጡ ነገራት እውን ብዙሓት እዮም። ኣብኣ'ለው ንዓሰርተ ዓመታት ውንኡ ስሒቱ ዝጸንሐ (ኣብ ኮማ ዝነበረ) ሰብ እንተዝነቅሕ፡ ንናይ ዓለምና ብዙሓት መራሕቲ ሕጂ'ውን ኣብ መንበሮም ምረኸቦም። ትፈልጥዎም ዶ? ዝርዝር ኣስማቶም ኣብ መወዳእታ እዚ ጽሑፍ ክትረኽብዎ ኢኹም። ፈተነ ዕልዋ መንግስቲ ዘየውደቖም፣ ሕገ-መንግስቲ ዝከለሱ፣ ደጋጊሞም መረጻ ዝሰዓሩ መራሕቲ፡ ድሕሪ ዓሰርተ ዓመት ሕጂ'ውን ኣብ መንበሮም ኣለዉ። ፖለቲካ ዓለምና ዋላካ ብዙሕ ዝተቐያየረ ነገር እንተሃለዎ፡ ንሶም ግን ሕጂ'ውን በትረ ስልጣኖም ምስጨበጡ'ዮም። ብኣንጻሩ፡ ስዊዘርላንድ ኣብቶም ዝሓለፉ ዓሰርተ ዓመታት፡ 10 ፕረዚደንታት ነይሮምዋ። ምኽንያቱ ድማ፡ ብመሰረት ሕገ መንግስቲ እታ ሃገር ፕረዚደንት ንሓደ ዓመት ጥራሕ'ዩ ዘገልግል። ሕጂ'ውን ይመክኽ ሰብ ሰርሖ ብዝኾኑ ምኽንያታት ይመክኽ ብዛዕባ ዘለዉ ኹምሪ በረዳት ዓለምና ምስማዕ ካብ እንጅምር ነዊሕ እዋን ኮይኑ እዩ። ናትና ሜላ ኣነባብራ ግን ሕጂ'ውን ኣይተቐየረን። ለውጢ ኩነታት ኣየር ፈለማ ንድኻታት ሃገራት እዩ ዝሃሲ፤ መራሕቲ ዓለምና ግን ጽልውኡ ንምቕናስ ዘኽእል ስምምዕ ክገብሩ 21 ዓመታት ወዲኡሎም። ኣብቲ ዝሓለፈ ዓሰርተ ዓመት፡ ገለ ምምሕያሽ ኣይተርኣየን። ዋዒ ዓለምና እውን ካብ መዓልቲ ናብ መዓልቲ እናወሰኸ ይኸይድ ኣሎ። ሕጂ'ውን ኣብ ድክነት ብደረጃ ዓለም ዘይምዕሩይ ሃብቲ ይውስኽ ዝተለወጠ ነገር እንተሃለወ፡ ቅድሚ ዓሰርተ ዓመት ናይ ዓለምና ሃብታማት ኩባንያታት፡ ናይ ነዳድን ባንክን ትካላት ምንባረን እዩ። ኣብ 2018 ግን፡ ብዓበይቲ ትካላት ቴክኖሎጂ ተዓብሊሉ እዩ። ከም ዘለዎ ዝቐጸለ ነገር ግን፡ ኣብ መንጎ ሃብታማትን ድኻታትን ዘሎ ዓብዪ ፍልልይ እዩ። እካደኣስ፡ ድሕሪ እቲ ናይ 2008 ገንዘባዊ ቅልውላው፡ እናሰፍሐ ከይዱ። ባይቶ ዓዲ እንግሊዝ ዘውጸኦ ትንታነ ከምዘርእዮ፡ ካብ 2008 ክሳብ 2017፤ ሃብቲ ናይቶም 1 ሚኢታዊ ኣብ መላእ ዓለምና ዝርከቡ ሃብታማት በብዓመቱ ብ 6 ምኢታዊ ክዓቢ እንከሎ፡ ናይቶም 99 ሚኢታዊ ድኻታት ግን ብ 3 ምኢታዊ ጥራሕ እዩ ዓብዩ። እቲ ጸብጻብ ከምዘመልክቶ፡ እቶም 1 ምኢታዊ ሃብታማት፡ ኣብ 2030 ናይ ዓለምና 64 ምኢታዊ ሃብቲ ክብሕቱ ኣብ መገዲ እዮም ዘለዉ። ሕጂ'ውን ዘይምዕሩይ ብዛዕባ ማዕርነት ደቂኣንስትዮ ብዙሕ እኳ እንተተወግዐ፡ መዓልታዊ ህይወተን ግን ብዙሕ ኣይተለወጠን። ሓቂ እዩ፡ ገለ ነገራት ተለዊጦም እዮም። ንኣብነት፡ ብትሕቲ ቀምሽ ጓል ኣንስተይቲ ስእሊ ምስኣል ኣብ ዓዲ እንግሊዝ በሕጊ ዘቕጽዕ ገበን ኮይኑ'ሎ። ደቡብ ኮርያ ድማ፡ ብዝተሓብኡ ካሜራታት ዝተቐረጹን፡ ደቂኣንስትዮ ክዳነን ክቕይራ እንከለዋ ዘርእዩ ቪድዮታት ዝዝርግሕ ዝነበረ መርበብ ሓበሬታ ዓጽያ እያ። ስዑዲ ዓረብ እውን፡ ደቂ ኣንስትዮ ናብ ሜዳ ኩዕሶ እግሪ ኣትየን ጸወታታት ክሪኣ ፈቒዳ፡ ንገለ ደቂኣንስትዮ ድማ መዘወሪ ፍቓድ መኪና ሂባ'ላ። ኣብ ህንዲ ድማ፡ ደቂ ኣንስትዮ ከይኣትወኦ ክልኩል ናብ ዝነበረ ገለ ቤተመቕደሳት ክኣትዋ መሰል ረኺበን ኣለዋ። ግን ከኣ፡ ደቂ ኣንስትዮ ኣብ እዋን ወርሓዊ ጽግያት፡ ተገሊለን ንበይነን ኣብዝቕመጣሉ ኣጉዶ ብዙሓት ይሞታ ኣለዋ። ኣብ ህንዲ ሕጂ'ውን ኣዋልድ ብብዙሓት ኣወዳት ይዕመጻን ይጋፈዓን። ምስዳድ ጥንሲ፡ ኣብ ኤልሳቫዶር ሕዚ'ውን ንማእሰርቲ ዘቃልዕ ወንጀል እዩ። ንደቂኣንስትዮ እቲ ኣዝዩ ሓደገኛ ዝኾነ ቦታ ድማ ቤተን እዩ። ኣብ ገለ ሃገራት ኣፍሪቃ ድማ ብዙሓት ኣብ እዋን ምኽንሻብ ህይወተን ይሓልፍ። ጉዳይ ማዕርነት ደቂ ኣንስትዮ፡ ኣብ ዓለምና ኣዝዩ ዝሑል ምምሕያሽ እዩ ዘርእይ ዘሎ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ዝተሳለጠ ዋዕላ ቁጠባ ዓለም (World Economic Forum) ብመሰረት ዘቐመጦ ግምት፡ ኣብ መንጎ ደቂተባዕትዮን ደቂኣንስትዮን ዘሎ ፍልልይ መሃያ ንምምላእ 202 ዓመት የድልይ። እቶም ዘይተለወጡ ሰብመዚ መን'ዮም? ላዕለዋይ ተርታ ካብ ጸጋም ንየማን:ቴዮዶሮ ኦብያንግ ምባሶጎ (ኢኳቶሪያል ጊኒ)፣ ኤሞማሊ ራህሞን (ታጂኪስታን)፣ ኢሳይያስ አፈወርቂ (ኤርትራ)፣ ኣሌክሳንደር ሉካሼንኮ (ቤላሩስ)፣ ፋኦሬ ኛሲንቤ (ቶጎ)፣ አንጌላ መርክል (ጀርመን)፣ ኢልሃም ኣሊዬቭ (ኣዘርባይጃን)፣ ፒዬር ንኩሩንዚዛ (ቡሩንዲ)፣ ኤቮ ሞራሌስ (ቦሊቭያ) ማእኸላይ ተርታ ካብ ጸጋም ንየማን: ፖል ቢያ (ካሜሩን)፣ ጆሴፍ ካቢላ (ዲሞክራሲያዊት ሪፐብሊክ ኮንጎ)፣ ቤንጃሚን ኔታንያሁ (እስራኤል)፣ ማሕሙድ ኣባስ (ፓሌስታይን)፣ ኑርሱልታን ናዛርባዬቭ (ካዛኪስታን) ፣ ዓብደላዚዝ ቦኡትፍሊካ (ኣልጄሪያ) ፖል ካጋሜ (ሩዋንዳ) ዮዌሪ ሙሴቬኒ (ኡጋንዳ) ኦማር አል-ባሺር (ሱዳን) ታሕተዋይ ተርታ ካብ ጸጋም ንየማን: ዓሊ ቦንጎ ኦዲንባ (ጋቦን)፣ ኢድሪስ ዴቢ (ቻድ)፣ ቭላድሚር ፑቲን (ሩስያ)፣ ዴኒስ ሳሱ ንጌሱ (ኮንጎ)፣ ሬሴፕ ታዪፕ ኤርዶጋን (ቱርክ) ኢስማዔል ኦማር ጌሌህ (ጂቡቲ) ባሻር አል-ኣሳድ (ሶሪያ) ጉርባንጉሊ ቤርዲሙሃሜዶ (ቱርክሜኒስታን)