''ደቀንስትዮ መስዋእትነት ዝኸፈላሉ ቃልሲ፡ ናፅነት ህዝቢ ዝዓገተ ስርዓት እዩ ሃኒፁ''
ኣብ ሕምብርቲ ከተማ መቐለ ብናይ ቀደም ኣፃውዓ እንዳ ኣቦይ ፍቓዱ (ቀበሌ 14) ተወሊዳን ዓብያን። ክሳብ 10ይ ክፍሊ ኣብ ቤት ትምህርቲ ሃፀይ ዮሃንስ ተማሂራ። 11ን 12ን ክፍልታት ድማ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ፈፂማ።
የውብማር ኣስፋው ብ1968 ዓ.ም ተጋዲላ ፅቡቕ ውፅኢት ስለዘመዝገበት ድማ ካብ ኢድ ጃንሆይ ሽልማት ተረኪባ። ሻቡ ከምኡ እዩ ዝግበር ነይሩ፤ ፀብለልታ ንዘርአዩ ንጉስ ይሽልሙዎም። ብትምህርታ ነፊዓ ድማ ናብ ዩኒቨርሲቲ ቀዳማዊ ሃይለስላሴ (ዩኒቨርሲቲ ኣዲስ ኣበባ) ኣትያ። እግራ ናብቲ ዩኒቨርሲቲ ገና እንተይኣተወ ቃልሲ ተቐቢልዋ፤ ኣግኣዚ (ዘርኡ ገሰሰ) ኣንፈት ቃልሲ ኣጨቢጥዋ። የውብማር ኣብ ላዕለዋይ ካልኣይ ብርኪ ቤት ትምህርቲ እንተላ ኣተሓሕዛ ሕሳብ ስለዝተመሃረት ምትያብ (ብታይፕ ምፅሓፍ) ትኽእል እያ። ሻቡ ተጋዳላይ ረዘነ (ዕቑባእዝጊ በየነ) ነቲ ሻቡ ዝጉህር ዝነበረ ቃልሲ ዝምልከቱ ፅሑፋት ይህባ ንሳ ኩሕል ስእል ኣቢላ ተረክቦ። ተጋደልቲ ኣግኣዝን ረዘነን ደሓር ናብ በረኻ ምስ ወፅኡ ተሰዊኦም። የውብማር ኣብቲ ግዜ ትርጉም ቃልሲ ብዙሕ ከይተረደኣ ብወነ ጥራሕ ኣብ ጐኖም ኰይና ትሰርሕ ምንባራ ትዝክር። ብዝዀነ ብዙሕ ዓንቀፍቀፍን ፀገማትን ፀይራ ብ1968 ዓ.ም ናብ ሜዳ ናብ ታዕሊም ወፊራ። ሓድጋይ ዝተበሃለ ተጋዳላይ ንየውብማርን ኣብርሃ ማንጁስን ካብ ማእከል ኣዲስ ኣበባ ኣውጺኡ ናብ መሬት ትግራይ ወሰዶም። ኣብ ዓሳጋራ፡ ብፍሉይ ደግሓራ ተባሂሉ ኣብ ዝፅዋዕ ስፍራ ተዓሊማ። ሓፂር ስረ መሊሳ፣ ብረት ተሓንጊጣ ክትዋጋእ ምስተሰአት ውድብ ኣብ 04 (እንዳ ፖለቲካ) መዲቡዋ። የውብማር ምስቲ ዝነበራ ዓቕምን ልምድን ስራሕቲ ፅሑፍን ሕትመትን ጀሚራ። ንጋዜጣ ወይን ኣብ መበል 8ይ ሕታማ ኣርኪባትላ። ክትዝክር ጉዳም እያ። ንፈለማ እዋን ዝፀሓፈታ ኣርእስቲ "ስሙር ግንባር" ትብል ምንባራ ኣይትርስዕን። ብድሕሪኡ ጋዜጣታትን መፅሄታትን ተጋድሎ ትፅሕፍን ተሕትምን ከምኡ እውን ምሽጥራዊ ውድባዊ ፅሑፋት እውን ትፅሕፍ ነይራ። ኣብ ውድብ ህወሓት፡ ክሳብ ጥሪ 1969 ዓ.ም ንየውብማር ሓዊሱ 26 ደቀንስትዮ ተጋደልቲ ነይረን። "ንመጀመርታ ግዜ 17 ደቀንስትዮ ተጋደልቲ ኣብ እገላ ሰብዖ ዝበሃል ቦታ ንወርሒ መመላእታ ኣኼባ ኣካይድና "ትብል። ደቀንስትዮ ተቓለስቲ ንበይንና ንወደብ፤ ንመሰልና ንቃለስ ኢለን ተለዓላ። ውድብ እውን ተቐቢሉዎ። ብስሩ እባ የውብማር ንምንታይ ተጋዲላ? መሰል ደቀንስትዮ ዘረጋግፅ ውድብ ኣሎ ሰሚዓን ኣንቢባን መሰላ ብቓልሲ ክተረጋግፅ እምበር ብሃበተረኸበ ኣይተጋደለትን። መትከል ውድብ "ብዘይ ተሳትፎ ደቀንስትዮ ዝዕወት ቃልሲ የለን፤ ዝህነፅ ስርዓት እውን ኣይህልውን" ይብል ስለዝነበረ እማና እያ ክትጋደል፡ ክትኳሻሕ። የውብማር ኣብቲ ዝወፈረትሉ ደምበ ቃልሲ፤ ተጋደልቲ ኣብ ኩለመዳይ ስራሕ ተወዲበን ብምቅላሰን ዝተመዝገቡ ዓወታት ብእርይ ቁፅር ተቐምጦ። የውብማር (ማእኸል) ምስ ተጋደልቲ ኣሓታ እስከዳርን (ፀጋም) ትርፉን (የማን) "ብሳላ ቃልስና ደቀንስትዮ ምስ ደቀተባዕትዮ ማዕረ ግራት ተመቒለን። ንምኽባር ሰብኣዊ መሰል ዝሕግዝ ስሪት (ሕጊ) ተቐሪፁ። ማዕረ ንብረት ክረኽባ፣ ኣብ ዘይዕድሚአን ከይምርዐዋ፣ ቃሕ ኣብዘይበለን ክፋታሓ ዝብሉን ካልኦትን ኣብ ሕጊ ሰፊሩ።" ብምባል ትገልፅ። የውብማር ብሳላ እቲ ቃልሲ ተመዝጊቡ ትብሎ እቲ ዋና ዓወት "ህዝቢ ለካስ ደቀንስትዮ ስርዓት ዘርዩወን እምበር ብተፈጥሮአንስ ድኹማት ኣይኰናን ኢሉ ኣሚኑ፤ ኩሉ ዓይነት ስራሕን ሓላፍነትን ክፍፅማ ይኽእላ እየን ዝብል ኣተሓሳስባ እውን ተሃኒፁ" ብዝብል እያ ትገልፆ። ዝተዓንቀፈ ዓወት ኰይኑ ግና ኢላ ትቕፅል የውብማር። "እቲ ብቓልሲ ዝተረኸበ ዓወት ተዓቂቡ ከይቕፅል ናፃ ውዳበስ ይትረፍ ብተነፃፃሪ ናፃ እዩ ዝበሃል ውዳበ ኣይረተረኸበን" ብምባል ተስምር። "ዓቕሚ የብለንን ክመርሓ ኣይኽእላን ዝብል ትምክሕታዊ ኣተሓሳስባን ሕማምን ውድብ ጐዲኡና" ትብል። ኣብ 17 ዓመታት ዕጥቃዊ ቃልሲ ህወሓት ሓንቲ ከም ሓሙስ ተጋዳሊት ኣረጋሽ ኣዳነ ጥራሕ እያ ኣብ ማእኸላይ ኮሚቴ ነይራ። ባዕለን እተን ደቀንስትዮ ተጋደልቲ እውን ይግበአና እዩ ኢለን ኣይተቓለሳን፤ ብዓርሰ ትሕትና ተጐዲአን። ዓቕምን ብቕዓትን ብቓልሲ እዩ ዝጥረ ዝብል ብደንቢ ተዓትዒቱ ኣይተትሓዘን። ነቲ ትምክሕታዊ ሕማምን ነቲ ዓርሰ ምትሓትን ብፅንዓት ኣይመከተኦን። 30 ሚኢታዊ ብፅሒት ሒዘን እንተለዋ ኣብ ስልጣን ግና ኣይነበራን። ደቀንስትዮ ኣብ ጐኒ ጨቆንተን ተሰሊፈን ንምንታይ ይቃለሳ?'ታይ ከፍርያ? "ኣብ ዝዀነ ይኹን ክፋል ዓለም ንናፅነት ኣብ ዝግበር ቃልሲ ደቀንስትዮ ፈለማ መሰለን ብቓልሲ ከምዝረጋገፅ ኣእሚኖም ክኣትዋ ይገብሩ። እዚ ኣብ ህወሓት ጥራሕ ኣይኰነን ኣብ ኩሎም ንሓርነትን ናፅነትን ዝቃለሱ ሓይልታት ቃልሲ ደቀንስትዮ ከምዝቕበሉ ቃል ይኣትዉ። ብድሕሪኡ ከም ቃንጫ ሽኰር መፅዮም ይድርብዩኻ።" በለት ተጋዳሊት የውብማር። ደቀንስትዮ ምስቶም ንናፅነት ዝቃለሱ ሓይልታት ኣብ ጐኖም ተሰሊፈን እንትቃለሳ መሰለን ዝርገፅ እንተዀይኑ እንታይ ድኣ ይገበር? የውብማር መልሲ ኣለዋ። "ፈለማ ናፅነት ክህልው ይግባእ። ናፃ ኰይንካ ተወዲብካ ሓሳብካ ትህበሉ ባይታ ክህልው ኣለዎ። ኣብቲ ዕጥቃዊ ቃልሲ ድማ ናፃ ውዳበ ኣይነበረን።" ንምንታይ እዩ ዘይነበረ? ካብ መንጐ ነባራት ኣባላት ኣመራርሓ ማተደኣ ዘመዳ ሓጐስ፣ የውብማርን ኣሰፋውን ቅዱሳን ነጋን (ካብ ፀጋም ናብ የማን) "እቲ ውድብ ብማርክሰ ሌኒናዊ መትከል ጥራሕ እዩ ዝምራሕ፤ በዚ ኣተሓሳስባ እዚ ድማ ኩለን ማሕበራት ኣብ ትሕቲ ህወሓት ክጥርነፋ ይገብር። ዕላማአን ድማ ዕላማ ህወሓት ምትግባር እዩ። ዝተፈላለዩ ኣተሓሳስባታት ኣብ ዘይፀውር ደምበ ቃልሲ ድማ ኣይኰነን'ዶ ናፅነት ደቀንስትዮ ናፅነት ህዝቢ እውን ክረጋገፅ ኣይኽእልን። ናፅነት ክፍቀድ እንተሎ ጥራሕ እዩ ሕብረተሰባዊ ለውጢ ክመፅእ ዝኽእል። እዚ ፀገም እዚ ድማ ኣብ ግዜ ዕጥቃዊ ቃልሲ ይገድድ።" ብምባል ትትንትን የውብማር ኣሰፋው። ኣብ ደምበ ወፅዓ ኣትየን ካብ ወፅዓ ክቃለሳ ዝፅዕራ ደቀንስትዮ ኣብቲ እዋን ደርግ ኣብ ምቅላስ እየን ዘድህባ እምበር ነቲ ኣብ ጓጐአን ዘሎ ወፅዓ ኣይረአየንን። ሃለዋትና ከጥፍእ ንዝመፀአ ሓይሊ ምስ መከትና መሰልና ክረጋገፅ እዩ ኢለን እየን ዝሓስባ። እቲ ክቕድም ዝግበኦ ምቕዳም ድማ ጌጋ ዘይክኸውን ይኽእል። የውብማር ትናሳሕ ዶ? የውብማር ምስ ክልተ ኣሕዋታን ክልተ ደቂ ሓፍታን እያ ተጋዲላ። ምስ ኣሕዋታ ምግዳላ ልዑል ታሕጓስ ይፈጥረላ። ኣብ ጐኒ ኣሕዋታ ብምዃን ተቓሊሳ፡ ደርግ ብምድምሳሱ ኸዓ ፈፂሙ ኣየጣዕሳን። "ደቀንስትዮ መስዋእትነት ዝኸፈላሉ ቃልሲ መወዳእትኡ ስርዓት ብርዥዋ እዩ ሃኒፁ። ናፅነት ህዝቢ ዝዓገተ ስርዓት እዩ ተሃኒፁ። እቲ ኣብ በረኻ ዝተጠጀአ፡ ናፅነት ዝኸልእ ቅዋም ሐዚ ብደረጃ መንግስቲ ናፅነት ደቀንስትዮ ይኸልእ'ሎ" ትብል ተጋዳሊት የውብማር። 15 ዓመት ኣብ ዕጥቃዊ ቃልሲ 10 ዓመት ድማ ኣባል ኣመራርሓ ክልል ትግራይ ብምዃን ተቓሊሳ። ውድብ ህወሓት ብ1993 ኣብ ክልተ ክትግማዕ እንተላ ካብ ፈፃሚት ስራሕ ከምዘግለልዋ ትዛረብ። ሻቡ ግና ንሰለስተ ኣዋርሕ ኣብ ኣመሪካ ኣብ ስልጠና እያ ነይራ። ምስ ተመለሰት እቲ ኩነታት ተቒቢሉዋ። ብድሕሪኡ፤ ነቲ ሕገ ደንቢ ውድብ ዝረገፀ ጉጅለ ከምዘይትቕበሎ ብዕሊ ገሊፃ። በዓልቲ ቤት ተጋዳላይ ገብሩ ኣስራት ብምዃና ጥራሕ ኣድልዎን ምግላልን ከምዝበፀሓ ትኣምን። ብ 1980 ዓ.ም 4 ደቀንስትዮ ተጋደልቲ ፀረ ተባዕትዮ ወላ እውን ፀረ ቅኑዕ መሰል ደቀንስትዮ ኢኽን ተባሂለን ተነቒፈን እየን። ነዚ ንምግላፅ ድማ 'ፈሚኒስት' ኢኽን ዝብል ስያመ ኣብቲ ገምጋም ቀሪቡ። ኣብ በረኻ ኣብ እዋን ገድሊ ዝተጠጀአ ሓዳር ተጋደልቲ የውበማርን ገብሩ ኣስራትን ክሳብ ሎሚ ፀኒዑ ቀፂሉ'ሎ "ማዕርነት ደቀንስትዮ ክረጋገፅ ዝኽእለሉ ግብራዊ ምንቅስቓስ ስለዝገበርና 'ፈሚኒስት' ኢሎሙና። ኰይኑ ግና 'ፈሚኒዝም' መሰል ኣንስትዮ ንምርግጋፅ ዝግበር ስነ ሓሳባዊ ቃልሲ እምበር ፀርፊ ኣይኰነን። ግና ንሳቶም ኣይተረደኦምን ንሕናለ ኣይተረደአናን ነይሩ" ብምባል ነቲ ሻቡ ዝነበረ ምርጋሕ ትገልፆ። ኣብዚ ሐዚ እዋን ንደቀንስትዮ ዘሳትፍ ስርዓት ተሃኒፁ'ዶ ኣይተሃነፀን ዝብል ንምርኣይ ቁፅሪ ኣብ ስልጣን ዘለዋ ደቀንስትዮ ከም መረዳእታ ይቐርብ። ኣብ ቤት ምኽሪ ክልል ትግራይ 50 ሚኢታዊ ብፅሒት ኣለወን ዝብል ከም ሓደ መግለፂ ዕውት ውፅኢት ይውሰድ። ተጋዳሊት የውብማር ንዚ ሓሳብ'ዚ ብኸመይ ከምዘይትቕበሎ ተረጊፃ ትዛረብ። "እቲ ቁፅሪ ዋላ 90 ሚኢታዊ ይብፃሕ ኣንስትዮ ካብ ኢህወዴጋዊ ኣተሓሳስባ ወፂአን ናፃ ውዳበ ክሳብ ዘየረጋገፃ ማዕርነት ዝበሃል ኣይሕሰብን። እተን ኣባላት ዝዀና ናብ ስልጣን ክድይባ እተን ኣባላት ዘይኰና ክመርፃ እዩ ዝድለ። ካብ ከምዚ ዝበለ ግጉይ ኣካይዳ ካብቲ ውድብ ዝተፈለየ ሓሳብ ሒዘን ብምቅላስ ቀስ ብቐስ ናብ ስልጣን እንተዝመፃ እዩ ዝሓይሽ" ከም እምነት የውብማር ሕቶ ናፅነት ዛጊድ ኣይተመለሰን። ናፅነት ኣብ ዘይብሉ ቀያዲ ስርዓት ክንዲ ዝደለየኦ ቁፅሪ ይሃልወን ዝዓብሶ ነገር የለን። እተን ሐዚ ብሰናይ ፍቓድ ኢህወዴግ ናብ ስልጣን ዝደየባ ደቀንስትዮ ፅባሕ እቲ ውድብ እንተተሳዒሩ ብናይ ባዕለን ናፅነታዊ ቃልሲ ዝሓዝኦ ቦታ ስለዘይኰነ ፋሕ እየን ዝብላ። "ዘይተኸምበተ ቃልሲ ተጋድሎ ኣንስትዮ ትግራይ" የውብማር ኣስፋው ኣብ ምግዳል ዝረአየቶን ሓቂ እዩ ኢላ ዝኣመነትሉን ጉዳይ ብመልክዕ መፅሓፍ ሰኒዳቶ። እቲ መፅሓፍ ብ2002 ዓ.ም ብኣምሓርኛ ዝተፅሓፈን "ፊኒክስዋ ሞታም ትነሳለች፤ ያልተቋጨው የትግራይ ሴቶች ገድል" ዝብል ርእሲ ኣለዎ። የውብማር "ኣንስትዮ ትግራይ ዝኸፈለኦ መስዋእትነትን ዝረኸበኦ ረብሓን ሚዛኑ ስለዝሰሓተ ኣነ ብዓቕመይ መበገሲ ዝኸውን ፅሒፈ። እቲ ቃልሲ ብሓንቲ መፅሓፍ ጥራሕ ኣይግለፅን። ፊኒክስ ድማ ወዲቓ ትትስእ፤ መግለፂ ፅንዓትን እምብለይ በሃሊትን ገይራ ትውሰድ ዓሌት ዑፍ እያ፤ እቲ መፅሓፍ ተስፋ ብዘይቀበፀ ሰብ ዝተፅሓፈን ክንትስእ ኢና፤ ብዝብል ተስፋ ዘስንቕ እምበር ተስፋ ዘቑርፅ ኣይኰነን'' ብምባል መደምደታ ተዕርፍ ፀሓፊት እቲ መፅሓፍ የውብማር። ነቲ መፅሓፍ ብርክት ዝበለ ሰብ ኣንቢብዎ'ሎ። ናብ ህዝቢ ቀሪቡ እውን ተገምጊሙን ርእይቶ ተዋሂብዎን እዩ። ደቀንስትዮ ኣብ ዝወፈራሉ ብፅንዓት ተቓሊሰን ከምዝዕወታ ተገንዚብና ኢና ዝብል ርእይቶ ካብ ብዙሓት መናእሰይ ረኺባ። እዚ ድማ ንየውብማር ዓብዪ መኽሰብን ሽልማትን እዩ። ኣንስትዮ ኣብቲ ቃልሲ ዝነበረን ተጋድሎ ካብቲ መፅሓፍ ዝተረደአ ሰብ ሰኣን ዘዋፍረን እዩ እምበር ብወረ ተይኰነስ ብተግባር ለውጢ ኣብ ምምፃእ ዓብዪ ግደ ኣለወን ዝብል እምነት ክሕዝ ይኽእል። ለበዋ የውብማር "ኣብ ዓድና ናፃ መራኸቢ ህዝቢ የለን፤ ሓደ ዓይነት ኣተሓሳስባ ዘለዎ ኢህወዴግ ተቘፃፂርዎ። ህዝባዊ መራኸቢ ሓፋሽ ኣብ ዘይብሉ ድማ ዋላ ሓደ ነገር ክግበር ኣይኽእልን። ኰይኑ ግና ብደቀንስትዮ ዝምረሓ ውሱናት ውልቀ ሚድያ ኣለዋ፤ እዚአን ጠመተአን ኣብ ደቀንስትዮ መናእሰይ ክገብራ እላቦ። ናፃ ሕቶ ደቀንስትዮ ኣልዒለን ክሰርሓ እምሕፀን። ዝተመሃራ ደቀንስትዮ ባይታ ክረኽባ ካብተን ብደቀንስትዮ ዝምርሓ ውልቀ መራኸብቲ ሓፋሽ ብዙሕ እፅበይ" ትብል።