ስነ-ጥበባዊ ግርማይ ዓንዶም፡ "ንሙዚቃ ይቕልቦ'የ እምበር ኣይቅልበኒን'ዩ"
ግርማይ ዓንዶም ኣብ ዝተፈላለየ ኣህጉራዊ በዓላት ብምስታፍ፡ ንኤርትራ ብመንገዲ ሙዚቃ ኣቢሉ ምስ ዓለም ከላልያ ዝጸንሐን ዘሎን ስነ-ጥበባዊ'ዩ።
ሙዚቃ ዝተፈላለየ ሕብርታት'ዩ ዘለዎ ግርማይ ዓንዶም፡ ብዶባት ከይተሓጽረ ናይ ዝተፈላለያ ሃገራት ምብራቕ ኣፍሪቃ ቅዲ ሙዚቃ ኣብ ዜማታቱ ብምትእትታው ኣብ ምምዕባል ሙዚቃ ሃገሩ እጃሙ ዘበርከት ዘሎ መንእሰይ'ዩ። ቅድሚ ናብ ሙዚቃ ዓለም ምእታዉ ግን ግርማይ ኣብ ስነ-ጥበብ ዘለዎ ፍቕሪ ብቅብኣ ስእሊ ኢዩ ጀሚሩ። ኣብ ሞንጎ ቅብኣን ሙዚቃን ዘሎ ዝምድና ድማ ብኸምዚ ዝስዕብ ይገልጾ… "ሙዚቃን ሕብርታትን ክልተ ዘይነጻጸል ዓውዲታት'ዩ። ኣብቲ ቅብኣ ሙዚቃ'ሎ፡ ኣብቲ ሙዚቃ ከኣ ሕብርታት ኣሎ። ከምቲ ሓደ ተፈጥሮኣዊ ዝኾነ ከባቢ፡ እቲ ማይን ሳዕሪን ኣግራብን ዘይፈላለይ፡ ቅብኣን ሙዚቃ ዘይፈላለዩ ክልተ ናይ ተፈጥሮ ዓውዲታት ኢዮም።" ኣብ ንኡስ ዕድሜዑ ንቤት ትምህርቱ ወኪሉ ኣብ ናይ ቅብኣ ውድድር ንኽሳተፍ ካብ ተሰነይ ናብ ኣስመራ ዝኸይድ ዝነበረ ግርማይ፡ ነቲ ኣብ ዉሽጡ ዝነበረ ናይ ሙዚቃ ዉህበት ንኸለሊዮ ኣገዳሲ ተራ ዝተጻወተ ፍቱዊ ዓንዶም ዝተባህለ ዓቢይ ሓዉ ኢዩ ኔይሩ። ፍቱዊ ካብን ናብን ኤርትራን ሱዳንን መራሒ ናይ ጽዕነት ማኪና ስለዝነበረ፡ ሓደስቲ ዝወጽኣ ካሴታት ደርፊ ንገዛ ሒዙ ይመጽእ ኔይሩ። ሙዚቃ መግለጺ ሂወት'ዩ "ሓወይ ከይተረደኦ ንዓይ ሓደ ቤት ትምህርቲ'ዩ ከፊቱለይ ኣብ ገዛ። ኣብቲ መጀመርታ፡ ትምህርቲ ናይ ሙዚቃ ክወስድ ዕድል ስለዘይነበረኒ፡ ባዕለይ'የ ንነብሰይ ሚሂሬያ። ብድሕሪኡ'የ ቁሩብ ጊዜ ምስ ረኸብርኩ ናብ ኪኢላታት እናኸድኩ ነቲ ዘለኒ ዓቕሚታት ክዕቢዩ ጀሚረ።" ሙዚቃ መግለጺ መዓልታዊ ህይወት'ዩ ግርማይ ንሙዚቃ ከም ነጸብራቕ ናይ ህይወት ኢሉ'ዩ ዝገልጾ። ስለዝኾነ ድማ፡ ስነ-ጥበብ ብሓፈሽኡ ነቲ ኣብ መዓልታዊ መነባብሮ ደቂ-ሰባት ንዝጋጥሙ ብድሆታት ዝገልጽ ክኸዉን ይግባእ ይብል። ብፍላይ ኣብታ "ህይወት" ዘርእስታ፡ ብደረጃ ኣፍሪቃ ዓቢ ዝና ዘተረፈት ደርፉ፡ ኣብ ካርቱም፡ ካምፓላን ሳሃራን ዝተቀርጸት፡ ናይ ዝተፈላለያ ሃገራት ኪኢላታት ጻዕሪ ዝፈሰሳ ስራሕ'ያ "ኣብ ህይወት ብዙሕ ብድሆታት ኢዩ ዘሎ። ምስ'ዚ ኹሉ ሽግር ግን፡ ከም ሰባት እንታይ እንተጌርና ኢና ክንሑጎስ እንኽእል ሓሲብና፡ ኪንዮ ምንባር ዝኸይድ ፍቕሪ ህይወት ንኽህልወና ዝብል መልእኽቲ'የ ብሙዚቃይ ከመሓላልፍ ዝደሊይ።" ዜማታቱ ኣብ ምውህሃድ ይኹን ብመልክዕ ተንቀሳቓሲ ስእሊ ኣብ ምቕራጽን ዝሓልፍ ግዜን ጻዕሪን ንብዙሓት ሰባት ዘሳትፍ ናይ ሓባር ዕማም ከምዝኾነ ድሕሪ ምግላጽ፡ ግርማይ ቀጺሉ፡ ዝኾነ ስራሓት ሙዚቃ ካብ ፍቕሪ ስነ-ጥበብ ዝብገስ ክኸዉን ከምዘለዎ'ዩ ዝኣምን። "ሙዚቃ ብዓይኒ ንግዲ ሪእየዮ ኣይፈልጥን`የ። ኩሉ ግዜ ሙዚቃ ክሓስብ እንከለኹ ናይ ዉሽጠይ ዕላልን ዛንታን'ዩ። ስለዚ ንዑኡ ብዓይኒ ንግዲ ክርእዮ ኣይክእልን'የ።" ሙዚቃ ዑምቀት ክህልዎ ኣለዎ እዚ ኾይኑ ግን፡ ኣፍቀርቲ ሙዚቃ ንመሰል ስነ-ጥበባውያን ብምሕላው፡ ነቲ ብዙሕ ጻዕሪ ዝተገብረሉ ስራሓት ኣብ ክንዲ ብዘይሕጋዊ ኣጋባብ ምቕዳሕ ገዚኦም ብምዕዳግ ደግፎም ከርእዩ ተላብዩ። "ሙዚቃ ቀዳማይ ስርሐይ ኔይሩ እንተዝኸውን ሎሚ ፈጺሜ ካብቲ ናይ ሙዚቃ ዓለም ተኣልየ ምሃለኹ። ኣነ ግን ካልእ ሞያ ስለዘለኒ ነቲ ሙዚቃ ከም ድጎማ ኢየ ዝቕልቦ ዘለኹ ምኽንያቱ እቶም ደገፍተይ ስለዝጽብዩዎ ንዖኦም ከሕዝን ኣይደልይን ኢየ።" ዉጽኢታት ፍሪያት ግርማይ፡ ሙዚቃ ኤርትራ ትማሊን ሎሚን ኣብ 60ታት፡ ኤርትራ ካብተን ኣብ ምዕባለ ሙዚቃ ቀርኒ ኣፍሪቃ ዓቢ ጽልዋ ዝነበራ'ያ ዝበለ ግርማይ፡ ብፍላይ ካብ 90ታት ጀሚሩ ግን ኣብ ትሕዝቶኡ ከንቆልቅል ከምዝጸንሐ እዩ ዝገልጾ። "ኤርትራዊ ሙዚቃ ናብ ምጥፋእ ገጹ ኢዩ ዝኸይድ ዘሎ ምኽንያቱ ኩሉ ነገር ብዓይኒ ዕዳጋ ንሪእዮ ስለዘለና'ዩ።" ካልእ'ውን እቲ መንግስቲ ዝገብሮ ቀጥታውን ብተዘዋዋሪ ዝግበር ምትእትታውን ናይ ምቁጽጻር ዝንባለ ኣብ ስነ-ጥበብ ሃገርና ዓቢ ዕንወት ዘስዓበን ኣብዚ ዘለናዮ ደረጃ ከውርዱና ካብ ዝኻኣሉ ቀንዲ ምኽንያታት ምዃኑ ይዛረብ። ካብ ምምራር ሓሊፍና ንትንሳኤ ሙዚቃ ኤርትራ ክንገብሮ እንኽእል ክንገብር ኣሎና እዚ ኣብ ልዕሊ'ቶም ኣብ ሙዚቃ ዝነጥፉ ዝነበሩ ስነ-ጥበባውያን ዓቢ ጽልዋ ኣለዎ፡ ምኽንያቱ፡ ብውሕዱ ፍርያቶም ኣብ መራኸቢ ብዙሓን ናይ ምቕራብን ምቅላሕን ተኽእሎኦም ጸቢብ ስለዝነበረ፡ ይበል ግርማይ። "ነቲ ዘሎ ጸገማት ከነለሊዮ እንተኺኢልና፡ ዓቕምታትና ኣወሃሂድና ነዚ ሙዚቃና ቅርጺ ኣትሒዝና ናብቲ ዓለምለኻዊ መድረኽ ከነምጽኦ ንኽእል ኢና።" እታ 'ህይወት' ትብል ብልጽቲ ደርፉ ዝሓዘለት ሳልሰይቲ ኣልቡም ኣብ ምድላው ዝርከብ ዘሎ ኣብዚ ቀረባ እዋን ናብ ፈተውቲ ሙዚቃ ሒዙ ክቐርብ'ዩ። 'ጓይላ ጓይላ' ከምኡ'ውን 'ሄሎ ማማ' ኣብ ኣሰራርዓ ሙዚቀአን ዓቢ ዑምቀት ዘለወን ኮይነን፡ ኣቲ ኣብአን ዘሎ መዚቃዊ ኣሰራርዓ ዝኾነ ይኹን ሰብ፡ ማለት ዋላ ወዲ ሃገር ዘይኮነ ብዘይ ዝኾነ ጸገም ክደግሞ ዝጥዕም ስለዝኾነ፡ እዚ ሓደ ክፋል ናይቲ ሙዚቃ ኤርትራ ኪንዮ እፍሪቃ ከይዱ ብዓለም ደረጃ ንሃገሩ ኣብ ምምላይ ካብ ዝገብሮ ዘሎ ጻዕሪ ምዃኑ`ዩ።