ብሽንቲ፡ ምርመራ ምልኦ ከብቲ ዝሕበር መሳርሒ ዝመሃዘ፡ ዶክተር ሲሳይ
ሓጋዚ ፕሮፌሰር ዶክተር ሲሳይ ወልደገብርኤል ኣብ ዩኒቨርሲቲ መቐለ ብተመራማርነትን መምህርነትን ይሰርሕ። ንዝሓለፉ 13 ዓመታት ፍልጠቱ፣ ዓቕሙን ክእለቱን ብምጥቃም ዝተፈላለዩ ምህዞታት ናብ ረብሓ ኣውዒሉ።
ዩኒቨርሲቲ መቐለ ንተመራመርቲ ዝስልዖ ዓመታዊ ባጀት ጽቡቕ ተሞክሮ ንኸጥርዩ ከም ዝሓገዞም ዶክተር ሲሳይ ይገልጽ። ካብ ምፍራይ ጸረ-ባልዕ ኬሚካላት ዝጀመረ ውጽኢት ምርምሩ፡ ኣብዚ ሕዚ እዋን ናብ ሓሙሽተ ዓይነታት ምህዞታት በጺሑ ይርከብ። ምህዞታት "ንመጀመርታ ግዜ ዝተመራመርኩሉን ውጽኢት ዝረኸብኩሉን ንባልዓት ዘጥፍእ ኬሚካል ክኸውን ከሎ፡ ካልኣይ ምህዞይ ከኣ ኣብ ዝሓጸረ እዋን ሳዕሪ ወይ እኽሊ ክቦቁል ዘኽእል ፈሳሲ መሰሰኒ ምህርቲ (ማዳበርያ) ናብ ኣገልግሎት ኣብቂዐ" ክብል ይገልጽ። እቲ ብሳልሳይ ደረጃ ዝረኸቦ ውጽኢት ምርምሩ ኣብ እንስሳት ዘቤት ዝፍጠሩ ባልዓት [ቁርዲድ፣ ቁንጪን ካልኦትን] ዘጥፍእን ንነዊሕ እዋን ከይለግብወን ዝከላኸልን መድሓኒት'ዩ። ኣብ ቀረባ እዋን ከኣ ክልተ ዓብዪ ረብሓ ዘለዎምን ቅድሚኡ ኣብ ውሽጢ ዓዲ ዘይተሰርሑን ውጽኢታት ጻዕሩ ናብ ኣገልግሎት ክውዕሉ ገይሩ'ሎ። እቲ ሓደ ምህዝኡ ጥዕና ጸባ ጠለ በጊዕን ከብትን ብምምርማር፡ ጸባ ኣብ ልዕሊ ዝጥቀም ሰብ ሕማማት ከይመሓላለፉ ምቁጽጻር ዘኽእል ከም ዝኾነ ዶክተር ሲሳይ ይዛረብ። "ጸባ ብዝተፈላለየ ሕማማት ይጥቃዕ'ዩ፤ እቲ ጸባ ገና ኣብ ጎሎ [እታ ላሕሚ] እንከሎ'ዩ ብሕማም ዝጥቃዕ። ስለዚ ነቲ ጎሎ ብምምርማር ኣብቲ ጸባ ዝርከቡ ንጥዕና ሰባት ጠንቂ ዝኾኑ ባዕዲ ነገራት ዘነጽር መሳርሒ እዩ" ክብል የረድእ። ኣብዚ ዓመት ዝሰርሖ ሓምሻይ ምህዝኡ፡ ቅድሚ ሎሚ ኣብ ኢትዮጵያ ጥራይ ዘይኮነስ ኣብ ምሉእ ኣፍሪቃ'ውን ዘይነበረ ምዃኑ ይገልጽ። "እዚ ምህዞ፡ ኣላሕም ወይ ጠለበጊዕ ልክዕ ከም ደቂሰብ ማለት ደቂኣንስትዮ ብሽንቲ ምርመራ ጥንሲ [ምልኦ] ዝግበረሉ እዩ። ካብ 20 መዓልቲ ጀሚሩ ክሳብ ዝወልዳ ኣብ ዘሎ እዋን ካብ ሽንተን እናተወሰደ ምርመራ ይካየደሉ" ክብል የረድእ። ጥዕና ጸባ ኣብ ሕብረተሰብ ዘለዉ ጸገማት ንምፍታሕ ናብ ምርምርን ምህዞን ከድህብ ከም ዝኸኣለ ዝዛረብ ዶክተር ሲሳይ፡ ሓረስቶት ንውጽኢታት ምርምሩ ክጥቀሙ ምርኣይ ከም ዘሕጉሶ ይገልጽ። "ቅድሚ ሎሚ፡ ገባራት፡ ጸባ ምስተሓለበ ጻዕዳ ብምዃኑ ጥራይ ጥዑይ መሲልዎም ናብ ዕዳጋ የቕርብዎ ወይ ኣብ ገዝኦም ይጥቀምዎ። በዚ ምኽንያት ከኣ ኣብ ጥዕና ሰባት ጸገም ይስዕብ" ይብል። ነዚ ንምታሕ ከኣ ኩነታት ጥዕና ጎሎ ናይታ ላሕሚ ምምርማር ኣገዳሲ ብምዃኑ፡ ነቲ መሳርሒ ንምምሃዝ ተበጊሱ። "እቲ ጎሎኣ ብባክተርያ፣ ፈንገስ ወይ ቫይረስ ክጥቃዕ ይኽእል'ዩ። ስለዚ መጀመርታ እቲ ምልክት ዘየርእይ ናይ ጎሎ ሕማም ክምርመር ኣለዎ። እቲ ምህዞይ ከኣ ነዚ ምልክት ዘይብሉ ሕማም መመርመሪ ዝኸውን'ዩ" ይብል። ቅድሚ ሕዚ 'ካሊፎርንያ ማሳቹሴትስ' ዝበሃል ተመሳሳሊ ኣገልግሎት ዝህብ ናይ ኣሜሪካ ምህርቲ ኣብ ኢትዮጵያ ነይሩ'ዩ። ዶክተር ሲሳይ ከም ዝበሎ፡ እቲ ምህርቲ ካብ ዕዳጋ ካብ ዝጠፍእ ዓመታት ኣቑጺሩ'ሎ። "ዋግኡ'ውን ንሓንቲ ሌትሮ ክሳብ ኣርባዕተ ሽሕ ቅርሺ ይበጽህ ነይሩ። ሕዚ ዝመሃዝናዮ ግን እቲ ገባር ብንኢሽተይ መጠን ብዝነኣሰ ዋጋ ክረኽቦ ዝኽእል'ዩ። ንሓምሳ ኣላሕም ከመርምር ዝኽእል ሓደ ሚኢቲ ብር ብዘይመልእ ኢና ንሸጦ" ክብል ብንጽጽር ይገልጽ። ምርመራ ጥንሲ ብሽንቲ ቅድሚ ሕዚ ኣላሕም ወይ ጠለበጊዕ ምልኦ (ጥንሲ) ምሓዘንን ዘይምሓዘንን ብመርፍእ ወይ ብተለምዶኣዊ መገዲ ምርመራ ይካየድ ነይሩ። ብፍላይ እቲ ገባር ጥሪቱ መላእ ድያ ኣይኮነትን ንምፍላጥ ይጽገም ምንባሩ ዝገልጽ ዶክተር ሲሳይ፡ "ናይ ግድን ሓገዝ በዓል ሞያ ሕክምና እንስሳ ክረኽቡ ኣለዎም" ይብል። በዓል ሞያ ሕክምና እንስሳ ኣብ ገጠራት ብቐረባ ምርካብ ከኣ ኣጸጋሚ'ዩ። እቲ በዓል ሞያ'ውን እንተኾነ ኢዱ ናብ ውሽጢ ብምእታው'ዩ ነቲ ምርመራ ዝገብር። ነዚ ክገብር ከሎ ከኣ ነቲ ኣብ ማህጸን ዘሎ ክሳብ ክልተ ወርሒ ዝኾኖ ድቂ ምትንካፉ ስለዘይተርፍ ጉድኣት ከብጽሓሉ ከም ዝኽእል የረድእ። "እዚ ሕዚ ምሂዝናዮ ዘለና ንግዘን ወጻእታትን ገባራት ብዝለዓለ መጠን ክንክይ ዝኽእል'ዩ። ብቐሊሉ ኣብ ገዝኦም ኮይኖም ናይታ ላሕሚ ሽንቲ ናብታ ንሕና ንህቦም ንኢሽተይ ብልቃጥ ብምእታው ብሕብሪ ጥራይ ነቲ ውጽኢት ክፈልጡ ይኽእሉ" ክብል የብርህ። ነዚ ዝገብሩ በዓልቶም እቶም ገባራት ኮይኖም፡ እቲ ምልኦ (ጥንሲ) ክንደይ ኣዋርሕ ከም ዝኾኖ ክፈልጡሉ ዝኽእሉ ምህዞ'ዩ። ኣፍልጦን ተቐባልነትን ዶክተር ሲሳይ ኩሎም ምህዞታቱ ካብ ቤት ጽሕፈት ኣእምሮኣዊ ንብረት ኢትዮጵያ ከምኡ'ውን ካብ በዓል መዚ ጽርየትን ቁጽጽርን ወረቐት ምስክር ዋንነት ረኺቡሎም'ዩ። ኣብዚ ሕዚ እዋን ከኣ ናብ ዕዳጋ ብምውዓሎም ሓረስቶት ክጥቀሙሎም ጀሚሮም ኣለዉ። ኣብ ዝተፈላለዩ ክልላት ኢትዮጵያ ዝበጽሑ ውጽኢታት ምርምራቱ ብሓረስቶት ተቐባልነት ምርካቦም ይገልጽ። "ብፍላይ እቲ ኣብ መጀመርታ ዝረኸብክዎ ጸረ-ባልዕ መድሓኒት ኣብ ክልል ኦሮሚያ ብጣዕሚ ተፈሊጡን ጠለብ ረኺቡን። እቶም ሓደሽቲ'ውን እናተፈለጡ ትእዛዛት ንቕበል ኣለና" ይብል። ሓረስቶት ኣብ ኣጠቓቕማ እኹል ግንዛበ ንኽህልዎም ድማ ንሱን ካልኦት መሳርሕቱን ብስለኪ እናረኸቡ እኹል ሓበሬታ ይህብዎም። እዞም ምህርትታት ብፍላይ ከኣ መመርመሪ ጥዕና ጸባን ብሽንቲ ዝግበር ምርመራ ምምላእ (ጥንሲ) ኣላሕም ናብ ዕዳጋ ካልኦት ሃገራት ሃገራት ኣፍሪቃ ንምቕራብ ትልሚ ኣለዎ። ዶክተር ሲሳይ፡ ስራሕቱ ከስፍሕን ምህርትታቱ ናብ ሓረስቶት ብዝሓሰረን ብብዝሑን ንምቕራብ'ኳ ድልየት እንተሃለዎ፡ ብሰንኪ ሓደ ጸገም ነዚ ምግባር ከምዘይክኣለ ይዛረብ። "ኣብዚ ሕዚ እዋን ኩሉ ስራሕተይ ኣብ መንበሪ ገዛይ እየ ዝሰርሖ፤ ስድራይን ካልኦት ሰባትን ኣብ እንነብረሉ መረባ [ካንሸሎ] ምርምር የካይድ ኣለኹ። ኬሚከላት ዝፈርየሉ ትካል ካብ መንበሪ ገዛ ክርሕቕ ከምዘለዎ ዝፍለጥ'ዩ" ይብል። እዚ ጸገሙ ንኽፍታሕ ናብ ምምሕዳር መቐለ ዘቕረቦ መስርሒ ቦታ ናይ ምርካብ ሕቶ ጽቡቕ ተስፋ ከምዝረኸበሉ ገሊጹልና።