ኣብ መዳወብቲ ከባቢታት ክልላት ኦሮሚያን ሶማሌን ብዝተወልዑ ጎንፅታት ህይወት ሰባት ጠፊኡ፤ ብኣሽሓት ዝቑፀሩ ዜጋታት እውን ካብ መረበቶም ተመዛቢሎም።
መንግስታት እተን ክልላት ነንሕድሕዶም ምጥቕቓኖምን ኣብ ሞንጎኦም ዘሎ ምልልስ ቃላትን፥ ርክብ መንግስታት እተን ክልላት ዝርከበሉ ደረጃ ካብ ምሕባሩ ብዝሰገረ ክብደት እቲ ጎንፂ የረድእ። ይኹን እምበር ኣብ ሞንጎ'ተን ክልላት ፍሕፍሕ፣ ጎንፂ ካብዚ ሓሊፉ ድማ ምፍሳስ ደም እንተጋጥም ፈለማይ ኣይኮነን።
ካብ ክልል ሱማሊ ተመዛቢሎም ኣብ ከተማ ሃርር ዘዕቑቡ ዘለዉ ስደተኛታት 1. መካትዒ ዶብ ኣብ ኢትዮጵያ ብስፍሓታ መሪሕ ዝኾነት ክልል ኦሮሚያ፡ ካልኣይ ኮይና ምስ እትስራዕ ክልል ሶማሊ ዘራኽብ 1410 ኪ.ሜ ዶብ ኣለዋ። እዚ ዶብ ግን ሕዚ ዝወነንኦ ቅርፂ ካብ ዝሕዛ ንነዘ ውጥጥ ርሒቕዎ ኣይፈልጥን። ነቲ ውጥጥ ፈቲሕካ ወሰናት ንምፍላይ ብምዕላም፡ ብ1997 ዓ.ም ካብ 400 ኣብ ዝዛይዳ ቀበሌታት ህዝበ ውሳነ ተኻይዱ ነይሩ። ብመሰረት'ቲ ህዝበ ውሳነ ልዕሊ 80 ቀበሌታት ኣብ ትሕቲ ምምሕዳር ክልል ኦሮሚያ ክፀንሓ እንተተወሰነ'ኳ ዶብ ናይ ምጥራር ስራሕ ግን ተግባራዊ ከይኮነ ፀኒሑ እዩ። እዚ ድማ በቢእዋኑ ንዝለዓሉ ጎንፅታት መጋደዲ ምዃኑ ኣይተረፈን። መራሕቲ እተን ክልላት ንተግባራውነት'ቲ ህዝበ ውሳነ ዝሕግዝ'ዩ ዝተብሃለሉ ስምምዕ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ሚያዝያ ተፈራሪሞም ነይሮም። ስምምዕ ኣብ ዝተፈረመሉ እዋን ርእሰ ምምሕዳር ክልል ኦሮሚያ ለማ መገርሳ "ዓብዪ ዓወት" ከምዝተረኸበ እንትገልፁ፤ ርእሰ ምምሕዳር ክልል ሶማሊ ኣብዲ መሓመድ ብወገኖም፥ ኣብ ሞንጎ ክልቲኦም ኣሓት ውድባት ዳግማይ ጎንፂ ኣይክህሉን ኢሎም ነይሮም። ኣብቲ እዋን እቲ ጥረራ ዝምልከተን ዝተበሃላ ብሓፈሻ ሸውዓተ ዞባታት፣ ኣብ ውሽጢ 33 ወረዳታት 147 ቀበሌታተትን ምዃኖም መንግስታዊ ጋዜጣ ኢትዮጵያን ሄራልድ ፀብፂቡ ነይሩ። ብመሰረት እዚ ድማ ኣብ ዞባ ምብራቕ ሃረርጌ ክልል ኦሮምያ ንክመሓደሩ ካብ ሞንጎ ዝተወሰኖም 68 ቀበሌታት፡ ናይ 48 ዝኣኽሉ ስራሕቲ ጥረራ እናተሳለጠ ምዃኑ መንግስቲ እቲ ክልል ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ነሓሰ ኣፍሊጡ ነይሩ። 2. ንሕንሕ ሃፍቲ ተፈጥሮ ርክብ ኣብ ዶብ ኢትዯጵያን ኬንያን ዝርከቡ ኣርባሕቲ እንስሳን ብኽፋል ዘርብሑን ህዝብታት ዘፅንዑ ፈቃደ ኣዱኛ ከም ዝብልዎ፡ ንሕንሕን ጎንፅን መግለፂ ቦረና ኦሮሞን ኣብቲ ከባቢ ዘለዉ ዓሌታት ሶማሊን ኮይኖም ፀኒሖም እዮም ይብሉ። እቶም ንሕንሓትን ጎንፅታትን ብስፍሓት ኣብ ተረባሕነት ከም ማይን ጋህፅን ዝበሉ ተፈጥሮኣዊ ሃፍትታት ካብ ዝብገሱ ድሌታት እንተኾኑ እውን ካብ ቀረባ እዋናት ንነዘ ግን ጉዳይ ብሄር እናኾኑ ከም ዝመፀ ይግለፅ። ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ወርሒ ጥቅምቲ ኣዋጅ ህፁፅ ግዜ ዕላዊ ምዃኑ ስዒቡ፡ ፀጥታን ምርግጋዕን ኣብዝሓ ከባብታት እታ ሃገር ኣብ ዝምለሰሉ እዋን፡ ኣብ ዶባት ክልቲአን ክልላት ዘለዋ መዋስንቲ ቀበሌታት ግና ሂወት ብዙሓት ዝበልዑ ጎንፅታት ኣጋጢሞም እዮም። ካብ ወርሒ ታሕሳስ ጀሚሩ ንተኸታተልቲ ሰለስተ ኣዋርሕ ዕጡቓት ጉጅለታት ዝሓወሱ እዞም ጎንፅታት፡ ከምቲ ልሙድ ብምክንያት ማይን ጋሕፂ መሬትን ካብ ዝነቕሉ ጎንፅታት ብዝተፈለየ ብሄር ተንከፍ ትሕዝቶ ከምዝነበሮም፡ ተሓላቒ ሰብኣዊ መሰላት ሂዩማን ራይትስዎች ካብ ዝረኸቦ መረዳእታታት ከም ዘረጋገፀ ይሕብር። ተመራማሪ ማሕበረሰባዊ ስነ ሰብ ፈቃዱ፥ ብመሰረት ፖለቲካዊ ኣወዳድባ እዛ ሃገር ዶባት ብሄር እውን ፖለቲካዊ ዶባት ብምዃኖም ኣብ ሞንጎ እቶም እቶም ማሕበረሰብ ዘሎ መንፈስ ንሕንሕ ክልላዊ ትሕዝቶ ክህልዎ ገይሩ እዩ ኢሎም ይሙግቱ። ነዚ ከም መርኣይ ዘልዕልዎ ቅድሚ ሐዚ ኣንፃራዊ ዝኾነ ሰላማዊ ዝኾነ ርክብ ዝነበሮም ኦሮሞ ኣርሲን ዓሌታት ሶማሌን ናብ ጎንፅን ደም ምፍሳስን ምእታዎም እዩ። እዞም ከባብታት ንድርቂ ዝተቓልዑ ብምዃኖም ኣብ ተፈጥሮ ሃፍቲ ዝለዓሉ ውጥጣት መጎሃሃርቲ ዝኾኑ ይመስሉ። 3. ሕማም ርእሲ ውሳነ ህዝቢ ንተማራማሪ ፈቃዱ ኣዱኛ ንጎንፅታት ዶብ ከባብታት ፖለቲካዊ ፍታሕ ንምሃብ ኣብ ዝገበሮ ምንቅስቓስ፡ ውሳነ ህዝቢ ምክያዱ፡ ነበርቲ እቲ ከባቢ ዘየገናዘበ እዩ። መብዛሕትኦም ነበርቲ እቲ ከባቢ ኣርባሕቲ እንስሳ ስለ ዝኾኑ ካብ ቦታ ናብ ቦታ ይንቀሳቐሱ እዮም። እዚ ድማ ዶባት እተን ክልላት ብግቡእ ንምጥራር ከቢድ ይገብሮ። ንዝተኻየደ ውሳነ ህዝቢ ስዒቡ ክፍጠር ዝኽእል ህውከት ብምስጋእ ኣስታት 21 ሽሕ ሶማሌ ኢትዮጵያውያን ካብ መረበቶም ምምዝባሎም ፀብፃብ ፕሮጀክት ተመዛብልቲ (ፕሮጀክት አይ.ዲ.ፒ ) ይገልፅ። ካብ ሞንጎ እዚኦም ኣስታት ፍርቂ ኣብ ክልል ሶማሌ ዞባ ኣፍዴራ ኣዕቒቦም ከም ዝነበሩ ዝፍለጥ እንትኸውን፡ እቲ ውሳነ ህዝቢ ነቲ ውጥጥ ከም ዘጋደዶ እዚ ፀብፃብ ይሕብር። ግዝያዊ መፅለሊ ስደተኛታት 4. ሞትን ምምዝባልን ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ነሓሰ ዝተጋደደ ጎንፂ ዘተኣናገደት ከተማ መኢሶ ከምኦም ዓይነት ውጥጣት መጀመርይኣ ኣይኮነን። ብ1997 ዓ.ም ኣብ ዝተኻደ ህዝበ ውሳነ ኣብ ከባብታት መኢሶን ቦርዳዴን ብዐሰርተታት ኣሽሓት ዝቝፀሩ ሰባት ንክመዛበሉ ዘገደደ ጎንፅታት ኣጋጢሞም ይብል ፀብፃብ ፕሮጀክት አይ.ዲ.ፒ ። ኣብ 2005 ድማ ኣብ ከባቢ ሞያሌ ኣብ ዝተወልዐ ጎንፂ ክልቲኦም ብሄራት ልዕሊ 20 ሽሕ ዜጋታት ተመዛቢሎም ኬንያ ምእታዎም ማሕበር ቀይሕ መስቀል ኬንያ ኣፍሊጡ ነይሩ። ኣብቲ እዋን ከም መንቀሊ እዚ ጎንፂ ኾይኑ ዝተገለፀ ኣብ ሞንጎ ማሕበረሰብ ኦሮሞ ቦረናን በጋሪ ሶማሌን ጎንፂ ጋህፂ መሬት ምፍጣሩ እንትኸውን፡ እዞም ጎንፅታት ኣብ ብሄር ዘድሃቡ ከም ዘኾኑ እውን ተሓቢሩ እዩ። ኣብ ዝሓለፉ ኣዋርሕ ለካቲትን መጋቢትን ኣብ ከባብታት ነገሌን ቦረናን ጥራሕ ልዕሊ ሓደ ሚእቲ ሰባት ግዳያት ሞት ከም ዝኾኑ ሓደ በዓል ሞያ በይነ መንግስታት ልምዓት ምብራቕ ኣፍሪቃ (ኢጋድ) ንጋዜጣ ዘ ጋርድያን ተዛሪቦም ነይሮም። ኣብቲ እዋን ቀዳማይ ሚኒስትር ኢትዮጵያ ኣይተ ኃይለማርያም ደሳለኝ ንቤትምኽቲ ተወከልቲ ህዝበቢ ኣብ ዘስመዕዎ ዘረባ መንቀሊ'ቲ ጎንፂ ብሄር ተንከፍ እዩ እንተዘይበሉ እውን ብጋህፂ መሬትን ማይን ከምዝተልዓሉ እውን ኣይተዛረቡን። የግዳስ ንሹመኛታት ፖለቲካ እዮም ወቒሶም። 5. ማህበረ-ባህላዊ ኣፈላላያትን ሓድነታትን ህዝብታን ኦሮሞን ሶማሌን ካብ ምብራቓዊ ዘርኢ ዓሌት ቋንቋ ኩሽ ዝምዘዙ ኮይኖም፤ ኣብ ሞንጎ ሶማሌ ኢትዮጵያን ብፍላይ ድማ ሃይማኖት እስልምና ኣብ ዝተስፋሕፈሐሎም ከባብታት ኦሮምያን ሰናይ ዝበሃል ርክብ ተመስሪቱ ምፅንሑ ዘዘኻኸሩ ኣይተ ፈቃደ፡ ኣብ ባሌ ዝርከብ ቤተ መቕደስ ሸኽ ሑሴን ብህዝብታት ክልትኤን ክልላት ከም ቅዱስ ቦታ ከም ዝውሰድ የዘኻኽሩ ይኹን እምበት ኣባላት ብሄር ሶማሌ ብኣውርኡ ኣብ ግመል ዘድህቡ ኣርባሕቲ እንስሳ እንትኾኑ፤ ኣብ መዳቡብቲ ከባበታት ዝርከቡ ኣርባሕትን ክፋል ኣርባሕትን ኦሮምያ ድማ ኣብ ከፍቲ የድህቡ።