ኮሮናቫይረስ ኣብ ኣፍሪቃ፡ ኣብ 'ቁጽጽር ውዒሉ'ሎ ወይ ኣይተሰነደን'
ትካል ጥዕና ዓለም፡ ኣብዚ ዓመት ጥራሕ ዳርጋ ርብዒ ቢልዮን ኣፍሪቃውያን ብኮሮናቫይረስ ክተሓዙ ይኽእሉ'ዮም ክብል ኣጠንቂቑ እዩ።
ካብ 150 ሽሕ ክሳብ 190 ሽሕ ዝግመት ህዝቢ'ውን ክመውት ከም ዝኽእል ገሊጹ ነይሩ። ክሳብ ሕጂ ግን፡ ኣብ ኣፍሪቃ ዘሎ ብዝሒ ብኮሮናቫይረስ ዝሓመሙ ሰባት ትሕቲ 100 ሽሕ ኮይኑ፡ ሰብ ሞያ እቲ ትካል ኣፍሪቃ ኣብ ዝተናውሐ ግዜ በቲ ቫይረስ ክትጥቃዕ ከም እትኽእል ይገልጹ። ኣብዚ እዋን ዝርግሐ እዚ ቫይረስ ንምቁጽጻር ዝሃበቶ ትኹረት ድማ ካልኦት ጉዳያት ጥዕና ክዝንግዑን ገይሩ እዩ ይብሉ። እስኪ ዝርግሐ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ንምቁጽጻር ኣብ ሓሙሽተ ሃገራት ኣፍሪቃ ዝስራሑ ዘለው ስራሕቲ ክንሕብረኩም። ኮንጎ፡ 'ከይተፈለጣ ኣቐዲማ በቲ ቫይረስ ተታሒዛ ክትኸውን ትኽእል እያ' ዲሞክራሲያዊት ሪፐብሊክ ኮንጎ ብለበዳ ኮሮናቫይረስን ኢቦላን ተጠቒዓ ትርከብ ዲሞክራሲያዊት ሪፐብሊክ ኮንጎ፡ ኣብ ከባቢ ወርሒ መጋቢት ናይ መጀመርታ ብኮቪድ-19 ዝተትሓዘ ሰብ ከም ዝረኸበት ኣፍሊጣ። ሰብ ሞያ ጥዕና ግን፡ እቲ ሕማም ኣቕድም ኢቢሉ እዩ ኣትዩ ይብሉ። "ኣብ ከባቢ ወርሒ ታሕሳስን ጥርን፡ ረስንን ሕማም ርእስን ተራእዩዎም ሕክምና ክረኽቡ ዝመጽኡ ክንደይ ዝኣኽሉ ሕሙማት ምዃኖም ብቑጽሪ ኣይዝክሮን" ይብል ሓደ ሽሙ ክንጠቕሶ ፍቓደኛ ዘይኮነ ዶክተር። እዞም ምልክታት፡ ውድብ ጥዕና ዓለም ካብቶም ምልክታት ሕማም ኮሮናቫይረስ ዝበሎም እዮም። "ሰብ ሞያ ሕክምና ከይተፈለጠና ነዚ ሕማም ከም ዝተቓላዕናን ከይተረድአና ሕማም ክጻወር ዝኽእል ዓቕሚ ከም ዘዕበናን እየ ዝኣምን" ድማ ይብል። እንተኾነ ዲሞክራሲያዊት ሪፐብሊክ ኮንጎ፡ ብምኽንያት ሕጽረት ናውቲ ሕክምና መርመራ ኮቪድ-19 ክትገብረሉ ዝኸኣለት ሰብ ውሑድ እዩ። ሜዲካል መጽሄት ላንሴት ከም ዝብሎ፡ ከም ደቡብ ኮርያን ጀርመንን ዝበላ ዕውት ስትራቴጂ መርመራ ዘለን ሃገራት፡ ዳርጋ ሓደ ሚኢታዊት ህዝበን መርሚረን ወዲአን እየን። ነዚ ዝሕግዙ ናውቲ እንተሃልዮም፡ ብርክት ዝበላ ሃገራት ኣፍሪቃ ልዕሊ ካብ ጥቅምቲ ክሳብ መወዳእታ ታሕሳስ ዘካየድኦ መርመራ ኤችኣይቪ ብምግባር ልዕሊ እቲ ክብጻሕ ዝሕሰብ ሸቶ ሓደ ሚኢታዊት ከዐውታ ይኽእላ እየን ይብል ሜዲካል መጽሄት ላንሴት። ምንጪ፡ ማእከል ምቁጽጻርን ምክልኻልን ሕማማት ኣፍሪቃ; መጽሄት ላንሴት ክሳብ ሕጂ፡ እዛ ሃገር ልዕሊ 1,600 ብኮሮናቫይረስ ዝሓመሙ ሰባት ኣለውዋ፤ ትካል ጥዕና ዓለም ከም ዝብሎ ድማ ኣብቲ ኣህጉር ብብዝሒ ዝሓመሙ ታሽዐይቲ እያ። መንግስቲ፡ ዝርግሐ እቲ ቫይረስ ንምቁጽጻር ቐልጢፉ ኣዋጅ ዕጽዋ እንተኣወጀ'ውን፡ ናብ ሸውዓተ ዞባታቱ ክሰፍሕ ክኢሉ እዩ። ስርዓት ጥዕና እታ ሃገር ኣዝዩ ድኹም እዩ። ንዓሰርታት ዓመታት ዝቐጸለ ግጭትን ለበዳ ኢቦላ'ውን ካልኦት ዘየናገፈቶም ጸገማት እዮም። ክታበት ፖሊዮ፣ ንፍዮ፣ ቢጫ ዓሶን ካልኦትን ዘይረኸቡ ብኣማኢት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ህጻናት'ውን ኣለውዋ። ብኮቪድ-19 ልዕሊ 60 ሰባት ክሞቱ ከለው፡ ካብ 2018 ጀሚሩ ልዕሊ ክልተ ሽሕ ሰባት ብሰንኪ ኢቦላ ሞይቶምዋ። ብኣማኢት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ህጻናት ዲሞክራሲያዊት ሪፐብሊክ ኮንጎ ክታበት ኣይረኸቡን ኣብ መጀመርታ ኣዋርሕ እዚ ዓመት፡ ንህጻናት ዝወሃብ ክታበት እናነከየ ምምጽኡ ዝገልጽ ዩኒሴፍ፡ ዝርግሐ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ድማ ነቲ ሓደጋ ከኽብዶ ከም ዝኽእል ይገልጽ። ብርክት ዝበሉ ስድራ፡ መልከፍቲ ኮሮናቫይረስ ብምስጋእ ደቆም ንከኽትቡ ናብ ሕክምና ኣይኸዱን። ሓካይም'ውን ንነብሶም ኮነ ነቶም ህጻናት ካብዚ ሕማም ክከላኸልሉ ዝኽእሉ ናውቲ የብሎምን። ሆስፒታላት ኬኒያ 'ብዙሕ ኣስክሬናት፤ ውሑድ ቑጽሪ ሕሙማት' ኣብ ኬኒያ ገጽካ ምሽፋን ይልመድ ኣሎ ኣብ ናይሮቢ ዝርከብ ዓብዪ ሆስፒታል፡ ካብ ታሕሳብ ክሳብ መጀመርታ ወርሒ መጋቢት ኣብ ዘሎ ግዜ ጥራሕ ቑጽሪ ተሓከምቲ ዓባይ ሰዓል፣ ኒሞኒያን ኣዝማን ዝበሉ ናይ መተንፈሲ ኣካል ዘጥቅዑ ሕማማት ብ40 ሚኢታዊት ወሲኹ። ግን ድማ፡ ሽሙ ዘይንጸርሖ ሓደ ዶክተር ንቢቢሲ ከም ዝበሎ፡ መንግስቲ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ንምቁጽጻር ሰዓት እቶ እቶ ካብ ዝእውጅ ጀሚሩ፡ ካብ መፋርቕ ወርሒ መጋቢት ምንካይ ከም ዝተርኣየ ሓቢሩ። ብኻልእ ወገን ድማ፡ ቑጽሪ ዝሞቱ ሰባት ይውስኽ ኣሎ። ገለ ሰባት ካብ ገዝኦም ክወጽኡ እዮም ዝደልዩ መብዛሕትኦም፡ ብኻልእ ጸገም ጥዕና ናብ ሆስፒታል ከይዶም ሃንደበት ኮሮናቫይረስ ተረኺቡዎም ናብ መወሸቢ ማእከል ከይኣትው ብምስጋእ ናብ ሕክምና ከም ዘይኸዱ ይገልጽ። ኣብ ኬኒያ ዘሎ ኣተሓሕዛ መወሸቢ ማእከላት ድማ ኣካታዒ እዩ። መንግስቲ ብኮሮናቫይረስ ዝተትሓዙ ሰባት ተወሺቦም ክጸንሑ ከለው ወጻኢታቶም ዓርሶም ክሽፍኑ እዩ ዘገድድ። እዚ ከከም እቶም ንመወሸቢ ዝተሓረዩ ቦታታት ዝውሰን ኮይኑ፡ ዋግኦም ንሓደ ለይቲ ካብ 20 ዶላር ክሳብ 100 ዶላር ይበጽሕ። ሕጂ ግን፡ መንግስቲ ኣብ ዘዳለዎም መወሸቢ ቦታታት ናይ ዝኣትው ሰባት ወጻኢታት ባዕሉ ክሽፍን ከም ዝኾነ ቃል ኣትዩ ኣሎ። ምንጪ፡ ማእከል ምቁጽጻርን ምክልኻልን ሕማማት ኣፍሪቃ; መጽሄት ላንሴት ኣብ ኬኒያ፡ ሆቴላት፣ ላዕለዎት ትካላት ትምህርትን ካልኦት ኣብያተ ትምህርትን ናብ መወሸቢ ማእከላት ተቐይሮም እዮም። ብርክት ዝበሉ ሰባት ግን፡ ኣብዞም ቦታታት ዘሎ ቐረብ መሐለዊ ጽርየት ድኹም ከም ዝኾነ ብምግላጽ ኣካላዊ ርሕቐት ዘይሕለዎምን ቦታታት እዮም ብምባል ተቓውምኦም ይገልጹ ነይሮም። ናይጄሪያ፡ 'ብዙሓት ሕሙማትን ብዙሕ ኣስከሬናትን' ኣብ ናይጄሪያ ዝተኻየደ መርመራ ኮቪድ-19 ኣዝዩ ውሑድ እዩ ካኖ፡ ብዝሒ ሰብ ዝነብረላ ዞባ ናይጄሪያ እያ። ኣብታ ሃገር ለበዳ ኮሮናቫይረስ ካብ ዝኣቱ ሰለስተ ወርሒ ኮይኑ ኣሎ። ኣብዚ ውሽጢ እዘን ኣዋርሕ፡ ኣብ ካኖ ጥራሕ ብዙሓት ሰባት ሓሚሞምን ሞይቶምን እዮም። በዚ ምኽንያት እቲ ዝርግሐ እዚ ቫይረስ ንምቁጽጻር ዝወጽአ ኣዋጅ ዕጽዋ ክሳዕ መወዳእታ እዚ ወርሒ ንክቕጽል ተናዊሑ ኣሎ። ኣብ ከተማ ካኖ መቓብር ዝኹዕት ናይጄሪያዊ፡ "ከምዚ ዓይነት ተኣምር ርኢና ኣይንፈልጥን። ወለድና ከም ዝነግሩና ቅድሚ 60 ዓመት ለበዳ ኮሌራ ኣጋጢሙ ከሎ'ውን ከምዚ ዓይነት መዓት ወሪዱ ኣይፈልጥን" ኢሉ። ሓላፊ ክፍሊ መድሓኒት ሆስፒታል ኣሚኑ ካኖ ፕሮፌሰር ሙሳ ባባ-ሻኒ፡ ብዙሓት ኣዝማ፣ ዓባይ ሰዓል፣ ኒሞኒያ፣ ቓንዛ ኣፍ ልብን ጉሮሮን ዝሓመሙ ሰባት ናብቲ ሆስፒታል ክመጽኡ ከም ዝተርኣየ ይዛረብ። ኣብ ዝሓለፈ ሰለስተ ወርሒ ጥራሕ ድማ፡ ብዝሒ ናይ መተንፈሲ ኣካላት ዘጥቅዑ ሕማማት ካብ 40 ክሳብ 45 ሚኢታዊት ከም ዝወሰኸ ገሊጹ። ኣብ ናይጄሪያ መምርሒ ማሕበራዊ ርሕቐት ምሕላው ኣጸጋሚ ኮይኑ እዩ ብምኽንያት ሕጽረት ናውቲ መከላኸሊ ኮቪድ-19፡ ብዙሓት ናይ ብሕቲ ክሊኒካት ከም ዝተዓጸዋ እቲ ፕሮፌሰር ይገልጽ። ኣብ መብዛሕቲኤን ሰፊሕ ብዝሒ ህዝቢ ዘለወን ሃገራት ኣፍሪቃ ዘሎ መርመራ ኮሮናቫይረስ ትሑት እዩ ዝብል ፕሮፌሰር ባባ-ሻኒ፡ ኣስታት 200 ሚሊዮን ህዝቢ ንዘለዋ ናይጄሪያ'ውን የጸግመላ ከም ዘሎ ሓቢሩ። ምንጪ፡ ማእከል ምቁጽጻርን ምክልኻልን ሕማማት ኣፍሪቃ; መጽሄት ላንሴት ብዙሓት ብኮሮናቫይረስ ከይተሓዙ ብምስጋእ ናብ ሆስፒታል ብምኻድ ክግልገሉ ዝሰግኡ ኮይኖም፡ ኣብ ሰሜን ምብራቓዊ ዮቤ ጥራሕ ኣብ ዝሓለፈ ሓሙሽተ ሰሙናት 471 ሰባት ሞይቶም። እዚ ምስ ኮሮናቫይረስ ዝተሓሓዝ ድዩ ኣይኮነን ዝብል ንጹር ኣይኮነን። ኮሚሽን ጥዕና ከም ዝበሎ ድማ፡ መብዛሕትኦም ብዕድመ ዝደፍኡ፣ ጸቕጢ ደምን ሕማም ሽኮርን ዝነበሮም እዮም። ናይጄሪያ ሽዱሽተ ሽሕ ብኮቪድ-19 ዝሓመሙ ሰባት ኣለውዋ፤ ሌጎስ ድማ ማእከል እቲ ለበዳ እያ ዘላ። 'ውሑድ ምልክታት እቲ ቫይረስ' ኣብ ኢትዮጵያ ኣብ ኢትዮጵያ ልዕሊ 4 ሰብ ኮይንካ ምእካብ ኣይፍቀድን ኣብ ኢትዮጵያ፡ ናይ መተንፈሲ ኣካላት ዘጥቅዑ ሕማማት ልሙዳት እዮም። እዛ ሃገር ልዕሊ 100 ሚሊዮን ብዝሒ ህዝቢ ኣለዋ። ዓመታዊ ኣብታ ሃገር ዘጋጥም ሞት ብሕማማት ተቕማጥን ድሕሪ ወሊድ ብዘጋጥም ጸገማትን ብዙሕ ምዃኑ መጽናዕታት የመልክቱ። ኮሮናቫይረስ፡ ክሳብ ሕጂ ብዙሕ ምስ ጸገም ምስትንፋስ ዝራኸብ ሳዕቤን ኣየብጽሐን ዘሎ። ምንጪ፡ ማእከል ምቁጽጻርን ምክልኻልን ሕማማት ኣፍሪቃ; መጽሄት ላንሴት ቑጽሪ ብኒሞንያ ዝተጠቕዑ ሰባት'ውን ኣይወሰኸን። ካብ ቀረባ መዓልታት ንነጀው ግን፡ ብዝሒ ብኮሮናቫይረስ ዝተሓዙ ሰባት ይውስኽ ኣሎ። እዚ እቲ ስግኣት ክውስኽ እንተገበሮ'ውን፡ ሓፈሻዊ ቑጽሪ ግን ትሕቲ 400 እዩ ዘሎ። ኢትዮጵያ፡ ዝርግሐ እዚ ለበዳ ንምቁጽጻር ከምተን ካልኦት ሃገራት ስጉምቲ ዕጽዋ እንተዘይወሰደት'ውን፡ ኣዋጅ ህጹጽ ግዜ ግን ኣዊጃ፡ ልዕሊ 4 ሰባት ኾይንካ ምእካብ ኸልኪላ እያ። ኡጋንዳ ኣብ 'ናይ ቃል መርመራ' ኣድሂባ ኣላ ዝርግሐ ለበዳ ኮሮናቫይረስ ንምንካይ ነጋዶ ኣብ ዕዳግኦም ክሓድሩ እዩ ተወሲኑ ኡጋንዳ ኣብ ምብራቕ ኣፍሪቃ ተሪር ዝበሃል ስጉምቲ ዕጽዋ ዝወሰደት ሃገር እያ። በዚ ኣብቲ ዞባ እቲ ዝተሓተ ቑጽሪ ብኮሮናቫይረስ ዝተትሓዙ ሰባት ዘመዝገበት ይገብራ። 260 ሰባት ጥራሕ በቲ ቫይረስ ክሓሙ ከለው፡ በዚ ምኽንያት ዝሞተ ሰብ የብላን። ኣብ ልዕሊ ካብ ጎረባብቲ ሃገራት ዝኣተው መራሕቲ መኪና ነዊሕ ርሕቐት ሰፊሕ መርመራ ትገብር ነይራ። ዝሓለፈ ሰሙን 139 በቲ ቫይረስ ዝተትሓዙ ሰባት ክትረክብ ከላ፡ እቶም 79 መራሕቲ መኪና ነይሮም። ፕሬዝደንት ማሕበር ሓካይም ኡጋንዳ ዶክተር ሪቻርድ ኢድሮ፡ እቲ ኣዋጅ ዕጽዋ ምንቅስቓስ'ውን ዝግድብ ስለ ዝኾነ ብሕማማት መተንፈሲ ኣካላት ዝተጠቕዑ ሕሙማት ናብ ሆስፒታል ክመጽኡ ከም ዘይተርኣየ ተዛሪቡ። ቀሊል ምልክታት እዚ ቫይረስ ዝተርኣዮም ሰባት ናብ ሆስፒታል ስለ ዘይኸዱ ድማ፡ ገሊኦም ከይተሰነዱ ይተርፉ ኣለው ኢሉ። ምንጪ፡ ማእከል ምቁጽጻርን ምክልኻልን ሕማማት ኣፍሪቃ; መጽሄት ላንሴት ምንጪ፡ መንግስቲ ኡጋንዳ፤ ላንሴት ፕሬዝደንት ሙሴቬኒ ኣብ ቀረባ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ብኮሮናቫይረስ ዝሞቱ ሰባት ምህላዎም ንምፍላጥ 'ናይ ቃል መርመራ' ክንጅምር ኢና ኢሉ ነይሩ። መንግስቲ እታ ሃገር መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን [ማስክ] ብናጻ ከም ዝዕድል ቃል ኣትዩ እዩ። እንተኾነ፡ ዝርግሐ እዚ ቫይረስ ንምቁጽጻር ብዝተወስደ ስጉምቲ ዕጽዋታትን ምግዳብ ምንቅስቓስን ኣብ ካምፓላ ዝርከቡ 1.5 ሚሊዮን ሰባት መግቢ ከቕርበሎም ኣይክኣለን ብዝብል፡ ማስክ ብናጻ ክዕድል እየ ምባሉ ብዙሓት ኣይተውሓጠሎምን። እቲ ምዕዳል ማስክ እንተተዓዊቱ፡ ሙሴቬኒ ድኳናት፣ ናይ ህዝቢ መጓዓዝያን ከም ዝኽፈቱ ቃል ኣትዩ እዩ።