ስለምንታይ እየን ሃብታማት ሃገራት ነተን ኣብ ምምዕባል ንዝርከባ ሃገራት ክታበት ዝዓግተአን ዘለዋ?
ኣንጻር ለበዳ ኮሮናቫይረስ ዝግበር ቃልሲ ከቢድ ብደሆ ኣለዎ። ምስ ግዜ ብዙሕ ዓይነት ክታበታት ማዕቢሉ፡ ይኹን እምበር ኣብ ውሱን ክፍለ ዓለም ብውሑዳት እዩ ዝመሓደር ዘሎ።
እቲ ክታበት፡ ኣብ ኣመሪካ፡ ዓባይ ብሪጣንያ፡ ኤውሮጳ፡ ቻይና፡ ሩስያን ህንድን'ዩ ማዕቢሉ። እቲ ዝበዝሐ ከኣ ኣብኡ ይተርፍ። ውሑድ ብልቃጥ (ዶዝ) ከኣ ነቶም ትሑት ደረጃ መነባብሮ ዘለዎም ይወሃብ። ሓደ ሓደ ኣብ ምምዕባል ዝርከባ ሃገራት ናይ ገዛእ ርእሰን ክታበት ብምፍራይ፡ ቀረብ እተን ድኻታት ሃገራት ከምዝውስኽ ክገብራ ከምዝኽእላ ይገልጻ። ህንድን ደቡብ ኣፍሪቃን ንውድብ ንግዲ ዓለም (WTO)፡ ነቲ ክታበት ንከፍርያ ክኽእላ ፍቓድ መፍረ (ፓተንት) ንክህበን ጥርዓን ኣቕሪበን ኣለዋ። እንተኾነ፡ እቲ ሕቶ በተን ናይ ፋርማሲ ኩባንያታትን ዓበይቲ መንግስታትን፡ ከምኡ ዓይነት ስጉምቲ ነቲ ዓለምለኻዊ ግብረ መልሲ ናይቲ ለበዳ ዝጻረር እዩ ብምባል ተቐባልነት ኣይረኸበን። ስለምንታይ እየን'ከ እተን ሃብታማት ሃገራት ነተን ኣብ ምምዕባል ዝርከባ ሃገራት መድሃኒት ከየፍርያ ዝዓግተአን? ኣብዚ እዋን'ዚ ኣየኖት'የን ክታበታት ረኺበን ዘለዋ? ኣብ ወርሒ ለካቲት ውድብ ጥዕና ዓለም፡ ኣስታት 200 ሚልዮን ብልቃጥ ክታበት ኮቪድ-19 ከምዝፈረየ፡ እንተኾነ 75% ካብኡ ኣብ ውሽጢ 10 ሃብታማት ሃገራት ንዝርከቡ ሰባት ከምዝተዋህበ ገሊጹ። ብመሰረት ፕሮፌሰር ዓለማዊ ጥዕናን ህዝባዊ ፖሊሲን ጋቪን ያመይ ኣብ ኖርዝ ካሮላይና፡ ኣብተን 2.5 ቢልዮን ብዝሒ ህዝቢ ዘለወን ኣስታት 130 ሃገራት ምንም ክታበት ኮቪድ ከምዘይበጽሐ ይገልጽ። "ሃብታማት ሃገራት ነቲ ክታበት ቅድም ንዓይ ብምባል ክመናጠላሉ ምርኣይ ዘሕዝንን ዘይፍትሓውን፡ ኣብ ህዝባዊ ጥዕና እውን ኣሉታዊ እዩ" ክብል ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ኩሉ እቲ ኣብ ምምዕባል ንዝርከባ ሃገራት ዝኸውን ክታበት ንምፍራይ ዝሕግዝ ገንዘብ ብምዕቡላት ሃገራት እዩ ዝወሃብ። መድሃኒት ኮሮናቫይረስ ንኽተቡ ተሰሪዖም ዘለው ሰባት ኮቫክስ፡ ብደረጃ ዓለም ኣብ ምምዕባል ንዝርከባ ሃገራት ዝኸውን ክልተ ቢልዮን ብልቃጥ ክታበት ንምፍራይን፡ ንሓበሬታ ኮቪድ-19 ዝሕግዝ ቴክኖሎጂ ንምፍራይን ምቕራብን ተበግሶ ወሲዱ። ክልቲኡ ፕሮጀክትታት ጀሚሩን ይሰርሕን'ኳ እንተሎ ገና ኣብ ከቢድ ጻዕሪ'ዩ ዝርከብ። ኮቫክስ ነቶም ናይ ጥዕና ጸገማት ዘለዎም ሰባት ክታበት ንምሃብ ይሰርሕ'ኳ እንተሎ: እቲ ቀረብ ገና ኣይተወደአን ዘሎ። ብተመሳሳሊ፡ እቲ ኣብ ሰነ 2020 ብውድብ ጥዕና ዓለም እተፈጥረ ሲ-ታፕ (C-TAP)፡ ክሳዕ ሕጂ ሒደት ነገር እዩ ኣፍርዩ ዘሎ። "ክሳዕ ሎሚ ዝዀነ ይኹን ቴክኖሎጂ ኣይቀረበን። ዋላ ሓንቲ ነገር ኣይተዋህበን። ብኻልእ ኣበሃህላ፡ እቲ ኣብ ሲ-ታፕ ዝርከብ 'ፖርቶ ፎልዮ' ዜሮ እዩ "ትብል ሓላፊት ወጻኢ ዝምድናታት መድሃኒት ብዘይ ዶብ ራቁል ጎንዛለዝ። ኣስዕብ ኣቢላ እውን "ብተዘዋዋሪ መገዲ ኣብ መፍረ: ብፍላይ ኣብ ምምዕባል ኣብ ዝርከባ ሃገራት ሓገዝ ዘፍቅድ ተበግሶ እዩ ነይሩ። ይኹን እምበር ካብቲ ኣብዚ ጕዳይ እዚ ወሳኒ ተራ ዘለዎ ኢንዱስትሪ መድሃኒት ናይ 'ላይሰንስ' ፍቓድ ኣይተረኸበን" ኢላ። ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ፡ ኣብ መንጎ ኣስትራዘነካን ትካል ሰሩም ህንድን፡ ከምኡ'ውን ኣብ መንጎ ጆንሰን ጆንሰንን ኣስፐን ፋርማካረን፡ ክታበታት ንምፍራይን ንምዝርጋሕን ክልተኣዊ ስምምዓት እኳ እንተሎ፡ ሃያስያን ግን፡ እዚ ዓለምለኻዊ ተጠቃምነት ክታበት ጥራይ እኹል ኣይኮነን ክብሉ ይምጉቱ። ንምንታይ ምህርቲ ምዕጋት የድሊ? ናይ ክታበት ምፍራይ ሕጋዊ ፍቓድ (ፓተንት) ብዘለወን ዓበይቲ ትካላት ፋርማሲ እዩ ዝውነን። እቶም ትካላት ሓዲሽ መድሃኒት ምስ ረኸቡን ምስ ኣማዕበሉን ንኣዘረጋግሓኡ ኮነ ዕዳጋታት ባዕላቶም እዮም ዝቆጻጸሩዎ። ስለዝኾነ ከኣ እዩ ካልእ ኣካል ከፍርዮን ድኻታት ሃገራትን ሰባትን ክጥቀሙን ዘይክእሉ። ደቡብ ኣፍሪቃን ህንድን ንዓለማዊ ውድብ ንግዲ ኣብዚ ተኣፋፊ ናይ ለበዳ እዋን እቲ መድሃኒትን ክታበትን ናይ ምፍራይ ፍቓድን መሰልን ንግዝዩኡ ከፍኩሰዎን ኣብ ምምዕባል ንዝርከባ ሃገራት ከፍቅዱለንን ይሓታ። ናይ ክታበት ማኑፋክቸሪንግ ሕጋዊ ፍቓድ (ፓተንት) ብዘለወን ዓበይቲ ትካላት ፋርማሲ እዩ ዝውነን ጎንዛለዝ፡ ነተን ኣብ ምምዕባል ዝርከባ ሃገራት ቴክኖሎጂያዊ ስነ ፍልጠት ብምትሕልላፍ ዜጋታተን ብቐሊሉ ክታበትን መድሃኒትን ንኽረኽቡ ንሓግዝ ትብል። እቲ ቐንዲ ዕላማ ፍልጠት ምትሕልላፍን ነቲ ጾር ብምፉኻስ ለበዳ ምግታእን እዩ። "ህንድን ደቡብ ኣፍሪቃን እኹል ላባራቶርን ኩባንያታት ፋርማሲን ስለዘለወን እቲ ቀንዲ ዘድሊ እቲ ፍልጠት ምምሕልላፍ እዩ ኢለን ይምጉታ። ከምኡ እንተዘይኮይኑ ግን እተን ክታበት ኮቪድ ዘፍርያ እተን ፍቓድ ፓተንት ዘለወን ጥራሕ ስለዝኾና እቲ ድኻ ክጉዳእ እዩ" ይብላ። እቲ ጉዳይ ነቲ ጸገም ምፈትሖዶ? ክኢላታት ኢንዱስትሪ መድሃኒት፡ ከምኡ ብምግባር ካብቲ ሕጂ ዝስራሕ ዘሎ ክታበት ዝያዳ ምፍራይ ከምዘይከኣል ይምጕቱ ። ዋና ዳይረክተር ኣህጉራዊ ፈደረሽን ኣፍረይቲ መድሃኒትን ማሕበራትን (IFPMA) ቶማስ ኩዊኒ፡ መሰል ኣእምርኣዊ ዋንነት ጸገም ከም ዘይኰነ፡ ከም ሕጽረት ጥረ-ነገራት፡ ቀመማትን ዓቕምን ከም ሓደ ጕዳይ ዝረአ እኳ እንተ ኰነ፡ እቲ ቀንድን ኣገዳስን ግን ፍልጠት ምዃኑ ይዛረብ። "ብዛዕባ ምሃብን ምኽላእን ፍቓድ (ፓተንት) ዝግበር ክትዕ፡ ዋላ ሓንቲ ብልቃጥ ክታበት እውን ትኹን ክውስኽ ኣይክእልን'ዩ" ክብል ንቢቢሲ ተዛሪቡ። "እቲ ቀንዲ ኣገዳሲ ፍልጠትን እቲ ክታበት ንምስራሕ ዘድሊ ክእለትን ጥረ ነገራትን ቀመማት እዩ። ካብ ዝዀነ ይኹን እንዳ ሕብስቲ ባኒ ንምስራሕ ዘድልየካ ጥረ ነገራት ስለዝረኸብካ ፍልጠት እንተዘይሃልዩ፡ ብቐሊሉ ባኒ ክትሰርሕ ኣይከኣልን እዩ" ኢሉ። ብተወሳኺ፡ መራሕቲ ፋርማሲ ፒፋይዘርን ኣስትራዘነካን ናይ ክታበት ፍቓድ ምሃብ ንመፍረ ክታበት ካብ ምዕንቃፍ ወጻኢ ካልእ ፋይዳ ከምዘይብሉ ናብ ፕረዚደንት ባይደን ኣብ ዝጸሓፉዎ ደብዳበ ሓቢሮም። እቲ ደብዳበ ከምዚ ዓይነት ስጉምቲ ምውሳድ "ነቲ ኣብ ድሕነት ክታበት ዘሎ እምንቶ ዘጉድልን ምድንጋር ብምፍጣር፡ ምህርቲ ቀልጢፉ ከይፈርን ለበዳ ኮቪድ ንምቁጽጻር ዝግበር ዓለምለኻዊ ወፍሪ ዘዳኽም'ዩ ኢሎም። ታሪኽ ይደግም ድዩ ዘሎ? ኣብ ምምዕባል ንዝርከባ ሃገራት ክታበት ንክሰርሓ ብምባል ዓለማዊ ሕጋዊ ፍቓድ (ፓተንት) ኣብ ዋጋ ዕዳጋ ክኣቱ የብሉን። መንግስታት እተን ትሽዓተ ብለበዳ ኤች.ኣይ.ቪ ዝተጠቕዓ ሃገራት ኣፍሪቃ፡ ንፓተንት እቲ ህይወት ዘናውሕ ጸረ ኤች.ኣይ.ቪ መድሃኒት ንኽረኽባ ክሓታ ጸኒሐን እየን። እተን ነቲ መድሃኒት ዝሰርሓ ዝሃብተማ ሃገራት ግን ነቲ ጠለብ ኣይተቐበለኦን። እቶም ዓርሞሸሽ ትካላት ፋርማሲ ነተን ትሑት ኣታዊ ዘለወን ሃገራት ዝኸውን መድሃኒት ንከፍርዩ ብውሑዱ ዓሰርተ ዓመት እዩ ወሲዱሎም ። ኣብዚ ናይ ኮቪድ ለበዳ: ከም ኮቫክስ ከምኡውን ሲ-ታፕ ዝኣመሰለ ተበግሶታት እቲ ኵነታት እቲ ንኸየድግም ተባሂሉ እዩ ብኩባንያታትን መንግስትታትን ፋይናንሲያዊ ሓገዝ ዝግበር ዘሎ። ይኹን እምበር፡ እቲ ገንዘብ እውን ናብ ካልእ መዓላ እዩ ዝቐንዕ ዘሎ። መንግስታት ትሽዓተ ብለበዳ ኤች.ኣይ.ቪ ዝተጠቕዓ ሃገራት ኣፍሪቃ፡ ንፓተንት እቲ ህይወት ዘናውሕ ጸረ ኤች.ኣይ.ቪ መድሃኒት ንኽረኽባ ክሓታ ጸኒሐን እየን ኣብ ለካቲት ኣብ ዝተሓትመ ሕክምናዊ መጽሔት ዘ ላንሰት ዝወጽአ ጸብጻብ ከም ዝሕብሮ፡ እተን መድሃኒት ዘፍርያ ትካላት ካብ ህዝብን ዘይመኽሰባውያን ትካላትን ኣስታት 10 ቢልዮን ዶላር ኣመሪካ ይረኽቡ። እቲ ጸብጻብ ምናልባት እውን ልዕሊኡ ክኸውን ከምዝኽእል ይጠቅስ። እቶም ሃያስያን፡ ኩባንያታት መፍረ መድሃኒት ብቢልዮናት ዝቝጸር ገንዘብ ህዝቢ ዝረኽባ እንተኾይነን፡ ንክእለተንን ቴክኖሎጂአንን ናይ ምክፋል ግዴታ ከም ዘለወን ይምጕቱ። ብተወሳኺ፡ እቲ ለበዳ ምስ ተሳዕረ እውን ብዙሕ ገንዘብ ክርከብ እዩ ይብሉ እቶም ተጣበቕቲ። እተን ኣብ ምምዕባል ዝርከባ ሃገራት፡ "ንእሽቶ ሓገዝ" እውን እንተኾነ ክወሃበን ከም ዘለዎ ፡ ኣህጉራዊ ተጣባቒ ሕክምናን ጠበቓ ኣይፓን ኤለን ቲሆን ንቢቢሲ ተዛሪባ ። ንሳ፡ "ድሕሪ እዚ ለበዳ ዋጋ ናይዞም ክታበታት መሊሱ ክኸብር እዩ። ስለዝኾነ ከኣ እየን እተን ኣብ ምምዕባል ዝርከባ ሃገራት ባዕላትና ክታበት ከነፍሪ ዕድል ይወሃበና ዝብላ ዘለዋ" ትብል። "ብካልእ መዳይ እንተደኣ ፍልጠትን ክእለትን መሳርሕን ረኺብካ ኣብ ካልእ ዓለም ክታበት ከተፍሪ ኪኢልካ ነቲ ዝቕጽል ለበዳ ብዝሓሸ መገዲ ንኽትዳለወሉ ሓጋዚ እዩ" ኢላ ። መልሲ ዓለማዊ ውድብ ጥዕና እንታይ እዩ? ሓላፊ ውድብ ጥዕና ዓለም ኣቶ ቴድሮስ ኣድሓኖም ገብረየሱስ ውድብ ጥዕና ዓለም፡ " ብሰንኪ ዓሌታውንት ኣብ ክታበት፡ ዓለምና፡ ኣብ ደረት ኣልቦ ስነ-ምግባራዊ ውድቀት በጺሓ ኣላ" ክብል ኣጠንቂቑ ኣሎ። ሓላፊ እቲ ውድብ ኣቶ ቴድሮስ ኣድሓኖም ገብረየሱስ ኣብ ወርሒ ጥሪ እቶም ኣብ ምዕቡላት ሃገራት ዘለው ጥዕና ዘለዎም መንእሰያት ቅድሚ እቶም ኣብ ድኻታት ሃገራት ዘለው ውጹዓት ሰባት ክታበት ክረኽቡ ርትዓዊ ኣይኮነን ኢሉ ነይሩ። ዶ/ር ቴድሮስ "ንዓይ ይጥዓመኒ" ዝዓይነቱ ኣቀራርባ: ንዋጋ ክታበት ብምኽባር፡ ሸቐጥ ስለዘተባብዕ ሓደጋ እዩ ኢሉ። ኣብ መወዳእታ: እዚ ተግባራት እዚ ለበዳን ዕጽዋን ንክናዋሕን፡ ቁጠባዊ ምንቁልቋልን ማሕበራዊ ቀይድታት ስለዘጋድድን ስቓይ ዘናውሕ እዩ" ኢሉ።