"ሕማም ለይቲ"፡ ስቓይ ህጻናት
ኣብ ኢትዮጵያ ኣብ ሰለስተ ክልላት ዘጋጥም ሕማም ሕኸኽ፡ ኣብ ዝተወሰኑ ወረዳታት ክልል ኣምሓራ ዳግም ከምዝተልዓለ ይግለጽ።
እዚ ጉዳይ ንዉሑዳት ጥራይ ዝምልከት ኣይኮነን። ኣብ ዓለም 130 ሚሊዮን ሰባት ቖርበቶም ይሓኩ። ሕኸኽ ቀሊል ዝመስል ግረን ድማ ምቾትን ዕረፍትን ዝኸልእ ሕማም'ዩ። መብዛሕትኡ ግዘ ድርቂ ብዘስዕቦ ሕጽረት ማይ'ዩ ዝለዓል። ሕጽረት ማይ ድማ ሕኸኽ ክገፍሕ በሪ ይኸፍት። ኣብ ኢትዮጵያ ዘጋጥም ዘሎ ድማ እዚ'ዩ። ኣብቶም ዝሓለፉ ቀረባ ዓመታት ኢትዮጵያ፤ 30 ዓመታት ድርቂ ብዘስዓቦ ከቢድ ሓደጋ ሕጽረት ማይ ዳግም ዝተርኣየ እዚ ሕማም፡ ኣብ ክልላት ትግራይ፣ ደቡብን ኣምሓራን ኣብ ዝርከባ ገለ ወረዳታት ብርክት ዝበሉ ሰባት ብፍላይ ድማ ትሕቲ ዕድመ ህጻናት የጥቅዕ ኣሎ። ኣብ'ቲ ዝሓለፈ ዓመት ኣብ ክልል ደቡብ ብሄር ብሄረ ሰባትን ህዝብታትን ዝርግሐ እዚ ሕማም፡ 5.5 ሚኢታዊት ከምዝነበረ ዝገልጹ መጽናዕታት፡ ኣብ ክልል ትግራይ ካብ ወርሒ ጥቅምቲ 2015 ክሳብ መጋቢት 2016 ኣብ ዝነበሩ ኣዋርሕ 27 ሽሕ ናይዚ ሕማም ሓደሽቲ ተርእዮታት ከምዝነበሩ የኒሴፍ ዘካየዶ መጽናዕቲ ይገልጽ። ኣብ ተመሳሳሊ ዓመት ኣብ ክልል ኣምሓራ 373 ሽሕ ሰባት በዚ ሕማም ተጠቒዖም ነይሮም ይብል ትካል ጥዕና ዓለም ዝሓዞ መረዳእታ። ኣብዚ ዓመት ድማ ኮሌጅ ሳይንስ ጥዕና ዩኒቨርሲቲ ጎንደር ኣብ ወረዳ ዳባት ብመሰረት ዘካየዶ መጽናዕቲ ኣብ'ታ ወረዳ ዝርከባ ኣብያተ ትምህርቲ ካብ ሞንጎ ዝመሃሩ ተምሃሮ እቶም 10 ሚኢታዊት ተጠቃዕቲ ኮይኖም ኣለዉ። ዘሊሎም ዘይጸገቡ፣ ናይ ጽባሕ ተስፈኦም ንምግሃድ ነዊሕ መገዲ ብእግሪ ተጓዒዞም ዝመሃሩ ህጻናት ቐሊል ብዝመስል ግን ድማ ማሕበራዉን ስነ ልቦናዉን ጉድኣት ብዘስዕብ ሕማም ሕኸኽ ይጥቅዑ ኣለዉ። ከም ኩሎም ብርክት ዝበሉ ህጻናት እንትዓብዪ ክኾኑዎ ዝደልዩ ዝምነይ ሽሙ ዘይንጠቕሶ ተምሃሪ ቤት ትምህርቲ ዳባት 03 ዶክተር ክኸዉን ይምነ። ካብ ቀረባ ግዜ ናብዚ ኣብ ኣእዳዉ ዝርኣይ ናይ ሕኸኽ ምልክት ኣብ ምምሃር ምስትምሃር ጸገም ይፈጥረሉ ከምዘሎ ይዛረብ። "ረሳሕ ማይ ምስ ነኻእኹ ኢደይ ከሕኽኸኒ ጀሚሩ። ኣደይ ንሕክምና ዝኸዉን ገንዘብ ስለዘይነበራ ግና ቐልጢፈ ሕክምና ክኸይድ ኣይኽኣልኩን" ዝብል እዚ ተምሃሪ፡ ካልእ ማሕበራዊ ጸገም'ዉን ሒዙሉ ከምዝመጽአ ይዛረብ። "መምህር ምስ ሓመምኹ ናብ ካልኦት ተምሃሮ ክመሓላለፍ'ዩ ብዝብል ንብሕተይ ኣቐሚጣትኒ። ተምሃሮ'ዉን ሰላም ኣይብሉንን፣ ሓቢረዮም ክጻወት ኣይኽእልን። ኣይትቕረበና ክሓልፈና'ዩ ክብሉኒ ጀሚሮም" ይብል። ሕማም ለይቲ ሕኸኽ መብዛሕትኡ ግዜ ዉልቃዊ ጽሬቶም ዝሕልወሎም ሰብ ንዘድልዮም ትሕቲ 15 ዓመት ህጻናት ዘጥቅዕ እንትኾን፡ ብጉድለት ንጽህና ከምዝመጽእ ሰብ ሞያ ሕክምና ይዛረቡ። ኣብ ወረዳ ዳባት ዝርከባ ኣብያተ ትምህርቲ 50 ሚኢታዊት ካብ ገጠር ዝመጽኡ ተምሃሮ ዘተኣናግዳ ኾይነን ሰፊሕ ናይ ምንኽኻእ ኣጋጣሚ ኣብ ዝርኣየሉ ኸባቢ ቐልጢፉ ናይ ምዛማት ባህርይ ኣለዎ። ምሸት ምሸት እቲ ናይ ምሕኻኽ ባህርይ እዚ ሕማም ስለዝብርትዕ ናይቲ ኸባቢ ሕብረተሰብ "መሸ መከራዬ" ክብል ሽም ኣዉጺኡሉ። ሕኸኽ ካብ ምሕኻኽ ካልእ.....? ሕዚ እዚ ጸገም ንምጽናዕ ሰብ ሞይኡ ዝለኣኸ ዩኒቨርሲቲ ጎንደር ብዝገበሮ ሓገዝ ጥዕና ዉሑዳት ተምሃሮ ፈዉሲ ምርካብ ከምዝጀመሩ ርእሰ መምህር ቤት ትምህርቲ ዳባት 03 ኣቶ ርስቄ ረታ ወርቁ የዕዛረቡ። "መብዛሕትኦም ኢዶም'ዮም ተጠቒዖም ዘለዉ። ዉሑዳት ተምሃሮ መድሓኒት ምርካብ ጀሚሮም ኣለዉ። ኮይኑ ግና ቐሊል ዘይበሃል ስነ ልቦናዊ ጽልዋ'ዩ ዘሕድረሎም። ካብ ዝኾነ ነገር ንላዕሊ እቶም ተምሃሮ ይሸማቐቑ" ክብሉ ነቲ ኹነታት የረድኡ። ንዝሓለፉ ዓመታት ሓሓሊፉ ዝርአ ዝነበረ እዚ ሕማም ቖርበት ካብ 2015 ጀሚሩ ግና ኢትዮጵያ ብዘጥቅዓ ድርቂ ሕጽረት ማይ ስለዘጋጠመ ዳግም ኣንሳእሪሩ'ዩ። ሰላምታ ምልዉዋጥን ምትሕቑቓፍን ኣብ ዉሽጢ ደቓይቕ እዚ ሕማም ክመሓላለፍ ዕድል ዝህቡ'ኳ እንተኾኑ ኽዳን ዝወሓሓሱ ሰባት ግና በዚ ሕማም ቐልጢፎም ናይ ምጥቃዕ ዕድል ኣለዎም። መብዛሕትኦም ኣብ ገጠራት ዝርከቡ ኣብያተ ትምህርቲ እኹል ቐረብ ማይ ከምዘይብሎም ዝዛረብ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ጎንደር መምህር ሓለዋ ጥዕና ኸባቢ ዶክተር ሄኖክ ዳኜ፡ እቲ ሕብተረሰብ ነዚ ሕማም ዘለዎ ግጉይ ግንዛበ ድማ ክቕየር ከምዘለዎ ይገልጽ። "ዝጸንሐ መግቢ ብምብላዕ ወይ ድማ ብመርገም'ዩ ዝመጽእ እናበሉ ሰባት ናብ ሕክምና ኣይኸዱን። ኾይኑ ግና ተምሃሮ በዚ ሕማም እንትጥቅዑ ኣብ ቤት ትምህርቲ ይጽገሙ'ዮም። ይጽረፉ፣ ይግለሉን። ስለዝኾነ ብቐሊሉ ናይ ምትሕልላፍ ባህርይ ስለዘለዎ ወልቃዊ ጽሬት ብኣግባቡ ክሕሎ ኣለዎ"። ካብዚ ብዝሰገረ ይብል ዶክተር ሄኖክ፡ "በዚ ሕማም ዝተጠቕዑ ህጻናት፡ ለይቲ ለይቲ ስለዘሕኽኾም ክድቅሱ ኣይኽእሉን። ቀትሪ ናብ ቤት ትምህርቲ ከይዶም ብኣግባቡ ክመሃሩ ድማ የጸግመሎም። ኣብዚ ግዜ ብዝበጽሖም ስነ ልቦናዊ ተጽዕኖ ድማ ትምህርቲ ናይ ምቕባል ዓቕሞም ስለዝንኪ ትኹረት ተዋሂቡ ክስርሐሉ ኣለዎ" ይብል። ኢድን ትሕቲ ኽሳድ ዘሎ ሙሉእ ናይ ሰብነት ክፍልን ሓዊሱ ዝተፈላለዩ ክፍሊ ኣካላት ዘጥቅዕ ሕማም ሕኸኽ፡ ብቐሊሉ ዝድሕን'ኳ እንተኾነ ናይ ቖርበት ምቑሳል፣ ዕረፍቲ ዘይብሉ ምሕኻኽ (ብፍላይ ድማ ለይቲ ለይቲ)፣ ምሕባጥ፣ ናይ ቆርበት ምስንጣቕን ነዃላት ናይ ምፍጣርን ምልክታት ክርኣዩ ይኽእሉ። እዚ ብሕጽረት ቀረብ ጽሩይ ማይን ከቢድ ድርቅን ዘጋጥም ሕማም ንምጥፋእን ንምክልኻልን ዝተዋደደ ስራሕቲ ምክልኻል ክስርሑ ከምዘለዎም ትካል ጥዕና ዓለም የገንዝብ። ሕማም ሕኸኽ ኣብ ዓለም ኣብ ዝኾነ ሰዓት 130 ሚሊዮን ሰባት የጥቅዕ።