ዓለም ዓይና ኣንቍሓ ዘይረኣየቶ ታሪኽ ኣፍሪቃ
ጋዜጠኛ ቢቢሲ ዘይነብ በዳዊ፡ ቀንዲ ምኽንያት ሕጽረት ኣፍልጦ ታሪኽ ኣፍሪቃ እንታይ ምዃኑ ሓቲታ፡ ኣብ መደባታ፡ ታሪኽ ኣፍሪቃ ንዓለም ዘላሊ ተኸታታሊ መደባት ኣቕሪባ ኣላ። ወለደይ ካብ ናይ ዓዶም ታሪኽ ንላዕሊ ብዛዕባ ኢንግሊዝ ኣጸቢቖም ይፈልጡ።
ኩሻውያን ዝሃነጽዎም ኣብ ሱዳን ዝርከቡ ፒራሚዳት ኣብ ካይሮ ዝርከብ ዓብይ ፒራሚድ ጊዛ፡ ሓደ ካብቶም ኣብ ዓለም ኣለዉ ካብ ዝበሃሉ 7 ፍሉጣት ፒራሚዳት'ዩ ዝውሰድ። ንደቡባዊ ኣንፈት ጸግዓ ጸግዒ ሩባ ናይል ምስ እትጓዓዝ ግና ኣብ ናይ ሎሚ ሱዳን፡ ብዝበነ ስልጣነ ግዝኣት ኩሽ ከምዝተሃነጹ ዝዝረበሎም ብኣሽሓት ዝቁጸሩ ፒራሚዳት ይርከቡ። ኣብ ኣፍሪቃ በሪኽ ሓይሊ ዝነበሮም ነጋውስ ግዝኣት ኩሽ፡ ክሳብ ማእኸላይ ምብራቕ ይገዝኡ ምንባሮም ድርሳነ ታሪኻት የረድኡ። ንኣማኢት ዓመት ሓያልነቶም ዓቂቦም ድሕሪ ምጽናሕ፡ ኣብ 8ይ ክፍለ ዘበን ከምዝወደቑ ዝዝረበሎም ኩሻውያን፡ ንግብጺ ዘጣየሹን ንሓደ ክፍለዘበን ዝገዝኡን ምዃኖም'ውን እዩ። ካብኣቶም፡ ብትካል ትምህርቲ፡ ባህልን ሳይንስን ውዱብ ሕቡራት መንግስታት ዓለም UNESCO ኣፍልጦ ዝተዋህቦም ኣብ ደቡባዊ ሱዳን ጀበል በርከል ዝርከቡ ፒራሚዳት'ዮም። ኣብዚ ስፍራ'ዚ፡ ንኣስታት 2 ሽሕ ዓመታት፡ መግለጺ ባህላዊ፡ ፖለቲካውን ማሕበራውን ኩነታት ደቂ ሰባት ኮይኖም ዘገልግሉ ዝነበሩ ዝተፈላለዩ ንዋትን ፒራሚዳትን መቓብራትን ይርከቡ። ቅድሚ ሒደት ዓመታት፡ ኣብዚ ስፍራ ዑደት ገይራ ምንባራ እትገልጽ ጋዜጠኛ ቢቢሲ ዘይነብ በዳዊ ኣብ ማልሳያ ብትውልዶም ሱዳናውያን ንዝኾኑ ወለዳ ዘቕረበትሎም ሕቶ ብዛዕባ ታሪኽ ሃገሮም ክንደየናይ ከምዝፈልጡ'ዩ ነይሩ። ኩሻውያን ክሳብ ማእኸላይ ምብራቕ ይገዝኡ ነይሮም ኩሻውያን እንታዎት'ዮም? ምላሽ ወለዳ ግና ኣዕጋቢ ከምዘይነበረ እትገልጽ ዘይነብ፣ ብዛዕባ ታሪኽ ንጉስ ሄንሪ 8ይን ኢንግሊዝን ግና ኣንዳዕዲዖም ዝፈልጡ ምዃኖም ኣግሪሙላ'ዩ። ወለዳ ብዛዕባ ሃገሮም ዘለዎም ኣፍልጦ ዉሕድ ከምዝኾነ ዝተረደአት ጋዜጠኛ ዘይና፣ ኣብ ገዝኣ ዘጋጠማ ክስተት ንብዙሓት ኣፍሪቃውያን ከ ይውክል ዶ ይኸውን ኢላ ንባዕላ ካብ ምሕታት ዓዲ ኣይወዓለትን። ደሓር ንብዙሓት ሓቲታ ዘረጋገጸቶ ሓቂ'ውን ተመሳሳሊ ኣፍሪቃውያን ብዛዕባ ታሪኽ ሃገሮም ከምቲ ዝድለ ከምዘይኮነ'ዩ። ድሕሪ ሒደት ዓመታት ኣብ ፓሪስ ኣብ ዝርከብ ዋና ቤት ጽሕፈት ዩኔስኮ ተረኺባ፡ ኣብ መደርደሪ መጽሓፍቲ ቤት ጽሕፈት ትውልደ ኢትዮጵያዊ ዝኾኑ ምክትል ዋና ዳይሬክተር ጌታቸው እንግዳ ብዛዕባ ታሪኽ ኣፍሪቃ ዘዘንትዉ መጽሓፍቲ ምዕዛባ ትገልጽ። እዞም ብኣፍሪቃውያን ተመራመርቲ ታሪኽ ዝተጻሓፉ፡ ኣብ ታሪኽ ኣፍሪቃ መሰረት ገይሮም ዝተጻሓፉ መጻሕፍቲ፣ መብዛሕትኤን ሃገራት ኣፍሪቃ ካብ ባዕዳዊ መግዛእቲ ሓራ ክወጽኣ ካብ ዝጀመራሉ 1960ታት ኣትሒዞም'ዮም ክጸሓፉ ጀሚሮም። ድሕሪ ምብቃዕ ባዕዳውያን ገዛእቲ ናብ መሪሕነት ዝተቐልቀሉ መራሕቲ ሃገራት ኣፍሪቃ፡ ሃገራቶም ካብ ባዕዳዊ መግዛእቲ ጥራይ እንተይኮነስ ካብ ታሪኽ ኣውሮፓውያን ዝተናገፈ፣ ዘይተበረዘ ታሪኽ ክህልዎም ብምድላይ'ዩ እምበኣር ብሓገዝ ዩኔስኮ ስነዳ ታሪኽ ኣፍሪቃ ዝተጀመረ። ገለ ምዕራባውያን ጸሓፍቲ ታሪኽ፡ ኣብ ገለ ሃገራት ኣፍሪቃ ዘጋጠሞም ሕጽረት ዝተሰነደ ዛንታ ከም ምኽንያት ብምግላጽ፡ ኣብ ስነዳ ታሪኽ ኣፍሪቃ ንምንታይ ከምዘይሳተፉ ንዝቐርበሎም ወቐሳ እናነጸጉ ጸኒሖም'ዮም። ኣብ ፒራሚዳት ሱዳን ናይቲ ሽዑ እዋን መነባብሮ ደቂ ሰባት ዝገልጹ ኣስእል ይርከቡ። ዩኔስኮ ሓቃዊ ታሪኽ ኣፍሪቃ ንምስናድ ዓሊሙ፡ መብዛሕትኦም ኣፍሪቃውያን ዝኾኑ 350 ተመራመርቲ ታሪኽ ቆጺሩ ኣብ ጥንታውን ዘበናውን ታሪኽ ኣፍሪቃ ዘዘንትዉ 8 ክፋላት መጽሓፍቲ ሓቲሙ'ዩ። ኣብ ቀዳማይ ሕታም ተሳቲፉ ዝነበረ፡ ኬንያዊ ተመራማሪ ስነ መጽናዕቲ መቦቆል ደቂ ሰባት ርቻርድ ሊካይ፣ ክሳብ ሎሚ ኣፍሪቃ መበቆል ደቂ ሰባት ዓለም ምዃና ዘይወሓጠሎም ገለ ምዕራባወዕያን ጸሓፍቲ ታሪኽ ከምዘለዉ ይገልጽ። ኣኹሱማውያን ንዓለም እንታይ ኣበርኪቶም? ልክዕ ከም ናይ ታሪኽ ኩሻውያን፡ ኣብ ዓለም ካብ ዝነበሩ 4 ዓበይቲ ስልጣነታት ሓደ ዝኾነ ስልጣነ ኣኹሱም'ውን ብዙሕ ኣይተዘረበሉን። ነገስታት ኣኽሱም ብቐይሕ ባሕሪ ኣቢሎም ምስ ካልእ ክፋል ዓለም ንግዲ ይለዋወጡ ዝነበሩን፤ ኣብ ናይ ሎሚ ኢትዮጵያን ኤርትራን ማእኸሎም ዝገበሩ'ዮም ነይሮም። ኣኽሱማውያን ነገስታት፡ ካብ ኣፍሪቃ ንፈለማ እዋን ሃይማኖት ክርስትና ዝተቐበሉን ዕላዊ መንግስታዊ ሃይማኖት ዝገበሩን'ውን እዮም ነይሮም። እዚ ታሪኽ ግና ብዙሕ ከምዘይፍለጥን እኳ ድኣስ ውጽኢት ስርዓተ ትምህርቲ ባዕዳወዕያን ገዛእቲ ብዝኾኑ ምሁራትን መማህራንን ኣፍሪቃውያን እንከይተረፈ ዝተጨውየ ምዃኑ ይግለጽ። ሱዳናውያን ወለዳ፡ ቋንቋ ኢንግሊዘኛ ዝመልኩ ምሁራት እኳ እንተኾኑ፡ ኣብ ምዕራብ ዓለም ስለዝተማህሩን ብምዕራባዊ ፍልጠት ዝተጸልዉ ምዃኖምን ኣብ ዘሰናዳእቶ መደብ ታሪኽ ኣፍሪቃ ሓቢራ ኣላጋዜጠኛ ዘይነብ ባዳዊ። '' ምናልባት ንቐጻሊ፤ታሪኽ ኣፍሪቃ ብስርዓተ ትምህርቲ ኣቢሉ ክወሃብ ይኸውን እምበር እቲ ዛጊድ ዘሎ ታሪኽ ኣፍሪቃስ ታሪኽ ኣውሮፓውያን ጥራሕ ዘዘንቱ'ዩ''። ይብል ሓደ ፍሉጥ ኢንግሊዝያዊ ተመራማሪ ታሪኽ ቲሪቮር ሮፐር። ካብ ታሪኽ ኣውሮፓውያን ናብ ኣፍሪቃ እንተሰጊርና ድማ፡ ልክዕ ከምቲ ናይ ቅድመ ኣውሮፓውያንን ኮሎምባውያንን ዝነበረ፡ ብዛዕባ ኣፍሪቃ ጸልማት ዛንታ'ዩ ዝዝረብ። ኣኹሱማውያን ነገስታት ካብ ኣፍሪቃ ሃይማኖት ክርስትና ንፈለማ እዋን ዝተቐበሉ'ዮም ታሪኽ ኣፍሪቃ ብኣፍሪቃውያን ኮነ ብኻልኦት ጠመተ ኣይተገበረሉን። እዚ ዝኾነሉ ቀንዲ ምኽንያት ድማ፡ ኣፍሪቃ መርኣያ ኵናት፡ ስደት፡ ጥምየትን ድንቁርናን ገይርካ ስለዝውሰድ እዩ። ብርግጽ እዞም ነገራት ንኣፍሪቃ ዝሃስይዋ ዘለዉ ምኽንያታት'ዮም። ልምዓት ኣፍሪቃ'ውን ብኣብዝሓ ኣብ ትኳቦን ሓገዝን ዝተመስረተ'ዩ። ከም ሓንቲ ኣብ ኣፍሪቃ ተወሊዳ ኣብ ዓባይ ብሪጣንያ ዝዓበየት ሰብ፡ ባህሊ ክልቲኡ ህዝቢ ምፍላጣ ከምዝጠቐማ ዝገለጸት ጋዜጠኛ ዘይነብ በዳዊ፡ ዩኔስኮ ዝጀመሮ ስነዳ ታሪኽ ኣፍሪቃ ብምቕጻል ናብ ስርዓተ ትምህርቲ ከምዘተኣታትዎ ሓቢራ'ላ። መጻኢ ወለዶ ኣፍሪቃ፡ ብዛዕብኡን ታሪኹን ዝህልዎ ኣፍልጦ እናበረኸ ከምዝኸይድን ብኡኡ ድማ ከምዝሕበንን ጋዜጠኛ ዘይነብ በዳዊ ተስፍኣ ትገልጽ።