ኤርትራ፡ ሩሲያዊ ያሮስላቭ መጽሓፍ 'ወርቅሃ' ናብ ቋንቋ ሩስያ ተርጒሙ
ቀሺ መምህር ሙሳ ኣሮን፡ ብስነጽሑፍ ኣብ ኤርትራ ጽቡቕ ስም ዘትረፉ ጸሓፊ ነበሩ። ብዙሓት ብዕድመ መዘናታቶም ኰኑ ተምሃሮኦም ብኽእለት ቋንቍኦም'ውን ይዝክርዎም'ዮም።
መምህር ኣብ ወንጌላዊት ቤተ-ክርስትያን፡ ማለት ኣብ ስርሓት ማሕበርን ኣገልግሎት ስብከትን፡ ቀንዲ ተርጓማይ ኰይኖም ዘገልገሉ፡ ኣብ ቤት-ትምህርቲ ድማ ከም ሓለቓ ዀይኖም ንብዙሕ ዓመታት ዘገልገሉ ክኢላን ዘይድፈሩን ሰብ ነበሩ። መምህር ሙሳ ናይ ቋንቋ ክኢላ ስለ ዝነበሩ ኣሽሓት ዝገጻቱ መዝገበ ቃላት ትግረ-ትግርኛ ብምስንዳው፣ መጽሓፍ ቅዱስ ብዓቢኡ ናብ ቋንቋ ትግረ ብምትርጓም ዓቢ ውርሻ ዝሓደጉ ናይ ቋንቋ ክኢላ ነበሩ። ካብ ክሊ ወንጌላዊት ቤተ-ክርስትያን ይዅን ቤት-ትምህርቲ ወጻኢ ዘለዉ ሰባት ድማ በቲ ዝደረስዎም መጻሕፍቲ'ዮም ዝፈልጥዎም። ንኣብነት ብዙሓት ሰባት በታ ብ1965 ዝደረስዋ 'ወርቅሃ' ዘርእስታ መጽሓፍ ንመምህር ቀሺ ሙሳ ኣሮን ይዝክሩዎም። "ወርቅሃ" ምንባብ እቲ ሕብረተሰብ ኤርትራ ኣብ ከመይ ዝኣመሰለ ኵነታት ከም ዝነበረ ምፍላጥ ማለት'ዩ። ኤርትራ፡ ኣብ ስሳታት፡ ወትሃደራት ኣሜሪካ፣ ኢትዮጵያ፣ ዜጋታት ጣልያን፣ ገንዘብ ዝነበሮም ኣዕራብ ኣጥለቕሊቓ ብምንባራ፡ እቲ ሕብረተሰብ ዘለዎን ዘይብሉን ተኣኻኺቡ፡ ኣብ ከተማታት ዝካየድ ዝነበረ ዕንደራ፣ እቲ ዝነበረ ናብራ እታ መጽሓፍ ንኣበብቲ ብጸሊምን-ጻዕዳን ኣቕሪባቶ ትርከብ። ብሓጺሩ፡ 'ወርቅሃ' ኣብቲ እዱብ ሕብረተሰብ ዘይእዱባት ነገራት ምስ ዝስስኑ መትከል ስነ-ምግባር ከመይ ኢሉ ከም ዝምሽምሽ ንኣንባቢ ኣብ ኣእምሮኡ ሓደ ስእሊ ከም ዝሓድሮ ትገብሮ። ኣብ ኣካዳሚ ሳይንስ ሩሲያ ኢንስቲትዩት ኦፍ ኦሬንታል ስታዲስ ተመራማሪ ሳይንስ ዝኾነ ያሮስላቭ ጉትጋርትስ ዝተባህለ ሩስያዊ ጸሓፋይ ካብ ብዙሓት መጻሕፍቲ ትግርኛ ን'ወርቅሃ' ብምምራጽ ነታ መጽሓፍ ናብ ቋንቋ ሩስያ ብምትርጓሙ ስለ ዝገረመና ስለ ምንታይ ኢልና ምስ ተወከስናዮ እዚ ዚስዕብ መልሲ ሃበና። "ስነጽሑፋዊ ህይወት ኤርትራ ብመጠኑ ሓጺር'ዩ። ዝዀነ ዀይኑ ዝተዓዘብኩዎ ነገር ኣሎ፣ እዚ ኸኣ፡ ትግርኛ ኣዝዩ ኣገዳሲ ቋንቋ ናይቲ ዞባ ስለ ዝዀነ፡ ጸሓፍቲ ዳርጋ ብኵሎም ኣሎዉ ዝበሃሉ ቅድታት ስነጽሑፍ ይጥቀምሉ ኣለው" ይብል ያሩስሎቭ። እቲ ጸሓፍን ተመራማርን፡ ክላሲካዊ ስነ ጽሑፍ ትግርኛ፡ ኣብ ኤርትራን ትግራይን ምስ በዓል ሙሳ ኣሮን፣ በርሃነ ኣቻሜ፣ ይስሓቕ ገብረኢየሱስ፣ ተኽላይ ዘወልዲ፣ ኣብርሃ ገብረሂወት፣ ከምኡ'ውን ካልኦት ክብል ይኽእል ይብል ። ያሮስላቭ ጉትጋርትስ ቀጺሉ ከም ዝበሎ ብቋንቋታት ትግርኛን ትግረን ዝጽሕፉ ስለ ዝነበሩ፡ "እቶም ኣዝዮም ህርኩት/ፍርዙን ዝዀኑ መምህር ሙሳ ኣሮን (1930-2011) ምናልባሽ እቶም ኣዝዮም ህቡብ ኤርትራዊ ደራሲ ከይኰኑ'ውን ኣይተርፉን" ኢሉ። መምህር ሙሳ ዳርጋ 16 በብዓይነቶም መጻሕፍቲ ከም ዘቕረቡ ዘልዕል እዚ ጸሓፍን ተመራማርን፡ ልቢ-ወለድ፣ መምሃሪ ፊደል ንቆልዑ፣ ካብ ካልእ ስነጽሑፋት ዝተተርጐሙ፡ መዝገበ-ቃላት ይርከቡዎም ይብል። ስነጽሑፋዊ ህይወቶም ዳርጋ ብሰለስተ ካብ'ተን ዘቕረብወን መጻሕፍቲ ክካተት ይከኣል፤ ሓደ 'ወርቅሃ' (1966፡ 2003፡ 2005፡ 2006)፣ ክልተ እምባፍራሽ (1967)፣ ሰለስተ፡ ኣቐዲሞም ዘሕተምዋ ብጀይምስ ቦልድዊን ተመሓይሻ ዝቐረበት ናይ ዳኒኤን ደፎ መጽሓፍ - ሮቢንሶን ክሩሶው (1957፡ 1961፡ 2002)። "'ወርቅሃን እምባፍራሽን ብሞራላዊ ትሕዝቶአን፡ ከምኡ'ውን ግዜኣውን ግዝኣታውን (እዋኑን ቦትኡን) ድሕረ-ባይትአን ይመሳሰላ'የን። ይዅን'ምበር ጽዋን ኣቀራርብአን ይፈላለ'ዩ። ወርቅሃ እታ ዝበለጸት ምህዞኣዊት ፍረ-ጻምኡ ስለ ዝዀነት ድማ፡ ናተይ ቀዳመይቲ ምርጫ ኣብ 'ወርቅሃ' ኢዩ ዝዓለበ" ይብል ያርስሎቭ። 'ወርቅሃ' ንምትርጓም እንታይ ዓይነት ብድሆታት ኣጓኒፉካ ኢልና ምስ ሓተትናዮ ከምዚ ዚስዕብ መልሲ ሃበና። "እቲ መምህር ሙሳ ኣብ 'ወርቅሃ' ዝተጠቕምሉ ቋንቋ ፍልይ'ኳ ይበል፡ እቲ ኣጸሓሕፎኦም ኵሉ ኣንባቢ ብዝርድኦ ቋንቋ'ዩ ተጻሒፉ። ስለዚ ኣብ ምትርጓማ ምንም ሽግር ኣየጓነፈንን። እታ መጽሓፍ ምስ ተርጐምኩዋ እቶም ዝነበሩኒ ሕቶታት ብሓደ ኣቤል ሞጎስ ዝተባህለ ኤርትራዊ ምሁር ተዛራቢ ትግርኛ ኣቢለ መልሲ ክረኽበሎም ክኢ'የ"። ኣብ ኢትዮጵያ ምስ ኣህጕራዊ ማሕበር ቀይሕ-መስቀል ተርጓሚ ኣምሓርኛ ኮይኑ ኣብ ዝሰርሐሉ እዋን፡ እታ መጽሓፍ ኣብ 2017 ካብ ቋንቋ ትግርኛ ናብ ሩሲያ ከም ዝተርጎማ ይዛረብ። "ኣብ መዓልቲ ዕረፍተይ፡ ቀዳም-ቀዳም'የ ዝትርጕም ዝነበርኩ። ናብ ቋንቋ ሩስያ ተርጒመ ምስ ወዳእኩ ንኽእርማ'ውን ዳርጋ ክንድ'ቲ ንኽትርጕማ ዝወሰደለይ ጊዜ ወሲዱለይ'ዩ። ኣብ ሞስኮ ብሓጋይ 2018 ኢየ ወዲአያ - ቅድሚ ምሕታማ ናይ ዕስራ ዙርያ እርማትን ምጽጻይ ቃላትን ስራሕ ተኻይዱላ" ኢሉ እቲ ጸሓፊ። እዚ ኹሉ ጻዕሪ ዝሓተተ መጽሓፍ ትግርኛ ብቋንቋ ሩሲያ ድኣ፡ ኣብ ስነ ጽሑፍ ሩሲያ እንታይ ዓይነት እጃም ክህልዎ'ዩ? "እዚ ፈለማይ ናይ ትግርኛ ስነጽሑፍ ኣብ ቋንቋ ሩስያ ዝቐረበ ጽሑፍ'ዩ" ዝበለ ጸሓፍን ተመራማሪ ቋንቋታትን ያሩስሎቭ፡ መምህር ሙሳ ዝጸሓፎ መጽሓፍ ካብ ኣብ ካልእ ክፍሊ ዓለማት ዝነብሩ ሰባት ንነዊሕ እዋን ተኸዊሉ'ዩ ጸኒሑ ብምባል፡ መጽሓፍ ወርቅሃ ፈላመይቲ ብካልእ ቋንቋ ዝተተርጎመት መምህር ሙሳ ብምኻና፡ እቲ ደራሲ ምስ ሩሲያውያን ኣንበብቲ ንምፍላጥ ከም ዝሕግዞ ይገልጽ። እታ መጽሓፍ ናብ ናይ ዓዱ ቋንቋ ንምትርጓም ካብ ስድራቤት መምህር ሙሳ፤ ማለት'ውን በዓልቲ ቤቶም ወይዘሮ ርግቡ ዮሴፍ ፍቓድ ምርካቡ ያሮስላቭ ጉትጋርትስ ተዛሪቡ። ካብ ክልተ ደቆም፡ [ጊዴዎንን ራሄልን'ውን] ዝኣክል ድጋፍን ሓበሬታን ምርካቡ ሓቢሩ። ያሮስላቭ፡ ቅድሚ 14 ዓመት ናብ ኢትዮጵያን ኤርትራን ብምምጻእ፡ ኣብ ከተማታት ኣስመራ፣መንደፈራ፣ ከረን፣ ባጽዕ፣ ደቀምሓረ፣ ባረንቱን ኣቁርደትን፡ ኣብ ትግራይ ድማ ካብ ኣላምጣ ክሳብ ሑመራ ብምዝዋር እንታይነት ቋንቋ ትግርኛ ኣጽኒዑ፤ ኣብ 2018 መምሃሪ ዝርርብ ትግርኛ-ሩስያኛ-ሩሲያኛ ትግርኛ ኣዳሊዩ ኣሕቲሙ'ዩ። ድሕሪ ሓደ ዓመት ድማ፡ ልበወለዳዊት መጽሓፍ ወርቅሃ ተርጒሙ ንዕዳጋ ምቕራቡ፡ ንቋንቋ ትግርኛ እንታይ ፍሉይ ተመስጦ ስለ ዘለዎ'ዩ? 'ሰሜታዊ' ብምዃነይ ኣብ ሰለስተ ቋንቋታት [ ትግርኛ፡ ኣምሓርኛ ከምኡ'ውን ዘመናዊ እብራይስጢ] ርዒመ እርከብ። ትግርኛ፡ ሓደ ካብ'ቶም ዓበይቲ ሰሜቲካዊ ቋንቋታት ክነሱ እቲ ዝወሓደ መጽናዕቲ ዝተገብረሉ ቋንቋ'ዩ። ኣነ እቲ ዝግባእ መጽናዕቲ ከካይድ ደስ'ዩ ዝብለኒ፤ ብስነ-ጽሑፍ ኣቢለ ድማ ንሰባት ከቀራርብ ኣድላዪ ኰይኑ ይስምዓኒ" በለ። ተመራማሪ ሳይንስ ኣካዳሚ ሳይንስ ሩሲያ ኢንስቲትዩት ኦፍ ኦሬንታል ያሮስላቭ፡ ሰፋሕቲ ፕሮጀክታት'ኳ እንተሃለውዎ ሕጂ'ውን 'ኣዝዩ ኣገዳሲ' ዝብሎ፡ ስፍሕ ዝበለ መዝገበ ቃላት ትግርኛን/ሩስያን የዳሉ ምህላው ተዛሪቡ።