ኣብ ኢትዮጵያ መኻናት ወሊዶም ስዒሞም
መኻንነት ኣብ ውሽጢ ሓዳር ዝፈጥሮ ዘሕዝን ዛንታት ኣብ ከባቢና ምስማዕ ዘይንቡር ኣይኮነን።
በቴክኖሎጂ በታገዘ ሕክምና የተወለደ ሕፃን ሓንቲ ስማ ከይንጠቕሳ ዝሓተተትና ጓልኣንስተይቲ፡ ብዛዕባ መኻንነት ዘኽፈላ ዋጋ ዝጠቅስ ተሞኩሮ ኣካፊላትና'ላ። "ካልእ ክምርዖ ፈቒደሉ..." " . . . ምስቲ ዘፍቅሮ መተዓብይተይ፡ ብድሙቕ ስነ-ስርዓት መርዓ፡ ፈታውን ዘመደን መሪቑና ሓዳር መስሪትና፤ ሕጉሳት ኔርና። ዓለምና ገዛና ኾይኑ። ሓያሎ ዓመታት ብሓንሳብ ኣሕሊፍና። ፍቕርና ኣብ ዙርያና ንዝነበሩ ሰባት ዘቕንእ'ዩ ነይሩ። ናብራና'ውን ዕዉትን ዝተደላደለን። ይኹን እምበር፡ ውሉድ ክንረክብ ኣይክኣልናን። ኣብ ፈለማ እዋን፡ ብስምዒት ፍርሕን ምድንጋርን ተኸቢብና ነይርና። ድሒሩ ዝተፈላለዩ ሕክምናታት ፈቲንና፤ ኣብ እምነትና'ውን፡ ናይ ወትሩ ጸሎትና "ብቖልዓ ባርኸና" ኮይኑ። ክኸውን ግን ኣይከኣለን። ከምዚ ባዕልና ዝደለናዮ፡ ካብ ቤተሰብናን ኣብ ዙርያና ዝነበሩ ሰባትን "ውለዱ 'ምበር" ዝብል ምኽሪ ከም ሰላምታ ክደጋገም ምስ ጀመረ ክንሽቑረር ጀሚርና። እቲ ጸቕጢ ከምቲ ዝውረየሉ ቀሊል'ኳ እንተዘይኮነ ከምዚ'ልና ግን ንዓመታት ቀጺልና። ናይ ሕክምና መርመራ ምስ ገበርና፡ እቲ ጸገም ኣባይ ከም ዘሎ ምስ ፈለጥኩ፡ ናይ ጣዕሳ ስምዒት ክሓድረኒ ጀሚረ። ንሱ ግን፡ ካልእ ነገር እንከይበለ ንዓይ ብምጽንናዕ፡ 'ፈጣሪ ዝፈቐዶ'ዩ ዝኸውን' ይብለኒ ነይሩ። ኣነ ግን፡ ንዓይ ክትብል ብዘይውላድ ክትተርፍ የብልካን፡ ካልእ ተመርዒኻ ውለድ ኢለ ሓሳብ ኣቕሪበሉ፤ ካብ ልበይ'ዩ ነይሩ። እንተኾነ፡ "ንቆልዓ ኢለ ነታ ናይ ቁልዕነት ኣፍቃሪተይ ገዲፈ ክኸይድ ሕልናይ ኣይፈቕደለይን'ዩ" ብምባል ምስ ሓሳበይ ኣይተሰማመዐን። ክንረዳዳእ ስለ ዘይኽኣልና ግን፡ ኣብ ሞንጎ ምስሕሓብ ይፍጠር ነበረ። ሓደ መዓልቲ፡ ተመርዕዩ፣ ወሊዱ፣ ቆልዓ ሒዙ ናባይ ክምለስ ኣእሚነዮ፤ ተሰማሚዑ። በዚ ኸኣ፡ ካልእ ተመርዕዩ። ኣነ ድማ ንበይነይ፡ ንዕኡ ክጽበ ጀሚረ፤ ክልተ ዓመት ኣብ ዘይመልእ ግዜ ኣቦ ጓል ኮይኑ፤ ሕጉስ ኢለ። ልቡ ምሳይ ስለ ዝነበረ፡ እታ ኣደ ካብ ዝሓረሰትሉ ቦታ ምስ ወጽአት፡ "ምሳኺ ይኣኽለና፡ ጓለይ ሃብኒ'ሞ ክኸይድ" ዝብል ሕቶ የቕርበላ። ንሳ ድማ ኣደ ስለ ዝኾነት፡ "እንተ ደሊኻ ንስኻ ኪድ እምበር፡ ውላደይ ዝገበርኩ ጌረ ከዕቢ'የ" ዝብል መልሲ ከም ዝሃበቶ ነጊሩኒ። እዚ ኣቐዲምና ክንሓስበሉ ዘይምኽኣልና ይገርመኒ'ዩ። ርእሶም ዝፈትዉ ኮይንና ኔርና። ንሓደ በዲልካ ነቲ ካልእ ከተሐጉስ ስለ ዘይክኣል ግን፡ እቲ ዝሓሰብናዮ ኣይሰመረን። ንሱ'ውን ቆልዓ ስለ ዝነበረ ካባይ ዘርሓቖ፡ ንዓይ ገዲፉ ምስ ኣደ ጓሉ ሓዳሩ ኣጽኒዑ ቀጺሉ። ኣይሕዘሉን'የ። ኣነ ድማ፡ ኣብ ገዛ ንብረትና ሒዘ በይነይ ተሪፈ። ብሰንኪ ውላድ ዘፍቅሮ ሰብኣየይ ስኢነ...." ክትብል ታሪኽ ህይወታ ኣካፊላትና። ነዚ ፍቑራት ዝፈላሊ፡ ንሰባት ኣብ ዘይሓሰብዎ ዓለምን፡ ጉዕዞ ሂወትን ዝመርሕ መሪር ብድሆ ገለ መፍትሒ ይርከቦዶ ይኸውን? ወሊዶም ዝሰዓሙ 'መኻናት' ሆስፒታል ቅዱስ ጳውሎስ ሚሊኒየም ኮሌጅ፡ ነዚ ናይ ጥዕና ጸገም ንምፍታሕ ኣብ ወርሒ ሚያዝያ 2011 (2019) ዘመረቖ ማእከል ጥዕና መኻንነት ኣገልግሎት ክህብ ጂሚሩ'ሎ። ሓደ ዓመት ኣብ ዘይመልእ ግዜ ድማ፡ ልዕሊ 60 ሽሕ መጻምዲ ናይ መኻንነት ሕክምና ኣብ ምክትታል ከም ዝርከቡ፡ ኣካያዲ ስራሕ እቲ ማእከል ስነ ተዋልዶ ዶክተር ቶማስ መኩርያ ንቢቢሲ ገሊጹ። እቶም ሰባት፡ ኣብ ዝተፈላለየ ደረጃ መነባብሮ ዝርከቡ ኮይኖም፡ እቶም 1400 ብቴክኖሎጂ ዝተሓገዘ ሕክምና ክረኽቡ ተመዝጊቦም ኣለዉ። እቶም ዝተረፉ ድማ፡ ተመሳሳሊ ሕክምና ቅድሚ ምርካቦም፡ ካልእ ኣገባባት ሕክምና ኣብ ምክትታል ይርከቡ። በቲ ብቴክኖሎጂ ዝተደገፈ ዝወሃብ ሕክምና ክጠንሳ ዝኸኣላ ልዕሊ 70 ደቂ-ኣንስትዮ ድማ፡ ኣብ ዝተፈላለየ ደረጃ ጥንሲ በጺሐን ኣለዋ። እቲ ዘሐጉስ ግን፡ 6 ወለዲ ቆልዓ ወሊዶም ክስዕሙ በቒዖም ኣለዉ። ሓንቲ ኣደ ሰለስተ ወሊዳ ዋላ'ኳ ሓደ እንተ ሞታ፡ እቶም መናቱ ግን ኣብ ጽቡቕ ኩነታት ጥዕና ከም ዝርከቡ ሰሚዕና። እቶም ዕድለኛታት መጻምዲ፡ ካብ 18 ኣዋርሕ ክሳብ 4 ዓመት ኣብ ሓደር ዝጸንሑ ግን ድማ ቆልዓ ከይወለዱ ጸኒሖም ሕጂ ዝተበኮሩ'ዮም። "በዚ መንገዲ ቆልዓ ዝወለዳ ኣዴታት፡ ውላደን ክሓቑፋ እንከለዋ ብሓጎስ'የን ዝበኽያ። ውላድ ይናፍቓ ነይረን፤ ውላድ ንምርካብ፡ ኣብ ናይ እምነት ቦታታት ከርተት ክብላ፡ ካብ ሕብረተሰብ ዝበጽሐን ጸቕጢ'ውን ቀሊል ኣይኮነን። ነዚ ኩሉ ሓሊፈን፡ ቆልዓ ክሓቑፋ እንከለዋ፡ ዝስምዐን ስምዒት፡ ክቆጻጸርኦ ዘይክእላ ናይ ሓጎስ ስሚዒት'ዩ" ይብል ዳይሬክተር ኮምዩኬሽን እቲ ሆስፒታል ኣቶ ንዋይ ጸጋየ። ገለ ካብቶም ነቲ ኣገልግሎት ዝህቡ ሰብ ሞያን ኪኢላታትን እቲ ኣገልግሎት ሕክምና፡ ሆስፒታል ቅዱስ ጳውሎስ፡ ኣብ ውሽጢ ሃገርን ወጻእን ብዘምሃሮም ሰብሞያ ሕክምና'ዩ ዝወሃብ። እቲ ኣገልግሎት ቅድሚ ምሃቦም፡ ዝተፈላለዩ ቅድመ-ምድላዋት ከም ዝተገብረ'ውን ኣቶ ንዋይ ተዛሪቡ። መኻንነት እንታይ'ዩ? ክልተ መጻምድቲ መከላኸሊ ጥንሲ ከይተጠቕሙ፡ ኣብ ሰሙን ካብ ክልተ ግዜ ንላዕሊ ጾታዊ ርክብ እናፈጸሙ ጥንሲ ክፍጠር እንተዘይኪሉ፡ መኻንነት ከም ዝበሃል ዶክተር ቶማስ ይዛረብ። ዕድመ ናይታ ጓል-ኣንስተይቲ ካብ 35 ንላዕሊ እንተኾይኑ ድማ፡ ኣብ ውሽጢ 6 ወርሒ ብዘይ መከላኸሊ ጥንሲ ኣብ ሰሙን ካብ ክልተ ግዜ ንላዕሊ ስጋዊ-ርክብ ፈጺሞም ጥንሲ ክፍጠር እንተ ዘይኪሉ ናይ መኻንነት ጸገም ኣሎ ክበሃል ይካኣል። ከይተፈላለዩ፡ ንሓደ ዓመት ዝጸንሑ መጻምድቲ ብዘይ መከላኸሊ ጥንሲ ጾታዊ ርክብ ፈጺሞም ክጠንሱ እንተ ዘይኪኢሎም'ውን ተመሳሳሊ መደምደምታ ክወሃቦ ይኽእል'ዩ። መኻንነት፡ ኣብ ክልቲኡ ጾታ ክክሰት ዝክእል'ዩ። ኣብ ደቂ-ኣንስትዮ ዝኽሰት መኻንነት፡ ምስ ዕድመ ዝተኣሳሰር ወይ'ውን ግዝኡ ከይኣኸለ ናይ ዘርኢ እንቋቑሖ ምውዳእ፣ ምዕጻው ቱቦን ብተደጋጋሚ ብስጋዊ ርክብ ብዝመሓላለፉ ሕማማት ምጥቃዕን ምኽንያት ክኸውን ይኽእል። ምንጪ ናይቶም ጸገማት ብመርመራ ምርዳእ ከም ዝከኣል ዝገልጽ፡ ዶክተር ቶማስ፡ ጠንቂ ናይቲ ጸገም ካብ ሰብ ናብ ሰብ ይፈላለ'ዩ ይብል። ገለ ሻብ፡ ምስ ምሉእ ጥዕና ጥንሲ ከይፍጠር ይኽእል'ዩ፤ እዚ ድማ 'ዘይተገልጸ መኻንነት' (Unexplained Infertility) ተባሂሉ ይጽዋዕ። እዚ ማለት ቴክኖሎጂ ከነጽሮም ዘይክኣሉ ነገራት ኣለው ማለት'ዩ። ኣስታት 20 ካብ ሚእቲ መጻምድቲ ድማ ከምዚ ዓይነት መኻንነት የጋጥሞም። ከምዚኦም ዓይነት ሰባት ድማ፡ ብቴክኖሎጂ ዝተደገፈ ሕክምና ክግበረሎም ይክኣል። መኻንነት፡ ብፍላይ ኣብ ኣፍሪቃ ልሙድ ጸገም ምዃኑ ዝዛረብ ዶክተር ቶማስ፡ ብፍላይ ምስ ብስጋዊ ርክብ ዝመሓላለፉ ሕማማትን ካልኦት ረኽስታትን ብዝተሓሓዝ መኻንነት እናገደደ ምምጽኡ ይጠቅስ። ዶክተር ቶማስ፡ ንጸብጻብ ውድብ ጥዕና ዓለም ብምጥቃስ ከም ዝበሎ፡ ኣብ ኢትዮጵያ ካብ15-20 ሚኢታዊ ዝኾኑ መጻምድቲ ግዳያት ናይቲ ጸገም'ዮም። ወዲን ጓልን ማዕረ ግዳያት መኻንነት ክኾኑ ይኽእሉ፤ ስለ ዝኾነ ድማ፡ ኣጻብዕ ሕብረተሰብ ናብታ ጓል-ኣንስተይቲ ጥራሕ ምጥማተን ግጉይ ኣተሓሳስባ ምዃኑ እቲ ኪኢላ ከይጠቐሰ ኣይሓለፈን። ኣብ 2016 ኣብ ዝወጽአ ዳህሳሳዊ መጽናዕቲ ህዝብን ጥዕናን፡ ብዝተፈላለየ ምኽንያት ኣብ ውሽጢ 5 ዓመታት መጠን ወሊድ ከም ዝነከየ የመልክት። ኣብተን ኣብ ገጠር ዝነብራ ደቂ-ኣንስትዮ፡ ካብቲ ኣብ 2000 ዓ.ም ዝነበረ 6.0 መጠን ወሊድ ኣብ 2016 ናብ 5.2 ወሪዱ። ኣብ ከተማታት ድማ፡ ኣብ ተመሳሳሊ እዋን፡ ካብ 3.0 ናብ 2.3 ጎዲሉ። ብሓፈሻ፡ ሓንቲ ጓል-ኣንስተይቲ ኣብ 2000 ዝነበራ 5.5 ማእከላይ ናይ ወሊድ መጥን፡ ኣብ 2016 ናብ 4.6 ምንካዩ እቲ መጽናዕቲ የርኢ። ብቴክኖሎጂ ዝተደገፈ ሕክምና (IVF) እንታይ'ዩ? ዶ/ር ቶማስ ከም ዝብሎ፡ እዚ ሕክምና'ዚ፡ ካብታ ጓል-ኣንስተይቲ እንቋቁሖ፡ ካብቲ ወዲ-ተባዕታይ ድማ ዘርኢ ብምውሳድ፡ ኣብ ቤተ-ፈተነ (ላቦራቶሪ) ከም ዝራኸቡ ብምግባር ጥንሲ ምስ ተፈጥረ፡ ናብ ማህጸን ምስ ተመልሰ፡ ብቴክኖሎጂ ዝተደገፈ ናይ መኻንነት ሕክምና (IVF) ይበሃል። እዚ ዓይነት ሕክምና ካብ ሰብ ናብ ሰብ ዝፈላለ'ኳ እንተኾነ፡ እቲ ሕክምና ካብ 40-50 ሚእታዊ ክዕወት ይኽእል። ክሳብ ሕጂ ናብቲ ሆስፒታል ካብ ዝኸዱ 200 ዝኾኑ እቲ ኣገልግሎት ረኺቦም ኣለዉ። ካብዚኣቶም 95 ነፍሰ-ጾራት ኮይነን። ካብቲ ባህርያዊ ኣገባብ ብኸመይ ይፍለ? ሆስፒታል ቅዱስ ጳውሎስ፡ ኣብ ኢትዮጵያ ንፈለማ እዋን ብቴክኖሎጂ ዝተደገፈ ናይ ወሊድ ኣገልግሎት ዝህብ ናይ መንግስቲ ትካል ኮይኑ፡ ሓደ 'ኣሊክማ' ዝተባህለ ናይ ብሕቲ ትካል ተመሳሳሊ ኣገልግሎት ክህብ ከም ዝጸንሐ ዶክተር ቶማስ ሓቢሩ። ንሱ ከም ዝብሎ፡ ዋላ'ኳ እቲ ሕብረተሰብ ምስ እምነትን ባህልን ጥቡቕ ምትእስሳር ዘለዎ እንተኾነ፡ ኣብዚ እዋን'ዚ ግን፡ ብቐሊሉ ሓበሬታ ክረኽብ ስለ ዝኽእል፡ በቲ ቴክኖሎጂ ንክሕገዝ ፍቓደኛ ይኸውን ኣሎ። ኮይኑ ግን፡ ኣብ ካልእ ሃገራት ዝስርሓሉ ዘሎ፡ ካብቶም መጻምድቲ ወጻኢ እንቋቑሖ ወይ ዘርኢ ኣምጺእካ ናብ ማህጸን ምምላስ፡ ከምኡ'ውን ምልጋስ እንቋቑሖን ዘርኢን ኣይተለመደን። ሓደ ሓደ ግዜ'ውን፡ ማህጸን ናይታ ኣደ እንተዘይተቐበሎ፡ ናይ ካልእ ሰብ ማሕጸን ምክራይ ኣሎ። ከምዚኦም ዝበሉ ኣገልግሎታት ናይ ሕጊ ጽላልን ንቕሓትን ስለ ዘድልዮም፡ ሕጂ ከም ዘይስራሓሎም ዶክተር ቶማስ ይገልጽ። ናብ ወጻኢ ብምኻድ፡ ብልዑል ወጻኢ ነዚ ዓይነት ሕክምና ዝረኽቡ ከም ዘለዉ ዝገለጸ እቲ ዶክተር፡ ንመጻኢ ነቲ ኣገልግሎት ንምሃብ፡ ምስ ሚኒስትሪ ሓለዋ ጥዕና ይዘራረቡ ከም ዘለዉ ነጊሩና። ከምዚ ዓይነት ሕክምና ንምጅማር ግን፡ መጀመርታ ሕብረተሰብ ከም ዝርዳእ ምግባር ቀዳምነት ምዃኑ'ውን ኣስሚሩሉ። "ኣብቲ ሕብረተሰብ ቆልዓ ምውላድ፡ ስድራቤት ምምስራት ከም ናይ ሂወት ዕላማ ተጌሩ ስለ ዝውሰድ፡ መኻንነት፡ ማሕበራዊ፣ ፖለቲካዊን ቁጠባውን ቅልውላው የስዕብ" ዝበለ ዶክተር ቶማስ፡ "በዚ ቴክኖሎጂ'ዚ ብምድጋፍ ኮነ፡ ብኻልእ መልክዑ መፍትሒ ምስ ረኸቡ መጻምድቲ ሕጉሳት ይኾኑ" ይብል። እቲ ተጀሚሩ ዘሎ ኣገልግሎት ሕክምና ጽቡቕ መበገሲ ምዃኑ'ውን ይጠቅስ። ኮይኑ ግን፡ ብሰንኪ ዘሎ ድሩት ቁጽሪ ሰብ ሞያን ትካላዊ ዓቕምን፡ ነቶም ክብጽሑ ዘለዎም መጻምድቲ ክበጽሕ ዘይምኽኣሉ'ውን ከይጠቐሰ ኣይሓለፈን። ኣብ ሓደ ዓመት ካብ 1500 ንላዕሊ ዝኾኑ መጻምድቲ ኣገልግሎት ክህብ ዘኽእል ዓቕሚ የለን ይብል እቲ ብዓል ሞያ። ዶክተር ቶማስ መኩሪያ፡ ኣብ ውሽጢ ሓደ ዓመት ዘይመልእ ግዜ፡ ካብ 68 ሽሕ ንላዕሊ መጻምድቲ ናብ ሓደ ሆስፒታል ጥራይ ምምጽኦም ዘሰንብድ ምዃኑ ብምግላጽ፡ ቆጸራ ነዊሑና ኢሎም ዘማርሩ ሰባት ውሑዳት ከም ዘይኮኑ'ውን ተዛሪቡ።