'ኣቦይሲ ኣብቲ ጸላም ማእሰርቲ ከመይ ኮን የሕልፎ ይህሉ?' ኤፍሬም ብርሃነ ኣብረሀ
ሕቡራት ሃገራት፡ "ንሰብ ምስቓይ ገበን'ዩ" ይብል። ንወዲ ኣዳም ኰነ ኢልካ ምስቓይ፡ ንሰብኣዊ ባህርያቱ ዀነ መንነቱ ምጭፍላቕ ገበን እዩ።
ብኻልእ ኣዘራርባ፡ መፈጠራዊ ክብሪ ወዲሰብ ምንፋግ ከም ማለት'ዩ። ዋላ'ኳ ብኣህጕራዊ ሕጊ፡ ሰብ ምስቓይ ዓቢ ገበንን ጨሪሱ ክልኩልን ይዅን፡ ኣብ ልዕሊ ደቂ ሰባት ዝፍጸም ምስቓይ ግን ካብ መላእ ዓለምና ኣየልገሰን። ብገልባብ ሃገራዊ ድሕነትን ምክልኻል ልዑላውነትን ብዙሓት ሰባት ኣብ ኢድ ጨቘንቲ ስርዓታት ይወድቁ'ዮም፣ መግስታት ከኣ ሓጥያቶም ምእንቲ ክሽፍኑ ከም ምኽኒት ዝጥቀምሉ ስልቲ'ዩ። ብዕለት 12/12/1997፡ ብዉሳኔ 52/149 ኣቢሉ፡ ሓፈሻዊ ኣሰምብለያ ው.ሕ.ሃ. ን26 ሰነ ኣህጕራዊ መዓልቲ ግዳያት ስቓይ ክኸውን ኣወጀ። ኰይኑ ድማ አህዛብ ዓለም ንዅሎም ግዳያት፡ ብሓባር ዝዝክርሉን ብጨካን ኣተሓሕዛ እሱራት ንዝገፍዑን ዘይሓላፍነታውያን መግስታት ዓለም ዓገብ ዝብልሉን መዓልቲ'ዩ። እዛ ዕለት እንተስ ብዓቢ እንተስብ ብንኡስ፡ ብዝተፈላለየ ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላት፡ ፍትሒ ዝጠልቡ ማሕበራት፡ ስድራ-ቤት እሱራት ኮነ ውልቀ ሰባት፡ ኣብ ኣፍሪቃ፡ ኣብ ኤርትራን ኢትዮጵያን እውን ክትበዓልን ክትዝከርን እያ። ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ማሕበራት፡ 'ህዩማን ራይትስ ዎች' ንኣብነት ኣብ ብ2019 ኣብ ኢትዮጵያ ብሰንኪ ዓሌታዊ ግጭት ብዝተፈጸሙ ግህሰታት ተዛሪቡ ነይሩ። ኣምኒስት ኢንተርናሺናል እውን ኣብ ኤርትራ ኮነ ኢትዮጵያ ብዛዕባ ዘጋጥም ዘሎ ግህሰታት ብቐጻሊ ጸብጻቡ የቕርብ እዩ። ክፍሊ ጕዳያት ወጻኢ ሕ.መ.ኣ. (ስተይት ዲፓርትመንት) እውን ብግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያ ዘውጽኦ ጸብጻብ ብዙሕ ኣካቲዑ'ዩ። ፍሉይ ራፖርተር ው.ሕ.ሃ. ብዛዕባ ግህሰታት መሰል ወድ-ኣዳም ኣብ ኤርትራ ዘውጽኦ ናይዚ ዓመት ጸብጻቡ (A/HRC/44/23) ኣብ ኤርትራ ጸገማት ኣሽኰንድሮ (ክልበታ) ከም ዘሎ ይሕብር። ኣብዚ ዓመት'ዚ፡ ከም'ቶም ዝሓለፉ ዓመታት፡ መሰላት ዜጋታት ኤርትራ ብመንግስቲ ብሕማቕ ተታሒዙ ከም ዘሎ፡ ኣብ መዳያት ሰብኣዊ መሰላት ኤርትራውያን ከኣ ምዕባሌታት ከም ዘየለዉ ገሊጹ። ንኣብነት ጸብጻብ ፍሉይ ራፖርተር፦ "...ብነሓሰ 2019፡ ንምፍታሕ ኣልማዝ ሃብተማርያም፡ በዓልቲ ቤቱ ንብርሃነ ኣብረሀ ኪዳነ፡ ናይ ሃገረ-ኤርትራ ፋይናንስ ሚኒስተር ዝነበረ፡ ሓንጐፋይ እናበለ ይቕበሎ። በንጻሩ ከኣ ብሃለዋት ማእሰርቲ ናይቲ ብዕድመ ዝደፍአን ኣብ ሕማቕ ኵነታት ጥዕና ዝርከብ በዓል-ቤታ ይሓትት። ብርሃነ ኣብረሀ "ሃገረይ" ዘርእስታ ንመንግስቲ ኤርትራ እትነቅፍ መጽሓፍ ብምጽሓፉ'ዩ ኣብ ቀይዲ መንግስቲ ኣትዩ ተሸሪቡ" ይብል። እዚ ጽሑፍ ነታ ብክልተ ክፋላት ዝተሓትመት "ኤርትራ ሃገረይ" ዘርእስታ ብርሃነ ኣብረሀ ኪዳነ ዝደረሳ መጽሓፍ ኣይኰነን። እንታይ ድኣ፡ መጽሓፍ ጽሒፍካ ተባሂሉ በቲ ነቐፌታ ዘይጻወር መንግስቲ ተዳጕኑ ሃለዋቱ ዝጠፍአ ደራሲ ዝበጽሖ ዘሎ ስቕያት ንምጥቃስ'ዩ ይብል ጸሓፍን ተመራማርን ታሪኽ ዳዊት መስፍን። እቲ ስቅያት ኣብ ደራሲ ጥራይ ዘይኮነስ፡ ኣብ ስድራ-ቤቱን ፈተውቱን'ውን ከም ዝተሰጋገረ ብምግላጽ። ኤፍሬም ብርሃነ ኣብረሀ ሓደ ካብ ውሉዳት ሚኒስተር ብርሃነ ኣብርሀ እዩ። ኤፍሬም ብርሃነ ኣብረሀ ብዛዕባ ማእሰርቲ ኣቡኡ ከኣ፡ "ነቦይ ወትሩ ጊዜ ኢየ ዝዝክሮ። ኣበይ ከም ዘሎ ግን ኣይፈልጥን ... ብህይወቱ ይሃሉ ኣይሃሉ ምንም ኣይፈልጥን'የ። ኣባላት እቲ መንግስቲ መታን ተስፋ ክንቆርጽ ግዲ ኢሎም ኮይኖም ኣብዚ ኣሎ ኣብቲ ኣሎ ዝብል ዝተፈለላየ ቤት ማእሰርቲ ይጠቕሱ እዮም። . . . ግን ደሃዩ የብልናን። ኣባይን ኣብ ኣሕዋተይን ኣብታ ፈቃር ወላዲተይን ወሪዱ ዘሎ ሓዘን ከኣ ክገልጾ ኣይክእልን። ማእሰርቲ ኣቦይ ንዓይ ቀጻሊን ዘየቋርጽ ቃንዛ'ዩ" ይብል። ኣብ ሕ.መ.ኣ. ዚነብር ወዲ ዕስራን ሸውዓተን ዓመት ኤፍሬም፡ ካልኣይ ዉላዱ ንብርሃነ ኣብርሀ'ዩ (ካብ ኣርባዕተ ደቁ)። "ኣብ ኤርትራ፡ ማእሰርቲ ከም ንቡር'ዩ ዝሕሰብ" ይብል ኤፍሬም። ንሱ እውን ንባዕሉ ንሽድሽተ ኣዋርሕ ኣብ ፈቐዶ ኣብያተ ማእሰርቲ ኤርትራ ተኣሲሩ እዩ። ብዕድል ካብ ቤት ማእሰርቲ ምስ ወጸአ ግን ኣይጸንሐን ጠቕሊሉ ካብ ኤርትራ ክወጽእ ወሲኑ-ገይሩዎ ከኣ። ነዊሕ መገዲ ስደት ተጓዒዙ ኣብ 2017 ኣብ ሕ.መ.ኣ. ኣትዩ ብማእሰርቲ ስድርኡ እናተሳቐየ ይነብር ኣሎ። "ንወዲ ሰብ፡ ካብ ሰብ ሰዊርካ ብኣግልሎ ምእሳር (ብኢንኮምዩኒካዶ) ክእሰር እሰምዕ'የ'ሞ ግን ኣይከም ናይ ኤርትራን። ሰብ'ዶ ንዓመታት ብመንግስቲ ተጨውዩ ይሽረብ'ዩ? ደቂ ሰብ ኣብ ልዕሊ ደቂ ሰባት ክሳብ ክንድዚ ዝኣክል ጭካኔ ምርኣይ ንምንታይ የድሊ? ንሓርነቱ፡ ብዘሎዎ ዓቕሚ ዝተቓለሰ ህዝቢ ሓርነት ክንፈጎ ኣይግባእን እዩ። . . . እንሆ ኸኣ ኣነ ነቲ ዝኸፍአ ወረ ብዛዕባ'ቲ 75 ዝዕድሚኡ፡ እሞ ኸኣ ጥዕና ዘይብሉ ኣቦይ እናተጸበኹ ነታ ብልጭልጭ እትብል ንእሽቶ ተስፋ ሒዘ እነብር ኣለኹ" ይብል ኣብ ድምጹ ብዝልለ መሪር ጓሂ። ወሲኹ "ኵነታት ኤርትራ ቀስ እናበለ ክበርሃለይ ምስ ጀመረ ንነብሰይ ክሓታ ጀመርኩ። ኣብ ዙርያይ ዝነበረ ፊሑዅ ዘየብል ኵነታት፡ ብፍርህን ሓለዋን ተኸቢበ እነብር ከም ዝነበርኩ ምስ ተረድኣኒ ሰባት ኣብ ካልእ ሃገራት ኣብ ከመይ ዝኣመሰለ ናጻ ሃዋህዉ ይነብሩ ከም ዝነብሩ እናበርሃለይ ከደ። ሓደ መዓልቲ ንቅዋም ኤርትራ ምስ ኣንበብኩ መሰል ዘይብለይ እሱር ምዃነይ ተረዳእኩ" ይብል ኤፍሬም። ኤፍሬም፡ ካብ ኤርትራ ሃጽ ኢሉ ክጠፍእ ንወለዱ ድሓን ኵኑ ከይበለ ብምውጽኡ የጣዕሶ። ኵነታቱ ሕማቕ ስለ ነበረ ግን ሞሊቑ'የ ጠፊአ ይብል። ኣብ ካምቦቦሎ'ዩ ተወሊዱን ዓብዩን። ንደቂ ገዛውቱን መተዓብይቱን ይዝከሮም። "እቲ ካብ ኣስመራ ዝወጻእኩሉ እዋን ብዙሕ ሰብ ብስርቕ-ምርቕ ይስወር ብምንባሩ ኣይቀሰንኩን፡ ይብል ኤፍረም ብሳዕቤኑ ከኣ ንኣስመራ ከም ሰብ ድሓን ኵኒ ኢሉ ሕቖኡ ሂቡዋ። እቲ ቐደም ኣስመራ ከመይ ከም ዝነበረት ኣቦኡ የዘንትወሉ ከም ዝነበረ ዝዝክር ኤፍረም፡"ኣቦይ፡ ማፋ (ፋኛቱራ) ተዓቢሱ ጽርግያ ማይ ክመልእ፡ ቡምባ ማይ ክዕጾ፡ ሰብ ስራሕ ስኢኑ ዘዘው ክብል፡ ዕሙራት ዝነበሩ ደዀኵን ክሞቱ፡ ሰብ ሕልናኡ ኣዕሪቡ ጐሰስ ክብል ምርኣይ ኣይጻወሮን ነይሩ። ኣስመራ ክትጽልምት መብራህቲ ክተጠፍእ እንከላ ይበሳጮ ነይሩ። ሕጂ ኣብ ጸልማት ቤት ማእሰርቲ ከመይ የሕልፎ ከምዘሎ ክዝክሮ እንከለኹ የቐንዝወኒ እዩ" ይብል። ግን ከኣ ተስፋ ኣይቆርጽን። ኣቦይ፡ "እዚ ሕጂ ኣብ ኤርትራ እንርእዮም ዘሎና ተርእዮታት ንቡር ከም ዘይኰኑ ፍለጥ ... እቲ ንቡር መልክዑ ካልእ'ዩ ... ዝሓሸ መዓልቲ ክመጽእ'ዩ ... እዚ እትርእዮን እተሓልፎን ዘሎኻ ህይወት ግን ሓላፊ'ዩ" እይብለኒ ስለዝነበረ እቲ ኣቦይ ዝናፍቖ ንቡር ህይወት ክርእዮን ምስ ኣቦይ ከስተማቕሮን እምነ" ክብል ባህጉ ይገልጽ። ብርሃነ እንታይ እዩ ገይሩ? ሚኒስተር ብርሃነ ኣብረሀ ብኵነታት ሃገር ሕጉስ ስለ ዘይነበረ ብ 2012 ንስራሕ መንግስቲ ገዲፉ ነብሱ ገሊሉ ይነብር ነበረ። ኣብ ገዛ ኮፍ ኢሉ ግን ዝዕዘቦም ዝነበሩ ጕዳያት ክምዝግብ ጀመረ። ብመሰላት ዜጋታት፡ በቲ ቅሂሙ ዝተረፈ ፓርላማ ኤርትራ፡ ንሚኒስትሪ-ፋይናንስ ጥሒሶም ዝስርሑ ዝነበሩ ስራሓት፡ በቲ ዝተወንዘፈ ሃገራዊ ቅዋምን ካልእን ኣብ መጽሓፉ ሓደ-ብሓደ ዘርዚሩዎም ኣሎ። ንመጽሓፉ ከኣ ንህዝቢ ኤርትራ ከም ህያብ ኣቕሪቡዋ። ይብል ከኣ ..."ንረብሓ ህዝብን ሃገርን ኤርትራ ዘየወላውል ቀዳምነት ስለዝሃብኩ፡ ነቲ ዉልቃዊ ምድራዊ-ሃብቲ ንኽድልብ ዘኽእል፡ ዘሎኒ ሓላል ዕቑር ዓቕመይ ተጠቒመ ከም መጠን ወላዲ ንስድራይ ብዘይ ምሕጋዘይ ዝበደልኩዎም ግን ከኣ ወትሩ ዘፍቅሮም ብዓልቲ ቤተይን ኣርባዕተ ደቀይን ኣመስግን"። ኣብ መወዳእታ እታ ንህልው ኵነታት ኤርትራ ብቓልዕ እትዛረብ መጽሓፉ መእሰሪቱ ኰይና ተሪፋ። ብርሃነ፡ ነቲ ኵነታት ኣይፈርሆን። ኣብ ዉሽጢ ኣስመራ እንከሎ'ዩ ነታ መጽሓፍ ኣሕቲሙዋ። ብትብዓቱ ዝንእዱዎ ውሑዳት ኣይኮኑን። እዚ ናይ ብርሃነ መጽሓፍ ነቶም ንኵነታት ኤርትራ ኣዝዮም ዝፈልጥዎ ቅድሚኡ ካብ ኤርትራ ዝወጽኡ ሓለፍቲ-ነበር፡ ታሪኾም ንክጽሕፉ ከተባብዖም ይኽእል'ዩ ይብሉ ንፖለቲካ ኤርትራ ብቐረባ ዝከታተሉ ተንተንቲ። "እታ ሕያወይትን ፈቃርን ኣደይ ምስ ኣሰርዋ ዝተሰምዓኒ ሓዘን ወሰን ኣይነበሮም" ይብል ኤፍሬም። "ኣነ ኣብ ኣስመራ ተኣሲረሉ ኣብ ዝነበርኩ እዋን ሓንቲ ኣደ ምሳና ተኣሲረን ከም ዝነበረራ ይዝከረኒ ... ኣተሓሕዛ እተን ኣደ ሕማቕ ነበረ ... ብግዲ ኮምብላስዮነ ክኸድኑወን ... ከዲኖም ከኣ ንምርመራ ክወስድወን ክርኢ እንከሎኹ ኣዝዩ የሕዝነኒ ነይሩ። ኣብ ወጻኢ ኮይነ ቅድሚ ማእሰርቲ ናይ ኣቦይ ማእሰርቲ ናይ ኣደይ ምስ ሰማዕኩ እቲ ስእሊ ናይተን እስርቲ ኣደ ከደቅሰኒ ኣይከኣለን" ይብል። "ጸኒሖም ከኣ ንኣቦይ ኣሰሩዎ፣ ኣደይ ዓመትን ፈረቓን ኣሲሮም ፈቲሖማ ... እቲ ሕሳስ ልደ ሓወይ ናይ ኣደይን ኣቦይን ማእሰርቲ ብዓይኑ ርእይዎ'ዩ ... እንተ ኣነ ከም ሽዑ ገይረ ተሳቕየ ኣይፈልጥን። እቲ ዝዓበየ ግፍዒ ሽዑ'ዩ ተራእዩኒ፣ ንዓይ ግዳይ ስቅያት ምዃን ማለት፡ እቲ ኣብ ልዕሊ ኣደይ ዝተፈጸመ ግፍዒ'ዩ" ይብል ብሕርቃን። " ከም ሰብ ብዛዕባ ስድራይን ንዓይ ዘጋጠመኒ ፍጻሜን ጥራሕ እኳ እንተተዛረብኩ፡ ከምዚ ናተይ ዝኣመሰለ ተመኩሮ ዘጋጠሞም ኤርትራውያን ማእለያ የብሎምን። ወለዶም፡ ደቆም፡ አሕዋቶም ብዘይ ንቡር መስርሕ ፍርድን ሃለዋትን ንኣስታት 20 ዓመትን ልዕሊኡን ዝተኣስሩ ኤርትራውያን ውሑዳት ኣይኮኑን። እቲ ቃንዝኦም ስለዝስመዓኒ ከኣ ንኹሎም በዛ መዓልቲ ኣንጻር ስቅያትን ማእሰርእትን ጽንዓት ይሃብኩም ይሃበና እብል" ክብል ንመሰልቱ ደቂ እሱራትን ስድራ እሱራትን መልእኽቱ የመሓላልፍ ኤፍረም።