ኮሮናቫይረስ፡ ኣብ ትግራይ ኮሮናቫይረስ ንምክልኻል ዘለው ሰናይ ተበግሶታትን ፈተናታቶምን
መናእሰይ ስነ-ጥበባውያን ከተማ ሽረ እንዳስላሰ፡ ሰብ ኣብ ዝበዝሖም ከባቢታት ምሕጻብ ኢድ ብምምሃርን መሕጸቢ ኢድ ዝኸውን ማይ ገዚኦም ብምቕራብን ግንዛበ ናይ ምዕባይ ስራሕቲ ይሰርሑ ኣለው።
ኣብ ዝተፈላለያ ከተማታት ትግረዓይ፡ ብውልቀን ጉጅለን ዝንቀሳቐሱ መናእሰይን ሰብ ሞያ ኪነ ጥበብን ኣብ ዙርያ ኮሮናቫይረስ ግንዛበ ሕብረሰተብ ኣብ ምዕባይ ይነጥፉ ኣለው ሙዚቃ፡ ብቐሊሉ ኣብ እዝንን ልብን ዓብዪን ንኡሽቶን ዝሓድር ስርሓት ስለ ዝኾነ ድማ፡ 'ኮሮና' ዝብል መከላኸሊ መገዲታት ዝምዕድ ሓጺር መዝሙር ኣዳልዮም ዘርጊሖም። ስነ ጥበባዊ ገዛኢ ኣርኣያ፤ "ጽርየት ኣዶ ጥዕና እያ፤ ንሰላምታ'ውን ልቢ እዩ ዝዓቢ ኢና ንብል ዘለና" ይብል። እዚ ዓለም ኣንጸላሊዩዋ ዘሎ ጸገም ጥዕና ከቢድ ሓደጋ'ዩ ዝብል ኪነ ጥበባዊ ሚኪኤል ኣረጋይ ብወገኑ፡ "ድቃስ ዝህብ ኣይኮነን፤ ህዝቢ ኣስተውዒሉ፣ ነቒሑ ክገብሮ ዝግባእ ቅድመ ምድላው ንምዕባይ እዚ ስራሕ [ሙዚቃ] ሰሪሕና ኣለና። እዚ ሕማም ንምክልኻል ሕድ ሕድ ሰብ ኣብ ገዛን ደገን ዝገብሮ ነገር ጥንቃቐ ዝተመልኦ ክከውን ኣለዎ" ዝብል መልእኽቱ የሕልፍ። ኣብ ትግራይ፡ እዚ ቫይረስ ኣቐዲምካ፡ ብሰናይ ፍቓድ መናእሰይ ዝርሑ ስራሕቲ ኣብ ምንካይ ዝርግሐ እዚ ሕማም ሓገዝቲ ክኾኑ ይድለ። ኣብ መቐለ ዝንቀሳቐሱ ዘለው መናእሰይ ብወገኖም፡ ኣብታ ከተማ ውዕውዕ ምንቅስቓስ ንግዲ፣ ሰብን ኣገልግሎት መጓዓዝያን ኣብ ዝርኣየሉ ቀዳማይ ወያነ ተባሂሉ ኣብ ዝጽዋዕ ቦታ መሕጸቢ ኢድ ሰሪሖም ከም ዘቐመጡ ይዛረቡ። እዚ፡ ብኢድ ዝህሉ ምትንኻፍ ብምንካይ ሰባት ኢዶም ብምሕጻብ እዚ ሕማም ክከላኸሉ ከም ዝኽእሉ መልእኽቲ ንምሕላፍን ንምትብባዕን፡ መድፍኢ ማይን ሳሙናን እዛ ኣቕሓ ብእግሪ ዝጉተት ክኸውን ብምግባር ተማሂዛ። እዚ ተሞኩሮ ናብ ካልኦት ከተማታት እታ ክልል ንምብጻሕ'ውን ይሰርሑ ኣለው። ነዚ ሰናይ ተበግሶ ናይ ዝመርሑ ዘለው መናእሰይ ኣባል ዝኾነ ኣሚር ሳልሕ፡ ሰባት ቀረብ ከይዘርጋሕካ ኢድኩም ብማይን ሳሙናን ተሓጸቡ ብማለት ጥራሕ ውጽኢታዊ ምዃን ስለ ዘይክኣል፡ ነዚ ጸገም ኣብ ምቕራፍ ንምሕጋዝ ተለዓዒልና ይብል። "መሓዙት ንመሓዙት ኮይንና ኢና ንተሓጋገዝ ዘለና፤ ትምህርቲ ኣብ ምሃብ'ውን ድሉዋት ዝኾኑ ኣብ ዓይደር ዝሰርሑ ሓካይም ኣለው፤ ምስኦም ኮይንና ኢና ንሰርሕ ዘለና። ሐዚ ሰብ ኣጠቓቕማ መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን፣ ኢድ ምሕጻብ መሕጸቢ ኢድ ዝበሉ ትምህርቲ ንህብ ኣለና። እቲ ዓብዪ ጸገም ኮይኑና ዘሎ ግን፡ ፋርማስታት ይሓብኡ ስለ ዘለው ሕጽረት መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን ኣሎ"። ኣሚር ሳልሕ፡ ቅድም ኢሉ'ውን ኣካል ሓገዝ ወፍሪ ምክልኻል ከም ሃንደበታዊ ተምላስን ውጽኣትን ዝበሉ ተመሓላለፍቲ ሕማማት ኮይኑ ኣብ ትግራይን ካልኦት ከባቢታትን ሰሪሑ'ዩ። እዞም ሕማማት ብቐሊሉ ሰብ ዝቐትሉ ምኻኖም ብምዝክኻር፡ ኮሮናቫይረስ ግን ብባህሪኡን መገዲ መተሓላፊኡን ዝተፈለየ ብምዃኑ ሓደግኡ ካብዚ ዝኸፍአን ምዃኑ ምርዳእ ከድሊ እዩ ይብል። "እዚ ሕማም ኣቐዲምና እንተዘይተኸላኺልናዮ፡ ኣብ ሃገርና ኮነ ክልልና ብዘሎ ትሕተ ቕርጺ ሕክምና፣ ቀረብ መድሓኒት ኮነ ካልእ መሳርሒ ክንቆጻጸሮ ኣይንኽእልን። ስለዚ፡ ካብ ካልእ ከባቢ ዝመጽእ ሰብ ኣብ በሪ መእተዊ መቐለ ኢዱ ተሓጺቡ መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን እንተገይሩ፣ መቐለ ምስ ኣተወ ኢዱ ዝሕጸበሉ ነገር እንተኣግንዩ ኢና ብቐሊሉ ክንፈትሖ እንኽእል" ኢሉ። ተመሳሳሊ ዕላማ ብምሓዝ፡ ደረቕን ፈሳስን ሳሙን ብምትእኽኻብ ንኣረጋውያን፣ ግዳም ሓደርን ጸገም ጥዕና እኣምሮ ዘለዎም ተሓገዝትን ካብ ምብጻሕ ጀሚሩ ናይ እግሪ ጉዕዞ ብምግባር ነፍሲ ወከፍ ማሕበራዊ ርሕቐቱ ክሕሉ፣ ናይ ኢድ ሰላምታ ደው ከብልን ኢዱ ብኣግባቡ ክሕጸብን ኣስተምህሮ ንምሃብ ዝተንቀሳቐሱ መናእሰይ'ውን ኣለው። እዞም መናእሰይ፡ ኣስታት 600 ደረቕን ፈሳስን ሳሙና ብወለንታዊ ምንቅስቓስ ኣተኣካኺቦም ንምሕጋዝ ተንቀሳቒሶም'ዮም። እንተኾነ በዚ ዘባጭዩ ሰባት ከም ዘለው እትገልጽ ኣባል ጉጅለ ሓኾርቲ ትግራይ ዝኾነ ሰላም ልኡል'ያ። "እዚ ክንገብር ከለና ዘጋጥመና ዝነበረ ዘሕዝን እዩ፤ ይኸዱ ኣለው ርኣዩዎም እናበሉ ዝቕልዱ ሰባት ነይሮም። ኮሮና ባዕልኹም ኢኹም ከምዚ ጌርና ኣይንከላኸሎን ኢሎም ዘባጭዩ'ውን ነይሮም። እቲ ሕብረተሰብ ተኣኪቡ'ዩ ዝኸይድ፣ ተኣኪቦም'ዮም ዝሰትዩ፣ ኣብ ቢሮ ተኣኪቦም ኢኻ ትረኽብዮም፣ ታክሲ ከምኡ፤ እዚ ኹሉ ጌና ግንዛበ ዘይብሉ ምኻኑ እዩ ዘርኢ" ኢላ። "ናይ ብዙሓት ሰባት [ሚዲያታት ሓዊስካ] ርድኢት እንተኣትዩ ንከላኸሎ ዝብል እምበር ከይኣተወ ንከላኸል ዝብል ኣይኮነን" ኢሉ መንእሰይ ኣሚር ሳልሕ። ዝርግሐ እዚ ቫይረስ ንምንካይ፡ ማሕበራዊ ርሕቀትካ ሓሊኻ ምኻድ ወይ ካብ ገዛ ከይወጻእኻ ኮፍ ምባል ዝብሉ ስጉምታት ኣብ ብዙሓት ሃገራት ክውሰድ እንከሎ፡ ብቐሊሉ ኣብ ምቕባል ከቢድ ፈተና ገጢሙዎ'ዩ። እዚ፡ እቲ ሕብረሰተብ ዓቂቡ ካብ ዝጸንሖ ጥቡቕ ማሕበራዊ ርክብ ዝነቐለ ክኸውን ከም ዝኽእል ብዙሓት ግምቶም ይገልጹ። "ኣብዚ ነገር ብሓደ ግዘ ዝመጽእ ለውጢ የለን" እትብል ሰላም ልኡል፡ " ሕዚ ሰብ ክትነግሮ ከለኻ ኣይትፍርሒ፤ ፈሪሕኻ ኣይውጻእን'ዩ ዝብለካ። ግን ብዝረኸብናዮ ኣጋጣሚ እናምሃርና እዚ ኹሉ እናተኸታተልና ለውጢ ከምጽእ እንተዘይጌርናዮ ከቢድ ሳዕቤን ክህልዎ እዩ" ትብል። ቻይና፡ ስርዓት ምትንፋስ ዘጥቅዕ ሓደ ዘይፍለጥ ቫይረስ ከም ዝረኸበት ትካል ጥዕና ዓለም ክፈልጦ ካብ ዝገበረትሉ ጻት ኣትሒዙ፡ ኮሮናቫይረስ ዝተባህለ ተላባዒ ቫይረስ፡ ሕማም ርእሲ ዓለም ኾይኑ ቐጺሉ ኣሎ። እዚ ሕማም ልሙድ ማህበራዊ ምንቅስቓስ ሰባት ደሪቱ፣ ብርክት ዝበሉ ካብን ናብን ዝግበሩ ጉዕዞታት ገቲኡ፣ ሓቢርካ ምስሓቕንን ምጽዋትን ክተርፍ ገይሩ። ተኣኪብኻ ዝሞተ ሰብ ክትቀብር ኾነ ጽንዓት ይሃብኩም ክትብል ዘግብር ዕድል የብሉን። ሰላምታ እግዝሄር ካብ ኢድ ናብ እግርን ካልኦት ክፍልታት ሰብነትን ቐይሩ፤ ርክባቶም'ውን ብማዕዶ ምስ ዝኸውን'ዩ ጥዕንኦም ከውሕሱ ዝኽሉ ዝብል ዓለማዊ መገዲ ምክልኻል ዝርግሐ እቲ ቫይረስ ኮይኑ ኣሎ። ክታበት ክሳዕ ዝርከብን ሰባት በቲ ቫይረስ ተለኺፎም ኣካላዊ ናይ ምጽዋር ዓቕሚ ክሳብ ዘማዕብሉን፡ ዓቕሚ ምልባዕ እቲ ቫይረስ ንክጎድል ክውደስ ዘለዎ ስጉምቲ ንሓንሳእን ንሓዋሩን ሕብረተሰባዊ ባህሪ ምቕያር ምኻኑ ተመራመርቲ ጥዕና ይሕብሩ። ከምዚ ዓይነት ሓደጋታት ንምክልኻል ማሕበረሰባዊ ባህሪ ምቕያር ኣገዳሲ ምኻኑ ዝገልጽ ሙሁር ማሕበራዊ ዕዮ [ሶሻል ዎርክ] ሓጋዚ ፕሮፌሰር ቢነጋ ሃይለስላሰ፡ ማሕበረሰባዊ ባህሪ ምቕያር ቀሊል'ኳ እንተዘይኮነ ግድን ክመጽእ ግን ኣለዎ ብምባል፡ ዝስዕብ ሞያዊ መብርሂኡ ይህብ። ወድ ሰብ ስለ ምንታይ ባህሪኡ ምቕያር ይኸብዶ? ሓጋዚ ፕሮፌሰር ቢነጋ ሃይለስላሰ፡ ሙሁር ማሕበራዊ ዕዮ እዩ። ማሕበረሰባዊ ባህሪ መሰረቱ ናይ ውልቀሰባት ባህሪ እንተኾነ'ውን ካብኡ ግን ኣዐርዩ ዝተፈለየ'ዩ ይብል። ብባህሪኦም ውልቀሰባት ብዝመረጹዎ መገዲ እንትኸዱ፡ ማሕበረሰባዊ ባህሪ ግን፡ ማሕበራዊ ስነልቦና ዝዓብለሎ ርድኢት ማሕበረሰብ ጎሊሑ ዝወጽአሉ ስለ ዝኾነ፡ ብዙሓት ዝተሰማምዐሉ ሕብረተሰብ ሓደ ናይ ምንባረይ ምልክት እዩ ኢሉ ዝወስዶ ማሕበራዊ መስተጋብር እዩ። ማሕበረሰባዊ ባህሪ [ሶሻል ብሄቭየር]፡ ሓቢሩና ዝጸንሐን ውልቀሰብ ኣብ ምምሃርን ማሕበረሰብ ኣብ ምምሃርን ዘሎ ሚዛን ዝተፈላለየ ስለ ዝኾነ፡ ኣብ ሓጺር እዋን ምልዋጥ ኣዝዩ ከቢድ እዩ፤ ብዙሕ ጻዕሪ ክሓተና እዩ። ባህሪ ውልቀሰብ ንምልዋጥ፡ መተባብዒ ዝኾኑ ነገራትን ናይ ሕጊ ቅጽዓትን ብምትግባር ብቐሊሉ ከተተግብሮ ትኽእል ኢኻ። ሓደ ሰብ ዘየድሊ ባህሪ ከወግድ ተደላዪ ባህሪ ከማዕብል ምስ ዝድለ መስርሕ ምቕያር ባህሪ ዝኮነ፡ "ፓኒሽመንት ኣፕሊኬሽን' ክትጥቀም ትኽእል ኢካ። በዚ፡ እቲ ዝተውሃቦ መምርሒ ብኣግባቡ ብዘይምትግባሩ ከኸትሎ ዝኽእል ሳዕቤን ኣሎ ኢሉ ክኣምን እዩ ማለት እዩ። ስለዚ ካብቲ ክበጽሖ ዝኽእል ሳዕቤን ንምድሓን እቲ ዝተውሃቦ ኣንፈት ኣብ ምፍጻም ክጽመድ ይኽእል። ካብዚ ወጻእ እቲ ተደላዪ ባህሪ ከማዕብሉ ንዝኸኣሉ ሰባት ማሕበራዊ ኣፍልጦ ብምሃብ፣ ብዓይነት ውህብቶ ብምብርካት ከተተባብዖም ከለኻ ክቕየሩ ይኽእሉ። ናብ ሕብረሰተብ ክንመጽእ ከለና ግን ሓደ ስፍሓት ኣሎ፤ ካልኣይ ዝተፈላለየ ርድኢትን ግንዛበን ስለ ዘሎ ኣብ ሓደ ብቐሊሉ ክትገብሮ ዝተኽኣለካ ነገር ኣብቲ ካልእ ውጽኢታዊ ዘይክኸውን ይኽእል እዩ። ኣብዚ ሰዓት፡ ዝርግሐ ኮሮናቫይረስ ንምግዳብ እቲ ሕብረሰተብ ሰላምታ ደው ኣብል፣ ኣይትቀራረብ፣ ኣብ ዓድኻ [ገዛኻ] ወዓል ክትብሎ ከለኻ ንምቕባል ዝኸብዶ ወይ ዝቃወሞ ዘሎ ብኽልተ ዓበይቲ ምኽንያታት እዩ። ሓደ ሰላምታ፡ ንብዙሕ ዓመታት ክትግብሮ ዝጸንሐ 'ሃቢቹዋል ፕራክቲስ' ስለ ዝኾነ፡ ኣብ ሓደ ለይቲ ክንቕይሮ ኣይንኽእልን። ነዊሕ ሰዓታት ዝወሰደ ልምምድ፣ ክትትል ከድሊ'ዩ። ካልኣይ፡ ብባህሪኦም ለውጢ ዝቃወሙ "ቼንጅ ረሲስታንስ" ዝኾኑ ዓይነት ሰባት ኣለው። ምሳይ ዝጸንሐ ባህሊ ከወግድ ኮነ ክቕበሎ ኣይኽእልን ኢሎም ለውጢ ዘይቕበሉ ኣለው። መብዛሕትኡ ሕብረተሰብ ተቐቢሉዎ ዝኸይድ ዘሎ ጉዳይ ስለ ዝኾነ ገበርኩዎ ኣይገበርኩዎ ንዓይ ለውጢ ኣየምጽእን ብዝብል ኣረኣእያ ዕሽሽ ናይ ምባል ዝንባለታት ኣለው። ማሕበረሰባዊ ባህሪ ምቕያር ብዙሕ ስራሕ ዝሓትት እዩ። እንታይ ክግበር ኣለዎ? መብዛሕትኡ ግዘ ባህሪ ደቂ ሰባት፡ ሃይማኖታውን ማሕበራውን ቕድሒት ኣለዎ። ስለዚ እቲ ሕብረሰተብ ብዝኣምነሉ መገዲ ክመሃር ክኽእል ኣለዎ። ብፍላይ ምስ ሰላምታ ተተሓሒዙ ዝለዓሉ ነገራት፡ ማሕበረሰብና ምስ ሰላምታ እግዚኣብሄር ኣተሓሒዙ'ዩ ዝርእዮ፤ ግን እማ ብቐሊሉ ክትሰብሮ ትኽእል ኢኻ። ንኣብነት ኣብ ሰሙነ ሕማማት፡ ብሃይማኖታዊ ርድኢቱ፡ ዩሁዳ ንእግዚኣብሄር ስዒሙ ኣሕሊፉ ዝሃቦ ኣብዚ ግዘ'ዩ፣ እግዚኣብሄር ሞይቱ'ዩ ዝብል ትምህርቲ መራሕቲ ሃይማኖት ኣምሂሮም፡ ሰላምታ ኣብ ሰሙነ ሕማማት ኽልኹል'ዩ፤ ሰብ'ውን ክቑጠብ ትርእዮ፣ ግድን ሰባት ኣይሰዓዓሙን፣ ንሰላምታ ኢዶም ኣይጨባበጡን። ኣብ ግዘ እዚ ሕማም'ውን፡ ሰብ እቲ ዝኽተሎ ሃይማኖት ብቐሊሉ ክርድኦ ዝገብሮ እንተኾይኑ እዚ መገዲ ክንጥቀም ይግባእ። ኢድ ንኢድ ስለ ዝተጨባበጥኻ ማሕበራዊ ርክባትካ ይጥንክሩ'ዮም ዝብል ሳይንሳውን ስነ ሓሳባውን ርድኢት የለን። ማሕበራዊ ርሕቐትካ ስለ ዝሓለኻ ወይ ኢድ ንኢድ ምጭብባጥ ደው ስለ ዘበልካ ክፍጠር ዝኽእል ማሕበራዊ ጸገም'ውን የለን። እዚ ሕማም ሙሉእ ንሙሉእ ተቖጻጺርና ክሳዕ ንሓልፎ እዚ ኣካላዊ ምትንኻፍ፣ ኣብ እንዳ መስተ፣ ዕቁብ ዝህሉ ምትእክካብ ኮነ ካልኦት ብቐሊሉ እቲ ቫይረስ ክላባዕ ዝገብሩ ነገራት ካብ ምጥንኻር፡ ብዝተፈላለየ መገዲ እቲ ሕብረሰተብ ሒዙዎ ዝጸንሐ ባህሪ ብዘላቕነት ክቕየር ኣለዎ።