ጥዕና፡ ደቂ ሰባት ኣብ ክታበት ማዕረ ክንደይ እምነት የሕድሩ?
ኣብ ክታበት ዘሎ ማሕበረሰባዊ ጥርጣረ፡ ዓለምና ክንከላኸሎም እንኽእል ተዛመትቲ ረኽሲታት ንምዕጋት እትገብሮ ጻዕሪ እናንቆልቆለ ዝኸይድ ዘሎ ሓባሪ ምዃኑ ሰብ ሞያታት ኣጠንቂቖም።
ኣብ ኣረኣእያ ደቂ ሰባት ዝተኻየደ ሓደ ዓለምለኻዊ መጽናዕቲ ከምዘርእዮ፡ ኣብ ገለ ክፋል ዓለምና ዝነብር ማሕበረሰብ ኣብ ክታባት ዘለዎ እምነት ብዘሰክፍ ብርኪ ትሑት እዩ። እዚ መጽናዕቲ ዘካየደ 'ዌልካም ትረስት' ዝተብሃለ ትካል ኣብ 140 ሃገራት ልዕሊ 140 ሺሕ ሰባት ሓቲቱ ብዝረኸቦ ምላሽ እዩ ኣብ'ዚ ትንታነን መደምደምታን ዝበጽሐ። እዚ ድማ ወድብ ጥዕና ዓለም፡ ኣብ ምኽታብ ዘሎ ሰጋእ-መጋእ ንጥዕና ዓለም ስግኣት ካብ ዝኾኑ 10 ጉዳያት ሓደ እዩ ኣብ ዝበለሉ እዋን እዩ። እቲ ትካል እቲ መጽናዕቲ ካብብ 142 ሃገራት ዝተረኸቡ ተወከልቲ ዳህሳስ ዘካየደ እንትኸውን፤ ኣብቲ ዳህሳስ ካብ መንጎ ዝቐረቡ ኣርእስቲ ኣብ ሳይንስ፣ ሳይንቲስትን ኣብ ጥዕና-ተንከፍን ሃበሬታን ዘሎ እምነት፣ ኣብ ሳይንስን ጥዕናን ዘሎ ግንዛበን ድሌትን ከምኡውን ኣብ ልዕሊ ክታበት ዘሎ ማሕበረሰባዊ ኣረኣእያ ዘካትት እዩ። ነዚ ምስንዳእ ንምርኣይ ጃቫ ዝተሓገዘ ዘመናዊ መአለሺ የድለኩም። ኣብ ሃገርኩም ሰባት ኣብ ክታበት እምነት ኣለዎምዶ? ሃገር ኣልሽ ሃገር ኣልሽ ሰባት ምስዚ ሓሳብ ክንደይ ዝኣክል ከምዝሰማምዑ ተሓቲቶም። ውጽኢት ንምርኣይ ኣብ መግለጺ ይጽቀጡ ሓፈሻዊ እቲ ድምር 100 % ዘይክመጽእ ይኽእል እዩ። ከምኡ'ውን እቲ ዳህሳስ ሰባት ኣብ ትምህርታት ሳይንስ ዘለዎም ኣረኣእያ ሓቲቱ እዩ። ነቶም ሓሙሽተ ቀንዲ ሕቶታት ዝተረኽቡ ምላሻት ተተንቲኖም ኣብ ሳይንቲስታት ዘሎ እምነት፡ ልዑል፤ ማእኸላይን ትሑትን ብዝብል መዓቀኒታት ሰፊሩ። ምንጪ፡ ዌልኮም ግሎባል ሚኒተር፡ ጋሉፕ ዎርልድ ፖል 2018 ይቕረታ፡ ነዚ ከባቢ ዝገልጽ ሓበሬታ የለን። ግልጋሎት ኢንተርነት የለን። ጸኒሖም ይፈትኑ። እቲ ዳህሰስ ብዙሓት ሰባት ኣብ ክታበት እምነት ከምዘይብሎም እዩ ዘርኢ። ክታበት ዘተኣማምን ድዩ ዝብል ሕቶ ቀሪቡሎም፡ 79% እስማማዕ 7% ኣይስማማዕን 14 % ኣይፈለጥን ኢሎም። ክታበት ይሰርሕ ድዩ ተባሂሉ ንዝቐረበሎም ሕቶ ድማ፡ ንምንታይ ክንድዚ የግድስ? ከም እኒ ንፍዮ ዝኣመሰሉ ብዙሕ ጉድኣት ዘብጽሑ ዘለዉ ተለበድቲ ሕማማትን ረኽስታትን ንምቅላስ እቲ ዝሐሸ መንገዲ ክታበት ምዃኑ ሳይንሳዊ መረዳእታ ኣሎ። ክታበት ኣብ ዓለም ብቢልዮናት ዝቑጸሩ ህዝብታት ካብ ዝተፈላለዩ ሕማማት ዝከላኸል እዩ። በደዶ በዚ መንገዲ ጠቕሊሉ ዝጠፍአ እንትኸውን ፖልዮ ድማ ኣብ ምጥፋእ ይርከብ። ይኹን'ምበር ከም እኒ ንፍዮ ዝኣመሰሉ ተላበድቲ ሕማማት ግን ሐዚ ኸኣ እናታዘመቱ ይርከቡ። ሰብ ሞያ ከምዝብሉዎ ድማ፡ ነዚ ምልባድ ቀንዲ ምኽንያት ብሰንኪ ኣብቲ ፍርሕን ስግኣትን ኣብ ክታበት ዘይትምትእማመኖም ዝፈጠሮ እዩ። ኣብ ውድብ ጥዕና ዓለም በዓልቲ ሞያ ተፈጥሮኣዊ ሕማም ናይ ምክልኻል ዓቕሚ ዝኾና ዶክተር ኣነ ሊንድስትራንድ እቲ ሐዚ ዝርአ ዘሎ ትንሳኤ እዞም ተለባደቲ በሰንኪ ዕሽሽ ምባልን ክታበት ዘይምጥቃምን ምዃኑ ይዛረባ። "እቲ ሐዚ ዝረአ ዘሎ ምዕባለ እዞም ለበዳታት ቅቡል ኣይኮነን" ኢለን። ንዘይምኽታብ ምውሳን ነቲ ውልቀሰብ ኮነ ንቲ ካሊእ ማሕበረሰብ ዓብይ ጠንቂ እናኾነ ይርከብ። ብርክት ዝበሉ ሰባት እንተደአ ተኸቲቦም፡ ምስፍሕፋሕ እቲ ለበዳ ምቁጽጻር ይከኣል እዩ ዝብል መደምደምታ እዩ ዘሎ ብወገን ሰብ ሞያ። ካብ'ቲ መጽናዕቲን ዳህሳስን ዘካየደ ዌልካም ትረስት ዝኾኑ ኢምራን ካሃን፡ በቲ ሐዚ ዘሎ ኩነታት ብጣዕሚ ዘሰክፍ ከምዝኾነን፡ ካብ 95 ሚኢታዊ ንታሕቲ ሽፋን ክታበት ዘተኣማምን ከምዘይኮነን ይዛረቡ። "ብጭቡጥ ግን ሐዚ እዚ ኢና ንርኢ ዘለና" ኢሎም። ኣበይ እዩ ኣብ ክታበት ዝተሓተ እምነት ዘሎ? ገለ ኣብ ልዑል እቶት ዘለወን ሃገራት ዝርከቡ ሰባት፡ እቶም ብዛዕባ ክታበት ዝያዳ ስክፍታ ካብ ዘለዎም'ዮም። ኣብታ ሓንቲ ካብተን ለበዳ ሕማም ንፍዮ ተላቢዑለን ዘሎ ሃገራት ኣውሮጳ ዝኾነት ፈረንሳ፡ 1 ካብ 3 ሰባት ክታበት ንፍዮ ውሑስ ኣይኮነን ኢሎም ይኣምኑ። እዚ ድማ ኣብ ዓለም እቲ ዝዓበየ ቁጽሪ ምዃኑ'ዩ። ብዘይካ'ዚ፡ ካብ ካልኦት ሃገራት ንላዕሊ፡ ኣስታት 19% ረፈረንሳውያን ክታበት ብሓፈሽኡ ይሰርሕ ዝብል እምነት ዘይብሎም ክኾኑ እንከለዉ፡ 10% ድማ ክታበት ህጻናት ኣገዳስነት የብሉን ይብሉ። መንግስቲ ፈረንሳ፡ ኣብ ርእሲ እቲ ህጻናት ክወስድዎ ዝጸንሑ 3 ክትባት፡ 8 ተወሰኽቲ ክታበት ኣተኣታትዩ ኣሎ ጥልያን፡ 76% ኢጣልያውያን ክታበት ውሑስ ኢሎም ይኣምኑ ጥራይ ዘይኮነ፡ ኣብዚ ቀረባ እዋን፡ ዘይተኸትበ ቆልዓ ካብ ቤት ትምህርቲ ዝእግድ ወይ ንወለዶም ገንዘባዊ መቕጻእቲ ዝእዝዝ ሕጊ ኣጽዲቖም። ብሪጣንያ ብወገና፡ ገና ኣብኡ'ኳ እንተዘይበጽሐት፡ ሚኒስተር ጥዕና'ታ ሃገር ማት ሃንኮክ ግዱድ ክታበት "ኣይከውንን ክንብል ኣንኽእል" ክብል ተዛሪቡ'ሎ። ኣመሪካ ንባዕላ ድሕሪ ዓሰርተታት ዓመታት ኣብ 2019 እቲ ዝኸፍአ ለበዳ ሕማም ንፍዮ ኣጋጢምዋ ኣሎ- ድሮ ኣብ 26 ክፍለሃገራት 980 ሰባት በቲ ሕማም ተታሒዞም ኣለዉ። ኣብ ሰሜን ኣመሪካ፡ ከምኡ'ውን ኣብ ደቡባዊን ሰሜናዊን ኣውሮጳ፡ ቁሩብ ልዕሊ 70% ክታበት ውሑስ ኢሎም ይኣምኑ። ብኣንጸዓሩ እቲ ቁጽሪ ኣብ ምዕራብ ኣውሮጳ 59%፡ ኣብ ምባራቕ ኣውሮጳ ድማ 50% ምዃኑ ነቲ ፍልልይ ዘርኢ'ዩ። ኣብታ ዝለዓለ ቁጽሪ ብንፍዮ ዝተለኽፉ ሰባት ዝተራእየላ ኣውሮጳዊት ሃገረ ዩክሬን (53 218 ሰባት)- 50 ሚእታዊት ህዝባ ክታበት ኣድማዒ'ዩ ኢሎም ይሰማምዑ። ኣብ ቤላሩስ 46%፡ ሞልዶቫ 49%፡ ኣብ ሩስኣ ድማ 62% ጥራይ ኣድማዒ'ዩ ይብሉ። ዝንኣድ ውጽኢት ዝተረኽበሉ መብዛሕቶም ኣብ ትሑት እቶት ዘለዎ ከባቢታት ዝነብሩ ሰባት ግን እቲ ክታበት ውሑስ'ዩ ኢሎም ይኣምኑ። እቲ ዝለዓለ ቁጽሪ ድማ ኣብ ደቡባዊ ኤስያ ኮይኑ፡ 95% እቲ ክታበት ኣድማዒ'ዩ ይብሉ። ካብኡ ቀጺሉ ድማ፡ 92% ካብ ህዝቢ ምብራቕ ኣፍሪቃ እቲ ክታበት ኣገዳስን ኣድማዒን'ዩ ኢሎም ይኣምኑ። ኣብ ባንግላደሽን ርዋንዳን፡ ዳርጋ ብምሉኡ ህዝቢ ስለዝኣምነሉ፡ ዝለዓለ ናይ ክታበት ዘረጋገጻ ሃገራት ኮይነን። ሩዋንዳ፡ ካብተን ትሑት እቶት ዘለወን ሃገራት፡ እታ ንመንሽሮ ማህጸን ዝከላኸል ኤች ፒ ቪ ዝተባህለ ክታበት ዝሃበት ቀዳመይቲ ሃገር ክትከውን በቒዓ። "ቁጽሪ ዝኽተቡ ንምዕባይ ብሕብረት እንድሕር ሰሪሕና ክብጻሕ ከም ዝከኣል ዘርእይ'ዩ"። ስለምንታይ'ዩ ሰባት ዝጠራጠሩ? ኣብቲ ዝተገብረ ዳህሳስ፡ ኣብ ተመራመርቲ፡ ሓካይምን ነርሳትን ዝለዓለ እምነት ዘለዎም ሰባት፡ እቲ ክትባት ውሑስ ምዃኑ ከም ዝኣምኑ ተፈሊጡ። ብኣንጻሩ፡ ኣብ ስነፍልጠት፡ ሕክምናን ጥዕናን ወጻኢ ሓበሬታ ንምርካብ ሃሰስ ዝብሉ ሰባት ውሑስ ኣይኮነን ይብሉ። እቲ ጸብጻብ፡ ስለ ምንታይ እቲ ፍልልይ ከም ዘጋጥም ንምፍላጥ ንኩሎም ረቛሒታት እኳ እንዘይፈተሸ፡ ብዙሓት ምክንያታት ክህልዉ ይኽእሉ'ዮም። እቲ ሕማም ጠፊኡ'ዩ ኢሎም ብምሕሳብ፡ ክታበት ምውሳድ ካብ ጥቕሙ ጉድኣቱ ይዓቢ ዝብሉ'ውን ኣይሰኣኑን ይኾኑ። ዝኾነ መድሃኒት፡ ጎናዊ ሳዕቤናት ኣለዎ። ይኹን 'ምበር፡ ውሑስነቱ ኣድማዒነቱን ንምርግጋጽን፡ ምሉእ ብምሉእ ተፈቲኑ'ዩ ዝሐልፍ። ኣብዚ ዘመነ ሓበሬታ፡ ዋላ ሐቂ ኣይኹን ሓበሬታ ቀልጢፉ ስለ ዝላባዕ'ውን ንኣተሓሳስባ ክጸልዎ ይኽእል'ዩ። ኣብ ጃፓን፡ ብዛዕባ ኤች ፒ ቪ ኣብ ኣእምሮ ዘኸትሎ ሳዕቤናት ስክፍታታት ብሰፊሑ ድሕሪ ምዝርግሑ፡ ኣብ ክታበት ዝነበረ እምነት ክጎድል ተራእዩ። ብተመሳሳሊ፡ ኣብ ፈረንሳ ዘጋጠመ ለበዳ ሕማም ሰዓል ንምፍዋስ ዝተሰርሐ ክታበት፡ ብታህዋኽ ዝፈረየ ምኻኑን ውሑስ ኣይኮነን ዝብል ሓበሬታ ክጋዋሕ ምስ ጀመረ፡ ኣብ ክታበት ጽልዋ ኣሕዲሩ። ኣብ ብሪጣንያ'ውን ኤም ኤም ኣር (MMR) ምስ ኦቲዝም ርክብ ኣለዎ ዝብል ግጉይ ሓበሬታ ተላቢዑ ነይሩ። "ነቲ ዘሎ ስክፍታታት ንምውጋድ፡ ስነፍልጠታዊ መሰረት ዝገበረ ማዕዳን ክንክንን ክህቡ ዝኽእሉ ብዝግባእ ዝሰልጠኑ ሰራሕተኛታት ጥዕና ምህላዉ'ዩ" ይብል ዶ/ር ሊንደስትራንድ።