መካትዒ ሓሳባት ዝሓዘ መግለጺ ኢህወዴግ ብዓይኒ ሙሁራት
ኮሚቴ ፈጻሚት ስራሕ ኢህወዴግ ኣኼብኡ ቅድሚ ምጅማሩ፡ ዓበይቲ ዉሳነታት ከምዘሕልፍ ስለዝተዘርበ፡ ዉጽኢት እቲ ኣኼባ ብዙሓት ብሃንቀዉታ ይጽበዩዎ ነይሮም። ንልዕሊ ክልተ ሰሙናት ብዕጽዉ ክካየድ ዝቐነየ ኣኼባ እዚ ዉድብ፡ ኣብ መወዳእታ እቲ ዛሓለፈ ሰሙን ነዊሕ መግለጺ ሂቡ ኣሎ።
ሰላም ህዝቢ ዝዘርጉ ምንቅስቓሳት ምቁጽጻር፣ ዝተመዛበሉ ወገናት ምምላስ፣ ኣብ ሞንጎ ኣሓት ዉድባት ግልጽነትን ተሓታትነትን ምዕሳል፣ ኣብ ኣወሃህባ ኣገልግሎት መንግስቲ ለዉጢ ምምጻእ፣ ህዝቢ፣ ሙሁራትን ተቓወምቲ ዉድባትን ምስታፍ፣ ሰብኣዉን ዲሞክራሲያዉን መሰላት ምኽባርን ካልኦትን ዝብሉ ጠመተ እቲ መግለጺ ነይሮም። እቲ ፈጻሚት ስራሕ ዘዉጸኦ መግለጺ፡ እታ ሃገር ኣብ ዘላቶ እዋናዊ ሃዋህዉ ወሰንቲ ነጥብታት ዘልዓለ'ዩ ዝብሉ ሰባት ዘለዉ እንትኾን፡ ንኹሉ ዘሰማምዑ ጉዳያት ኣይሓዘን ዝብሉ ኣካላት'ዉን ኣለዉ። ብፍላይ "መትከል ዘይብሉ ርክብ" ኣብ ዝብል ዝተገለጸ ሓሳብ ንብዙሓት ግልጺ ኣይኮነን። ካብዚ ሓሊፉ "ኣብ መዕነዋይ ተግባር ዝተዋፈሩ ናይ መንግስትን ዉልቀን ትካላት ሚዲያ ኣካይደአን ዘመዓራርያሉ ኩነታት" ንምፍጣር ዝተዋደደ ስጉምቲ ከምዝዉሰድ ዝተቐመጠ መግለጺ ኣዘራራቢ ዛዕባ ኾይኑ ኣሎ። ትሕዝቶ እቲ መግለጺ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ኣዲስ ኣበባ ሓጋዚ ፕሮፌሰር ሙሁር ታሪክን ኪነ ጥበብን ኣይተ ኣበባዉ ኣያሌዉ፡ ብዝተፈላለየ ምኽንያት እቲ መግለጺ ትጽቢት ዝገበርዎ ከምዘይኾነ ይዛረቡ። ከም ኣብነት፡ ኣብ ዝተፈላለዩ መራኸብቲ ማዕኸናት ካብ ዝተፈላለዩ ሓለፍቲ ስራሕ መንግስቲ፡ ኢትዮጵያዉነትና ገዲፍና ኣብ ኣፈላላይና ኣትኵርና ኢና ዝብል ኣምር ዘለዎም ዘረባታት ይሰምዑ ምንባሮም'ዮም ዝገልጹ። "እዞም ሰባት እዚ ጉዳይ ካብ ልቦም ኮይኑ ኣብ ሓደ ነገር ክበጽሑ'ዮም ኢለ ሓሲበ ኣይፈልጥን" ዝበሉ ኣይተ ኣበባዉ፡ እቲ መግለጺ ኢትዮጵያዉነት ጠንጢኑ ጉዳይ ብሄር ዘጠናኽር፣ ኣብቲ ናይቲ ዉድብ ጉዳይ ጥራሕ ትኹረት ዝገበረ ኾይኑ ከምዝረኸቡዎ'ዮም ዝዛረቡ። "ድኽመት እቲ ዉድብ እምበር እታ ሃገር ናበይ'ያ ክትኸይድ ዝብል ኣየርኣየናን" ዝበሉ ኾይኖም እታ ሃገር ዘላቶ ኩነታት ዳህሲሱ መፍትሒ ኣብ ክንዲ ምቕማጥ ኣብ ሞንጎ ዉድባት ዘሎ ንሕንሕ ምፍታሕ ትኹረት ዝገበረ'ዩ ኾይኑኒ በሃሊ'ዮም። መምህር ፍልስፍና ዶክተር ዳኛቸው አሰፋ ድማ፡ ህዝቢ ዝሓቶ ዘሎ ሕቶን እቲ መግለጽን ዝተፈላለዩ'ዮም። ሕቶ ህዝቢ ኣርባዕተ መሰረታዊ ነጥብታት ዝሓዘ'ዩ ዝብሉ ዶክተር ዳኛቸዉ፡ እዞም ጉዳያት ኣብ ክንዲ ምርኣይ ኣብታ ሃገር ዝተፈጠሩ ነገራት ኣንኢሱ ዝረኣየ'ዩ ይብሉዎ። ፈጻሚ ስራሕን ሓላፊ ርክባት ህዝብን ዉድብ መድረክ ኣይተ ሙላቱ ገመቹ'ዉን፡ እቲ መግለጺ ህዝቢ ትጽቢት ዝተገበሮ ኣይኾነን ይብሉ። ህዝቢ ናይ ስርዓት ለዉጢ ይደሊ'የ እናበለ፡ እቲ መግለጺ ግና ናይ ምጽጋን ለዉጢ'ዩ ዘዉግዕ ይብሉ። ዝተፈላለየ ድሌት ዘለዎም ኣካላት ከቢቦም፡ ኣብታ ሃገር ዘሎ ጸገም ክፍታሕ ኣብ ክንዲ ምዝታይ፡ እቲ ጉዳይ ምስ ዉልቀ ሰባት ዘሎ ኣምሲልኻ ጌጋታትና ተቐቢልና ኢና፡ መመሓየሺ ክንገብር ኢና ምባል መፍትሒ ኣይኸዉንን ክብሉ ተዛሪቦም። ንቲ ህዝቢ ኾነ ንመጻኢ ዕጫ እታ ሃገር ዝረብሕ ኣይኾነን። ሕቶ ህዝቢ እንተዘይተመሊሱ፡ ክቕጽል'ዩ። እዚ ድማ ብሰለማዊ መገዲ ስግግር ስልጣን ከይህሉ በሪ ዝዓጹ ክኸዉን'ዩ ብምባል ሓሰቦም የራጉዱ። ኣብ መርበብ ሓበሬታ ዝነጥፉን መብዛሕትኡ ግዜ መንግስቲ ዝድግፉ ሓሳባት ዘካፍልን ምሁር ዓለም ለኸ ርክባት ኣይተ ዘርአይ ሃይለማርያም፡ መግለጺ ኢህወዴግ ከም ሕሉፍ ትርጉም ብዘይብሎም ቃላት ዝተመልአ፣ ጸገማት እታ ሃገር ዘየገናዘበን ዘይኾነ፡ ህዝብን ሃገርን ዝኣተዉዎ ጭቃ ብግልጺ ዘርኣየ ስለዝኾነ "ዓጊበሉ'የ" ይብል። እቲ ዉድብ ብመሰረት ዘዉጸኦ መግለጺ ሰላም እታ ሃገር ክዝረግ ምኽንያት ኾይኖም'ዮም ዝበሎም ላዕለዎት ኣመራርሓ ስጉምቲ ወሲዱ ናብ ተግባር እንተዘይኣትዩ ግና ካብ ወረቐት ዝሓለፈ ትርጉም ኣይክህልዎን ይብል። ''መትከል ኣልቦ ርክብ'' ከም ኣገላልጻ ኣይተ ዘርኣይ ሃይለማርያም፡ መትከል ኣልቦ ምጉጅጃል ማለት ሓበራዊ ኣተሓሳስባ ኮነ ዕላማ ፖለቲካ ዘይብሎም ጉጅለታት ምእንተ ግዚያዊ ረብሓ ክብሉ ዝፈጥርዎ ረኽቢ እዩ። ውድባት ኢህወደግ'ውን እንተኾነ ናይዚ ሓደጋ ግዳይ ኮይነን ምጽንሐን፡ መራሕቲ እተን ውድባት ብዘመሓድርወን መራኸብቲ ሓፋሻት ተጠቒሞም ዝህብዎ ዝነበሩ መግለጽታት ከም ኣብነት ይጠቅስ። '' መራሕቲ ህወሓትን ብኣዴንን ብውልቆም ብዝፈጠርዎ ዘይምቅድዳው ምኽንያት፡ መራሕቲ ህወሓት ንህዝቢ ኣምሓራ ከም ህዝቦም ገይሮም ዘይምርኣይ ኢሉ'ውን መራሕቲ ብኣዴን ንህዝቢ ትግራይ ከም ናቶም ህዝቢ ገይሮም ክሳብ ዘይምውሳድ ተባጺሖም'ዮም''። ይብል ኣይተ ዘርኣይ ካብዚ ብተወሳኺ መራሕቲ ኦህዴድን ክልል ሶማሌ ኢትዮጵያን ኣብ መንጎ ዘመሓድርዎም ክልላት ዝተፈጠረ ጎንጺ ካብ ሕግን ስሪትን ኢህወዴግ ወጻኢ ኵናት ክልተ ሃገራት ክሳብ ዝመስል በቢመራኸብቲ መዕኸናት እተን ክልላት ኣቢሎም ኣድለይቲ ዘይኮኑ ሓሳባት ከጋውሑ ጸኒሖም ብምባል እተን ብሄራዊ ውድባት ክሳብ ክንደየናይ ዝኣክል ኣብ ዘይግቡእ ጉጅላዉነት ጢሒለን ከምዝነበራ የብራርህ። ካብዚ ሓሊፉ'ውን ይብል ኣይተ ዘርኣይ፡ ገለ ኣባል ውድባት ኢህወዴግ ካሊኢስ ይትረፍ ስርዓት ፌደራሊዝም ምስ ዘይቕበሉ ሓይልታት'ውን ክመሓዘዉ ዝገብርዎ ዝነበሩ ጻዕሪ መግለጺ መትከል ኣልቦነት እዩ ብምባል ሓሳቡ የጠናኽር። መግለጺ ኢህወዴግ መትከል ኣልቦ ርክባት ክብል እንከሎ ኣብ መንጎ ክልተ ብሄራዊ ውድባት ዝፍጠር ዝኮነ ይኹን ምሕዝነት ካብ ኣፍልጦ እቲ ግንባር ወጻኢ ምክያድ ከምዘይከኣል ዘመላኽት እዩ ዝብል ድማ ሓጋዚ ፕሮፌሰር ኣበባው እዩ። ኣብ መንጎ ህዝብታት ኣምሓራን ኦሮሞን ዝተገበሩ ህዝባዊ መድረኻት ብጽቡቕ ዓይኒ ኣይተረኣዩን ዝብል ርድኢት ዘለዎም ኣይተ ኣበባው ኢህወዴግ ኣብ መንጎ ህዝብታት ኮነ ውድባት ዝፍጠሩ ምሕዝነታት ኣብ ፖለቲካዊ መንገዱ ኣሉታዊ ጽልዋ ክህልዎ ይኽእል'ዩ ካብ ዝብል መበገሲ ከምዘፍርሖ ገሊጾም። ''ኣብ መንጎ እዞም ህዝብታት ዝግበር ርክብ ዝኽልከለሉ መንገዲ የለን። እዚ ን 25 ዓመታት ክሰረሐሉ ካብ ዝጸንሐ መንገዲ ወጻኢ ብምክያዱ መስርሕ እቲ ግንባር ኣብ ሕቶ ምልክት ዘእተወ ኮይኑ ይስመዐኒ'' ብምባል ይገልጽዎ። እቲ መግለጺ ኣብ መንጎ ህዝብታት ኦሮሞን ኣምሓራን ዝተጀመረ ህዝባዊ መድረኻት ዘዳኽመ'ዩ ዝብሉ ዶክተር ዳኛቸው ብወገኖም ህዝቢ ምስ ህዝቢ ምሕዝነት ክፈጥር እንከሎ ኣብ ክንዲ የዕበለይ ምባል ንግዚያዊ ጥቅሚ ኢልካ ምኹናን ኣይግብኡን ኢሎም። ኣይተ ስዮም ንሓሳብ ዶክተር ኣዱኛ ብሕቶ ይሙግቱ። "ኣብ ዉሽጢ ሓንቲ ሃገር ብሓበራዊ ስርዓት ዝመሓደሩ ሓበራዊ ታሪኽ ዘለዎም፣ ብሓባር ዝነብሩ ህዝብታት ኣብ ሓበራዊ ጉዳያት ምዝርራቦምን ዝሓሸ ርክብን ጥምረትን ምፍጣሮም በየናይ መዐቀኒ'ዩ መትከል ኣልቦ ዝኸዉን ኢልና ክንሓትት ኣለና" ይብሉ። ስለዚ፡ እዚ ርክብ ከይህሉ፡ ቅድም ኢሎም ዝተቐመጡ ናይ ምፍልላይን ኣፈላላይን ሓሳባት ናይ ምጉላህ መትከል ነይሩ ማለት'ዩ። እዚ ድማ ናይቲ ፓርቲ መትከል ከምዝኾነ የርእየና በሃሊ'ዮም። ኣፈላላይ ምጉላህ ንኣይተ ስዩም ኣብ ሞንጎ ክልተ ቅርሕትን ቂምን መሰረት ዝገበረ ስርዓት ዝህነጽ ስርዓት ኣፓርታይድ'ዩ። ንኣይተ ሙላት ድማ ርክብ ህዝቢ ንህዝቢ ጥራሕ ዘይኾነ፡ ኣብ ገለ ኸባቢታት ዝተርኣየ ምስ ሓደ ህዝቢ ምዉጋንን ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ኣይነተኩስን ምባልን ብጎኑ ዓይኒ ዝርኢ ሓሳብ'ዩ። "ኣፍራሳይ ፀብፃብ ዘቃለሓ መራኸብቲ ሓፋሽ" ሕገ-መንግስታዊ ስርዓት ንጎኒ ብምግዳፍ፡ ኣብ ሞንጎ ብሄራት ጥርጣረ ክፍጠሩ ዝገበሩ መንግስታውን ውልቃውን መራኸብቲ ሓፋሽ፡ ኣብቲ ዛዕባ ቀጥታዊ ተሳትፎ ዝነበሮም ጋዜጠኛታትን ኣካላት ኣመራርሓን ናብ ቤት ፍርዲ ክሳብ ምውሳድ ዝበፅሕ ስጉምቲ ክውሰድ ከምዝኽእል ኣይተ ዘርኣይ ይገልፁ። እዚ ግና ይብሉ ዶክተር ዳናቸው፡ ኣብ ሓደ ሓደ መራኸብቲ ሓፋሽ እርማት ክንገብር ኢና ዝብል ሓሳብ፡ ገዛኢ ውድብ ኩሉ ነገር ንምቁፅፃርን፡ መሊሱ ናይ ባዕሉ ልሳን ክገብረን ምትላሙን ዘርእይ እዩ። ካብ ሕዚ ንደሓር እተን ሚዲያታት ኣብ ሕድሕድ ፀብፃብ፡ ዝኽተልኦ ክልሰ ሓሳብ ልክዕ ምዃኑ ከምዘረጋግፁን ተኸፊቱ ዝነበረ ነፃነት መራኸብቲ ሓፋሽ፡ ክንዓፅዎ ኢና ማለት ከምዝኾነ ይዛረቡ። ኣይተ ስዩም እውን ምስ ሓሳብ ዶክተር ዳናቸው እዮም ዝሰማምዑ፡ "ኢህወደግ ዝተፈለየ ሓሳብ ክሰምዕ ፍቓደኛ ኣይኮነን። ካብ ቀረባ ግዜ ንነዘ ሕቶ ህዝቢ ኣብ ዘስጉሙ፡ መራኸብቲ ሓፋሽ ሕጉስ ዘይምዃኑ ኣብነት እዩ" ኢሎም። እዚ ሓሳብ ባዕሉ መንቀሊ ዓመፅን ህውከትን ክኸውን ኣይኽእልን ዝብሉ ኣይተ ስዩም፡ እኳ ድኣስ ጉድለታት ንምርኣይን ንምእራምን በሪ ዝኸፍት እዩ ብምባል ይዛረቡ። ኣብዚ ሕዚ እዋን ሓደ ሓደ መራኸብቲ ሓፋሽ ክልል፡ ልሳን ውድበን ካብ ምዃን ተናጊፈን፡ መረረት ህዝቢ ምቅላሕ ጀሚረን እየን ዝብሉ ኣይተ ኣበባው፡ እዚ ዘቃልሓሉ መገዲ ክንደየናይ ልክዕ እዩ ንዝብል ዘጠራጥር ክኸውን ከም ዝኽእል ይገልፁ። ኣይተ ሙላቱ ድማ ኣብ ትካላት መራኸብቲ ሓፋሽን ጋዜጠኛታትን ፅዕንቶ ካብ ምፍጣር ሓሊፉ፡ ዝመፅእ ለውጢ የለን'ዮም ዝብሉ።