ንሮቦታት ስነምግባር ክንምህሮም ንኽእል'ዶ?
ኣነ ኣብ ቅድሚት'የ ኮፍ ኢለ፡ ዶክተር ኣሚ ሪመር ድማ ብድሕሪ'ቲ ስቴርሶ'ያ ዘላ።
ኣሚ፡ ነቲ ኣብቲ ኣብ ስክሪን ዝነበረ ቀይሕ መጠወቒ ምስ ጠወቐት፡ ዝኾነ ይኹን ካልእ ነገር ከይተንከፈት እታ መኪና ባዕላ ሰተት እናበለት ኣብቲ ጎደና ትኸይድ። ኣብ መብራህቲ ናይ ትራፊክ ደው ቅድሚ ምባላ ከኣ፡ ምልክት ብምግባር ብቐጥታ ንጸጋም ተጠውያ፡ ንሓደ ጅራፍዮሪ ብምኹላል ድማ፡ ቀስ ኢላ ደው በለት። እቲ 5 ደቓይቕ ዝወሰደ ጉዕዞ ነርቭታትካ'ዩ ዝትንክፍ። ድሕሪኡ ግን፡ ተራ ጉዕዞ ኮይኑ'ዩ ዝስመዓካ። ኣብ ዩኒቨርሲቲ ካምብሪጅ ዶክትረይት (PhD) ዘለዋ ጓል 29 ዓመት ኣሚ፡ መሪሕ ማሃንድስ ናይታ ባዕላ እትኸይድ (autonomous) ጃጓር ላንድ ሮቨር ዝዓይነታ መኪና እያ። እቲ ናይ ምርኣይ ክእለት ናይታ መኪና ዝሕግዙ ተሃወስቲ ኣካላትን (sensors)ን እታ መኪና እትህቦ ግብረ መልስን ናታ ሓላፍነት'ዩ። ንሳ ከም እትብሎ፡ እዛ መኪና'ዚኣ ትኹን ካልእ ከምኣ፡ ድሕሪ ዓሰርተ ዓመት ኣብ ጽርግያታትና ክህልዋ'የን። ክስገሩ ዘለዎም ሓያሎ ቴክኒካዊ ነገራት ኣለዉ። እንተኾነ ግን፡ ነዛ ዘዋሪ ኣልቦ መኪና ኣብ ስራሕ ንከይትውዕል ከደናጒያ ዝኽእል ሓደ ሓደ ዕንቅፋት ኣሎ፡ ንሱ ከኣ ሜካኒካዊ ወይ ኤለክትሪካዊ ኣይኮነን፡ እንታይድኣ፡ ሞራላዊ እዩ። ዶክተር ኤሚ፡ ዛዋሪ ኣልቦ መኻይን ህይወት ከምዘድሕናን ብኽለት ከምዝንክያን ይኣምና ኣብ መጻኢ፡ እታ ዘዋሪ-ኣልቦ መኪና ምርጫታት ክትውስን እትኽእለሉ ኣጋጣሚታት ክህሉ'ዩ። ንኣብነት፡ ኣብ እዋን ሓደጋ ናበይ ገጻ ትእለ፡ ንመን ትሃርም ወይ ንመን ክትሃሲ ይሓይሽ? እዞም ሕቶታት እዚኣቶም ብወገኖም ብዙሓት ካልኦት ሕቶታት ዘለዓዕሉ'ዮም። እንታይ ዓነት ሞራል ወይ ስነምግባር ኢና ንጽዕና? ህወይት ናይ መራሒኣ'ዶስ ናይ ኣጋር ወይ ኣብ ካልእ መካይን ዘለዉ ተሳፈርቲ ይበልጽ? ንመራሒኣ ሰዊኣ ህይወት ኣጋር እተድሕን መኪን ክትዝውሩ ድልዋት ዲኹም? መን'ዩ ነዞም ሞራላውያን ሕቶታት ውሳነ ክወስደሎም፡ መንግስቲ? ፋብሪካታተን? ወይስ ንስኹም፡ ተጠቀምቲ? ኣብ ሓደ ናይ መካይን መርኣዪ ቦታ ብምኻድ፡ ከምቲ ሕብረን ትመርጽዎ፡ ሞራላዊ ስነምግባረን ክትመርጹ ትኽእሉ'ዶ? "ሓደ-ቀቲላ-ሓሙሽተ-እተድሕን ንእሽቶ ሰማያዊት፡ ተቐላዓይ-ናሕሳ ፓርሽ ክዕድግ ደል'የ…" ብምባል ክትጠልቡ ….. ሮን ኣርኪን፡ ኣብ ከምዚኦም ዝበሉ ሕቶታት ስለዝተገደሰ'ዩ ኣብቲ ኣብ 2004 ዝተጋበአ፡ ብዛዕባ ሞራላዊ ስነ ምግባር ዝዘተየ ዋዕላ ተሳቲፉ። ንሱ ከም ዝብሎ፡ ንሮቦታት ከምዞም ናይ ጀነቫ ናይ ኩናት ውዕላት ዝበሉ ሕግታት ከትሰኹዓሎም ይከኣል'ዩ ኢሉ ይኣምን። ንኣብነት፡ ኮነ ኢልካ ሰለማውያን ሰባት ምቕታል ክልኩል ምዃኑ ከምዝርድኡ ክግበር ይከኣል'ዩ ይብል። እዚ ንባዕሉ ግን ኣዝዩ ዝተሓላለኸ ብድሆ'ዩ፡ ምኽንያቱ እቲ ሮቦት ንሓደ ንድሕነት ካልኦት ካራ ዝሓዘ ሓኪም፡ ካብቲ ሰብ ንምቕታል ካራ ዘዋጣውጥ ጸላኢ ክፈሊ ክኽእል ኣለዎ ማለት'ዩ። ነዞም ጸገማት እዚኣቶም ንምፍታሕ፡ ከም ኣማራጺ ክንወስዶ እንኽእል ኣገባብ፡ "ምህሮ ማሽን" ('machine learning') ዝበሃል'ዩ። ንሰብ ክትክእ ብምሕሳብ ዝተሰርሕ ሮቦት ምስ ኣብ ማእከል ክንክን ኣረጋውያን ዝነብሩ ሰባት እናተዘራረበት ሱዛን ኣንደርሰን ፍላስፋ ክትከውን እንከላ፡ ማይክል ኣንደርሰን ናይ ኮምፕዩተር ተማራማራይ (ሳይንቲስት)'ዩ። ሰብ ሓዳር ኣብ ርእሲ ምዃኖም፡ ሞያውያን መሳርሕቲ'ውን እዮም። ንሳቶም፡ እቲ ዝሓሸ ንሮቦት ክትምህረሉ እትኽእል ኣገባብ ኢሎም ዝኣምንሉ፡ ፍሉጣት መትከላት ክትሶኽዓሎም እንከሎኻ'ዩ። ንኣብነት፡ "ስቓይ ኣወግድ"፡ "ሓጎስ ኣደንፍዕ" ዝብሉ እንተ ተማሂሮም፡ ነዚ ድማ ካብ ፍሉያት ኩነታት (ሰናርዮታት) ተማሂሮም ንዘጋጥሞም ሓድሽ ኩነታት ክጥቀምሉ እንተኽኢሎም'ዩ። ንኣብነት፡ 'ኬርቦትስ' (ኣብ ሆስፒታላት ንሕሙማት ወይ ንዓበይቲ መግቢ ዘቐብሉን መብራህትን ተለቪዥንን ዝውልዑ ኣለይቲ ሮቦታት) ምርኣይ ይከኣል'ዩ። ኣብዚ ዝመጽእ 10 ዓመታት መፍረ ኬርቦትስ (ኣለይቲ ሮቦታት) ክድንፍዕ'ዩ ትጽቢት ዝግበረሉ። ልክዕ ከምቶም ናይ ብገዛእ ርእሶም ዝሰርሑ ኣጽዋራትን ዘዋሪ ኣልቦ መካይንንን፡ ኬርቦትስ'ውን ምርጫታት ክህልዎም'ዩ። ንበል፡ ሓደ ሕሙም መድሃኒቱ/ታ ምውሳድ እንተ ኣብዮም፡ እቲ ኬርቦት እንታይ ይገብር? ንቑሩብ ሰዓታት እንተኾይኑ፡ ደሓን'ዩ፡ ናይቲ ሕሙም መሰል (ናጽነት) ከም ክብሪ (value) ክንዕቅቦ'ውን ስለ እንደሊ። ሂወት ናይቲ ሕሙም ኣብ ሓደጋ ክወድቀሉ ኣብ ዝኽእል ኩነታት ግን ሓገዘ ከድሊ'ዩ። እቶም ሮቦታት ነተን መሰረታውያን መትከላት ብምምዛን፡ እንታይ ከምዝገብሩ ክንጸረሎም ይኽእል'ዩ፡ ኢሎም ይኣምኑ፡ እንዳ ኣንደርሰን። ሰባት'ውን ካብኦም ክመሃሩ ይኽእሉ'ዮም። "[ሮቦት] ካብ ተራ ሰብ ክወስዶ ዝኽእል ሞራላዊ ስነ ምግባር ንላዕሊ ክገብር ዝኽእል ኮይኒ ዝሰመዓኒ" ትብል ሱዛን። ማሽናት ባዕሎም ክምሃሩ እንተኾይኖም እውን ናቱ ጸገማት ዝፈጥር'ዩ። ሓደ፡ እቲ ማሽን ጌጋ ትምህርቲ ክውስድ ይኽእል'ዩ። እቲ ካልእ ኣዝዩ መሰረታዊ ዝኾነ ብድሆ ድማ፡ ማሽናት ባዕሎም ክመሃሩ ዝኽእልሉ መስርሕ እንተተፈጢሩ፡ ኣብ መጻኢ እንታይ ክምሃሩ ከምዝኽእሉ ኣቐዲምና ክንግምት ኣይንኽእልን ንኸውን። ብኸመይ ውሳነታት ይወስዱ'ውን ከይንርዳእ ንኽእል። እዚ ዘቕስን ተኽእሎ'ዩ፡ ብፍላይ ድማ ሮቦታት ብዛዕባ ሂወትና ዝወስድዎ ኣገዳሲ ውሳነታት ብዝምልከት። እቲ ከፊላዊ ፍታሕ ክኸውን ዝኽእል፡ ሕማቕ ነገር እንተድኣ ኣጋጢሙ፡ ንሕና ነቲ ኮዳት ክንቆጻጸሮን ነቲ ዝተፈጸመ ነገር ክንምርምሮን ንኽእል ንኸውን። ንደቀ-ሰባት ተኪኦም፡ ዝተፈላለዩ ስራሕቲ ክፍፅሙ ትጽቢት ዝገበረሎም ሮቦታት ንሮቦት ናይቲ ዘጋጥም ሓደጋታት ሓላፍነት ውሰድ ክትብሎ፡ ዕሽነትን እኹልን ስለ ዘይከውን (ንሮቦት ቀጺዕካዮስ እንታይ ክትረክብ ኢኻ)፡ ነቲ ሮቦት ዝፍጽሞ ጌጋታት ሞራላውን ሕጋውን ሓላፍነት ዝወስድ ኣካል መን'ዩ ክምለስ ዘለዎ ሕቶ'ዩ። ሓደ ዓቢ ረብሓ ናይ ሮቦታት፡ ኩሉ ግዜ ሓደ ዓይነት ኣካይዳ ስለዘለዎም'ዩ። ኣብ ተመሳሳሊ ኩነታት ሓደ ዓይነት መልሰ ግብሪ'ዮም ዝህቡ። እታ ዘዋሪ ኣልቦ መኪና፡ ኣይትሰክር፡ ኣይትደክም፡ ነቶም ኣብ ድሕሪት ኮፍ ዝበሉ ቆልዑ'ውን ኣይትገንሕን'ያ። ብሰንኪ ናይ ሰብ ጌጋ፡ ኣብ ዓለም ልዕሊ ሓደ ሚልዮን ሰባት ብሓደጋ መኪና ይሞቱ። ነዚ ከተጉድሎ ምኽኣል እቲ ዝዓበየ ብልጫ'ዩ። ነቲ ዘይቅየር ኣካይዳ (consistency) ክሳብ ክንደይ ዋጋ ንህቦ ድማ ካልእ ጉዳይ'ዩ። ሮቦት ዳኛታት ኣብያተ ፍርዲ፡ ንገበነኛታት ሓደ ዓይነት ፍርዲ ዝህቡ እንተ ኾይኖም፡ ናይ ፍርዲ ስራሕ'ዚ ክሰርሑ ተልእኾ ክወሃቡ ይኽእሉ። ኣብ መንጎ ዳኛን ክሱስን ዘሎ ሰባዊ ርክብ እንተ ተኣልዩ፡ እንታይ ክሳራ ክህልዎ ይኽእል? ዋላ እቲ ግዕዙይ ሰባዊ ርክባት ዋጋ ኣለዎ፡ ይብል ፕሮፌሰር ጆን ታስዮላስ፡ ካብ ኣብ ኪንግስ ኮለጅ ሎንደን። "ነቲ ዓቕልኻ ዘጽብብ ተጋራጫዊ ክብርታት ዝመልኦ ብሓደ ዓይነት መካኒካዊ መልሲ ዝህብ ክንትክኦ ዲና ንደሊ? ነቲ ሰባዊ ስነ ምግባርን ሓላፍነትን ናይ ሓደ ውሳነ ዝህብ ሰብ እንተ ኣወጊድናዮ፡ ሓደ ኣገዳሲ ነገር'ዩ ዝጠፍእ" ብምባል ይማጎት። ኣሚ ሪመር ብተኽእሎ ናይ ዘዋሪ ኣልቦ መኪና ተሃንጥያ'ያ ዘላ። በቲ ዝድሕን ሂወት ጥራይ ግን ኣይኮነን። እንታይ ድኣ፡ እታ መኪና ጻዕቂ ትራፊክን፡ መካይን ዝፍንዎኦ ትኪን ከተጉድል ስለ እትኽእል'ውን እዩ። ዘዋሪ ኣልቦ መካይን ሂወት ዘድሕና እንተ ኾይነን፡ ኣብ ውሑድ ኣጋጣሚታት ዝፍጽምኦ ነገራት ክሳብ እንፈልጥ፡ ስለምንታይ ክሰርሓ ዘይፍቅደለን? ኣብ መጠረሽታ ግና፡ ማሽናትና ብስነ ምግባር ዝተመልኡ ክኾኑ ተስፋ ክንገብር ኣሎና። ምኽንያቱ፡ ፍተዉ ጽልኡ፡ ኣብ መጻኢ፡ ሕጂ ሰባት ዝወስድዎ ዘለዉ ብዙሓት ውሳነታት ሮቦታት ክፍጽምዎ ተልእኾ ክንህቦም ምዃና ዘይተርፍ'ዩ። ብርግጽ ዘሰክፉ ምኽንያታት ኣለዉ። ንገለ እቶም ሮቦታት ዝወስድዎ ውሳነታት ስለምንታይ ከምዝወስድዎም ምሉእ ብምሉእ ኣይክንርደኦን ንኸውን። ነቲ ንሕና ዘለና ኣድልዎን ኣፈላላይን ዘጋድዱ ከይኮኑ'ውን ከነረጋግጽ ከድልየና'ዩ። ተስፋ ግን ኣሎ። መን ይፈልጥ፡ ሮቦት ካባና ንላዕሊ ሞራላዊ ስነ ምግባር ዘለዎም ውሳኔታት ክገብር ይኽእል ይኸውን። ዝሓሹ ሰባት ክገብሩና ይኽእሉ'ውን ይኾኑ። ምውሳኽ ቁፅሪ ሮቦታት ፡ ስግኣት ሸቃሎ ዓለም