ደቡብ ኣፍሪቃዊት ውርይቲ ተቓላሲት ኣንጻር ዓሌታዊ መግዛእቲ ዊኒ ማንዴላ
ተቓላሲት ኣንጻር ዓሌታዊ መግዛእቲ (ኣፓርታይድ) ደቡብ ኣፍሪቃን ናይ ቀደም በዓልቲ ቤት ኔልሰን ማንዴላ ነበርን ዊኒ ማዲኪዜላ ማንዴላ ኣብ መበል 81 ዓመታ ዓሪፋ። ንሳን በዓል ቤታ ነበር ኔልሰን ማንዴላን ትእምርቲ ናይቲ ሰላሳ ዓመታት ዝወሰደ ቃልሲ ኣንጻር ኣፓርታይድ እዮም ነይሮም። ክልቲኦም ድማ ብሰንኪ ቃልሶም ኣንጻር ዓሌታዊ መግዛእቲ ተኣሲሮም ነይሮም። ድሒሩ ግን ዝነኣ ብሕጋውን ፖለቲካውን መንገዲ ተደዊኑ'ዩ።
ዊኒ ማንዴላ ምስ በዓል ቤተን ኔልሰን ማንዴላ ብ1996 ተፋቲሐን ናይ ዕረፍታ ዜና ምስተሰምዐ ድማ ብዙሓት ሓዘንተኛታትን ፖለቲከኛታትን ኣብ ሶዌቶ፡ ጆሃንስበርግ፡ ናብ ዝርከብ ቤታ ውሒዞም። ዊኒ "ብቤተ-ሰባን ፈተውታን ተኸቢባ እንከላ ብሰኑይ ድሕሪ ቐትሪ ብሰላም ዓሪፋ" ኢሉ ወሃቢ ቃላ ናይ'ቲ ስድራ ቤት ቪክተር ድላሚኒ ብሰኑይ ኣብ ዝሃቦ መግለጺ። ንሳ ድሕሪ ናይ ነዊሕ እዋን ሕማም'ያ ዓሪፋ። ካብ ፈለማ ናይ'ዚ ዓመት'ዚ ኣትሒዛ ድማ ኣብ ሆስፒታል ኣታዊትን ወጻኢትን ኮይና ጸኒሓ። 'ኣደ ሃገር' ዊኒ ኣብ'ታ ቀደም ትራንስከይ ተባሂላ ትፍለጥ ዝነበረት ምብራቓዊት ኬፕ እያ ኣብ 1963 ተወሊዳ። ኣብ 1950ታት ንናይ መጻኢ በዓል ገዝኣ (ማንዴላ) ክትፋለጦ እንከላ ድማ ብማሕበራዊ ምትሕግጋዝ ዝሰልጠነት'ያ ነይራ። ክልተ ቖልዑት ድማ ወሊዶም። ን38 ዓመታት ዝኣክል ምርዑዋት እኳ እንተነበሩ ብሰንኪ'ቲ ንማንዴላ ዘጋጠሞ ዳርጋ ሰላሳ ዓመታት ዝኣክል ማእሰርቲ ተፈላልዮም'ዮም ነይሮም። ማንዴላ ንሕልፈት ምስ ተፈርደ ድማ ዊኒ'ያ ነቲ ናቲ ናይ ቃልሲ ሓላፍነት ተሰኪማቶ። በዚ ድማ ዓለም-ለኻዊት ትእምርቲ ቃልሲ ኣንጻር ኣፓርታይድ ኮይና። ብሰንኪ ቃልሳ ንፍትሕን ማዕርነትን ድማ ተኣሲራ። ብደገፍታ ድማ "ኣደ ሃገር" ተባሂላ። ዊኒ ማዲኪዜላ ማንዴላ ኣብ 1988 ዝተስኣለቶ ደቡብ ኣፍሪቃዊት ውርይቲ ተቓላሲት ኣንጻር ዓሌታዊ ኣድልዎ በዓል መን'ዮ ናይ ኣኽብሮት መግለጺ ሂቦም? "ንሳ ድምጺ ብድሆ" ኣንጻር መግዛእቲ ውሑዳት ጸዓዱ'ያ ነይራ፡ ኢሉ ፕረሲደንት ሲሪል ራማፖሳ ብመንገዲ ተለቪዥን ኣብ ዝሃቦ መግለጺ። "ኣብ ቅድሚ ምዝመዛ፡ ጎብለል ናይ ፍትሕን ማዕርነትን'ያ ነይራ" ድማ ኢሉ። "ጽንዕቲ ትእምርቲ ነጻ ክወጽኡ ናይ ዝደሊ ህዝቢ ነይራ" ኢሉ። "ወሳኒት ትእምርቲ ቃልሲ ኣንጻር ኣፓርታይድ" እያ ነይራ ኢሉ ተሸላሚ ናይ ኖቤል ሽልማት ዝኾነ ጥሩተኛ ሊቀ-ጳጳስ ደዝሞንድ ቱቱ። "እቲ ተባዕ ብደሆኣ ንዓይ ይኹን ንወለዶታት ተቓለስቲ ዓሚቕ ተምሳጥ'ዩ ነይሩ" ድማ ኢሉ። "ንመልክዕ ፖለቲካ ናይ ደቡብ ኣፍሪቃ ዝጣሕሰት ዓርሞሸሽ" ክብል ገሊጽዋ ሚኒስተር ጸዓት ጀፍ ራደበ ነቲ ስድራቤት ወኪሉ ኣብ ዘውጽኦ መግለጺ። "ስድራቤት ማንዴላ ንዓኣ ብምርካቦ ኣዝዮም ሕጉሳት'ዮ። ዋላ'ኳ ንሳ ብምሕላፋ ልብና እንተሓዘነ፡ ኩሎም እቶም ዘፍቅርዋ ነዛ ፍልይቲ ደቡብ ኣፍሪቃዊት ሰበይቲ ብኽብሪ ክዝክርዋ ንላቦ" ድማ ኢሉ። "ማማ ዊኒ ብምሕላፋ ሓንቲ ካብቶም ተሪፎምና ዘለዉ ኣዝዮም ውሑዳት ጽኑዓት ኩስሚታት ስኢንና ኣለና። ሓንቲ ካብቶም ኣየናይ'ዩ ቅኑዕ ኣየናይ'ከ ጌጋ ብትኽክል ዝነግሩና ሰባት'ያ ነይራ፡ እቲ መሪሕነታ ድማ ክንስእኖ ኢና" ኢሉ ኣቦ መንበር ናይቲ ኣብ መሪሕነት ዘሎ ሰልፊ ኣፍሪቃዊ ሃገራዊ ባይቶ (ኤ ኤን ሲ) ግወደ ማንታሸ። ደስታን ሓበንን ናይ ደቡብ ኣፍሪቃ - ጎረቤተይን - ትንታነ ብልኡኽ ቢቢሲ ኣብ ጆሃንስ በርግ ሚልተን ንኮሲ ዊኒ ማንደላ ብኣካል'የ ዝፈልጣ ነይረ። ኣብ ሓደ ከባቢ ናይ ሶዌቶ ኢና ንነብር ኔርና። ንብዙሓት ሰባት፡ ደስታን ሓበንን ሃገር'ያ ነይራ። ኩስሚ'ውን ነይራ። እሞ'ከኣ በዓልቲ ቤት ኔልሰን ማንዴላ ነበር። ዊኒ ቀዳመይቲ ጸላም ደቡቡ ኣፍሪቃዊት ሰራሕተኛ ማሕበራዊ ምትሕግጋዝ ነይራ። ሓገዝ ንዘድልዮም ንምሕጋዝ ዝነበራ ፍቕርን ድሌትን ካብ ማዕሙቕ ልባ ዝነቐለ'ዩ ነይሩ። ወናኒት ጥዑም ቃላት ነይራ። ነቲ ዝነበረ ጨካን ዓሌታዊ መግዛእቲ ብሓዊ'ያ ገጢማቶ። ኩሉ ጊዜ ፖሊስ ኣብ ምዕራብ ኦርላንዶ ናብ ዝነበረ ቤታ ክኣስርዋ ክመጹ እንከለዉ ነብሳ ትቆጻጸር ነይራ። ፈጺማ ተስፋ ኣይቆረጸትን። እዚ ድማ ሓደ ሓደ እዋን ኣብ ሽግር የውድቓ ነይሩ። ተቓላሲ ኣንጻር ኣፓርታይድ ሞሲዋ ሌኮታ ከምዝበሎ "እቶም ኣብ እዋን ኣፓርታይድ ዋላ ሓንቲ ነገር ዘይገበሩ፡ ፈጺሞም ጌጋ ኣይፈጸሙን" (ዘይሰርሕ ስለዘይጋገ)። ኔልሰን ማንዴላን ዊኒን፡ ብ1990 ካብ ማእሰርቲ ምስ ተፈትሐ ኣብ እዋን ቃልሲ ብዝፈጸመቶ ጌጋ ዘይኮነ፡ ብቓልሳ ኣንጻር ዘይሰብኣዊ መግዛእቲ ክትዝከር ክትነብር'ያ። ስለ ምንታይ'ያ ኣካታዒት ኮይና? እንተኾነ ግን ዊኒ ማንዴላ ንዓሰርተታ ዓመታት ዝኣክል ንነብሳ ኣብ ታኼላ ውርደት ኣእትያታ'ያ። ኣብ ገለ ክፋላት ናይ ሶዌቶ ናይ ባዕላ ግብረ-ሽበራዊ ምምሕዳር ኣቚማ ነይራ ተባሂላ ኣብ መወዳእታ 1980ታት ብኣባላት ኤ ኤን ሲ ተወቒሳ'ያ። ንጥርጡራት ተሓባበርቲ ኣፓርታይድ ጎማ መኪና ኣብ ክሳዶም ኣእቲኻ ብሓዊ ናይ ምቅጻል ስጉምቲ ትድግፍ ነይራ ድማ ተባሂላ። ኣብ ጭውያን መቕተልትን ናይ ወዲ 14 ዓመት ተቓላሳይ ስቶምፔ ሰይፐይ ኢድ ነይሩዋ ተባሂላ ተኸሲሳ፤ ድማ ገበነኛ ኮይና ድሕሪ ምርካባ ንሽዱሽተ ዓመት ክትእሰር ተፈሪዳ። ወትሩ ነቲ ክሲ ክሒዳቶ'ያ፡ እቲ ናይ ማእሰርቲ ፍርዲ ድማ ብናይ ገንዘብ መቕጻዕቲ ተቓሊሉላ። እቲ ኣብ እዋን'ቲ ክሳ ኣብ ጎና ደው ዝበለ ማንዴላ ኣብ ለካቲት 1990 ካብ ማእሰርቲ ተፈቲሑ። ድሕሪ ክልተ ዓመት ግን ሓዳሮም ተሮኽሚሹ። ኣብ 1996 ድማ ተፋቲሖም፡ እቲ ማንዴላ ዝብል ስም ግን ኣይገደፈቶን፡ ምስኡ ዝነበራ ርክብ'ውን ኣየቋረጸቶን። ተሳትፎኣ ኣብ ፖለቲካ'ውን ቀጺላቶ'ያ፡ እንተኾነ ግን ኣብ 2003 ብምጥፍፋእ ገበነኛ ኮይና ብምርካባ ደጊማ ኣካታዒት ሰብ ኮይና'ያ። ዊኒ ኣብ 1950 ንበዓል ቤታ ነበር ኔልሰን ማንዴላ ክትረኽቦ እንከላ ሞያዊት ኮማዊት ሰራሕተኛ (ሶሻል ዎርከር) እያ ነይራ። ዊኒን ማንዴላን ዋላኳ እቲ ዝበዝሐ ዕደመ ሓዳሮም በዓል ቤታ ብምእሳሩ እንተተፈላለዩ ን38 ዓመታት ሰብ ቃል ኪዳን እዮም ነይሮም። ዊኒ ዋላ'ኳ በዓል ቤታ ካብ ማእሰርቲ ድሕሪ ምፍትሑ ድሕሪ ክልተ ዓመት ኣብ 1996 ብወግዒ እንተተፋትሑ፡ ክሳብ ዕለተ ሞቱ ብስም ስድራ በዓል ቤታ እያ ክትጽዋዕ ጸኒሓ። ምስ በዓል ቤታ ዝነበራ ዝምድና እውን ኣይበተኸቶን።