ኣብ ዓውደ ኵናት ኣንጻር ወላዲኣ ዝተዋግአት ተጋዳሊት
ብበሪሁ ሊላይ
ሓጋዚት ኮምሽነር ኣለምጸሃይ ካሳ ኣብ 1967 ዓ/ም እዩ። ኢትዮጵያ ንሓንሳብን ንመወዳእታን ካብ መስፍናዊ ስርዓት ተናጊፋ ናብ ወተሃደራዊ ስርዓት ደርጊ እትሰጋገረሉ ዝነበረት ዘበን። እንተኾነ፡ ዋላኳ እቲ መስፍናዊ ስርዓት ብህዝባዊ ናዕቢ ይተኣለ'ምበር ናብ ካሊእ ዝገደደ ወተሃደራዊ ስርዓት እዩ ተሰጋጊሩ። ህዝቢ ዝጠለቦ ዲሞክራስያዊ ሕቶታት ይትረፍ ክምለሰሉ፡ ኣደዳ ሞትን መግረፍትን ኮነ። ካሊእ ምዕራፍ ቃልሲ ድማ 'ሀ' ኢሉ ተመሲሱ። ተምሃሮ ዩኒቨርስቲ ትምህርቶም ጠንጢኖም፡ በብዝኣመንሉ፡ ገሊኦም ናይ ከተማ ቃልሲ ገሊኦም ናይ በረኻ ዕጥቃዊ ቃልሲ ንምክያድ ፋሕ ጭንግራሕ ዝበለሉ ኣጋጣሚ ተፈጠረ። ኣሕዋት ኣብ ዝተፈላለዩ ፖለቲካዊ ውዳበታት ተሰሊፎም፡ ነናሕድሕዶም ኣብ ኵናት ክገጥሙ ዝተገደድሉ ናይ ታሪኽ ምዕራፍ ተኸሲቱ። ኣብ ትግራይ ከባቢ ዓድዋ እትርከብ ዕዳጋ ዓርቢ እውን፡ እዚ ኵናት ሓድሕድ ክትቋደስ ታሪኽ ሓሪይዋ። "ሓልዮት ተጋደልቲ'ዩ ኣጋዲሉኒ" ኣለምጸሃይ ካሳ ሃይሉ፡ ኣብ ከተማ ዕዳጋ ዓርቢ ተወሊዳ፡ ክሳብ ሻምናይ ክፍሊ ኣብ ቀዳማይ ብርኪ ቤት ትምህርቲ ማይ ምሻም ወዲኣ፡ ኣብ 1971 ዓ/ም ናብ ገድሊ ህወሓት ተጸምቢራ። ገና ቆልዓ ጓል 14 ዓመት ኮይና፡ ናብቲ ቃልሲ ዝተጸምበረት ኣለምጸሃይ፡ ትሕቲ ዕድመ ኮይና ንኽትጋደል ወድዓውን ባዕላውን ምኽንያታት ከምዝነበርዋ እያ እትገልጽ። 'ጭቆናን ኢ-ፍትሓውነትን ስርዓት ደርግን፤ ህዝባዊ ባህሪ ተጋደልቲ ህወሓትን' ንኽትጋደል ምኽንያት ካብ ዝኾንዋ እቶም ቀንዲ ከምዝኾኑ ምስ ቢቢሲ ኣብ ዝገበረቶ ጻኒሒት ሓቢራ። "ብፍላይ ሓልዮት ተጋደልቲ ምሒር ስሒቡኒ" ትብል። ቅድሚ ምግዳላ፡ ኣባል ስርዒት ከተማ ኮይና ትሰርሕ ድኣ'ትንበር እምበር "ደርጊ ኣብ ከባቢታት ዓድዋ መርሸንቲ ስለዘብዘሐ" ብተጋደልቲ ቢተው በላይን ሓሰን ሽፋን ኣቢላ ናብቲ ዕጥቃዊ ቃልሲ ክትጽምበር ተገዲዳ። ኣብ ማይ ደጉዓለ ተዓሊማ ናብ ሓይልታት ተወዚዓ። ቆልዓ ትንበር'ምበር፡ ኣካላታ ገዚፍ ስለዝነበረ ከላሽን ተሓንጊጣ ክትዋጋእ ኣየጸገመላን። ስድራ እንዳ ኣቶ ካሳ ሃይሉ ወላዲኣ፤ ኣቶ ካሳ ሃይሉ ካብ ዘበን ስርዓት ሃጸይ ሃይለስላሴ ጀሚሩ ጸሓፊ ወረዳ ኮይኑ ይሰርሕ ከምዝነበረን ኣብ ትምህርታ ክትነፍዕን ብልጫ ክተምጽእን ይምዕዳ ነበረ። ኣቶ ከሳ ሃይሉ ስርዓት ሃይለስላሴ ፈሪሱ ብስርዓት ደርጊ ምስተተክአ፡ ኣባል ሰራዊት ደርጊ ኮይኑ ኣንጻር ተጋደልቲ ህወሓት ክዋጋእ ወሲኑ እቲ ስርዓት ኣብ ዝኣዘዞ ዓውደ ውግኣት ክሳተፍ ጀሚሩ ኣሎ። ብኣንጻሩ በዓልቲ ቤት ኣቶ ከሳ ድማ "ህወሓት ብሌን ዓይነይ" ዝብላን ኣብ ዓደን ኮይነን ንቓልሲ ህወሓት ብዝኽእልኦ እናሓገዛ ጣጣ ጎጀአን ይመርሓ ኣለዋ። ካልኦት ሰለስተ ደቂ ኣቶ ካሳ ሃይሉ፡ ንተጋዳሊት ኣለምጸሃይ ካሳ ስዒቦም ኣንጻር ኣቦኦም ንዝተሰለፍሉ ዕላማ ክዋደቑ ናብ ገድሊ ህወሓት ተጸሚቢሮም። ስድራ እንዳ ኣቶ ካሳ፡ ብወገን ገድሊን ብወገን ደርግን፡ ኣብ ዓውደ ኵናት ክትገጥም ወሲና። ኣባል ሰራዊት ደርጊ ኣቶ ካሳ ሃይሉ "ምስ ሓንቲ ጓለይ ክትታኾስ ኣየጥዕመልካን" እተን ንህወሓት ከም ብሌን ዓይነን ዝርእያ በዓልቲ ቤት ኣቶ ካሳ ሃይሉ፡ በዓል ገዝአን ኣባል ሰራዊት ደርጊ፡ ጓለን ድማ ተጋዳሊት ህወሓት ኮይና ኣብ ዓውደ ኵናት ክታኾሱ ሕሊናዊ ዕረፍቲ ከሊእወን ኣሎ። ምስጨነቐን ድማ፡ ናብ በዓል ቤተን ኣቶ ካሳ ሃይሉ፡ ደብዳቤ ክጽሕፋ ወሲነን። በዓልቲ ቤት ኣቶ ካሳ [ኣዶ ተጋዳሊት ኣለምጸሃይ] ኮን ዶኾን ካብቲ መንግስታዊ መሓውር ወጺኡስ ናብራ ከቢዲዎ ዶ ይኸውን ኣባል ሰራዊት ደርግ ዝኾነ፡ ካብ ዝብል ጥርጣረ "እቲ እትቃለሰሉ ዘለኻ ስርዓት ፍትሓዊ ኣይኮነን ካብ ኩሉ ድማ ምስ ሓንቲ ጓለይ ክትዋጋእ ኣየጥዕመልካን እሞ ንሱ ጠንጢንካ ዓድኻ እቶ ሰሪሐ ክቕልበካ እየ' ዝብል ደብዳቤ ጽሒፈናሉ። እንተኾነ ግን ንዕላማ ደርጊ 'ስምዒታዊ' ስለዝነበረ መልእኽቲ በዓልቲ ቤቱ እንከይተቐበሎ ተሪፉ። እዘን ወላዲት ሕዚ እውን ተስፋ ኣይቆረጻን፤ ጓሉ ኣለምጸሃይ ካሳ ደብዳቤ ንኽትጽሕፈሉ ንጓለን ተማሕጺነን። ኣብቲ ሽዑ እዋን ሓላፊ ክፍሊ ህዝቢ ዝነበረ ተጋዳላይ ሓሰን ሽፋ "ደብዳቤ ጸሓፊ እሞ ብስርዒት ኣቢልና ናብ ደርጊ ክንሰደሉ ኢሉኒ ደብዳቤ ጽሑፈሉ" ትብል ኣለምጸሃይ። እታ ደብዳበ እንታይ ነበረት? "ተሰሊፍካሉ ዘለኻ ዕላማ ኣሕዋትካ ዝቐትል ዘሎ ዕላማ እዩ፤ ህዝቢ ዘርግፍ ዘሎ ዕላማ እዩ፤ ደርጊ ዝሓዞ ዕላማ ጸረ ዲሞከራሲ እዩ። ወላድየይ ኮይንካ ኣብዚ ታሪኽ ክትጽምበር የብልካን፤ 'ተጋግያ እያ እንተይልካ እኳስ ወላዲ ብጓሉ ኣይጭክንን ስለዚ ምሳይ ምስ ጓልካ ክትዋጋእ የብልካን" ዝብል ደብዳቤ እንትትጽሕፈሉ ብዝተፈላለዩ ስምዒታት ተወሪራ ነበረት። "ኣቦይ ኣብ ጨቛኒ ስርዓት ተሰሊፉ፡ ኣነ ጓሉ ድማ ኣብ ፍትሓዊ ቃልሲ ተሰሊፈ ክንዋጋእ ጽቡቕ ስምዒት ኣይሀበንን። ብስሩ'ውን ኣብ መንጎ ኣቦን ጓልን ዝግበር ውግእ ሕሊናይ ስለዘይተቐበሎ ኣብቲ ዕላማ ኣምርር ኣቢለ እቲ ቅዲ ኣጸሓሕፋይ ግን ክምለስ ብዘግብር መገዲ እየ ጽሒፈሉ" እትብል ተጋዳሊት ኣለምጸሃይ፡ እቲ ደብዳቤ ከምዝበጽሖን ንሓሳባታ ከምዘይቕተበሎን ደብዳበ ሲዲዱላ። ንሱ'ኸ ከምቲ ንሳ 'ኣቦዋይ' ኢላ ደብዳቤ ዝጸሓፈትሉ 'እዛ ጓለይ' ኢሉ ደብዳቤ ጽሒፉላ ዶ ይፈልጥ? ኣደይ ብህይወት እንከላ "እታ ቆልዓ እንታይ ክትገብሪ ናብ ወምበዴ ሰዲድክያ ሕዚ እውን ምለስያ" ኢሉ ደብዳቤ ጽሒፉላ ከምዝነበረ ነቲ ደብዳቤ ዘብጸሐ ሰብ ከምዝነገራ ትዝክር። ወለዲ ኣለምጸሃይ ተፋቲሖም በብመንገዶም እናተቓለሱ፡ መዓልታት ንኣዋርሕ፤ ኣዋርሕ ንዓመታት እናወለዱ ግዜ ተዓዚሩ 1974 ዓ/ም ኮነ። ህይወት ኣቶ ካሳ ሃይሉ ዝበልዐት ኵናት ፈረስ ማይ ኣቶ ካሳ ሃይሉ ኣባል ሰራዊት ኮይኑ፡ ደቁ ተጋደልቲ ኣቦ ምስ ሓሙሽተ ደቁ፡ ማእለያ ኣብዘይብሉ ዓውደ ኵናታት ይገጥም ከምዘሎ እኳ እንተፈለጠ፡ ካብ ዝኣመነሉ ዕላማ ግን ፈተኽ ኣይበለን። ኣብ ጉዳይ ኣባልነት ደርጊ ወላዲኦም፡ ምስ ምንኣስ ሓዋ ተስፋይ ካሳ ከምዘዋግዐት እትዝክር ኣለምጸሃይ፡ ወላዲኦም ዝወሰኖ ውሳነ ትኽክል ከምዘይኮነን ዕላማ ህወሓት እቲ ትኽክል ከምዝኾነን ተረዳዲኦም ተፈላልዮም ነናብ ምድቦም ኣምሪሖም። "ኣቦና ብመንጽር ዕላማ፡ ምስ ኩሎም ደቁ እዩ ኣብ ኵናት ገጢሙ " እትብል ኣለምጸሃይ፡ ምስኣ ግን ኣብ ኵናት ዓዲ እምሩ ገጢሞም ውዒሎም፡ ድሓር ኣብቲ ኵናት ዝቖሰሉ ሰራዊት ደርጊ ሒዙ፡ ብዓዲ ዳዕሮ ገይሩ ናብ ከተማ ሽረ እንዳስላሰ ከምዝኣተወ ጸብጻብ በጺሒዋ። ኣብ 1974 ዓ/ም ደርግን ህወሓትን ኣብ ፈረስማይ ትውግእ ውዒሎም ኣብቲ ኵናት ዝተሳተፈ ኣቶ ካሳ እውን ብተጋደልቲ ህወሓት ተማሪኹ። ተጋደልቲ ህወሓት፡ ኣቶ ካሳ ኣብ ኵናት ፈረስ ማይ 'ኣቦ ተጋደልቲ ስለዝኾነ ኢሎም' ኢዱ ክህብ እሞ ብስርዓት ክተኣናገድ እኳ እንተሓተትዎ "ኢዱ ክህብ ፍቓደኛ ብዘይምዃኑ ኣብ ከባቢ ብርኩ ተወቒዑ ተማሪኹ"። ድሓር ምስ ምርኮኛታት ጸኒሑ፡ ወላዲኣ ኣቶ ካሳ ህይወቱ ከምዝሓለፈ ኣለምጸሃይ ካሳ ተዘንቱ። ወላዲኺ ተማሪኹ ዓሪፉ ምስ ሰማዕኺ እንታይ ተሰሚዑኪ? "ካብ ልቢ ሓዚነ፡ ምኽንያቱ ብታሪኽ ተሓታቲ ኣብ ዝኾነ ስርዓት ደርጊ ተሰሊፉ፡ እሞ ድማ ክሳብ መወዳእታ ኣብ ዝተገበሩ ዓውደ ውግኣት ተሳቲፉ፡ መወዳእቱ ከምዚ ምዃኑ ኣሕዚኑኒ። ከም ጓሉን ከም ውድበይ ህወሓትን ክንገብሮ ዝግበኣና ነገር ኩሉ ገይርና ኢና፡ እንተኾነ ግን እንከይሰመረልና ተሪፉ መወዳእትኡ ብኸምዚ ምዝዛሙ የሕዝነኒ። ብመሰረቱ ኣንጻሩ ክዋጋእ ደስ ኢሉኒ እኮ ኣይኮነን። ኣቦይ ይፈትዎ እየ፣ ኣቦይ እኮ ኣቦይ እዩ፡ መተካእታ ዘይብሉ እዩ ካሊእ ኣቦ ክፈጥር ኣይክእልን። ኣቦይ ክነብር ጽቡቕ ስርዓት እውን ክትከል እዩ ድሌተይ ነይሩ። ካብ ኩሉ ኣነ ብትምህርተይ ክነፍዕ እወንታዊ ኣስተዋጽኦ እዩ ነይርዎ። ፈትየ ኣይኮንኩን ኣንጻሩ ክዋጋእ፡ ይኹን እምበር ህዝቢ ኢትዮጵያ ኣብ ዘሳቐየን ዘበሳበሰን ስርዓት ደርጊ ተሰሊፉ፡ ሕልፈቱ እውን ነዚ ስርዓት ወጊኑ እናተቓለሰ ብምዃኑ ኣዝዩ የሕዝነኒ። [ሕርቕርቕ እናበለት] ብኣንጻሩ ደቂ ኣቶ ካሳ ሃይሉ ዝኾኑ ተጋደልቲ ህወሓት ተስፋይ ካሳ ኣብ ሰለኽለኻ፣ ጽገወይኒ ካሳ ኣብ ሃገረሰላም፣ ሃይለኪሮስ ካሳ ድሓር ኣብ ኵናት ኢትዮ ኤርትራ 'ተሰዊኦም'።" ነዚ ነጭለባሽ ኣቦኺ ብኢድኪ ማርኽዮ "ምስ ብጾት ትቀላለድ ኢኻ፣ ናይ ቀረባ ሓለፍተይ እኒ ተጋዳሊት ሳባ ተካ [ሕዚ ኮነሬል] ሽዑ መራሒት ጋንታና እያ ነይራ። 'ነዚ ነጭ ለባሽ ኣቦኺ ከይትለቅዮ፡ ብኢድኪ ኢኺ ክትማርኽዮ ዘለኪ' ይብሉኒ ነይሮም። ብስሩ እውን ኣብዚ ቃልሲ እዚ ታሪኽ ክስራሕ እዩ ይብሉኒ ነይሮም። ይኹን እምበር ብኢደይ ክማርኾ ኣይሰመረለይን [ሓውሲ ሰሓቕ] ብዝኾነ በብዕላማና ተጋዲልና፡ ኣነ ዝተሰለፍኩሉ ዕላማ ኣንጻር ኩሎም ጭቆናታት ስለዝነበረ ኩሉሻብ ዝሕበነሉ ምዕራፍ ቃልሲ ህይወተይ እዩ" ተጋዳሊት ኣለምጸሃይ ካሳ ኣብ እዋን ዕጥቃዊ ቃልሲ፡ ኣብ መፈለምታ 70ታት ሓደ ካብ ደርጊ ዝተሰርዐ ሰብ፡ ናብ ህወሓት ብምጽምባሩ ናታ ሽምን ናይ ካልኦት ተጋደልትን ስም ጸሪሑ 'ስርዒት ደርጊ'ዮም' ኢሉ ጸብጻብ ብምቕራቡ ምስ እቶም ዝተጠቆሙ ብጾታ ንኣስታት 10 መዓልቲ ተኣሲራ ከምዝነበረት ትዝክር። ድሓር ግን ሓለፍቲ ብዘካየድዎ ተወሳኺ ምጽራይ ካብቲ ቤት ማእሰርቲ ወጺኣ ቃልሳ ቀጺላ። ኣመና ካብ እተደንቕም ተጋደልቲ ህወሓት እንመን እዮም ዝብል ሕቶ ካብ ቢቢሲ ዝቐረበላ ተጋዳሊት ኣለምጸሃይ፡ "ኩሉ ተጋዳላይ እኳ ወርቂ እንተኾ፡ነ ብፍሉይ ኣብ ጓጓ ጸላኢ ኣትዮም'ውን ካብ ዕላምኦም ፈተኽ ዘይበሉ ንተጋደልቲ ኣሞራን ቀሺ ገብሩን" ዝያዳ ኣድናቖት ከምዘለዋ ኣካፊላትና። ተጋዳሊት ኣለምጸሃይ ካሳ ምስ ብጾታ "ገድሊ መሪር ግን ድማ ምቁር እዩ" ኣብ ታሪኽ ዕጥቃዊ ቃልሲ ኣዝዩ መሪር ግዜን ክሳብ ሎሚ ክትሓስቦ ዝኸብዳን ኣጋጣሚ፡ ተጋደልቲ ህወሓት ምስ ሰራዊት ደርጊ ኣብ 'ራስዳሽን ተራራ' ኣብ ዘካየድዎ ኵናት "ካብቲ ሰራዊት ንላዕሊ ተፈጥሮ ዝሰዓረሉ ኣጋጣሚ" ካብ ሕልና ኣለምጸሃይ ዘይጠፍእ ተዘክሮ እዩ። ብፍላይ ናይ ሓደ መራሒ ጋንታ ተጋዳላይ [ክሳብ ሎሚ ብህይወት ዘሎ] ኣብ ድፋዕ ኮይኑ ብሰንኪ እቲ ዝነበረ በረድ ኢዱ ቃታ ምስሓብ ኣብይዎ ሓዊ ኣንዲዱ እናሰሓነ እንከሎ፡ ብሰንኪ እቲ ሓዊ እንከይተፈለጦ ኢዱ ዝቖረየሉ ግጥም ምስ ተፈጥሮ፡ ካብ ሕሊናኣ ኣይጠፍእን። "ዋላ'ኳ ከቢድ እንተበረ እናመቀረካ እትኸፍሎ መስዋእትን መቑሰልትን ስለዝኾነ" ሕጉስቲ ምንባራ ትገልጽ። ተጋዳሊት ኣለምጸሃይ ካሳ፡ ሎሚ ኣብ ኮሚሽን ፌደራል ፖሊስ ኢትዮጵያ፡ ሓጋዚት ኮሚሽነር ኮይና እተሰርሕ ዘላን ኣዶ ክልተ ኣዋልድን እያ።