ክታበት እንታይ'ዩ? ከመይ ይወሃብ ሰባትከ እንታይ ይብሉ?
ኣብ ዝሓለፉ ዘመናት፡ ክታበት ብዓሰርታት ሚሊዮናት ናይ ዝቑጸሩ ሰባት ህይወት ምድሓን ክኢሉ'ዩ። ብዙሓት ሃገራት ግን፡ ንክታበት ዘለወን ኣረኣእያ እናነከየ ምምጽኡ ሰብ ሞያ ይዛረቡ።
ውድብ ጥዕና ዓለም፡ ኣብዚ ዓመት ኣብዛ ዓለም ስግኣት'ዮም ኢሉ ካብ ዝረቑሖም 10 ነገራት እቲ ሓደ፡ ሰባት ንክታበት ዘለዎም ትሑት ኣረኣእያ'ዩ። ክታበት ከመይ ተረኺቡ? ክታበት ቅድሚ ምጅማሩ፡ ዓለም ንደቂ ሰባት ሓደገኛ'ያ ነይራ። ብመላይን ዝቑጸሩ ሰባት በብዓመቱ ሕጂ ብክታበት ብእንከላኸሎም ሕማማት ይሞቱ ነይሮም። ኣብ መበል 10ይ ክፍለዘመን፡ ቻይናውያን እቲ ናይ መጀመርታ ዓይነት ክታበት ረኺቦም። በዚ ድማ ደቂ ሰባት ብሕማም ዘምጽኡ ተሃዋስያን ከይቃልዑን፡ ናይ ምክልኻል ዓቕሞም ንኽድልብን ይገብሩ ነይሮም። ድሕሪ 8ተ ክፍለዘመናት ድማ፡ ኢንግሊዛዊ ዶክተር ኤድዋርድ ጀነር፡ ጸባ ዝሓልቡ ቅልል ብዝበለ ኣገባብ ኣማዕቢሉ። ኣብቲ እዋን ፈንጣጣ ብዝለዓለ ደረጃ ካብ ሰብ ናብ ሰብ ዝመሓላለፍ ቐታሊ ሕማም ኮይኑ፡ ካብ ሞንጎ እቶም በዚ ሕማም ዝተትሓዙ 30 ሚኢታዊት ንሞት የቃልዕ ነይሮም። ብህይወት ዝተረፉ ድማ ንዕውረትን በሰላን የቃልዖም። ኣብ 1796፡ ጀነር፡ ኣብ ሓደ ወዲ 8ተ ዓመት ጄምስ ፊሊፕስ ዝተባሃለ ህጻን ሓደ ፈተነ ገይሩ። እዚ ሓኪም ብናይ ላሕሚ ፈንጣጣ ዝተለኸፈ ሰብ ቑስሉ ኣምጊሉ ብምውሳድ ኣብቲ ቖልዓ ገይሩዎ። ድሕሪኡ እዚ ቖልዓ ምልክታት እቲ ሕማም ምርኣይ ጀሚሩ። እቲ ቖልዓ ካብቲ ሕማም ምስ ድሓነ ተሃዋስያን ፈንጣጣ ናብ ሰብነቱ ክኣቱ እንተተገበረ'ውን በቲ ሕማም ከይተለኸፈ ጥዑይ ኮይኑ ነዊሕ ጸኒሑ። እቲ ምኽንያት፡ እቲ ናይ ላሕሚ ፈንጣጣ ናይ ምክልኻል ዓቕሙ ከዕቢ ስለ ዝገበሮ'ዩ። ኣብ 1798 እቲ ውጽኢት ወግዓዊ ምስ ኾነ፡ 'ቫክሲን' ዝብል ተዛማዲ ፍታሕ ቃል ላቲን ዝኾነ 'ቫካ' ብምውሳድ ክታበት ዝብል ዕላዊ ተገይሩ። እንታይ ዓወታት ነይሮም? ክታበት፡ ኣብ ዝሓለፉ ዘመናት ህይወት ደቂ ሰባት ዝምንዝዑ ዝነበሩ ብዙሓት ሕማማት ኣብ ምክልኻል ልዑል እጃም ኣበርኪቱ'ዩ። ኣብ መጀመርታ 1960ታት ክታበት ምሃብ ቅድሚ ምጅማሩ በብዓመቱ 2.6 ሚሊዮን ሰባት ብሕማም ንፍዮ ይሞቱ ነይሮም። ኣብ 2000 ከምኡ'ውን 2007 ግን ብደረጃ ዓለም፡ ቑጽሪ ብምኽንያት እዚ ሕማም ናይ ዝሞቱ ሰባት ብ80 ሚኢታዊት ነክዩ። ቅድሚ ዝተወሰኑ ዓሰርተታት ዓመታት ብሚሊዮናት ዝቑጸሩ ሰባት ብሕማም ፖሊዮ ይሞቱ ነይሮም፤ ሕጂ ግን ፖሊዪ ዳርጋ ጠፊኡ'ዩ። ገለ ሃገራት ስለምንታይ ንክታበት ይቃወማ? ቅድም ኢሉ፡ ብዙሓት ሰባት ንክታበት ዘይደልዩ ምኽንኣት ካብ ሃይማኖታዊ ኣተሓሳስባ ተበጊሶም'ዮም። ዝህቡዎ ምኽንያት ድማ እቲ ክታበት ንጹህ ኣይኮነን ወይ ድማ ናይ ምምራጽ ናጽነትና ይጻረር'ዩ ዝብል ከም ዝነበረ ይዛረቡ። ኣብ 1800ታት ሕሙማት ንብሕቶም፤ ፈሊኻ ብምቕማጥ ከምዚ ዝበሉ ተመሓላለፍቲ ሕማማት ንምክልኻል ጻዕሪ ንግበር ዝብሉ ጸረ ክታበት ጉጅለታት ኣብ ኣሜሪካን ብሪጣንያን መጺኦም ነይሮም። ኣብ 1998 ኣብ ለንደን ዝነበረ ሓደ ዶክተር፡ ንፍዮ ዝኣመሰሉ ሕማማት ዝከላኸል ሓደ ክታበት ምስ ኦቲዝምን ካልኦት ሕማማትን ብሓሶት ብምዝማድ፡ ሓደ ጸብጻብ ወግዓዊ ገይሩ። በዚ ዝተልዓለ ቑጽሪ ኣብ ዓባይ ብርጣንያ ዝኽተቡ ህጻናት ነክዩ። ኣብ 2004 ጥራሕ ኣብታ ሃገር ቁጽሪ ዝኽተቡ ህጻናት 100ሽሕ ጥራሕ'ዩ ነይሩ። እዚ ድማ ኣብታ ሃገር ዝለዓል ሕማም ንፍዮ ኣብ ተኸታተልቲ ዓመታት ክውስኽ ገይሩ። ጉዳይ ክታበት ፖለቲካዊ መልክዕ'ውን ሒዙ ነይሩ። ሚኒስትር ውሽጢ ሃገር ዓዲ ጥልያን ማቲዮ ሳልቫኒ፡ ጸረ ክታበት ምስ ዝኸኑ ጉጅለታት እታ ሃገር'ዩ ተጸምቢሩ ነይሩ። ፕሬዝደንት ኣሜሪካ ዶናልድ ትራምፕ፡ ብዘይ ዝኾነ መረዳእታ ክታበት ምስ ኦቲዝም ኣተሓሒዙዎ ነይሩ። ዳሕራይ ግን ወለዲ ደቆም ክኽተቡ ጸዊዑ። እንተ ዘይተኸቲብና'ኸ? ኣብ ሓንቲ ሃገር፡ እቲ ልዑል ቑጽሪ ዝሕዝ ህዝቢ ክታበት እንተረኺቡ ነቶም ቀተልቲ ሕማማት ናይ ምክልኻል ዓቕሙ ይዛእድ። በዚ መገዲ፡ ሕማም ንምክልኻል ክኽተብ ዘለዎ በዝሒ ህዝቢ ብዓይነት እቶም ሕማማት ዝተፈላለየ'ዩ። ንፍዮ ንምክልኻል ልዕሊ 90 ሚኢታዊት ህዝቢ ክኽተብ ኣለዎ፤ ንፖሊዮ ድማ ልዕሊ 80 ሚኢታዊት ህዝቢ ክታበት ክረክብ ኣለዎ። ዝሓለፈ ዓመት፡ ኣብ ኣሜሪካ አብ ብሩክሊን ዝርከቡ ኣይሁዳውያን ክታበት ምስ ኦቲዝም ከም ዝራኸብ ዝሕብር ጽሑፍ ኣባዚሖም። በዚ ምክንያት ማሕበረሰብ ኣሜሪካ ኣብ ውሽጢ 10 ዓመታት ካብ ዘጋጠሙ ለበዳታት ንፍዮ እቲ ሓደ ተራእዩ። ብመሰረት ውድብ ጥዕና ዓለም ዘውጽኦ ሓበሬታ ግን፡ ኣብ ዓለም ዘለው ህጻናት ክወስዱዎ ካብ ዘለዎም ክታበት ብምውሳድ ናይ ቑጽሪ ለውጢ እንተመጽአ'ውን፡ እቲ ብዝሒ 85 ሚኢታዊት ጥራይ'ዩ ኢሉ። እቲ ትካል ከም ዝብሎ፡ ክታበት ኣብ ዓመት ዘጋጥም ካብ ክልተ ክሳብ ሰለስተ ሚሊዮን ዝግመት ሞት ይገትእ።