ስጊንጢር መጠቕለሊ ፕላስቲክ ብኸመይ ንፍታሓዮ
እቲ ናይ ፈለማ ንግዳዊ ኣዋጻእነት ዘለዎ ናይ`ቲ ሕጂ ፈቐድኡ ዝርከብ ረቂቕ/ኣሕሊፉ ዘርእይ ወረቐት [ሴሎፌን] ብዛዕባ ሳዕቤን`ቲ ኣብ ጎሓፍ፣ ኣብ ባሕሪ ይኹን ኣብ ኣብያተ-መግቢ ዝርከብ ፕላስቲክ ዋላ ሓደ ሰብ ምጭናቕ ቅድሚ ምጅማሩ`ዩ ኣብ ሓንጎል ንኡስ ዕድመ ተጠጂኡ።
ኣብ 1904፡ ሓደ ሽማግለ ዝኾነ ዓሚል ናይ ሓደ ኣብ ፈረንሳዊት ከተማ ቮጀስ ዝርከብ ክቡር ሬስቶራንት ኣብ ልዕሊ ጽሩይ መሸፈኒ ጣውላ ሊኖ ጨርቂ ቀይሕ ወይኒ ምስ ደፍአ ድማ`ዩ ጀሚሩ። ጃክስ ብራንደንበርገር ዝተባህለ ምስ ሓንቲ ፈረንሳዊት ፋብሪካ ዓለባ ዝሰርሕ ስዊዘርላንዳዊ ቀማማይ [ኬሚስት] ድማ ኣብ ጥቓኡ ኣብ ዝነበረት ጣውላ ኮፍ ኢሉ ነበረ። እቲ ኣሳሳዪ ነቲ ጨርቂ ጣውላ ክቕይሮ እንከሎ እናተዓዘበ ድማ ንድፊ/ዲዛይን ብቐሊሉ ተሓጺቡ ናይ ዝጸሪ ዓለባ ከውጽእ ዝኽእለሉ መንገዲ ድማ ሓሰበ። ኣብ ኣጭርቕቲ መሸፈኒ ጣውላ ድማ ሰሊሎስ [ንመስርሒ ወረቐት ፕላስቲክ ዘገልግል] ክነጽግ ድማ ፈተነ፡ እንተኾነ ግን ኣሕሊፎም ኣብ ዘርእዩ ዓለባታት ተቐሊጡ ከይዱ። እንተኾነ ግን፡ እዞም ኣሕሊፎም ዘርእዩ ቀጸላታት ግን ዕዳጋ`ዶ ይህልዎም ይኸውን? ንምህዞኡ ድማ "ሴሎፌን" ኢሉ ሰመዮ፡ ኣብ 1923 ድማ መሰል ዋንነት ናይ`ቲ ምህዞ ድፖንት ንዝተባህለ ኣብ ኣሜሪካ ዝርከብ ትካል ሸይጥሉ። ኣብ ፈለማ ኣዋን ኣብ ጥቕሚ መጠቕለሊ ቸኮሌት፣ ጨናን ዕምባባታትን`ዩ ውዒሉ። እንተኾነ ግን ዳፖንት ሽግር ኣጋጢምዎ ምኽንያቱ ገለ ዓማዊል ኣይፈተውዎን። ሴሎፌን ማይ ከምዘየሕልፍ ተነጊርዎም። ሓቂ ድማ`ዩ ኣየሕልፍን`ዩ። ጠሊ ግን ዘየሕልፍ ኣይኮነን። ምቁራት መግቢ ኣብኡ ይጠብቁ፡ ካራታት ኣብኡ ይምርቱ ሽጋራታት ኣብኡ ይነቕጹ ነይሮም። ዳፖንት ንሓደ ዊሊያም ሄይል ቻርች ዝተባህለ ወዲ 27 ዓመት ስራሕ ቆጺሩ መፍትሒ ከናዲ ድማ ሓበሮ። እዚ ድማ ኣብ ቅኑዕ እዋን`ዩ ተገይሩ። ኣብ 1930ታት ዓበይቲ ደዃኩን [ሱፐር ማርኬታት] ይቕየራ`የን ነይረን። ዓማዊል ድማ ንተሓጋገዝቲ እንታይ ዓይነት መግቢ ከምዝደልዩ ንምንጋር ሪጋ ምስራዕ ገዲፎሞ ነይሮም። ዘድልይዎም ነገራት ባዕላቶም ካብ ከብከብ የውርዱ ነይሮም። ኣሕሊፎም ዘርእዩ መጠቕለሊታት ልዑል ጠለብ ነይሩዎም፡ ተመራማሪ ቤት ትምህርቲ ዋኒን ናይ ሃርቫርድ ኣሊ ሂሳኖ ከምዝበሎ ድማ "ዓማዊል ብኸመይ ከምዝገዝኡ ጥራይ ዘይኮነ ዋላ ኣብ ናይ መግቢ ርዲእቶም`ውን ዓቢ ድርኺት ነይርዎ`ዩ"። ሴሎፌን፡ እቲ መግቢ ተጠቕሊሉ እንከሎ እንታይ ከምዝመስል ስለዘርእዮም መሪጾም ንኽዕድጉ የኽእሎም። እዚ ኸኣ ጥዕንኡ ዘይተሓለወን ዝተበላሸወን መግቢ ካብ ምግዛእ የድሕኖም። ሓደ ብዳፖንት ዝተመወለ መጽናዕቲ ድማ ብሽኮቲ ብሴሎፌን ምጥቕላል ንመሸጣኡ ብልዕሊ ፍርቂ ከምዘዕበዮ ኣርእዩ። እቶም ሸየጥቲ`ውን ከምኡ ከይሮም ጠቕሊሎም ክሸጡ ብዙሕ ማዕዳ ይረኽቡ ነይሮም። "ንሳ ብዓይና`ያ ስጋ እትገዝእ" ኢሉ ኣብ 1938 ዝወጸ ሕታም ዘ ፕሮግረሲቭ ግሮሰር። ብሓቂ፡ እቲ ጣውላ/ባንኮ ናይ ቤት መሸጣ ስጋ ባዕልኻ ንባዕልኻ ንምምስሳይ [ሰልፍ ሰርቪስ] ኣዝዩ ኣሸጋሪ`ዩ ነይሩ። እቲ ኣዝዩ ዝኸፍአ ጸገም ድማ ስጋ ምስተቖረጸ ቀልጢፉ ስለዝጽልም`ዩ። ዝተገብረ ፈተነታት ግን ባዕልኻ ንባዕልኻ ምስሳይ ዘፍቅዳ ቤት መሸጣ ስጋ 30 ሚእታዊት ዝያዳ ስጋ ከምዝሸጣ ኣመልኪቱ። ብኸምኡ ዓይነት መተባብዒ ድማ መፍትሒ ተረኺቡ`ዩ። ንእብነት ሮዛ ሕብሪ ዘለዎ መብራህቲ፣ ማህሰይቲ ሽንቅላጥ ዝከላኸል ባእታን [ኣንቲ ኦክሲዳንት] ዘድሊ መጠን ኦክሲጂን ዘሕልፍ ዝተመሓየሸ ሴሎፌንን። ካብ 1949 ኣትሒዙ ድማ፡ ዳፖንት ስጋ ንምዕዳግ "ዘደስት ሓዲሽ ኣሰራርሓ" ዝብል ጽሑፍን "ኣቐዲሙ ዝተቖርጸ፣ ዝተመዝነ፣ ዋግኡ ዝተተመነን ብሴሎፌን ዝተጠቕለለን ስጋ ኣብ ድኳን ኣለኩም" ዝብል መወዓውዒ ተጠቒሙ`ዩ። እንተኾነ ግን ሴሎፌን ነዊሕ ኣብ ዘይኮነ እዋን ብከም እኒ ብዳው ኬሚካልስ ዝስራሕ 'ፖሊቭሊደን ክሎራይድ' ዝኣመሰሉ ተበሊጹ ካብ ቅዲ [ፋሺን] ወጻኢ ክኸውን`ዩ። ከምቲ ቅድሚኡ ዝነበረ፡ ብወዝቢ`ዩ ኣብ ፈለማ ኣብ እዋን ኲናት ኣብ ጥቕሚ ውዒሉ። እዚ ማለት ድማ ኣብ እዋን ካልኣይ ኲናት ዓለም ንናይ ውግእ ነፈርቲ ካብ ሃስያ ክሊማ ንምክልኻል ተባሂሉ`ዩ ኣብ ጥቕሚ ውዒሉ። ልክዕ ከም ሴሎፌን ድማ ኣብ ጥቕሚ መጠቕለሊ መግቢ ቅድሚ ምውዓሉ ሓያሎ መጽናዕትታት`ዩ ተኻይድሉ። ኣብ ፈለማ ሃሳስ ሓምላይ ሕብሪ ዝነበሮ ኮይኑ ዘጽልእ ሽታ ድማ ነይርዎ። ዳው ነዚ ጸገም`ዚ ምስፈትሖ ግን ሳራን ራፕ ዝብል ስም ተጠሚቑ ንዕዳጋታት ዓብሊሉ። ሕጂ ድማ ብሰፊሑ ክሊንግ ፊልም ተባሂሉ ይፍለጥ። ፖሊቭሊደን ክሎራይድ ኣብ ጥዕና ሳዕቤን ኣለዎ ምስተባህለ ግን ሕጂ ክሊንግ ፊልም መብዛሕትኡ እዋን ትሑት ሕፍሰት/ጽዕቀት ብዘለዎ ፖሊትሌን እዩ ዝስራሕ ዘሎ፡ ዋላ`ኳ ትሑት ናይ ምጥባቕ ክእለት እንተሃለዎ። ንመስርሒ`ቶም ሕጂ ኣብ ዓለም ዝኽልከሉ ዘለዉ ንሓደ እዋን ጥራይ ዘገልግሉ ናይ ሱፐርማርኬታት ሳንጣታት። ልዑል ሕፍሰት/ጻዕቂ ዘለዎም ፖሊትሌን ማለት እቲ ጸባ ዝዕሸገሉ ዓይነት ፕላስቲክ ዋህዮ/ከረጺት ማለት`ዩ። ፍሪቕሪቕ ዝብሉ [ፊዚ] መስተታት [ከም ኮካኮላ ዝኣመሰሉ ጋዝ ዘለዎም ዓይነት መስተ] ግን ብፖሊትሌን ተረፍታሌት`ዮም ዝዕሸጉ። ፕላስቲካዊ መዓሸጊታት ግን ካብ ዕጽፍጻፍ/ድርብራብ ቀጸላታት`ዮም ዝስርሑ። ክኢላታት ዕሸጋ ድማ እዚ ምኽንያት ኣለዎ ይብሉ። እቲ ምኽንያት ድማ ድርብራብ ቀጸላታት ዘለዎም መዓሸጊታት ካብ`ቶም ንጽል ቀጸላ ዘሎዎም መዓሸጊታት ዝተፈልየ ኣገልግሎት ስለዝህቡ`ዩ። እዞም ከምዚኦም ዝዓይነቶም መዓሸጊታት ግን ዳግማይ ሰሪሕካ ኣብ ጥቕሚ ከተውዕሎም [ሪሳይክል ክትገብሮም] ኣሸገርቲ`ዮም። እቲ ናይ ምዕዳጎምን ምሻጦምን መስርሕ ክትርድኦ`ውን ኣሸጋሪ`ዩ። እቲ ከቢድን ዳግማይ ክስራሕ ዝኽእል መዓሸጊ ክሳብ ክንደይ ዝኣክል ዳግማይ ክስራሓልካ ይኽእል ኣብ ግምት ኣእቲኻ፡ እቲ ፎኪስን ዳግማይ ክስራሕ ዘይክእልን መዓሸጊ ውሑድ ጎሓፍ ክፈጥር ከምዝኽእል ክትርዳእ ትኽእል ኢኻ። ኣብ ፕላስቲክ መዓሸጊታት ደጊምካ ምስ እትርእይ ድማ እቲ ከምዚ ዓይነት ጸረ-ተፈጥሮኣዊ ግንዛበ ዝኾነ መደምደምታ ይመጽእ። ሓደ ሓደ ዓይነታት መዓሸጊታት ግን ዓሻ ብኽነት`ዩ። እሞ ብተዓምጸጽቲ መጠቕለሊታት ዝተጠቕለለ ኽያር [ካክዩምበር] ኣብ ክንዲ ንሰለስተ መዓልታት ጥራይ ን14 መዓልታት ሓድሽ/ጥዑይ ኮይኑ ዝጸንሕ እንተ`ድኣ ኮይኑ ደኣ`ሞ ከመይ ኢሉ`ዩ ድንቁርና ዝኸውን? ግሁድ ግን ኣይኮነን። ፕላስቲክ ከረጺታት/ሳንጣታት ባናና ቀልጢፉ ከይብጩ ይገብሮ፡ ወይ`ውን ድንሽ ከይዕሱ ይከላኸሉ። ክወድቁ ንዝኽእሉ ዘለላታት ወይኒ ድማ ይቖልቡ። ቅድሚ ዓሰርተ ዓመት ኣቢሉ ይኸውን ሓንቲ ናይ ብሪጣኒያ ሱፐርማርኬት ንኹሎም ፍሩታታታን ኣሕምልታን ካብ መዓሸጊኦም ብምውጻእ ፈተነ ኣካይዳ፡ መጠን ዝጉሓፉ ዓይነት መግቢታታ ድማ ብዕጽፊ ወሲኹ። መጠን ብልሽት ኣብ ከብሒ ዘለዉ ዓይነታት መግቢ ጥራይ ዘይኮነ ድማ ኣይኮነን። እቶም ናብ ድኳናት ቅድሚ ምእታዎም ዝበላሸዉ መግብታት`ከ? ሓንቲ ካልእ ቱፋሓ [ኣፕል] ብፕላስቲክ ኣብ ዝተጠቕለለ ብያቲ ብምዕሻጋ ዝተወቕሰት ሱፐርማርኬት ድማ ነቲ ቱፋሕ ኣብ ሓደ ዓቢ ክፉት ካርቶን ገይራ ክትሸጦም ፈቲና፡ እንተኾነ ግን ኣዝዮም ብዙሓት ካብኣቶም ገና ኣብ ጉዕዞ እንከለዉ ብምብልሻዎም እቲ ብዙሕ መዓሸጊ ምጥቃም ዝብል ኣምር ተቐባልነት ረኺቡ። ብመሰረት ጸብጻብ መንግስቲ ብሪጣኒያ፡ ሰለስተ ሲሶ ናይ መግቢታት ጥራይ`ዮም ኣብ ድኳን ቅድሚ ምእታዎም ዝበላሸዉ። ኣብ ምምዕባል ኣብ ዘለዋ ሃገራት ግን እቲ መጠን ብልሽት ክሳብ 50 ሚእታዊት ክበጽሕ ይኽእል`ዩ። እቲ ፍልልይ ድማ ብሰንኪ ዓይነት ኣተዓሻሽጋ ክኸውን ይኽእል`ዩ። እዚ ድማ ኣገዳሲ`ዩ፡ ምኽንያቱ መብዛሕትና ካብ`ቲ መግቢታት ዝፈርይሉ ናይ ሕርሻ ቦታታት ርሒቕና ኣብ ከተማታት ስለእንነብር። ዋላ`ቲ ንሓደ እዋን ጥራይ ዘገልግል ኣዝዩ ዝፍራሕ መሸመቲ ሳንጣ/ከረጺት`ውን እንተኾነ ከምቲ ዝፍርሖ ሕማቕ/ገበነኛ ዘይክኸውን ይኽእል`ዩ። ጽኑዕን ደጊምካ ክትጥቀመሉ እትኽእልን ሳንጣ ካብ ሱፐርማኬት ገዚእካ እንተሃሊኻ፡ ካብ ዘይተኣልመ/ዘይተሸመነ ፖሊፕሮፕሌን ዝተሰሐ`ዩ ክከውን ዝኽእል፡ እቶም ከምዚኦም ዝዓይነቶም ሳንጣታት ድማ ትሑት ጉድኣት ዘስዕቡ`ዮም፡ ብውሑዱ ን52 ጊዜ እንተተጠቒምካሎም ማለት`ዩ። እዚ ብመሰረት`ቲ ዝተፈላለዩ ሳዕቤናት ምስራሕን ምጉሓፍን ሳንጣታት ኣብ ኣከባቢ ዘነጻጸረ ጸብጻብ መንግስቲ ዴንማርክ`ዩ። እቲ ደጊማካ ክትጥቀመሉ እትኽእል ሳንጣኻ ካብ ህይወታዊ ጡጥ ዝተሰርሐ እንተኾይኑ ድማ፡ ኣይትነየት፡ ምኽንያቱ እቶም ተመራመርቲ ምኽንያታውያን ንክኾኑ 20,000 ጊዜ ክጥቀምሉ ከምዝነበሮም ይግምቱ። እዚ ማለት ድማ ንልዕሊ ፍርቂ ዘመን ዝኣክል መዓልታዊ ሸመታ ምግባር ማለት`ዩ። ዕዳጋታት ዘደንቑ ምልክት ድሌታት ህዝቢ ክኾኑ ይኽእሉ`ዮም። ኣብ 1940ታት ኣብ ኣሜሪካ ዝነበሩ ሸማቶ ምቹእ ዝኾነ ኣቐዲሙ ዝተቖርጸ ስጋ ከምኡ`ውን እቲ ክኢላታት ቁጠባ "ዝይረኣይ ኢድ" ናይ ዕዳጋ ኢሎም ዝጽውዕዎ ኣብ ዕዳጋ ክህልወሎም ይደልዩ ነይሮም። ድሌታትና ንውሑድ ጎሓፍ ግን ንሓይልታት ዕዳጋ ኢዶም ዘይክህቡ ይኽእሉ`ዮም፡ ምኽንያቱ እቲ ነገር ዝተሓላለኸ`ዩ ምርጫታትና ድማ ብወዝቢ ኣብ ክንዲ ጽቡቕ ዝያዳ ሃስያ ክህልዎም ይኽእል`ዩ። እዚ መልእኽቲ`ዚ ብመልክዕ ዑደታዊ መንገዲ፣ ብመንገዲ መንግስታትን ናይ ጸቕጢ ጉጅለታትን ከነመሓላልፎ ንኽእል ኢና፡ ንሳቶምን ገብርቲ ሰናይ ኢንዱስትሪያዊ ተበግሶታትን ድማ ትርጉም ዘለዎ ስራሕ ክሰርሑ ተስፋ ንገብር። እቲ መፍትሒ ድማ መጠቕለሊ ዘይምስራሕ ዘይኮነ፡ ከም ሴሎፌን ዝኣመሰሉ ንዓሰርተታት ዓመታት ዘገልገሉና ጠሊ ዝጻወሩ ኣብ ምርምር ተመርኲሶም ኣብ ላቦራቶሪ ዝተሰርሑ ዝሓሹ መጠቕለሊታት ምስራሕ`ዩ።