ብኸመይ'ዩ፡ ሞት ንምርካብ ዝተገበረ መጽናዕቲ ጨረር፡ ራዳር ፈጢሩ?
ሰባት ብኣውሮፕላን ኣብ ዝግበር ጉዕዞ ክንደይ ዝኣክል ጽግዕተኛታት ምዃንና ናብ ሓደ ምህዞ ኣምሪሑ'ዩ። ሞተር ወይ ባዕሉ እቲ ኣዉሮፕላን ክኸዉን ይኽእል።
ይኹን'ምበር ሓሓሊፉ፡ ምህዞታት ምሉእ ዓቕሞም ንምጥቃም ካልእ ምህዞ ምምሃዝ ግድን ይኸውን። ጨረር ሞት ንምምሃዝ፡ ዝዓለመ ስራሕ ካብ ዝጅምር፡ ታሪኽ ኢንዳስትሪ ኣቪየሽን፡ ንድሕሪት ናብ 1953 ይመልሰና። ኣብቲ እዋን'ቲ ኣብ ሚኒስትሪ መጓዓዝያ ኣየር ብሪጣኒያ ዝነበሩ ሓለፍቲ ስራሕ፡ ኣብ ቴክኖሎጂካዊ ስርሒታት ናዚ ጀርመን ምውዳቕ የጨንቖም ነይሩ። እዚ ድማ ናይ ሞት ጨረር ምምሃዝ ናብ ዝብል ሳይንሳዊ ሓሳብ ወሲዱዎም። ንሓንቲ ጀልባ ኣብ ሓደ ሚእቲ ቅልጣፈ ከሐንብብ ንዝኽኣለ ሰብ፡ ሓደ ሽሕ ፓውንድ ሽልማት ከምዘቕርቡ ሓቢሮም። ነቲ ጻዉዒት ግን ዋላ ሓደ ክትግብሮ ኣይክኣለን። ተወሳኺ መጽናዕቲ'ዶ ክገብሩ ኣለዎም? ጨረር ሞት ቀሊል ድዩ ነይሩ? ብሕቡእ፡ ክኢላ መጽናዕቲ ትካል ራዲዮ፡ ሮበርት ዋትሶን ዋት፡ ንመሓዝኡ ስኪፕ ዊልኪኒስ ሓደ ሕቶ ሕሳብ ኣቕሪቡሉ። "ንበል፡ ኢሉ ዋትሶን ዋት ንዊልኪንስ፡ ካብ መሬት ሓደ ኪሎ ሜትሮ ልዕል ኣብ ዝበለ ኸባቢ ማይ ኣለካ። እዚ ማይ ኣብ 98 ዲግሪ ፈራንሃይት (37 ዲግሮ ሽሊስየስ) ኣሎ፡ ግን ድማ ናብ 105 ፈረንሃይት ክመውቕ ደሊኻዮ። ካብ 5 ኪሎ ሜትሮ ርሕቐት፡ ክንደይ ዝኣክል ፍሪኴንሲ ራዲዮ ትደሊ? ክብል ሓቲቱዎ። ዕድል ስኪፕ ዊልኪንስ ዋዛ ኣይነበረን። ሸሚንተ ፒንት፡ ኣብ ሓደ ዓብዪ ሰብ ዘሎ መጠን ደም ከምዝኾነ ንምፍላጥ ዝጽገም ኣይነበረን፡ 98 ፈረንሃይት ድማ፡ ስሩዕ መጠን ሙቐት ወዲ ሰብ ኾይኑ፡ 105 ድማ ክቐትል ዝኽእል መጠን ሙቐት'ዩ። ስለዚ፡ ዊልኪንስን ዋትሶን ዋትን፡ ኣብ ተመሳሳሊ ግዜ ጨረር ሞት ምምሃዝ ትርጉም ዘይብሉ ምኻኑ ብቐሊሉ ምርድዳእ ክኢሎም። ብዙሕ ሓይሊ ክወስድ ስለዝኽእል። ኮይኑ ግና ሓደ ነገር ምስራሕ ዘኽእሎም ዕድል ከምዘሎ ንምርዳእ ኣይተጸገሙን። እቲ ሚኒስትሪ ንመጽናዕቲ ከውጽኦ ዝኽእል ገንዘብ ኣሎ። እዚ ገንዘብ ክወጽእ ሓሳብ'ዶ ከቕርቡ ይኾኑ? ሮበርት ዋትሰን ኣብ ዕብየት ቴክኖሎጂ ራዳር ዕዙዝ ግደ ኣበርኪቱ እዩ ኣብዚ ቕጽበት ዊልኪንስ፡ ማዕበል ሬድዮ ብምትሕልላፍ ካብ ዝፍጠር ጎዋሕታ፡ እትመጽእ ነፋሪት ቅድሚ ምርኣያ ትግምተሉ ሜላ ምፍጣር ይከኣል'ዩ በለ። እዚ ሓሳብ ነቲ ሚኒስቴር ኣቕረቦ፡ ተቐባልነት ድማ ረኸበ። እዚ ስኪፕ ዊልኪንስ ክብሎ ዝደሊ ዝነበረ ሓሳብ ራዳር ይበሃል። ዘገርም ስጉሚ ኣብ 1940፡ እምበኣር ብሪጣንያ ካብቶም መሃዝቲ ንላዕሊ ራዳር ዝብሃል ምህዞ ከምዝፍለጥ ገበረት። ፋብሪካታት ብሪጣኒያ ብሰንኪ ደብዳብ ነፈርቲ "ናዚ" ነዚ መሳርሒ ንከፍርዩ ተጸጊሞም ነይሮም፡ ፋብሪካታት ኣሜሪካ ግና ገይረንኦ። መራሕቲ ብሪጣኒያ፡ ንኣዋርሕ ዝኣክል ነዚ ናይ ሬድዮ መመሓላለፊ ብምጥቃም፡ ንኣሜሪካዉያን ሓደ ሚስጢር ኣግሂዶም። ዊንስተን ቸርችል እቲ ስልጣን ወሲዱዎ፡ ከበድቲ ንዝኾኑ ግዜያት ከበድቲ ስጉምታት ክውሰዱ ድማ ኣዚዙ። ኣሰንባዲ ጉዕዞ ብሪጣኒያ ነቲ ምህዞ ንምፍላጥ፡ ንኣሜሪካዉያን ምሕታት'ዩ ጥራሕ ዘድልያ ነይሩ። ስለዝኾነ፡ ወርሒ ነሓሰ 1940፡ ብሪጣኒያዊ ተመራማሪ (ዌሊሽ ፊዚሽያን) ኤዲ ዶዌን፡ ብርክት ዝበሉ ነገራት ዝሓዘ ሓጺር ማዕበል ከመንጩ ዝኽእል ቅርጺ ሓጺን ዘለዎ መሳርሒ ሒዙ ኣሰንባዲ ጉዕዞ ጀሚሩ። ፈለማ፡ ሓንቲ ጸላም መኪና ሒዙ ናብ ሎንደን ከደ። እዛ ንኡሽቶ መኪና ነቲ ዝተሰከሞ ኣቕሓ ከእቱ ዝኽእል ስፍሓት ስለዘይነበራ፡ ናብ ሊቨርፑል ኣብ እትጉዓዝ ባቡር ተሳፊሩ። ስካፍ ኣሲሩ፣ ወተሃደራዊ ሰብ መሲሉ፡ ብጸጥታ ጋዜጣ እናንንበበ ጉዕዝኡ ቐጺሉ። ዙርያ ኣትላንቲክ እንትድህስስ፡ ሓንቲ መርከብ ሒዙ ምጉዓዝ ጀሚሩ። እሞ እዛ ጀልባ፡ ብናይ ጀርመናዉያን ናይ ኩናት ጀልባ እንተትዉቃዕኸ? ናዚ፡ እቲ ሓጺር ማዕበል ከመንጩ ዝኽእል መሳርሒ ዳግማይ ክሰርሖ ስለዘይኽእል፡ ኣብቲ ጀልባ ክልተ ነዃል ብምፍጣር እታ ጀልባ ከምእትጥሕል ተገይሩ፡ ግና ኸ ኣይጠሓለትን። ኣሜሪካዉያን፡ ነዚ ዘጋዉሕ መሳርሒ ክምህዙ ክኢሎም። ፕረዚደንት ሩዝቬልት፡ ኢንስቲትዩት ቴክኖሎጂ ማሳሻሴትስ ንምጥያስ ዘኽእል ባጀት ድማ ኣጽዲቖም። ቀዳማይ ሚኒስተር ኢንግሊዝ ዊንስተን ቸርችል፡ ኢንግሊዝ ኣብ ራዳር ዝነበራ መፅናዕቲ ምስ ኣሜሪካ ተሻሪኻ ክትሰርሕ ወሲኖም። እቲ ኢንዳስትሪ እናዓበየ እንትመጽእ፡ ብርክት ዝበሉ ምሁራት ኣሜሪካ ቦዌን መሐዙት ስርሑ ዝኾኑ ዜጋታት ብሪጣኒያን ክጽምበሩ ጀሚሮም። ደሓር ከ? ብዝኾነ ዓይነት መዐቀኒ፡ ቤተ ፈተነ ራዲየሽን ትካል ቴክኖሎጂ ማሳሻሴትስ (ሬድ ላብ)፡ ሓደ ዓብዪ ዓወት'ዩ። 10 ተሸለምቲ ኖቤል ይርከቡዎ። እቲ ዝማዕበለ ራዳር ድማ፡ ኣውሮፕላናትን መራኽብን ንምፍላይን፡ ኲናት ንምስዓርን ጠቒሙ'ዩ። ይኹን'ምበር እዞም ኣብ እዋን ኲናት ትጥቀመሎም ኣብ ሰላማዊ ሃዋህዉ ኣይቅጽሉን እዮም። ብዝለዓለ ቅልጣፈ እናዓበየ ዝመጽአ፡ ሲቪል አቪዬሽን ድማ ራዳር የድልዮ'ዩ። ኣብ መወዳእታ ዓመት ኲናት 1945፡ በረራ ዉሽጢ ዓዲ ኣሜሪካ 7ተ ሚሊዮን ተጓዓዝቲ ኣመላሊሱ። ኣብ 1955 ከኣ እዚ ቑጽሪ ናብ 38 ሚልዮን ዓብዩ። ስለዝኾነ፡ እዚ ኣብ ሰማይ ዝግበር በረራ ምዕባዩ፡ ከጋጥም ዝኽእል ግጭት ንምክልኻል፡ ራዳር ኣድላዩ እዩ ናብ ዝብል ድምዳመ ይወስድ። ዘስካሕክሕ ሓደጋ 30 ሰነ 1956፡ ናይ ሰለስተ ደቒቅ ኣፈላላይ ብዘለዎ፡ ክልተ ነፈርቲ ጉዕዞ ካብ መዕሮፎ ነፈርቲ ሎስ ኣንጀለስ፡ ተበጊሰን እታ ሓንቲ ናብ ከተማ ካንሳስ፡ እታ ካልአይቲ ድማ ናብ ቺጋጎ በሪረን። ክልቲኤን ዝበራሉ ዝነበራ መሕለፊ መንገዲ ኣብ ዝተፈላለየ ርሕቐት እዩ ነይሩ። ኣብራሪ (ካፒቴን) እታ ሓንቲ ነፋሪት ካብቲ ዘጋጠሞ ማዕበል ደመና ንላዕሊ ክበርር ፍቓድ ክሓትት መልእኽቲ ራዲዮ ደዊሉ። ተቖጻጻሪ መጓዓዝያ ኣየር ድማ ካብ 1000 ጫማ ንላዕሊ ደመና ክበርር ይነግሮ። እንታይ ከምዘጋጠመ ዝፈለጠ ሰብ ኣይነበረን። ኣብቲ እዋን ዝነበራ ኣዉሮፕላናት፡ ሓደጋ እንተጋጥም መረዳእታ ኣኪቡ ዘጽንሕ (ብላክ ቦክስ) ኣይነበረንን፤ ድሕሪ እቲ ዘጋጠመ ሓደጋ ድማ ዝተረፈ ኣይነበረን። ሰዓት 10፡31 ተቖጻጻሪ ሓይሊ ኣየር መልእኽቲ "ድፋእ፡ ንሰጥም ኢና ዘለና" ዝብል ድምጺ ራድዮ ሰሚዑ። ሰብ ሙያ መጽናዕቲ፡ ክልቲኦም ኣብረርቲ፡ ኣብቲ ዘኸበቦም ደመና መውጽኢ ዝኾኖም ክፍተት ኣብ ምእላሽ'ዮም ጠፊኦም ይብሉ። እቲ ሓደጋ ኣጋጢሙ። እቲ ሕቶ፡ ንቁጠባዊ ረብሓ እንታይ ዓይነት ሓላፍነት'ዩ ዝውሰድ፡ ዝብል'ዩ። ክኢላታት ኣቪየሽን፡ እንታይ ነመሓይሽ ኣብ ዝብል ተጸሚዶም ኣለዉ። ሰብ ኣልቦ ነፈርቲ (በረርቲ ካሜራ) "ምርኣይን ምውጋድን" ዝብል ቴክኖሎጂ ኣለወን፡ እዚ'ዩ እቲ ጽቡቕ፡ እኹል ድዩ ግና? ከምዚኦም ዝበሉ ሓደጋታት ንምክልኻል ቴክኖሎጂ ዝጠቅም እንተኾይኑ፡ እዚ፡ ብሙሉእ ዓቕሚ ንምጥቃም ጻዕሪ እንተተገበረ'ዶ ኣይሓይሽን? ኣብ ውሽጢ ክልተ ዓመታት፡ ሕዚ "ምምሕዳር ኣቪየሽን ፌደራል" ተባሂሉ ዝጽዋዕ ትካል ኣብ ኣሜሪካ ተጣይሹ። ሕዚ ሰማያት ኣሜሪካ፡ 20 ግዜ ፡ዓበይቲ መዕርፎታት ነፈርቲ፡ ኣውሮፕላናት ተላዒለን ክልተ ግዜ ኣብ ደቒቕ ይዓልባ ኣለዋ። ሕዚ፡ ኣብ እዋን በረራ ዘጋጥሙ ሓደጋታት ዉሑዳት'ዮም። እዚ ራዳር ዘምጽኦ ውጽኢት'ዩ።