ፊልሞን ጸሃየ፡ ንሸፋቱ በደዊን ብትብዓት ዝሰዓረ ኤርትራዊ መንእሰይ
ሕጂ 34 ዓመቱ መሊኡ'ሎ። እዚ ኣብ ሙኒክ (ጀርመን) ኰይኑ ንኹሉ ዘስካሕክሕ በሰላታቱ ተጻዊሩ፡ ህይወቱ ዚመርሕ ዘሎ ኤርትራዊ እንሆ ሕጂ ሓሙሻይ ዓመቱ ሒዙ ይርከብ።
ናብራኡ ንከጣጥሕ ከኣ ጌና ህርድግ ይብል ኣሎ። እዚ ሰብ'ዚ መን እዩ? እንታይ'ከ እዩ ኣጋጢሙዎ ዝብል ሕቶ ክስዕብ ባህሪያዊ እዩ። ዛንትኡ ንብዙሓት ዘገርም፣ ሕልና ዘዕርብ ግን ከኣ ተስፋ ዘለምልም እዩ፡ ክብል ይገልጾ ተመራማሪ ታሪኽ ዳዊት መስፍን። ፊልሞን ጸሃየ ይበሃል። ኣብ ፖርት-ሱዳን'ዩ ተወሊዱ። ዓረብን ትግርኛን እናተዛረበ ኸኣ'ዩ ዓብዩ። መባእታዊ ትምህርቱ ሓደ ካብ'ቶም ብኣድናቖት ዝዝክሮ ክፋል ህይወቱ'ዩ። "መምሃራንና ኣብ ሱዳን ተዓቚቦም ዝነበሩ ስንኩላን ተጋደልቲ'ዮም ነይሮም፣ ብኽንክንን ሃገራዊ ሓልዮትን ከኣ እናመሃሩ ኣዕብዮምና" እናበለ ብናፍቖት ይዝክሮም። ኣብ ሱዳን ክሳብ 12 ዓመት ዕድሚኡ ዝመልእ ምስ ወለዱን ኣርባዕተ ኣሕዋቱን ድሕሪ ምጽናሕ ብ1997 ንኤርትራ ግዒዞም። ናይ ከም በዓል ፊልሞም ዝኣመሰለ ግፍዕን ስቓይን ግን ከኣ ብድሆን ኒሕን ዘንጸባርቕ ታሪኽ፡ ኣብቲ ብ03 ታሕሳስ ብሕቡራት ሃገራት ዚኽበር ኣህጉራዊ መዓልቲ ስንኩላን ክዝረብን ክንገርን ኣለዎ። ኩነታት ፊልሞን ብዙሕ ምህሮ ክህብ ይኽእል እዩ። ካብ ስብእንኡ ሓቦ፣ ኒሕ፣ ጽንዓት፣ ዲናሚያውነት ... ወዘተ ክንበብ ይከኣል። ስደተኛታት ነቲ ሓደገኛ ጉዕዞ እስራኤል ቅድሚ ምብጋሶም፡ ኣብ ሲናይ ይተኣኻኸቡ ካብ ሱዳን ንኤርትራ ፊልሞን ንኤርትራ ኣብ ሕማቕ እዋን ከም ዝተመልሰ እዩ ዝጠቅስ። እቲ እዋን'ቲ ቅዋም ዝጸደቐሉ፡ ጸኒሑ ግን ዉግእ ባድመ ዝተጀመረሉ እዋን ነበረ። ንፋስ ኲናት ንሰላም እታ ሃገር ዘሪጉ፡ ህዝቢ ድማ ኣብ መጻብቦ ዝኣተወሉ እዋን ከም ዝነበረ ይገልጽ። መጠረሽታ ዓመት ናይ ካልኣይ ደረጃ ትምህርቱ ንክወድእ ናብ ሳዋ ምስ ተምሃሮ መበል 12 ዙርያ ተላእኸ፤ ኣብ ሳዋ ድሕሪ ምግልጋል ናብ ዩኒቨርሲቲ ዘእትዎ ፈተና ተመርሚሩ ኸኣ ሓለፈ። ካብኡ ትምህርቱ ንኽቅጸል ናብ ማይ-ንፍሒ ሰገረ (ሓድሽ ኮሌጅ ነይሩ ሽዑ)። እቲ ዓይነት ትምህርቲ ግን ከም ዝተጸበዮ ኣይረኸቦን። "እቶም ህንዳውያን መምህራነይ ኣይግድን'ዮም ነይሮም" ይብል ፊልሞን። "ኣብ ሳልሳይ ዓመት ዩኒቨርሲቲ ምስ በጻሕኩ እቲ ትምህርቲ መጥፍእ ጊዜ ዀይኑ ስለ ዝረኸብክዎ ኣጽልኣኒ። ባዕለይ ዓቕሚ ቋንቋ እንግሊዝ ስለ ዘማዕበልኩ መጻሕፍቲ እናገናጸልኩ ሓርኰትኰት ክብል ጀመርኩ፣ ሽዑ'የ ንትምህርቲ ኮምፕዩተር ፕሮግራሚንግ ክተሓሓዞ ዝጀመርኩ" ከኣ ይብል ፊልሞን። ኣብቲ ዓውዲ ትምህርቲ ኣትዩ ናይ ምስራሕ ባህጊ ስለ ዝነበሮ፡ ሓደ-ሓደ ናይ ግሊ ኮምፕዩተር ኮርስ ብምውሳድ ዓቕሙ ክብ ኣበለ። እቲ ኣብ ኮሌጅ ማይ ነፍሒ ዝነበረ ሓውሲ ወተሃደራዊ ምሕደራ ግን ኣዝዩ ጸልኦ። ካብ ሳዋ ኣልጊሱ ክነሱ ደጊሙ ኣብ ሳዋ ከም ዝኣተወን ሙዩቕ ዘይብለሉ፣ ናብራ ተምሃራይ ዘየስተማቕረሉ ካምቦ ከም ዝኣተወን ዀይኑ ተሰምዖ። ንሒደት ዓመታት ተጸሚሙ ምስ ተማህረ ግን ኵሉ ሓርበቶ። ንኤርትራ ምምላስ ቅኑዕ ስጕምቲ ከም ዘይነበረ ሽዑ ከም እተረደኦ ይዛረብ። "ሽዑ'የ ጉዳይ ትምህርተይ ኣዋዲቐ ኣብ ናይ ቴክኒካል ስርሓት ከድህብ ዝጀመርኩ፣ ስድራይ'ውን ሓገዝ የድልዮም ስለ ዝነበረ ምስራሕ ይሕሸኒ ኢለ ተሓቢአ ኣብ ናይ ስራሕ ዓለም ኣቶኹ"። ኮይኑ ድማ ብዝክኣሎ መጠን ኮምፕዩተራት እናዐረየን፡ ሶፍትዌራት እናጸዓነን ብሻቕሎት ይነብር ነበረ። "ንነዊሕ ተሓቢአ ክሰርሕ ከም ዘይክእል ግን እፈልጥ ነይረ፣ ኣባላት ጸጥታ ንከይሕዙኒ ካብ ገዛና ኰብሊለ ምስ ኣዝማድናን ኣዕሩኽተይን እናሓደርኩ በታ ዓቕመይ እሰርሕ'ኳ እንተነበርኩ፡ ውዒሉ ሓዲሩ ኣብ ኢድ ፖሊስ ከም ዝወድቕ ስለ ዝተረድኣኒ እቲ ቁሊሕ-ምሊሕ እናበልካ ምንባር ንነዊሕ ክጻወሮ ኣይከኣልኩን" ብምባል ዕላሉ ይቕጽል። "ኣነ ካብ ኤርትራ ንምውጻእ ጨሪሱ ሓሳብ ኣይነበረንን። ኩነታት እናጸንከረን ዕድላት እናጸበበን ምስከደ ግን ንኽስደድ መረጽኩ። ኰይኑ ድማ መጋቢት 2012 ምስ ሒደት ሰባት ናብታ ተወሊደ ዝዓበኹላ ሃገር ንሱዳን ገጸይ ኣምራሕኩ" ይብል ፊልሞን። ሓንቲ ካብ ግዳያት ዘይሕጋዊ ምስግጋር ደቂሰብ ኣብ ሲናይ ሽርበት ኣብ ሸገራብ "ኣብ ሱዳን ንምብጻሕ ብዙሕ ሽግር ኣጓኒፉና፣ ነገርና ዝደለዩ ጭፍራ ራሻይዳ ዓገቱና፣ ብረድኤት ናይ ሓደ ኣብቲ ከባቢ ዝረኸብናዮ ጓና ግን ድሓንና፣ መገድና ድማ ምስ ብዙሕ ሸቐልቀል ቀጸልና። ድሕሪ ናይ ሰለስተ መዓልትን ለይትን ጕዕዞ ከኣ ኣብ ሸገራኣብ በጻሕና"። ሸገራብ ኣብ ጥቓ ከሰላ፡ ምብራቕ ሱዳን ዝርከብ መዕቘብ ስደተኛታት'ዩ። "ካብ ጸበባ ወጺእና፡ ኣብ ሸገራብ ብምዕቋብና ግን እቲ ጸገም ኣይነከየን፣ እኳ ደኣ፡ ኣብ ደልሃመት ኣቶና" እናበለ ናብቲ ዚስዓበ ዳግማይ መጻወድያ ህይወቱ ሰገረ። "ድሕሪ ሒደት መዓልታት ሓደ ወጋሕታ ምስ ሻድሻይ ርእሰይ ኮይንና ዕንጨይቲ ክንኣሪ ምስ ወፈርና ብሃንደበት ራሻይዳ ዝጸዓና ሰለስተ ቶዮታ ዝዓይነተን መካይን ደበኽ ምስ በላ ሰንቢድና ክንሃድም ጀመርና። . . . "እቶም ሰለስተ ብጾትና ጥቓ እቲ ካምፕ ስለ ዝነበሩ ንድሕሪት ብምምላስ ከምልጡ ኸኣሉ። እቶም ዝተረፍና ሰለስተ ሰባት ድማ ዋላ'ኳ ክንሃድም እንተ ፈተንና ካብ መጻወድያኦም ከነምልጥ ኣይከኣልናን። ንሕና ክንጐዪ ንሳቶም ከኣ ገሊኦም ብእግሮም ገሊኦም ከኣ ብመኪና እናርከቡ ከውድቑናን ክሃርሙናን ጀመሩ። . . . "እናወደቕና እናተንሳእና ተረባረብና፣ ኣብ መወዳእታ ግን ዘግ ክሳብ እንብል ኣድከሙና፣ ሓዙና ኸኣ። ሰሰፍሲፎም ድማ ኣብ ዝባን እተን መካይን ደርበዩና፣ ዘሊልና ንከይንሃድም ከኣ ኣብ ልዕሌና ኮፍ በሉ። እተን መካይን ንሰሜን ገጸን ኣምራሓ። ሽዑ ከም ዝተጨወና ተረድኣና" ብምባል ነቲ ህሞት ይገልጾ። ንፊልሞንን ንክልተ ብጾቱን ዝጨወዩ ራሻይዳ ነበሩ። ድሕሪ ነዊሕ ጉዕዞ ከኣ ኣብ ሓደ መአከቢ ቦታ በጽሑ'ሞ ካልኦት ዝተጨውዩ ኤርትራውያን መናእሰይ ተሓወስዎም። ብድሕሪኡ ናብ ሸነኽ ግብጺ ቀጸሉ። ብጽኑዕ ሓለዋን ማህረምቲ ዘለዎ ኣሰቃቒ ምቕጥቃጥን ከምልጡሉ ኣብ ዘይክእልሉ ኩነታት ኣተዉ። እቶም ራሻይዳ፡ ነቶም ኤርትራውያን ዝጨወይዎም ኣብ ግብጺ (በረኻታት ሲናይ) ንበደዊን ሸይጦም ረብሓ ክረኽቡ ነበረ፣ ገበሩዎ ኸኣ። ፊልሞንን ብጾቱን ናብ በደዊን ተሸጡ። "እቶም ዝገዝኡና በደዊን ኣብ መካይኖም ጽዒኖም፡ ብገምገም ፈለግ ኒል ንኣስዋን ገጾም ወሰዱና። ጸኒሖም ኣብ ሓንቲ ዓባይ ደረዉህ ዝጸዓነት መኪና ሓቢኦም፡ ብመትርብ ስዌጽ (ብስዌስ ካናል) ኣቢሎም ኣብ ሃው ዝበለ በረኻ ሲናይ ወሰዱና። . . . ኣብቲ ቦታ ከኣ ካብ 130-150 እንኸውን ኤርትራውያን ተኣኻኸብና" እናበለ ዕላሉ ይቕጽል ፊልሞን። ስቅያት ኣብ ሲናይ ካብኡ ንደሓር ኣብ ልዕሊ ፊልሞንን ካልኦት ከምኡ ዝተጨውዩ ኤርትራውያንን ዝተፈጸመ ግፍዒ፡ ብቓላት ንምግላጹ እውን ዘሸግር እዩ ይብል ምስ ፊልሞን ዘዕለለ ዳዊት። "ሰስሒቦም እናቐጥቀጡ ንቤተ-ሰብና ንክንድውል ይግድዱና ነበሩ። ካብ ምሒር ምቕጥቃጥ ኡይ እናበልና ኸኣ ንስድራና ኣሽሓት ከፊሎም ሓራ ንከውጽኡና 'ኣቤት ብምባል' ተሳቒና ነሳቕዮም ነበርና" እናበለ ነቲ ኣብ ቀይዲ በደዊን ዝነበረሉ እዋኡ የዘንቱ። ነፍሲ ወከፎም ብግዲ $3,500 ስድርኦም ክኸፍሉሎም ተበየነሎም። እቲ ቀዳማይ ክፍሊት ዝኸፈለ ናብ ካልኦት በደዊን ተሸጠ፣ ደጊሞም ከኣ ክሳብ 30 ሺሕ ዶላር ዝበጽሕ ዘይተኣደነ ክፍሊት ክኸፍሉ ተበየነሎም። እቶም ምስኡ ዝተጨውዩ ሰባት፡ ንብረት ጨወይትን ተሻየጥትን ስለ ዝዀኑ፡ ብሰንሰልት ይምቝሑ ነበሩ፤ ሓደ ሰብ ምስቲ የማኑን ጸጋሙን ዘሎዉ ሰባት ይምቋሕ ከም ዝነበረ ፊልሞን የዘንቱ። እቶም ጨወይቲ ንየማናይ እግሪ ፊልሞን ኣጥቢቖም ስለ ዝሞቝሕዎ ድማ ሽግር ፈጠረሉ። ቅብጸት ስለ ዜሸነፎ ድማ "ህይወተይ ከሕልፍ ድልው'የ ነይረ ... ፈቲነ ግን ኣይኰነለይን" ይብል ። "ነቲ ስቅያት ክጻወርዎ ዘይክኣሉ ይሞቱ ነይሮም ... እቶም ጨወይትና ሬሳ ተተሰኪሞም ካብ ኣጕዶታት ከውጽእዎም እርኢ ነበርኩ" ብምባል ነቲ ዜስከሕክሕ ኵነታት ይገልጾ። "ብሓንቲ ክልተ ኵላሶ ምሉእ መዓልቲ ንውዕል ኔርና፣ ሰውነትና ብጥምየትን ምቕጥቃጥን ማህሚኑ፡ ሞት ዝናፈቐሉ እዋን ከም ዘሎ ዝተረዳእናሉ ህሞት'ዩ ነይሩ" ድማ ይብል። እቶም መናእሰይ ብስቅያትን ጥምየትን ኣዝዮም ተዳኺሞም ስለ ዝነበሩ እንተ ዝፍትሑ'ውን ክሃድሙ ኣይምኸኣሉን ብምባል ከኣ ነቲ ዘስካሕክሕ ሃለዋት የዘንትዎ። ኣብቲ እዋን'ቲ ኵነታት ፊልሞን ኣብ ዝኸፍአ እዋን በጽሐ። ኣሲሮም ብጉምቦ ኣእዳዉ ጠልጠል ኣበልዎ፡ ዝተኣስረሉ እዋን ስለ ዝነውሐ ድማ፡ ደም ናብ ኣእዳዉ ከይሓልፍ ተዓግተ። ኣእዳዉ ረኺሱ፣ እናረኣየ እናሰምምዐ ኸኣ ኣጻብዕቱ ሓደ ብሓደ ረጊፉ። "እቲ ኢሰብኣዊ ተረኽቦ ብሕልና ክትሓስቦ ኮነ ብቓላት ክትገልጾ ከቢድ እዩ" ዝብል ዳዊት እቶም ብስሰዐ ንዋይ ዝዓወሩ በደዊን ንፊልሞን ኣብ ንኡስ ዕድመኡ ጉብዝንኡ ረሚሶምዎ። ግን ዘይደንን ኒሕ ስለ ዘጥረየ ተረሚሱ ኣይተረፈን ብዘደንቕ ኣገባብ ህይወቱ ከመሓይሽ ይሰርሕን ይጽዕርን ከም ዘሎ ይዛረብ። ዘይተረመሰ መንፈስ ... ድሕሪ'ዚ ዅሉ ሓሳረ-መከራ፡ እቲ ገንዘብ ምስተሓወለ፡ ሕሳብ ምርኮኦም ዝኸፈሉ መጓዕዝቱ ንፊልሞን ተሰኪሞም ናብ እስራኤል ኣስገርዎ። ፈለማ ናይ ሕክምና ክንክን ከኣ ተገብረሉ። ሓዲሽ ተስፋ ዝረኸበ ፊልሞን ብሓቦን መንፈስን ቀልጢፉ ብድድ በለ። ነቲ ኣብ ልዕሊኡን ብጾቱን ዝተፈጸመ ግፍዒ ንምቅላዕ ከኣ ዓቢ ተራ ተጻወተ። ንሱን ተሓለቕቲ ሰብኣዊ መሰላትን፡ ዛንታኡን ሽግሩን ኣብ መድረኻት ማሕበራዊ ሚድያ ኣቃልሕዎ። ጸኒሑ ኸኣ ነቲ ዘጋጠሞ ኩነታት ንክምስክር ኣብ ብራሰልስ (ቤልጅም) ኣብ ዝተጋብአ ንሰብኣዊ መሰላት ዝምልከት ኣኼባ ተሳተፈ። ጸኒሑ ፊልሞን ጠቕሊሉ ናብ ኤውሮጳ ንክሰግር ዕድል ብምርካቡ ኣብ ጀርመን ከኣ ዕቝባ ረኸበ። ሓካይም ዜድሊ ሕክምና'ኳ እንተገበሩሉ ንኣእዳዉ ግን ከድሕኑዎ ኣይከኣሉን። ፊልሞን ግን ሰንኪለ ከይበለ፡ ተስፋ ከይቈረጸ ህይወቱ ኣብ ምምራሕ ይርከብ። ፊልሞን ኣብ ርእሲ እቲ ኣቐዲሙ ዝፈልጦ ቋንቋታት ትግርኛ፡ ዓረብኛ፡ ኢንግሊዝኛን ጀርመን እውን ጽቡቕ ገይሩ መሊኹዎ ኣሎ። ኣብዚ እዋን'ዚ ኣብ ሲሜንስ ዝተባህለ ዓቢ ሕብረ-ሃገራዊ ድርዳር ኩባንያ ከም ኮምፕዩተር ፕሮግራመር ዀይኑ ይሰርሕ ኣሎ። እቲ ቀንዲ ዝጥቀመሉ ቋንቋ-ኮምፕዩተር ድማ 'ተርቦ ሲ' (Turbo C++) ይበሃል። 'ተርቦ ሲ' ሓደ ካብ'ቶም ዉሩያት ቋንቋታት ፕሮግራሚን ኰይኑ ከቢድን ሓያልን፡ ከምኡ'ውን ዓሚቝ ምስትውዓል ዘድልዮ፡ ብሕሳብን ምልክታትን ዘተጠናነገ ቋንቋ ኮምፒዩተር እዩ።