ጎንጺ፡ ሓደ ምኽንያት ምምዝባል ህጻናት
ክልላት ሶማል ኢትዮጵያን ኦሮሞያን ኣብ ዝዋሰናሎም ከባቢታት ዝነብሩ ሰባት ኣብ ሞንጎኦም ዝተልዓሉ ጎንጽታትን ሓይልታት ጸጥታ ብዘስዓብዎ መጥቃዕቲ ጉድኣት በጺሑዎም ብርክት ዝበሉ ዜጋታት ካብ መረበቶም ናብ ዉሽጥን ጎረቤት ሃገራትን ተመዛቢሎም'ዮም።
ብንኪ ኣብ ሞንጎ እዘን ክልላት ዝነበረ ጎንጺ 93 ሽሕ ዝጽግዑ ሰባት ካብ ቤት ንብረቶም እንተመዛብል ዕድሚኦም ንትምህርቲ ዝበጽሐ ህጻናት ድማ ካብ መኣዲ ትምህርቶም ክጎናደቡ ተገዲዶም'ዮም ይብል ወርሒ ጥሪ 2018 ዝወጽአ ጸብጻብ ዉድብ ሕቡራት ሃገራት። ካልኦት ልዕሊ 1ሽሕን 500ን ህጻናት ክልቲኤን ክልላት ድማ ካብ ስድርኦም ተፈላልዮም'ዮም ክብል ይገልጽ። ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ዜጋታት ድማ ኣብ ዝተፈላለዩ ከባቢታት ኣብ ዝተዳለዉ ግዚያዊ መዕቖቢ ክሰፍሩ ተገይሩ'ዩ። ግዜ ቁልዕነትን ምምዝባልን ጎንጺ፡ ህጻናት እዋን ቁልዕነቶም ካብ ዘስተማቕሩሉ ኣጋጣሚታት ብምጉንዳብ ትምህርቶምን ህጻንነቶምን እናመንዘዐ፡ ምምዝባልን ምንግልታዕን እናፈተኖም ክዓብዩ ዘገድድ ዓብዪ ምኽንያት ሕማቕ ህይወት'ዩ። ወይዘሮ ፈቲሃ ኣደም ብምኽንያት ጎንጺ፡ 8ተ ወርሒ ዝዕድሚኡ ህጻን ሒዘን እየን ካብ ከተማ ጅግጅጋ ክልተ መስከረም ኣብ ክልል ኦሮሚያ ዝርከብ መዕቖቢ ዝኣተዋ። እዘን ዝሓሸት ጽባሕ እናመዓደዋ ኣብ መዕቖቢ ድሬ-ጥያራ ዝርከባ ኣደ ካብ ዝኾነ ንላዕሊ ጥዕና ህጻናት ኣብ ኣጸጋሚ ኩነታት ከምዝርከብ ይዛረባ። "ብከቢድ ኩነታት'የ ወደይ ሒዘ ካብ መረበተይ ተመዛቢለ። ብዘይ መግብን ማይን ኣብ ጅግጅጋ ኣብ ዝርከብ መዕቖቢ ክልተ መዓልቲ ድሕሪ ምጽናሕ ህጻናት ይሓሙና ስለዝነበሩ ናብ ሃማሬሳ ተሰጋጊርና። ጸኒሑ ድማ ናብ ወረዳኹም እተዉ ስለዝተብሃልና ናብ ድሬ-ጥያራ ኣቲና" ይብላ። ነዘን ኣደ ሓዊሱ ካብ 8 ክሳብ 10 ኣባላት ዝርከቡዎም መራሕቲ ስድራ ኣብ ተመሳሳሊ ኩነታት'ዮም ዝርከቡ። "ዝኾነ ዓይነት ኣገልግሎት ጥዕና ስለዘየሎ ህጻናት ብጣዕሚ'ዮም ዝጽገሙ" ዝብላ ወይዘሮ ፈቲሃ፡ "ዘለናሉ ከባቢ ብኣግራብ ዝተሸፈነን ካብ ሕጡብ ዝተሰርሐን ብምዃኑ ኣዝዩ ዝቖርር፤ ወደይ ብቑሪ ይሓመኒ ኣሎ። ብርክት ዝበሉ ህጻናት ኣለዉ። ናብ'ዚ መጺኡ ዝርእየና ሰብ ግና የለን" ይብላ። ብምኽንያት እቶም ዘጋጥሙ ዝነበሩ ጎንጺታት ተመዛቢሎም ኣብ ግዚያዊ መዕቖቢ ዝነበሩ መብዛሕትኦም ከምዝወጽኡ ዝዛረቡ ኮሚሽነር ሓደጋን ኣመራርሓ ስግኣትን ኣይተ ምትኩ ካሳ፡ ነቶም ዝተረፉ ምላሽ ንምሃብ ይስራሕ ከምዘሎ'ዮም ዝዛረቡ። "ክሳብ ሕጂ ኣብ መዕቖቢ ንዝርከቡ ኣዴታትን ህጻናትን ሚኒስተር ሓለዋ ጥዕና ምስ ታሕተዎት ምስ ዘለዉ ሰክተራት ጥዕና ብምትሕብባር ደገፍ ይገብር'ዩ ዘሎ። ካብ'ዚ ብዝሰገረ ህጻናት ከይጥቅዑ ሓይሊ ዉሃብቲ መግብታት ብወገን እቲ ኮሚሽን ይቐርቡ ኣለዉ" ኢሎም። መዕቖቢ ሰሪሕና ክነእትወኩም ኢና ተባሂሉ ክሳብ ሕጂ ተስፋ ዘለዎ ነገር ክንርኢ ኣይተዓደልናን ዝብላ ወይዘሮ ፈቲሃ ግና ዝሓሸ ኣገልግሎት ጥዕና ምርካብ ከምዘጸግም'የን ዝዛረባ። "ዝተመልሱ ኣለዉ'ዮም። ንዓና'ዉን ጽባሕ ዝሓሸ ነገር ክመጽእ'ዩ ብዝብል ተስፋ እንተተጸበና'ዉን ህጻናት ልክዕ ከማና ጻዕዳ ሩዝ ጥራሕ'ዮም ዝበልዑ። ዝሓሸ ኣገልግሎት ጥዕና ምርካብ ድማ ኣጸጋሚ ስለዝኾነና ዘላቒ ፍታሕ ንደሊ ኢና" ዝብል ርኢይቶ ኣለወን። ካብዚ ብዝሰገረ ብምክንያት እቲ ጎንጺ ዝተመዛበሉ መራሕቲ ስድራ ቁጽሮም ልዑል ስለዝኾነ፡ እቶም ህጻናት ስድርኦም ንምሕጋዝ ካብ ዓቕሞም ንልዕሊ ኣብ ዝኾኑ ስራሕቲ ከምዝወፍሩ ሴቭ ዘ-ችልድረን ዘካየዶ መጽናዕቲ የመላኽት። ኣብ ኢትዮጵያ ሴቭ ዘ-ችልድረን ሓላፊ ሰብኣዊ ምላሽ ኣይተ ሓሰን ዓብዱላሂ፡ ዘለዎም ነገር ስለዝሰኣኑ ካብ ዓቕሞም ንላዕሊ ክሰርሑ ተገዲዶም'ዮም ይብሉ። "ካብዚ ብዝሰገረ ጎንጺ ኣብ ዝተልዓሎም ከባቢታት መጀመርትኡ'ዉን ድርቂ ስለዝነበረ ኩነታት ኣመጋግብኦም ዝኸፍኣሉ፣ ንኣካላዉን ጾታዉን መጥቃዕቲ ዝተቓልዕሉን ስድርአን ንምሕጋዝ ኣብ ዘይዕድሚኤን ዝተመርዓዋን ከምዘለዋ ዘካየድናዮ መጽናዕቲ ኣርእዩና'ዩ" ኢሎም። ስግኣትን ዳግም ምጥያስን 67 ሚኢታዊት ተመዛበልቲ ኣብ ኣወሰንቲ ከባቢታት ዘሎ ጸገም ብምስጋእ ዝተመዛበሉ እንትኾን፡ ናብ 300 ሽሕ ዝጽግዑ ናብ'ቲ ዝነበርሉ ከባቢ ተመሊሶም'ዮም ዝብል እቲ ኮሚሽን፡ ክምለሱ ዘይደለዩ ድማ ኣብ ክልል ኦሮሚያ 11 ከባቢታት ብምሕራይ ኣብ መዕቖቢ ዝነበሩ ሰባት ዳግም ንምጥያስ ብመሰረት ዝተትሓዘ ትልሚ ክሳብ ሕጂ ልዕሊ 30 ሽሕ ዳግም ክዕቆቡ ተገይሩ'ዩ ይብል። ኣብ ክልል ሶማሌ ኢትዮጵያ ድማ፡ 8 ከባቢታት ተሓርዮም፡ እቶም ኣርባዕተ ከምዝተሰርሑ ብምግላጽ ነቶም ዝተመዛበሉ ንምስፋር ዝግበር ስራሕ ክቕጽል'ዩ ኢሉ። ኮይኑ ግና ኣብ ዉሽጢ መዕቆቢ ንዝርከቡ ሰባት ኣብ ዝቐርብ ኣገልግሎት ክፍተት ከምዘሎ እቲ ኮሚሽን ይቕበል። "ክፍተታት ኣለዉ'ዮም። ሰባት ካብ መዕቆቢ ከባቢታት ብምዉጻእ ብዘላቕነት ንምጥያስ ምምሕዳር ከተማታት እቶም ዝዓረፉሎም ሓላፍነት ስለዝወሰዱ ካብኦም ዝወሃቦም ኣገልግሎት'ዮም ዝረኽቡ። ከም በዝሒ ህጻናት ዘድሊ ወጻኢ ኣገልግሎት ጥዕና ምሕታት ካልእ ኣማራጺ'ዩ። ብፍላይ ኣብ ክልል ኦሮሚያ እዚ ትኹረት ተዋሂቡ ይስርሐሉ'ዩ ዘሎ" ብምባል ኮሚሽነር ምትኩ ካሳ ምላሽ ይህቡ። "ካብዚ ብዝዘለለ ምላሽ ናይ ምሃብን ዳግም ኣብ ምጥያስን፣ ኣብ ክልቲኤን ክልላት ዘለዉ ጸገማት ልምዓት ምፍታሕን ዘይተወድኡ ጉዳያት ወሰን ክልቲኤን ክልላት ንምኽምባት ይስራሕ ኣሎ" ዝብሉ እቶም ኮሚሽነር፡ ቐጻሊ ጎንጺ ጠጠዉ ክብልን ኣይንምለስን ዝበሉ ሰባት ብምርድዳእ ናብ ዝነበርሉ ከባቢ ክምለሱን ኮንፈረንስ ሰላምን ልምዓትን ክልቲኤን ክልላት ከምዝካየድ ኣመልኪቶም። ካብ ክልል ቤንሻንጉል ጉምዝ ዝተመዛበሉ ሰባት ዝምልከት ክልቲኤን ክልላት ሓላፍነት ወሲደን ይከታተልኦ ኣለዋ። ሰባት ናብ መረበቶም ክምለሱ መንግስታት እተን ክልላት ይሰርሑ ኣለዉ ብምባል፡ እቶም ተመዛበልቲ ዝምለስሉ ዕድል ድማ ሰፊሕ ከምዝኾነ ሓቢሮም። ኮይኑ'ዉን ግና ኣብ ቀጻሊ ህልዉና ህጻናት ንምሕላዉ ጎንጺ ኣብ ምክልኻልን ንጎንጺ ተቓላዕቲ ኣብ ዝኾኑ ከባቢታት ስራሕቲ ምክልኻል ምጥንኻርን ኣገዳሲ ከምዝኾነ፡ የገንዝቡ ኣብ ኢትዮጵያ ሴቭ ዘ-ችልድረን ሓላፊ ሰብኣዊ ምላሽ ኣይተ ሓሰን ዓብዱላሂ። "ንጎንጺ ተቓላዕቲ ኣብ ዝኾኑ ከባቢታት ስራሕቲ ምክልኻል ክስራሕ ኣለዎ። ከምዚ ዓይነት ጸገማት እንተጋጥሙ ኣብ ልዕሊ ህጻናትን ደቂ ኣንስትዮን ዝበጽሑ መጥቃዕታት ትኹረት ስለዝዉሕዶም እዞም ዓርሶም ምክልኻል ዘይኽእሉ ክፋላት ሕብረተሰብ ከምዚኦም ዝበሉ ጸገማት ክከላኸሉሎም ዝኽእሉ ስራሕቲ ግንዛበ ምዕባይ ክጠናኸሩ ኣለዎም" ኢሎም። ኢትዮጵያ •ብፌደራላዊ ዲሞክራሲያዊ መንግስቲ ትምራሕ •ርእሰ ከተማ፡ ኣዲስ ኣበባ •በዝሒ ህዝቢ፡ 102.5 ሚሊዮን •ሰፋሕቲ ቋንቋታት፡ ኣምሓርኛ፣ ኦሮምኛ፣ ትግርኛን ሶማልን •ማእኸላይ ግምት ዕድመ ምንባር፡ 63 (ደቂ ተባዕትዮ) 67 (ደቂ ኣንስትዮ) •መተዓዳደጊ ገንዘብ፡ ብር •መራሒ፡ ኣብዪ ኣሕመድ (ዶክተር) ንህጻናት ዘይጠዓመት ዓለም መራሕቲ ሃገራት ዓለም መጻኢ መደብ 15 ዓመታት ንምጽዳቕ ብ2015 ኣብ ዝታከብሉ እዋን"ንህጻናት ትምችእ ዓለም ክንፈጥር ኢና" ኢሎም ብሓደ ድምጺ ፈሪሞም'ዮም። ኣብ 2030 ኩሎም ህጻናት ናይ ምምሃር፣ ኣገልግሎት ጥዕና ናይ ምርካብን ምሕብሓብን መሰሎም ክሕለወሎም'ዩ ተባሂሉ ቃል ዝተኣተወሎም ህጻናት ኣብዚ ሕዚ እዋን ህጻንነቶም ይምንዝዑ'ዮም ዘለዉ። ፍርቂ'ቶም ኣብ ምብራቕን ደቡብን ኣፍሪቃ ዝርከቡ ህጻናት (ማለት'ዉን ሓደ ሚሊዮን ህጻናት) ኣብ ከቢድ ሓደጋ ምጽናት ይርከቡ ይብል ናይ'ዚ ዓመት ጸብጻብ ሴቭ ዘ-ችልድረን። ህጻናት እዋን ቁልዕነቶም ብኣጋ ኣብ ዝቑጸየሉ ሃዋህዉ ይርከቡ። መብዛሕትኦም ብመግለልቲ፡ ብድኽነት፣ ጎንጽን ኣድልዎን ይፍተኑ ከምዘለዉ እቲ ጸብጻብ የመልክት። ኣብ'ዚ እዋን ልዕሊ 1.2 ቢሊየን ህጻናት ዓለም ኣብ ከቢድ ስግኣት ይርከቡ። እቲ ኣብ ኣብ ሶማሊያ ዘሎ 13 ሚኢታዊት ህጻናት ሓሙሽተ ዓመት ከይመልኦም ህጻንነቶም ዝምንዝዕ ኩነታት ዓለም ዝለዓለ ክፋል ዝሕዝ። ኣብ ሓደጋ ዝርከቡ 1.2 ቢሊየን ህጻናት ካበይ'ዮም? ከም ጸብጻብ ሴቭ ዘ-ችልድረን 1 ቢሊየን ህጻናት ብድኽነት ኣብ ዝሕመሳ ሃገራት ከባቢ 240 ሚሊዮን ጎንጽን ዘይምርግጋእን ኣብ ዝነገሰን 575 ሚሊዮን ህጻናት ደቂ ኣንስትዮ ድማ ኣድልዎ ኣብ ዝዓብለለን ሃገራት ይርከባ። በዚ ምክንያት ቁልዕነቶም መከራን ስቓይን ዝባህነኖ ህጻናት ቑጽሮም ዛይዱ ኣሎ። ርግኣት ዝርሓቓ ደቡብ ሱዳን ድማ ህጻናት ዝጽንቱላ 5ይቲ ዘይምችእቲ ሃገር'ያ። 67 ሚኢታዊት ህጻናት ትምህርቲ ዘይረኽቡ ክኾኑ እንከለው 32 ሚኢታዊት ድማ ተመዛቢሎም'ዮም። ካብዚ ሓሊፉ ኣብ ሃገራት ምብራቕን ደቡብን ኣፍሪቃ ዝርከቡ ህጻነት ብምኽንያት ትሕቲ ዕድመ መርዓ፣ ድኽዳኸን ዕብራንን፣ ጎንጽን ኲናትን እናፈተኑ፡ ህጻንነቶም ዝምንዝዑ ዘለዉ መሰረታዊ ጸገማት'ዮም፥ እንተኾነ ተረከብቲ ጽባሕ ህጻናት ካብ ማሕለኻን ጸገማትን ሓራ ኮይኖም ብሩህ መጻኢ ክረኽቡ ሓላፍነት ኩሉ'ዩ።