ኮሮናቫይረስ፡ ኣንጻር ለበዳ ኮሮናቫይረስ ዝግበር መኸተ ይዕወት'ዶ ኣሎ?
ትካል ጥዕና ዓለም፡ ኮሮናቫይረስ ዓለማዊ ለበዳ ኮይኑ'ዩ ኢሉ ካብ ዝእውጅ ልዕሊ ሽዱሽተ ወርሒ ኮይኑ።
ኣብ መወዳእታ ወርሒ ጥሪ ብደረጃ ዓለም ዝነበረ ቑጽሪ መልከፍቲ እቲ ቫይረስ ኣስታት 10 ሽሕ ኮይኑ ልዕሊ 200 ሰባት ድማ ብምኽንያት ኮቪድ-19 ሞይቶም ነይሮም። እዚ ክኸውን እንከሎ ግን፡ ካብ ቻይና ወጻእ ዝተመዝገበ መልከፍቲ ኮነ ሞት ኣይነበረን። ካብዚ ግዜ ጀሚሩ ግን ባህርያት ዓለም ኮነ ኣነባብራና ተቐይሩ። ኣብ ከምዚ ዝበለ ህሞት፡ ከመይ ኢልና ኢና ንለበዳ እዚ ቫይረስ መኪትና ስሩዕ ህይወትና ንምምራሕ ጸዓርዓር ንብል ዘለና? ዓለም ብምልእታ እንተወሲድና፡ ቅሳነትን ህድኣትን ዘለዋ ኣይትመስልን። ልዕሊ 19 ሚሊዮን ሰባት ብመልከፍቲ ኮሮናቫይረስ ክጥቅዑ ከለው፡ 700 ሽሕ ሰባት ብምኽንያት እዚ ቫይረስ ሞይቶም። እቲ ለበዳ ክጅምር እንከሎ፡ ብብዝሒ መልከፍቲ 100 ሽሕ ንምብጻሕ ሰሙናት ዝወስደሉ'ኳ እንተነበረ ሕጂ ግን እዚ ቑጽሪ ኣብ ውሽጢ ሰዓታት እዩ ዝምዝገብ ዘሎ። "ሕጂ'ውን እቲ መልከፍቲ ይንህር ኣሎ፤ ኣዝዩ ከቢድን ጽዑቕን ለበዳ'ዩ። ዳርጋ ኣብ ውሽጢ ኩሉ ሕብረተሰብ ዓለም እዩ ተዘርጊሑ" ኢላ ሰራሕተኛ ትካል ጥዕና ዓለም ዶክተር ማርጋሬት ሃሪስ። እዚ ዋላ'ውን ሓደ ለበዳ እንተኾነ ሓደ ዓይነት ዛንታ ግን ኣይኮነን። ኣብ ዓለም ዝርኣይ ዘሎ ጽልዋ ኮቪድ-19 ዝተፈላለየን ብቐሊሉ ምስ ነብስኹም ኣልጊብኩም ምስ እትርእዩዎ ካብ ሃገርኩም ወጻእ ክትሓስቡ ዘይገብር እዩ። ሓንቲ ሓቂ ግን ንኹሉ ትሓቑፎ፤ እዚ ቫይረስ ምስ ሰባት ብሓባር ናይ ምዃን ተኽእሎታት ኩሎም ኣማህሚኑ ቅድም ኢሎም ዝነበሩ ደቂ ሰባት ዘቀራርቡ ልምድታት ክውገዱ ገይሩ'ዩ። ዚያዳ ተኣኻኺብና ብሓባር ብዝኾንና ቑጽሪ እቲ ቫይረስ ብቐሊሉ ንክዝርጋሕ ዕድል ንህቦ። ኣብ ዓለም መዓልታዊ ዝለዓለ መልከፍቲ እተመዝግብ ዘላ ሃገር ህንዲ እያ ኣብ ሃገራት ላቲን ኣሜሪካ [ማእከል እቲ ለበዳ] ዝርግሕኡ እንትውስኽ፡ ኣብ ህንዲ'ውን ብዘይመጠን ሰባት ይሓሙ ኣለው። ሆንግኮንግ፡ ዝርግሐ እቲ ለበዳ ንምቁጽጻር ሰባት ኣብ መወሸቢ ማእከላት ክትሕዞም እንከላ፤ ሰብ መዚ ደቡብ ኮርያ ድማ ባንኪ ሒሳብን ቴሌፎናትን ውልቀሰባት ይቆጻጸሩ ኣለው። ብኣንጻሩ፡ ኤውሮጳን ኣውስትራሊያን ኣቐዲመን ዝወሰድኦ ስጉምታት ዕጽዋ ኣብ ምልዓልን ምቁጽጻር ዝርግሐ እቲ ሕማምንን ምምጥጣን ኣብዩወን ኣሎ። ስለዚ፡ ስለምንታይ ኢና ኣብ ክንዲ እቲ ብምኽንያት ኮሮናቫይረስ ዝመጽአ ሓድሽ ኣነባብራ ምልማድ ናብ ንቡር ክንምለስ ላሕ ንብል ዘለና? "እዚ ኣብ መላእ ዓለም ዝዝርጋሕ ዘሎ ቫይረስ ስለ ዝኾነ፡ ጽልዉኡ ንኹላትና እዩ። ካብ ሰብ ናብ ሰብ ዝኸይድ'ዩ፤ ንሕና ድማ ብሓባር ምዃን ዝብል ዝለመድና ኢና። እቲ ጉዳይ ብዛዕባ ጉዕዞ ካብን ናብን ኣይኮነን፡ እኳ ድኣ ብዛዕባ ሓቢርካ ግዜ ምሕላፍ እዩ። ሰባት እዚ'ዮም ዝገብሩ" ትብል መምህር ዩኒቨርሲቲ ለንደን ዶክተር ኤልሳቤታ ግሮፔሊ። ካልእ ተሪፉ፡ ብሓባር ኮይንካ ምድራፍ እኮ ምኽንያት ምትሕልላፍ እዚ ቫይረስ እዩ። ካልእ ሕንቅ ሕንቅሊተይ ዝኾነ'ዶ ከነልዕል? ቀሊል ወይ'ውን ምንም ዓይነት ምልክት ዘየርእዩን ዘይሓሙን ሰባት ብዙሓት ኮይኖም፡ ናብ ካልኦት ናይ ምትሕልላፍ ተኽእሎኦም ግን ዝለዓለ'ዩ። "ኣብ ዘመንና ዝተራእየ ፍጹም ቫይረስ'ዩ፤ ኣብ ዘመነ ኮሮናቫይረስ ኢና ንነብር ዘለና" ክትብል ድማ ትገልጾ። መልከፍቲ እዚ ቫይረስ ምቁጽጻር ኣብ ዝኸኣላ ሃገራት፡ መጠን ምትሕልላፍ ክንኪ ክኢሉ'ዩ። ኒውዝላንድ፡ መጀመርታ ውሑድ ቑጽሪ መልከፍቲ ኣብ ዝርኣየትሉ እዋን ስጉምቲ ዕጽዋ ወሲዳ፣ ዶባታ ዓጽያ፤ ሕጂ ዳርጋ ብኮሮናቫይረስ ዝተትሓዘ ሰብ የብላን። ስለ ዝኾነ ድማ፡ ኣብታ ሃገር ህይወት ናብ ንቡር ተመሊሱ እዩ። ድኻታት ሃገራት ጸግዒ ዝኾነን ሃገር ምርካበን'ውን ካልእ ዓብዪ ነገር እዩ። ሞንጎሊያ፡ ምስታ እዚ ለበዳ ኣቐዲሙ ዝተራእየላ ሃገር ቻይና ዘራኽባ ሰፊሕ ዶብ ኣሎ። ይኹን'ምበር፡ ክሳብ ወርሒ ሓምለ ዋላ ሓደ ጽኑዕ ሕክምና ዘድልዮ ሕሙም ኮሮናቫይረስ ኣየጋጠማን። ክሳብ ሎሚ መዓልቲ ድማ 293 ሰባት ጥራሕ'ዮም ብኮሮናቫይረስ ተለኺፎም፤ ብምኽንያት እዚ ቫይረስ ዝሞተ ሰብ ግን የብላን። መብዛሕትኦም ነበርቲ ርእሰ ከተማ ሞንጎሊያ ኡላንባታር ድንኳን ሰሪሖም ዝነብሩ ኮይኖም፡ ኣብ ሓንቲ ክፍሊ ብዙሓት ሰባት ይነብሩ "ሞንጎሊያ ብውሑድ ዓቕሚ ዝነኣድ ስራሕ'ያ ሰሪሓ። ኩሎም ብተመሓላለፍቲ ሕማማት ዝተጠቕዑ ሰባት ብመጽናዕቲ ክፍለዩ ገይራ፣ ኣሰር ምትንኻፋት ነጺራ፣ ነዚኦም ድማ ክውሸቡ ብምግባር ክትዕወት ክኢላ" ኢሉ ሙሁር ውልቃዊ ጽርየትን ተመሓላለፍቲ ሕማማትን ፕሮፌሰር ዴቪድ ሄይማን። መንግስቲ እታ ሃገር፡ ቀልጢፉ ኣብያተ ትምህርቲ ዓጽዩ፣ ዓለምለኻዊ በረራታት ኣጊዱን ብዛዕባ ምሕጻብ ኢድን ምጥቃም መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን ሰፋሕቲ ስራሕቲ ሰሪሑን እዩ። ብኻልእ ወገን ይብል ፕሮፌሰር ሄይማን "ሕጽረት ፖለቲካዊ መሪሕነት" ብዙሓት ሃገራት ከዐንቅፈን እንከሎ፡ "ሰብ መዚ ጥዕናን ፖለቲካዊ መራሕትን ብዛዕባ እዚ ሕማም ተናቢቦም ኣብ ምዝራብ ጸገም ነይሩዎም" ኢሉ። ከምዚ ክኸውን እንከሎ፡ እቲ ቫይረስ ኣዐርዩ ተዘርጊሑ። ንኣብነት፤ ፕሬዝደንት ኣሜሪካ ዶናልድ ትራምፕን ላዕለዋይ ክኢላ ተመሓላለፍቲ ሕማማት ዶክተር ኣንቶኒ ፋውቺን ፍጹም ዝረዳድኡ ኣይነበሩን። ኣብ እዋን እዚ ለበዳ፡ ኣብ ዝተፈላለየ ገጽ ብሱሩ'ውን ዝተፈላለየ መጽሓፍ እዮም ነይሮም ምባል ይከኣል። ፕሬዝደንት ብራዚል ሄየር ቦልሶናሮ ኣንጻር ኣዋጃት ዕጽዋ ሰልፊ ተቓውሞ ኣካይዱ'ዩ እንተበልናኩም ትዝክሩ'ዶስ ትግረሙ? ካልእ ተሪፉ፡ እዚ ቫይረስ "ንኡሽቶ ጉንፋዕ" ኢሉ ኣይኮነን'ዶ ዘነኣአሶ? ግን ድማ፡ ኣብታ ሃገር ጥራሕ ንባዕሉ ሓዊሱ 2.8 ሚሊዮን ሰባት በዚ ቫይረስ ክሓሙ ከለው፡ ልዕሊ 100 ሽሕ ሞይቶም። ዝርግሐ እዚ ቫይረስ ገና ኣይዝሓለን ብዝሒ መልከፍቲ ንምቁጽጻር ንክልተ ወርሕን ልዕሊኡን ጽኑዕ ስጉምቲ ዕጽዋን ምግዳብ ምንቅስቓስ ሰባትን ዝወሰዳ ሃገራት ሕጂ'ውን ኣብ ዓቕሊ ጽበት'የን ዘለዋ። ኩሉ ነገር ናብ ዝነበሮ እንተመሊስናዮስ ክገደና'ዶ ይኸውን? ብዝብል ስግኣት ላንጋ ላንጋ ኮይነን ይሕቆና ኣለዋ። "ምስ'ዚ ቫይረስ ከመይ ኢልና ኢና ክንነብር ዝብል ስለ ዘይሓሰባሉ፤ ካብ ዕጽዋ ወጺእካ ሓድሽ ህይወት ምጅማር የጸግመለን'ዩ ዘሎ" ትብል ዶክተር ግሮፔሊ። ኣውስትራሊያ ሓንቲ ካብተን ካብ ዕጽዋ ንምግልጋል ዝቀላቐላ ዘለዋ'ያ፤ ግን ድማ ሕጂ ኣብ ግዝኣት ቪክቶሪያ ዘሎ ለበዳ "ዘፍርሕ" እዩ። ሜልቦርን ኣብ መጀመርታ ወርሒ ሓምለ ዳግም ናብ ዕጽዋ ተመሊሳ ተወሳኺ ጽኑዕ ሕግታት 'ኳ እንተተግበረት፡ መልከፍቲ ክውስኽ ትርኢ ኣላ። ኣብ ኤውሮጳ'ውን ብዙሓት ነገራት ክኽፈቱ ጀሚሮም፤ ስፔን፣ ፈረንሳን ግሪክን ግን ሰሙናዊ ዝለዓለ ቑጽሪ መልከፍቲ የመዝግባ ኣለዋ። ጀርመን ኣብ ውሽጢ ሰለስተ ወርሒ ንፈለማ እዋን መዓልታዊ ልዕሊ ሓደ ሽሕ ብኮሮናቫይረስ ዝተሓዙ ሰባት ክትረክብ ጀሚራ። ኣፍሪካ፡ ኣንጻር እዚ ቫይረስ እትገብሮ ዘላ መኸተ ሕጂ'ውን ኣብ ሕቶ ምስኣተወ እዩ። ብዝሒ ኣብታ ኣህጉር ብኮቪድ-19 ዝሓመሙ ሰባት ልዕሊ ሓደ ሚልየን ኮይኑ ኣሎ። ደቡብ ኣፍሪቃ እታ ዝገደደት በዚ ቫይረስ ዝተጠቕዐት ሃገር እያ። "ናይ ኢድ ሰላምታ ባህላና ኣይኮነን" መምህር ብርሃነ ኣቻሜ ብኻልእ ወገን፡ ካብ ካልእ ክፋል ዓለም ብዝተፈለየ ዝተሓተ መጠን ሞት ኣብ ኣፍሪቃ እዩ ተመዝጊቡ። ንምንታይ ዝብል፥ ዝርግሐ እዚ ለበዳ ኣብ ምቁጽጻር ንቑሓት ዝኾና ሃገራት 'ውን ኣለዋ። ንኣብነት፡ ሩዋንዳ ናብ ሆስፒታላት መድሓኒትን ካልእ ቀረባትን ንምብጽጻሕ ሰብ ኣልቦ ነፈርቲ [ድሮናት] ትጥቀም ነይራ። እቶም ዝወሰደቶም ስጉምታትን ዘንበረቶም ዕቀባታትን ንህዝቢ መመሊሳ ኣብ ምቅላሕ'ውን ሰናፍ ኣይነበረትን። ይኹን'ምበር፡ ኣብ ህንዲ፣ ደቡብ ምብራቕ ኤሽያን ካልኦት ቦታታት እቲ ከባብን እቲ ቀሊል ዝበሃል መከላኸሊ መገዲ ኮሮናቫይረስ ዝኾነ ምሕጻብ ኢድ ንምትብባዕ ርእስኻ ዘድንን ሕጽረት ማይን ውልቃዊ ጽርየትን ሰፊሕ እዩ። "ንኢዶም መሕጸቢ ዝኸውን ማይ ዘለዎምን ዘይብሎምን ሰባት ኣለው። ነዚ ብምርኣይ ዓለም ኣብ ክልተ ክንከፍላ ንኽእል ኢና። ኣብዚ ዘሎ ዓብዪ ሕቶ ድማ፡ ክታበት ከይተረኸበ ከመይ ኢልካ'ዩ እዚ ቫይረስ ምቁጽጻር ዝከኣል ዝብል እዩ" ትብል ዶክተር ግሮፔል። መዓዝ ድኣ'ዩ ከብቅዕ? እዚ ናይ ኩሉ ህዝቢ ዓለም ሕቶ'ዩ። ጽቡቕ፤ ነቶም ብጽኑዕ ዝሓመሙ ሰባት ዴክሳሜታሶን ክወስዱ ይግበር ኣሎ። ግን ድማ ንኹሎም በዚ ቫይረስ ዝልከፉን ብምኽንያት እቲ ቫይረስ ዝሞቱን ዘለው ሰባት በዚ መድሓኒት ምሕካም ኣይከኣልን። ዓለም፡ ኩሉ ነገር ናብ ንቡር ዝመልስ ተኣምራዊ ሓይሊ ኣብ ምጽባይ ከም ዘላ ምግማት ዝኸብድ ኣይኮነን። ክታበት ካብቶም ተኣምራዊ ሓይልታት ሓደ እዩ። ኣብዚ ሕጂ እዋን ድማ ሽዱሽተ ኣብ ቤተ ፈተነ ዝኣተው ክታበታት ኣለው። እዚ ንባዕሉ ኣካታዒ'ዩ። ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ትካል ጥዕና ዓለም 'ክታበት ከይርከብ'ውን ይኽእል'ዩ' ብምባል ሰባት ልዑል ጥንቃቐ ክገብሩ ከም ዘለዎም ኣተሓሳሲቡ'ዩ። ዶክተር ማርጋሬት'ውን፡ "ብዙሓት ሰባት ንክታበት ዘለዎም ርድኢት ዳርጋ ኣብ ሆሊውድ ዝተለመደ ኣፈጻጽማ'ዩ። ኣብ ውሽጢ ናይ ክልተ ሰዓት ፊልም ተመራመርቲ ተጓይዮም ወዲኦም ዘሐጉስ ፍጻመ ዘርእዩዎ ዝመስሎም ውሑዳት ኣይኮኑን። ተመራመርቲ ግን ንባዕሎም መርፍእ ወጊኦም ኩላትና ክንድሕን ኢና ዝብሉ 'ብራድ ፒት' ኣይኮኑን" ኢላ።