ካብ ኮርነል ብኮምፒዩተር ሳይንስ 3ይ ዲግሪ ዝረኸበት ፈላሚት ጸላም ጓል-ኣንስተይቲ፡ ረድኤት ኣበበ
ጓል 28 ዓመት ረድኤት ኣበበ ኣብ ኣዲስ ኣበባ እያ ተወሊዳ ዓብያ፤ ቐዳማይ ዲግሪ ትምህርታ ብሕሳብ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ሃርቫርድ ኣጽኒዓ።
እዛ ሳይንቲስት ኮምፒዩተር፡ ኣብ ዙርያ ኣልጎሪዝምን ኣርቴቪሻል ኢንተለጀንስን [ኤኣይ] ትሰርሕ። ረድኤት፡ ካብ ዩኒቨርሲቲ ኮርኑል ብኮምፒዩተር ሳይንስ ብሳልሳይ ዲግሪ [ፒኤችዲ] ብምምራቕ፡ ፈላመይቲ ጸላም ጓል ኣንስተይቲ እያ። ናይ ካልኣይ ዲግሪ ትምህርታ ብኣፕላይድ ማትማቲክስ እንክትሰርሕ፡ ዘካየደቶም መጽናዕታት ኤኣይ ሓዊሱ ካልኦት ውጽኢታት ቴክኖሎጂ ብዘይ ዝኾነ ኣድልዎ ንሕብረተሰብ ክጠቕሙ ዝኽእልሉ መገዲ ትኹረት ዝገበሩ'ዮም። ረድኤት፡ ኣብ ፍትሓዊ ተበጻሕነት ቴክኖሎጂ ትኹረት ዝገበሩ 'ሜካኒዝም ዲዛይን ፎር ሶሻል ጉድ' ከምኡ'ውን፡ 'ብላክ ኢን ኤአይ' ዝተሰመዩ ትካላት ምስ መሓዙታ ኣጣይሳ'ያ። እምበኣር ኣብ ዙርያ ስራሕታ ምስ ቢቢሲ ዝገበረቶ ጻንሒት እነሆ። ቢቢሲ፡ ስለምንታይ ብርክት ዝበላ ደቂ ኣንስትዮ ኮርኔል ካብ ዝኣመሰሉ ዓበይቲ ዩኒቨርሲቲታት ብኮምፒዩተር ሳይንስ ዘይተመረቓ? ረድኤት ኣበበ፡ ኣብ ኣሜሪካ በብዓመቱ ኣብ ዙርያ ተመረቕቲ 'ፒኤችዲ' መጽናዕቲ ዝገብር ሲኣርኤ ዝተብሃለ ዓብዪ ትካል ኣሎ። ስድራኺ ተመሃሮ ኮሌጅ'ዶ ነይሮም? ቐዳማይ ዲግሪ ብምንታይ ወዲእኺ? ዝብሉን ካልኦትን ሕቶታት ይሓትት። ጾታን ሕብሪ ቆርበትን'ውን ይሓትት። ድሕሪኡ እቲ ውጽኢት ኣብ መርበብ ሓበሬታ የውጽኡዎ። በብዓመቱ ኣብ ኣሜሪካ ቑጽሪ ብ'ፒኤችዲ' ዝምረቓ ጸለምቲ ደቂ ኣንስትዮ ሓሙሽተ ጥራሕ ምኻኑ ካብቲ መጽናዕቲ ተገንዚበ። ኣብ ዓመት ብኮምፒዩተር ሳይንስ ዝምረቕ ሰብ ናብ 30 ሽሕ ይጽጋዕ። ካብዚ ኹሉ ግን እተን ሓሙሽተ ጥራሕ እየን ጸለምቲ። ኣብታ ሃገር በዚ ዓውዲ ዘለው ፕሮፌሰራት'ውን፡ ልዕሊ 5 ሽሕ ይኾኑ፤ ካብዚኦም እተን 20 ዘይመልኣ ደቂ ኣንስትዮ ኣለዋ። ብዙሓት፡ ከማይ 'ፒኤችዲ' ከጽንዑ ናይ ኮርኔል፣ ፕሪንስተን፣ ሀርቫርድን ካልኦትን ፕሮግራማት እንክርኢ፡ ዘለዎም ሓደ ጸሊም ፕሮፌሰር ኮይኑ ይረኽቡዎ። ስለዚ፡ ኣርኣያ ዝኸውን ሰብ የለን ማለት'ዩ። ሰብ ንባዕሉ ንዝመስል'ዩ ዘቐድምን ዝፈቱን፤ ስለዚ ንክትመሃር ክተመልክት ከለኻ'ውን ኣድልዎ ኣሎ። ስለዚ፡ ብዙሓት ጸለምቲ ደቂ ኣንስትዮ ከየመልክታ ይኽእላ'የን፤ እንተኣመልኪተን'ውን ዕድል ዘይክረኽባ ይኽእላ፤ እንተኣትየን'ውን ዘይክውድእኦ ይኽእላ፤ ወይ ንምውዳእ ግዘ ይወስደለን። ቢቢሲ፡ እዞም ማሕለኻታት ሓሊፍኪ እምእበኣር ክትምረቒ ኢኺ፤ ከም ሓንቲ ጸላም ጓል ኣንስተይቲ ኣብዚ ደረጃ ምብጻሕኺ ዝፈጥረልኪ ስምዒት እንታይ'ዩ? ረድኤት ኣበበ፡ ብሓደ ወገን ክሓስቦ ከለኹ ዓብዪ ነገር'ዩ። ብዙሕ ዓመት ስለ ዝሰራሕኹ ባህታ ፈጢሩለይ'ዩ። ናይ መመረቒ ጽሑፈይ ኣብ ዘቕረብኩሉ እዋን እቲ ዝበዝሕ ናተይ ሰማዒ ዝነበረ ጸሊም'ዩ። መብዛሕትኦም ፕሮፌሰራት'ውን ካብቲ ክፍሊ ትምህርቲ ዝምረቕ ፈላመይቲ ጸላም ጓል ኣንስተይቲ ምኻነይ ኣይፈለጡን ነይሮም። ግን፡ ብዙሓት ነዚ ዕድል ዘይረኸባ ጸለምቲ ደቂ ኣንስትዮ ኣለዋ። ሽዑ፡ "ኣቦ ሓጎታተይን እኖ ሓጎታተይን ናይ ቐዳማይ ደረጃ ትምህርቲ'ውን ኣይተምሃሩን" ኢለ ተዛሪበ። ግን ክልቲኦም ንዓይ ሳይንቲስት ነይሮም። እኖ ሓጎይ መሶብ ትሰርሕ ነይራ፤ 'ጆኦሜትሪክ ዲዛይን' ነይሩዎም። ሓደ መዓልቲ ግን እዚ ቅዲ ክትጽሕፎ ኣይርኣኹዋን። ትምህርቲ እንተዘይተምሃረት'ውን ከም ሒሳብ ግን ኮፍ ኢላ እናሓሰበት ትሰርሖ ነይራ። ኣቦ ሓጎይ ድማ ሓረስታይ'ዩ፤ ባዕሉ ብዝሰርሖ ናውቲ ሕርሻ ይሓርስ ነይሩ። ምስ ኣረገ'ዩ ትራክተር ዓዲጉ። ክልቲኦም እንተዘይምሃሩ'ውን ልክዕ ከም ሳይንቲስት ግን ይሓስቡ ነይሮም። ኣነ ኣብ ኣዲስ ኣበባ እንትዓቢ'ውን ንርእሰይ ከም ሳይንቲስት ይሓስባ ነይረ። ናብ ኣሜሪካ ምስ መጻእኹ ግን ጸላም ምኻነይ'ዩ ተነጊሩኒ። ጸሊም ሰብ ድማ ሳይንስ ኣይኽእልን ተባሂለ። ናይ መመረቒ ጽሑፈይ እንተቕርብ ነዚ እየ ነጊረዮም። "ሳይንቲስት ክኸውን ይሓስብ ነይረ፤ ናብ ኣሜሪካ ምስ መጻእኹ ግን 'ንስኺ ሳይንስ ኣይትኽእልን' እንትብሃል፡ ገሪሙንን ኣሕዚኑንን። እዚ ክትልውጡዎ ኣለኩም" ኢለዮም። ቢቢሲ፡ ኤኣይ ሓዊሱ ብርክት ዝበሉ ናይ ቴክኖሎጂ ስርሓት ንኹሉ ተበጻሕቲ ከም ዘይኮኑ [ብፍላይ ንደቂ አናእስትዮን ጸለምትን] ዝዛረቡ ሰብ ሞያ ኣለው። ስለምንታይ'ዩ ቴክኖሎጂ ንኹሉ ዝሓቁፍ ክኸውን ዘይኽኣለ? ረድኤት ኣበበ፡ እዚ ጉዳይ ብዙሓት ጸገማት ኣለውዎ፤ ኤኣይ ኣብ ዳታ ዝተሞርኮሰ'ዩ። ኣልጎሪዝም ክተምጽኢ ከለኺ ነቲ ዳታ ይወስዶ'ሞ ካብቲ ዳታ ፓተርን ይርኢ። እዚ ሒዙ ክሬዲት ይገብር። ንኣብነት፡ ኣብ ኣሜሪካ እቲ 15 ሚኢታዊት ጸሊም'ዩ። እቲ ዳታ እንትርአ ኣዝዩ ውሑድ ጸሊም ሰብ ትርኢይ። እዚ ማለት እቲ ዳታ፡ ንጸለምቲ ዝሓቁፍ ኣይኮነን ማለት'ዩ። ትምኒት ገብሩ ኣብ 'ፌሻል ሪኮግኒሽን ቴክኖሎጂ' ሓደ ስራሕ ኣለዋ። ፌሻል ሪኮግኒሽን ቴክኖሎጂ፡ ዘጽነዖም መብዛሕትኦም ጸዓዱ ደቂ ተባዕትዮ'ዮም። ስለዚ፡ ጸላም ጓል ኣንስተይቲ ምስ እትህብዮ ልክዕ ኣይኸውንን። ከምኦም ዝበሉ ቴክኖሎጂታት ዝሰርሑዎም ጸለምቲ ኣይኮኑን፤ ደቂ ኣንስትዮ'ውን ኣይኮናን። በዚ ምኽንያት'ዩ ቴክኖሎጂ ንኹሉ ዝሓቁፍ ኣይኮነን ዝብሃል። ቢቢሲ፡ ምስዚ ብዝተትሓሓዘ "ሂውማን ሴንተርድ ኤአይ" ዝብሃል ሓሳብ ብተደጋጋሚ ይለዓል'ዩ። እዚ ሰባት ክጥቀምሉ ዝኽእሉ በየናይ መገዲ'ዩ? ረድኤት ኣበበ፡ "ሂውማን ሴንተርድ ኤአይ" ነቲ ሓቛፊ ዘይኮነ ቴክኖሎጂ ምላሽ ንምሃብ እዩ መጺኡ። ቀደም፡ ቴክኖሎጂ እንታይ ይጠቅም? ክንደየናይ ነቲ ሳይንስ ከዕብዮ ይኽእል? ኢልና ሓሲብና ኢና ንሰርሕ ነይርና። ሕጂ ግን ካብ ሰብ ኢና ክንጅምር ደሊና። ብዛዕባ ኣየናይ 'ሰብ' ኢና ንዛረብ ዘለና ዝብል ግን ክንሓስብ ይግባእ። "ሂውማን ሴንተርድ ኤአይ" ኢልና ብዛዕባ ደቂ ተባዕትዮ ንሓስብ እንተሃሊና፡ ብዙሕ ዝልወጥ ነገር የለን። ኣቐዲምና ብዛዕባ እቲ ቴክኖሎጂ ዘይሓቖፎም ሰባት ክንሓስብ ይግባእ። ኤኣይ ኣብ ዝጥቀም ዓለም፡ ኣድልዎ ኣሎ፤ እዚ ሕጂ ዘለናዮ ዓለም ማለት'ዩ። መብዛሕትኡ ዝጸዓን መረዳእታ፣ አርቴፍሻል ኢንተለጀንስ፣ ኣዝዩ ዝተራቐቐ ቴክኖሎጂ ብዘለዎም ጎግልን ፌስቡክን'ዩ። ኣብ ካምብሪጅ ዝነብር ጸሊም ቆልዓ ግን ተበጻሕነት እዚ ቴክኖሎጂ የብሉን። ጉግል ናይ ሰብ መረዳእታ ወሲዱ እናተጠቐመ ግን ኣይደልን ክትብሎ ኣይትኽእልን። ሕጊ'ውን የብሉን። ኣብዚ ሃገር ገዛ ክትካረዪ ምስ ትሓቲ፡ እቲ በዓል ገዛ ናይ ኤኣይ ትካላት ክጥቀም ይኽእል'ዩ። እቲ ትካል ድማ ኣይህበክን ክብል ይኽእል። ኣልጎሪዝምኩም እንታይ'ዩ? ኢልኪ ክትሓቲ ኣይትኽእልን። 'ኣክሰስ' ዘለዎም ጉልበት ዘለዎም ትካላት'ዮም። ብፍላይ ደቂ ኣንስትዮ [ጸለምትን ስደተኛታትን] እዚ 'ኣክሰስ' የብለንን። ቢቢሲ፡ ሕጂ ቴክኖሎጂ ስግኣት ዝኾነሉ ደረጃ በጺሕና አለና። ስራሕና ክንምንዛዕ ኢና፣ ህይወትና ኣብ ቴክኖሎጂ ጽግዕተኛ ይኸውን ኣሎ . . . ዝብሉ ስግኣታት ይለዓሉ'ዮም። እዚ ንዓኺ የስግኣኪ'ዶ? ረድኤት ኣበበ፡ ልክዕ'ዩ፤ ሰብ ግን ለውጢ ኣይደልን ወይ ኣይፈቱን። ሕጂ፤ ኤኣይ ሓደ ነገር 'ዴቨሎፕ' ገይሩ ይህበና፤ ኣይንቕበልን ኣይንብሎን። ግን እቲ ቴክኖሎጂ ኣማዕቢልና ኣብ ልዕሊ ሰባት ምጽዓን ዘይኾነ ትምህርቲ ብምዕባይ ሰብ ዝደልዮ ነገር ዓርሱ ክሰርሕ እንተኽኢሉ፡ እቲ ለውጢ ክፈትዎ'ዩ። ሓደ ዓብዪ ትካል፡ እዚ መሳርሒ ኣፍሪና ኣለና ውሰዱዎ ኢሉ ንሓረስቶት እንተቕርበሎም ከስግኦም ይኽእል'ዩ። ልክዕ'ዮም። እንታይ ኢኹም ትደልዩ? እንታይ ክንሰርሐልኩም? ኢልና ኣዘራሪብና ናታቶም ሓሳብ ወሲድና ሰሪሕና እቲ ተበጻሕነት ክነስፍሖ እንተኽኢልና ግን፡ ጸገም የብሉን። ቅድም ኢሉ ጸሓፍቲ ነይረናና፤ ሕጂ ግን ኩልና ምጽሓፍ ስለ እንኽእል ጸሓፊት ኣይተድልየናን። ስራሕ ክልወጥ ከሎ ዘይኮነ እቲ ጸገም ስራሕ እንትቕየር ካልእ ስራሕ ኣብ ምፍጣር'ዩ። ስለዚ ሰብ በዚ ምኽንያት እዩ እቲ ዘሎ ለውጢ ዝፈርሖ። ቢቢሲ፡ ኤኣይ ኣብ ኣፍሪቃ ኣብ ዓውዲ ሕክምና እንታይ ዓይነት እጃም ኣለዎ? ረድኤት ኣበበ፡ ኣብዚ ጉዳይ ሓደ ጽሑፍ ኣለኒ። ብመርበብ ሓበሬታ መጠይቕ ጌርና። ካብ መላእ ሃገራት ኣፍሪቃ እዚ መረዳእታ ወሲድና ሰባት ብዛዕባ ሕክምና እንታይ ኣይነት ሕቶ ይሓቱ ኣለው? ብኸመይ ሓበሬታ ይረኽቡ? ኢልና ኣጽኒዕና። ሕብረት ኣፍሪቃ፣ ሕቡራት መንግስታትን ካልኦት ዓለማዊ ትካላትን ጸብጻብ ኣለዎም፤ ኣብ ኣፍሪቃ ግን መረዳእታ የለን ይብሉ። ንኣብነት ብኤችኣይቪ ዓመታዊ ክንደይ ሰብ ይመውት ኣሎ? ኢልኪ እንተሓቲትኪ፡ መረዳእታ ምርካን ከቢድ እዩ። እንተተረኺቡ'ውን ጉጉይ'ዩ። መጽናዕቲ ክንሰርሕ ከለና፡ ሰብ ብዛዕባ ኤችኣይቪ እንታይ ይሓትት ኣሎ? ከመይ ዓይነት መረዳእታ ይወሃቦ ኣሎ? ዝብል ኢና ዳህሲስና። ኣብ ኣፍሪቃ ግን ቴክኖሎጂ የለን፤ እንተሃሊዩ'ውን ዘይክሰርሕ ይኽእል። ንኣብነት ኣብ ኢትዮጵያ መብራህቲ ወይ ኢንተርነት ይጠፍእ'ዩ። ስለዚ ነዞም ጸገማት ክፈትሕ ዝኽእል፡ ኣፍሪቃዊ መፍትሒ ብምዕባይ፡ ተጠቀምቲ እቲ ቴክኖሎጂ ክንኸውን ንኽእል ኢና።