ኣብ 100 መዓልታት ኣብዪ ኣሕመድ: ዋጋ ዶላር ኣብ ጸሊም ዕዳጋ ንምንታይ ነክዩ?
ዶላርን ብርን ንዘመናት ብጎድኒ ዓይኒ ክረኣኣዩ ጸኒሖም። ካብ ቀረባ መዓልታት ናብዚ ግና ክንድቲ ሕዚ ዘርኣዩዎ ምቅርራብ ክህልዎም'ዩ ኢሉ ዝገመተ ሰብ ኣይነበረን።
ቅድሚ ሓደ ሰሙን ኣብ ጸሊም ዕዳጋ ሸርፊ ሓደ ዶላር ብ36 ብር ነይሩ። ኣብዚ ሰሙን ግና ናብ 31 ወሪዱ ይርከብ። ኣብ ዉሽጢ ሸዉዓተ መዓልታት ምንካይ ሓሙሽተ ቅርሺ ምርኣይ ዘይተለመደ'ዩ። ንምንታይ? "ኣብ ዶብ ዘሎ ቑጽጽር ይመስለኒ...." ዶክተር ቆስጠንጢኖስ ተመን ሸርፊ ሓደ መተዓዳደጊ ገንዘብ ኣብ ዕዳጋ ብዘጋጥም ምልዉዋጥ ክዉስኽን ክትሕትን ይክእል'ዩ። ዶክተር ቆስጠንጢኖስ ምስዚ ዝተሓሓዝ ኣብነት የልዕሉ። "ትሬዠሪ አሜሪካ "ኣብ ዝእከበሉ እዋን እቲ ዕዳጋን ምእካብ ክጅመር ይኽእል'ዩ ብዝብል ምንጋዕ ይጅምር" ይብል።። ብተመሳሳሊ ኣብዚ ቕነ ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብዪ ኣሕመድ ናብ መሪሕነት ካብ ዝመጽእ ናብዚ ዝተርኣዩ ለዉጢታት ኣብ ጸሊም ዕዳጋ ዘሎ ዋጋ ዶላር ኣደብ ክትሕዝ ከይሓገዙዎ ኣይተርፍን። እቲ ቀዳማይ ሚኒስትር፡ ኣታ ሃገር ኣጋጢሙዋ ዘሎ ሕጽረት ሸርፊ ወጸኢ ንምፍታሕ ንቲ ዲያስፖራ ሕቶ ብምቕራቡ፣ ኣብ ክልል ሶማሌ ነዳዲ ክወጽእ'ዩ ዝብል ዜናን ካልኦትን ተጠቀስቲ ምኽንያታት'ዮም ይበሃል። ኣፍሪካ በብዓመቱ ካብ እትረኽቦ ኩለ መዳያዊ ሓገዝ 10 ዕጽፊ ዝኸዉን ብሕቡእ መገዲ'ዩ ዝንቀሳቐስ። ኢትዮጵያ ግዳይ ናይዚ ጸገም'ያ። ብቢሊዮን ዶላር ዝግመት ገንዘብ ብዘይ ሕጋዊ መገዲ ሾሊኹ ይወጽእ/ይጠፍእ። ብፍላይ ኣብ ኢትዮጵያ ዝነበረ ዘይምርግጋእ ብዙሓት ገንዘቦም ብዶላር ቐይሮም ናብ ወጻኢ ከሃድም ይገብሩ ምንባሮም መረዳእታታት ይሕብሩ። እቲ ቀዳማይ ሚኒስትር 'ጎሓልቲ' ዝበሎም ሹመኛታት መንግስቲ ዝፍጸም ስርቂ፡ እቲ ጸሊም ዕዳጋ የንሳእርሩዎ ከምዝነበረ ዶክተር ቆስጠንጢኖስ ይዛረብ። ብብር ዝኽፈሎም ተኾናተርቲ ወጻኢ ዶክተር ቆስጠንጢኖስ ካልእ ምኽንያት ምዉሳኽ ዋጋ ዶላር ኣብ ጸሊም ዕዳጋ ዝብሉዎ፡ ኣብታ ሃገር ገዘፍቲ ፕሮጀክታት ህንጸት ንምክያድ ዝጫረቱ ኩባኒያታት ቻይና'ዩ። እዞም ኩባኒያታት ጨረታ ዝኣትዉ ብብር ክኽፈሎም ምስተዉኣዓሉ'ዩ። ኮይኑ ግና ብቢሊዮን ብር ምስተኸፈሎም ናብ ዶላር ቐይሮም ካብ ሃገር የዉጽኡዎ። እዚ ልዉዉጥ ድማ ኣብ ድርኩኺት ጸሊም ዕዳጋ'ዮም ዘካይዱዎ። ዶክተር ቆስጠንጢኖስ ከም ኣብነት ዘልዕሉዎ፡ ኣብዚ ቕነ ኣብ ከባቢ ዶብ 1.2 ሚሊዮን ዶላር ብመኪና ጽዒኑ ክወጽእ እንትብል ኣብ ትሕቲ ቑጽጽር ምዉዓሉ'ዩ። ኣብ ዶብ ዘሎ ክትትል ድማ እቶም ኩባኒያታት ተሓታትነት ሕጊ ስለዘስግኦም ዓዳጊ ጸሊእመ ዕዳጋ ክንኪ ይገብር ዘሎ ይመስለኒ ይብሉ። ፕሬዝደንት ቤት ምኽሪ ንግዲ ነበር ኣይተ ክቡር ገና፡ ብዚ ሓሳብ ይሰማማዕ። "ኣብ ዶብ ክትትል ዶላር እንተድኣ ሃልዩ እቲ ዕዳጋ ክንኪ ምኽንያት ኣይከዉንን ኣይብል። ናይ ባዕሉ ጽልዋ ክህልዎ'ዩ። ኾይኑ ግና እዚ መገዲ እንተድኣ ተዓጽዩ ዋጋ ዶላር ቀልጢፉ ክትሕት ይገብሮ'ዩ ኣይብልን"። ኣይተ ክቡር፡ ናይዛ ሃገር ጉዳይን ዘጋጥም ዘሎ ዝቕባበ ዋጋን ኣተሓሳሲቡዎ ገንዘበይ ካብ ዝሃልቕ ኢሉ ብዶላር ዘቐምጥ ሰብ ቑጽሪ በብግዚኡ እናነከየ ምምጽኡ ተመን ዶላር ኣብ ጸሊም ዕዳጋ ክንኪ ምኽንያት ኾይኑ'ዩ። "ኣብቲ ፖለቲካ ተስፋ እንትርአ ደላዪ ብር ይዉስኽ'ዩ። ፖለቲካዊ ጸገማት ክንክዩ ርኢና፤ ቁሩብ ጽንሕ ኢሉ ድማ ዶላር ናይ ምዕዳግ ድሌት እናጠፍአ ክመጽእ'ዩ" ይብል። ዶላር ሒዝካ ምጽናሕ ናብ ፀሊም ዕዳጋ ዝውሕዝ ዓሚል ብዙሕ ዓይነት እዩ። ንኣኼባ፣ ንትምህርቲ፣ ንምዝንጋዕን ንሕክምናን ናብ ወፃኢ ዝኸዱ ሰባት ባንክታት ዶላር ክቕርብሎም ስለዘይክእሉ ናብ ፀሊም ዕዳጋ ይኸዱ። ብዘይሕጋዊ መገዲ ገንዘብ ዝረኸቡ ሰብ መዚ'ውን ናብ ፀሊም ዕዳጋ ይኸዱ'ዮም። ናይ ውልቀ ባንክታት ዘደናጎይዎም ካብ ወፃኢ ኣቁሑት ዘእትዉ ነጋዶ 'ውን ናብ ፀሊም ዕዳጋ ይኸዱ። ኩሎም ዓማዊል ፀሊም ዕዳጋ እዮም። ምንካይ ዋጋ 'ብር' ንምክልኻል ቅርሾም ብዶላር ዘቕምጡ ዜጋታት 'ውን ኣለዉ። እዚ ኩነታት ዶላር ኣብ ፀሊም ዕዳጋ ዋግኡ ክውስኽ ምኽንያት ኮይኑ እዩ። ኣብ ፀሊም ዕዳጋ ዝግልገል ብዙሕ ዓሚል ምህላዉ 'ውን ጠለብ ናይ ዶላር ይውስኾ። ኣይተ ክቡር ከምዝብሎ እቲ ዘይስሩዕ ናይ ዶላር ዕዳጋ፤ ብፖሊሲ ዘይኮነስ ብጠለብ ዕዳጋ እዩ ዝምራሕ። ሰለዝኾነ ድማ ጠለብ እንትህሉ ዋግኡ ይውስኽ። ሕዚ ደኣ ናይ ዶላር ጠለብ ስለዝነከየ ድዩ ዋጋ ዶላር ኣብ ፀሊም ዕዳጋ ነክዩ ዘሎ? እሞ ድማ ፋብሪካታት ብሕፅረት ሸርፊ ወፃኢ ኣብ ዝዕፀውሉ እዋን? ኣይተ ክቡር ገና ኾነ ዶክተር ቆስጠንጢኖስ ነዚ ሕቶ ብቐጥታ ኣይመለስዎን። ኣይተ ክቡር ገና ዋጋ ዶላር ኣብ ፀሊም ዕዳጋ ዝቐነሰሉ ምኽንያት እንተብርህ፡ "ቀደሙ'ውን እንተኾነ ኣብ ስሩዕ ዕዳጋ ዝፀንሑ፣ ኣብቲ ናይ ታክስ ስርዓት ዘለዉ ትካላት ናብቲ ዘይስሩዕ ናይ ዶላር ዕዳጋ ኣይከዱን'ዮም። ብዝተፈላለየ ምኽንያት፡ ናብቲ ዘይስሩዕ ዕዳጋ ዝኸዱ ሓደሽቲ እዮም" ይብል። ነቲ መፃኢ ኩነታት ሓሲቦም ናብቲ ዘይስሩዕ ዕዳጋ ዝኣተዉ ነይሮም፤ እቲ ንሶም ዝፈርሕዎ ፖለቲካዊ ሃዋህው እናተቐየረ ምስመፀ ካብቲ ዕዳጋ ወፂኦም፤ እዚ ድማ ነቲ ፀሊም ዕዳጋ ኣህዲእዎ ብምባል ግምቱ ይገልፅ፤ ኣይተ ክቡር። ቅድሚ ውሑድ ዓመታት እታ ሃገር ኣብ ዘፍርሕ ሃዋህው ከምዝነበረት ዝገልፁ ክልቲኦም ሰብሞያ ምጣነ-ሃብቲ፡ ነዚ ስዒቡ ድማ ነገራት ክሳብ ዝፀርዪ ገንዘቡ ብዶላር ዘቐምጥ፣ ናብ ደገ ዘህድም፣ ወይ ድማ ዶላር ሒዘ እንተፀናሕኩ ይሓይሽ ዝብል ድልየት ዓብዪ ከምዝነበረ ይዝክሩ። እዚ ብኣንፃራውንት እናተለወጠ ምምፅኡ ኣብ ፀሊም ዕዳጋ ጠለብ ዶላር ክንኪ ገይሩ እዩ። ስጉምታት ኣብዪ ኣሕመድ ኣብዚ መዳይ ዘለዎ ግደ ዝተሓተተ ኣይተ ክቡር ገና፡ "ፖለቲካዊ ፍርሓት ዜጋታትን ወጥሪ ፖለቲካን እንትንኪ ንሸርፊ ወፃኢ ዝግበር ጉያ ይንኪ። እዚ ብዙሕ ግዜ ምስ ተስፋ ዝኸይድ ነገር እዩ። ሃገር እንትትረጋጋእ ጠለብ ብር እናወሰኸ፤ ዘይስሩዕ ጠለብ ዶላር እናነከየ ይኸይድ። ብዙሕ ኣኽሲብካ ዶላር እናዓደግካ ናይ ምቕማጥ ድልየት አንትንኪ ድማ መጠን ሸርፊ ምስቲ ስሩዕ እናተመዓራረየ ይመፅእ"ይብል። ኣብ መፃኢ ዶላር ክውስክ ድዩስ ክንኪ? ናይ ወፃኢ ንግዲ እንትንኪ፣ ጥዕና ሃገራዊ ምጣነ ሃብቲ እንትሕሎ፣ እቲ ኢኮኖሚ ንዕዳጋ ክፉት እንትኾን፣ ኣገባብ ዘለዎ 'ፊስካል' ከምኡ ድማ 'መኒትሪ' ፖሊሲ እንትትግበር፣ ገንዘባዊ ምምሕዳር እንትዝምን፤ ፀሊም ዕዳጋ እናነከየ መወዳእታ ናብዘየድልየሉ ብርኪ ይበፅሕ። እዚ ዓለማዊ ክልስ ሓሳብ ምጣነ ሃብቲ እዩ። ዶክተር ቆስጠንጢኖስ እዚ ፀገም ዝፍታሕ ነቲ ዕዳጋ ብምልሕላሕ እዩ ዝብል እምነት ኣለዎም። "እቶም ሕዚ ዘለዉ ባንክታት ውሽጢ ዓዲ ተወሳኺ ሸርፊ ወፃኢንምምፃእ ዘኽእል ዓቕሚ የብሎምን።" ዶላር ሕዚ'ውን እንተኾነ ካብ ረዲኤት፣ ልቓሕ፣ ካብ ኣብ ደገ ዝነብሩ ዜጋታትን ካብ ደጋዊ ምንጭታት ንግድን እዩ ዝርከብ። "ናይ ወፃኢ ባንክታት እንተኣትዮም ግን ናይ ባዕሎም ካፒታል ሒዞም ስለዝመፁ ብዙሕ ሸርፊ ከምፅኡ ክእለት ኣለዎም" ይብሉ ዶክተር ቆስጠንጢኖስ። ምስ'ዚ ተተሓሒዙ ገንዘባዊ ኣመሓድራ ክሕሰበሉ ከምዝግባእ ይምዕድ። ዶክተር ቆስጠንጢኖስ እታ ሃገር ወፃኢታታ ክትንኪ 'ውን ይሓቱ። ፀሊም እዳጋ ዝዕምብር ካብ መንግስቲ ዝተጉሓለ ገንዘብ ናብ ደገ ንምውፃእ ፈተነ እንትህሉ እዩ። ሕዚ መንግስቲ ወፃኢታቱ እናነከየ እንትኸይድን ነቲ ኢኮኖሚ እንትኸፍቶን ነገራት ከምዝቕየሩ እምነት ኣለዎ። "ብፖለቲካዊ ውድባት ዝውነኑ ትካላት ኣለዉ፤ እዞም ትካላት ነቲ ኢኮኖሚ እንትሕምስዎ ዝተዘርገ ናይ ፋይናንስ ስርዓት እዩ ተፈጢሩ። መሰረታዊ ስጉምቲ ክኸውን ዝክእል ነቲ ናይ ፋይናንስ ስርዓት ምዕራይ እዩ" ይብል ዶክተር ቆስጠንጢኖስ። ኣይተ ክቡር ገና ብወገኑ ኣብ ፀሊም ዕዳጋ ሕዚ ዘሎ ዋጋ ዶላር ምስቲ ቅድሚ ናዕቢ ዝነበረ ዋጋ ምቅርራቡ፤ ኣብታ ሃገር ዝሓሸ ህድኣት እናተፈጠረ ምምፅኡ ከምዘመላኽት ይገልፁ። መንግስቲ ካብ ዲያስፖራ ብዝለኣኽ ሓዋላ ተስፋ ምግባሩ ግን ብዙሕ ኣይተውሓጠሉን። ኣብ ከክንድኡ መንግስቲ ኣብ ውሽጢ ዓዲ ነቲ ምጣነ ሃብቲ ዘነቓቕሕ ስጉምትታት ክወስድ እዩ ድልየቱ። ኣይተ ክቡር ኣብ ፀሊም ዕዳጋ ዋጋ ዶላር እናወሰኸ ስለዝኸይድ ድማ ኣብ ሓፂር እዋን ክሳብ ብር 28/29 ክንኪ እዩ ዝብል እምነት ከምዘይብሉ የረድእ። ኣብ መንጎ 30 ከምኡ ድማ 32 እናወረደን እናደየበን ከምዝፀንሕ ይእምት። ነዚ ድማ ኣብቲ ኢኮኖሚ ዝተወሰኸ ዋላ ሓደ ሓዱሽ ነገር ዘይምህላዉ ከም ምኽንያት የቕርብ። "ኣነ ዝተረዳእኹዎ ቅድሚ ክልተ ሰለስተ ዓመታት ናብ ዝነበርናሉ ንምለስ ከምዘለና እዩ" ድማ ኢሉ።