ትግራይ፡ ትእምት ተጸዋዕነቱ ንባይቶ ወከልቲ ህዝቢ ምዃኑ እንታይ'ዩ ረብሕኡ?
ኣብ ዝተፈላለዩ ንጥፈታት ኢንቨስትመንት ክንቀሳቐሳ ዝጸንሓ ትካላት ትእምት፡ ተደጋጋሚ ሕቶ ዋንነትን ግልጽነትን ክቐርበለን ጸኒሑ እዩ። ኣብ ዝሓለፈ ሰኑይ ተጸዋዕነተን ንባይቶ ወከልቲ ህዝቢ ክኸውን ተገይሩ። ንምዃኑ ንምንታይ እየን ዝንቀፋ?
ትካላት ትእምት ንረብሓ ህዝቢ ኣይወዓላን ተባሂለን ክንቀፋ ጸኒሐን እየን። ብፍላይ ኣብ ዝተፈላለያ ትካላት መንግስትን ውልቀን፡ ግቡእ ተሓታትነት፣ ግልጽነትን ኣሳታፍነትን፡ ክትፈጥሮ ዝግባእ ክውንነት ኣየምጽአትን ዝብል ነቐፌታ ብዙሓት'ዩ። ብኲናትን ድርቅን ዝተጎድአት ትግራይን ህዝባን ዳግም ንምልማዕ ብዝብል፡ ላዕለዎትን ነባራትን ኣመራርሓ ውድብ ህወሓት ብላዕለዋይነት ዘመሓድሩዎም ትካላት፡ ኣካል እቲ ነቐፌታ ዘይፍትሓውነትን ዘይዲሞክራሲያውነትን'የን ዝብል ይርከቦ። ብናይ ጽላል ሽም ትካል እግሪ ምትካል ትግራይ [ትእምት] ዝቖማ ዝተፈላለያ ትካላት፡ ነቲ ብኲናት ዝተጎድአ ሕብረተሰብ ክሕግዛን ቑጠባዊ ስግግር ከምጽኣሉን ህዝቢ ሓጊዙወን እግሪ እንትተኽላ፡ ኣብ ዝሓለፉ ልዕሊ ክልተ ዓሰርተ ዓመታት፡ ንርእሰን ዝሓሸ ውሽጣዊ ሃብትን ቑጠባዊ ዓቕምን ወኒነን'የን። እንተኾነ፡ እንክጅመር ጠጠው ንዝበላሉ ዕላማ ኣይውዓላን፣ ህዝቢ ክውንነን ኣይተገበረን፡ ናይ ብዙሓት መናእሰይን ሙሁራትን ትግራይ ግምጋምን ጎስጓስን ኮይኑ ዘሊቑ። ዝተፈላለየ ናይ ስነ ሓሳብን ሞገትን ጸቕጢ ክበጽሖ ዝጸንሐ መንግስቲ ትግራይ ድማ፡ ኣብ ቀረባ እዋን ተጸዋዕነት እዘን ትካላት፡ ንባይቶ ወከልቲ ህዝቢ እቲ ክልል ክኸውን ኣጽዲቑ ይርከብ። ሕቶ መንእሰይን ጸቕጢ መንግስቲ ፌደራልን ንዝሓለፉ ዓማውቲ፡ ብዙሓት መናእሰይ ትግራይን ካልኦት ግዱሳትን፡ ኣብ ዙርያ ትእምት ነኺሶም ይጉስጉሱ ነይሮም። መምህር ዩኒቨርሲቲ ወልቂጤ፡ ሃያሉ ጎደፋይን ዓብለሎም መለስን፡ ብቕድሚት ይርቁሑ። ትካላት ትእምት ብሽም ህዝቢ ትግራይ ድላየን እናሰርሓ፡ ኣሰራርሐአን ግልጽነት ዝጎደሎ ኾይኑ መጺኡ'ዩ ዝብል ሙሁር ልምዓታዊ መጽናዕቲ፡ መምህር ዩኒቨርሲቲን ሃያሉ ጎደፋይ፡ ዋንነተን'ውን ብሕጊ ናይቲ ህዝቢ እንከይኾነ ምምጽኡ ይዛረብ። ከም ህዝቢ፡ ፖለቲካውን ቑጠባውን ጉዳያት ሓዊሱ ኣብ ውሽጣዊ ጉዳያቱ'ውን ተጓንዩ ጸኒሑ ብምባል፡ ዋንነት እዘን ትካላት ሓደ ካብ ዝተጓነየሎም ምኻኑ የልዕል። "እተን ትካላት ብሽም ህዝቢ ድልየተን ይሰርሓ፤ ደሓር ግን ኣሰራርሕአን፣ ቦርድን ኣመራርሓን መን ይሸሞም ኣይፍለጥን። ሕዚ ናይቲ ቦርድ ተጸዋዕነት ነቲ ባይቶ ምኻኑ ጽቡቕ [ስጉምቲ] ገይርና ክንወስዶ እንኽእል'ዩ" ኢሉ። እዚ ውሳኔ፡ ዓብዪን ብዙሓት ነገራት ዝፈትሕን'ዩ ኢሉ ዝብገስ ኣቶ ዓብለሎም መለስ ብወገኑ፡ "ከም ሓደ ትግራዋይ ዘገድሰኒ ዝነበረ፡ ዋንነት'ዩ ነይሩ። እዚ ከየዐረኻ፡ ቐጺልካ ዝግበር ነገር ርትዓዊ'ዩ ኢለ ኣይኣምንን" ይብል። ትእምት፡ ኣብ ትግራይ ግብሪ ዝኸፍል ሓድሽ ሃፍታም ኣብ ዘይነበረሉ እዋን'ያ እንትትጣየስ፡ ነቲ ዘሎ ክፍተት ዓቢሳ ቑጠባዊ ስግግር ንክተምጽ'ዩ ነይሩ። ንዝሓለፉ ዓመታት ድማ ዕድል ስራሕ ኣብ ምፍጣር፣ ቴክኖሎጂካዊ ስግግር ኣብ ምምጻእን ዝተፈላለዩ ማሕበራዊ ኣገልግሎት ኣብ ምሃብን ክትነጥፍ ምጽንሓ'ዩ፡ ቤት ጽሕፈት ማእኸል ኢንቨስትመንት ትእምት ዝጠቅስ። ሃብቲ ትካላት ትእምት፡ ቓልሲ ህዝቢ ትግራይ ከም ዝፈጠሮ ዝዝረብ ኮይኑ፡ እቲ ዝፈጥሮ ቑጠባዊ ሃብቲ ድማ ኣብ ማሕበራውን ኢኮኖሚያውን ልምዓት እቲ ህዝቢ ክውዕል፣ ህዝቢ ዝወነን ኾይነን ክዘልቃ'ዩ ነይሩ እቲ ወሳኒ ቁም ነገር። እንተኾነ፡ "እተን ትካላት እናጸንሓ ካልእ ድልየታትን ደርብታትን እናዕበያ'የን መጺአን" ኢሉ ይኣምን ኣቶ ዓብለሎም። እዚ፡ ብዙሕ ሰብ ናብ ናይ ለውጢ ጎስጓስ ማሕበራዊ ሚዲያን ካልኦት ኣማራጽታትን ክኣቱ ከም ዝደፋፍኦ ይገልጽ። መንእሰይን ካልኦት ኣካላትን ዘቕርቡዎም ዝነበሩ ሕቶታት፡ መንግስቲ ኣብ ዙርያ ትእምት ዘሎ ጉዳይ ተጸዋዕነት ናብቲ ባይቶ ክሰግር ከም ዝደፍኡዎ ዝዛረብ መንእሰይ ሃያሉ ድማ፡ እተን ትካላት ስርዓት ክትሕዛ ከም ዝገብር'ዩ ዝገልጽ። "እቲ መንእሰይ ዘቕርቦ ዘሎ ሕቶ፡ ኣብዚ ኣብጺሑዎ'ዩ ኢለ ይኣምን። መንግስቲ ፌደራል ዘለዎ ኩነታት'ውን ምኽንያት ክኸውን ይኸእል'ዩ። መንግስቲ ፌደራል ዝረኸባ እምኒ ናብ ትግራይ ክድርቢ ናይ ምድላይ ዓይነት ኣተሓሳስባ ስለ ዘለዎ'ዩ፡ ናብዚ ኣብጺሑዎ" ኢሉ ይኣምን። ትካላት ትእምት፡ ውስጣዊ ኣሰራርሓአን ግልጽነት ዝሓረሞ እዩ ተባሂለን'ውን ይንቀፋ። ሓጥያት ትእምት እንታይ'ዩ? ላዕለዋይ ኣመራርሓ ህወሓት ዝነበረን መስራቲ ሰልፊ ዓረን ተጋዳላይ ገብሩ ኣስራት፡ "ሉኣላውነትን ዲሞክራስን ኣብ ኢትዮጵያ" ኣብ ዝብል መጽሓፉ ጉዳይ ትእምት ኣስፊሩ'ዩ። ንሱ፡ "ምትካል እግሪ" ዝብል ልኡኽ እተን ትካላት፡ "ብውሑዳት ላዕለዎት ኣመራርሓ ህወሓት ተመዝቢሩ'ዩ" ብምባል፡ ሃብቲ ወይ'ውን ትርፊ ትእምት፡ ንህዝቢ ትግራይ ጥራሕ'ዩ ዝምልከት ኢሉ። ከም ኣበሃህላ ኣቶ ገብሩ ኣስራት ፡ እቶት እተን ትካላት ንነብሲ ወከፍ ትግራዋይ'ዩ ዝብጽሖ። ኣብዘን ትካላት ፍትሕን ዲሞክራስን ክሰፍን ኣለዎ ኢሎም ዝጉስጉሰ መናእሰይ ትግራይ'ውን ብዚ ሓሳብ ይሰማምዑ። እቲ ዕላማ፡ ትእምት ንዝሓለፉ ዓመታት ውልቀ በዓል ሃብቲ ክኣትዎም ኣብ ዘይኽእሉ ጣልቃ እናኣተወት ቑጠባዊ ስግግር ክተምጽእ'ኳ እንተነበረ ፡ ብተግባር ግን ዋንነታ ናይቲ ውድብ ኮይና ብምምጻእ፡ እቲ ውድብ ሕጋዊ ዘይኮነ ሃብቲ ክውንን ገይራ'ያ ክብል መንእሰይ ሃያሉ ይነቕፋ። ጉዳይ ምልማዕን ምርግጋጽ ዋንነት ህዝብን ናብ ጎስጓስ ከም ዘእተዎ ዝገልጽ ሃያሉ፡ ክትሰርሖም ዝግብኡ ስራሕቲ ልምዓት ኣይሰርሐትን'ዩ ዝብል። "እቲ በዓል ሃብቲ ክኣትዎ ኣብ ዘይኽእል ኣትያ ልምዓት ክተምጽእ እናተገብኣ ምስቲ በዓል ሃብቲ ሓቢራ ክትሰርሕ'ያ ጸኒሓ። ካልእ ናይ ጭቆናን ጸረ ፍትሕን መሳርሒ'ውን ትኸውን ነይራ። ውድብ ካብ ትእምት ገንዘብ እናወሰደት ነቲ ህዝቢ ትጭቁነሉ ነይራ"። ኣብ ትግራይ ተኸሺኑ ኣብ ሸገር ዝፅባሕ ሽሮ ውፅኢታዊ ቤት ትምህርቲ ኒኮላስ ኣብ ትግራይ ብኻልእ መዳይ፡ ብፍላይ ኣብ ክልል ትግራይ ትካላት ትእምት ፡ ናጻ ዕዳጋን ፍትሓዊ ውድድርን ዓጊተን ጸኒሐን'የን ክብል ይኸሰን። "ብዙሓት ኣብ ሲሚንቶ፣ መድሓኒትን ካልእን ክወፍሩ ዝደልዩ ሰብ ሃብቲ ፡ ትእምት ኣላ ብዝብል ክመጽኡ ዕድል ኣይረኽቡን ነይሮም። እቲ ህዝቢ'ውን ናይ ዕዳጋ ኣማራጺ ከይረክብ ትገብር ነይራ፡ ኣብነት ስሚንቶ ናይ መሰቦ ጥራሕ ግን ድማ ብኽባር ነቲ ህዝቢ ይቐርበሉ ነይሩ። ስለዚ እተን ትካላት ዕላምአን ኣይወቕዓን፡ ፖለቲካዊ መሳርሒ እቲ ውድብ'የን ኾይነን" ኢሉ። ብኣንጻሩ፡ ትእምት፡ ብኣንጻራውነት ገዚፍ ዝኾነ ሓይሊ ሰብን ቴክኖሎጅን ምፍጣራ'ዩ ዝበለ ኣቶ ዓብለሎም መለስ ድማ፡ እተን ትካላት ነቲ ህዝቢ ከሰጋግር ዝኽእል ትሕተ ቕርሲ ኣንጺፈን ብምህላወን ክንኾርዐለን ይግባእ ይብል። "ብዝተወሰነ መልክዑ ዕድል ስራሕ ፈጢረን፡ ምንጪ እቶት ኾይነን ብጽሒተን እናተጻወታ መጺአን'የን። ኣብ ዙርያ ዋንነት ግን ሕቶ ነይሩና። ሕዚ፡ ድማ፡ ትልመን፣ ኣፈጻጽመአን ኣመራርሐአን ክርአ ዘኽእለሉ ሃዋህው ተፈጢሩ ኣሎ፤ ብድሕሪ ሕዚ ኢና ኩሉ ነገር ክንርኢ እንኽእል ኢለ ዝሓስብ"። ኣባላት ባይቶ ትግራይ ባይቶ ትግራይ፡ ትካላት ትእምት ዝቆጻጸር ዓቕሚ ኣለዎ'ዶ? ኣብ ኢትዮጵያ ይኹን ትግራይ ፖለቲካዊ ባህሊ ምዕቡል ብዘይምኻኑ፡ ስራሕን ሓላፍነትን መንግስትን ገዛኢ ውድን ተሓማዚቖም'ዮም ዝኸዱ። ባይቶ ወከልቲ ህዝቢ ትግራይ ሕዚ ብዘለዎ ቑመና፡ ትካላት ትእምት፡ ግልጽነትን ተሓታትነትን ሃልዩወን ጸርየን ክወጽኣ ዝገብር ጸቕጢ ኣብ ምሕዳር ናይ ዓቕሚ ውሱንነት ክገጥሞ ይኽእል'ዩ ተባሂሉ ይስጋእ። ብዙሕ ሰብ ክዛረበሉን ከውግዐሉን ኢለ ዝሓስቦ ነገር እዚ'ዩ ዝብል ኣቶ ዓብለሎም፡ ብስነ ሓሳብ ደረጃ፡ ናይ ትግራይ ላዕለዋይ ቅቡል ወኪል እቲ ባይቶ'ኳ እንተኾነ፡ ሕዚ ብዘለሉ ነባራዊ ኩነታት ግን፡ ናይቲ ውድብ ኣባላትን ተመረጽትን ጥራሕ ሒዙ ምህላው ይጠቅስ። "ኣብቲ ባይቶ ሕቶ ክለዓል'ውን ግድን እዩ፤ እንተኾነ እቲ ባይቶ ከዐሪ፣ ናይ ኩሉ ወኪል ንክከውን ክንቃለስ ኣለና። ቐጻሊ ጸቕጢ እንተገይርና፡ እቲ ባይቶ ዘለዎ ስልጣን ንክጥቀም ዓቕሚ ክረክብ ይኽእል'ዪ" ብምባል ገና ዘይተኣደነ መድረኽ ምህላዩ የመላኽት። በዚ ምኽንያት ባይቶ ወከልቲ ህዝቢ ትግራይ ኣብ ሓጺር እዋን ዓቕሚ ሃልዩዎ፡ ነቲ ውድብ ናብ ሕጋዊ ኣሰራርሓ ክመጽእ ክገብር'ዩ ዝብል እምነት የብለይን ዝብል ሙሁር መንእሰይ ሃያሉ ጎደፋይ ድማ፡ ዝተወደበ ምንቅስቓስ ከም ዘድሊ'ዩ ዘመላኽት። "መንእሰይ ኣብዚ ጸቕጢ ክፈጥር ኣለዎ። ኣብ ደገ ዘሎ ኣካል'ውን ዋላ ብማሕበር ይኹን ብውድብ መልክዕ መጺኡ ኣብ ሞንጎ መንግስትን ውድብን ኣፈላላይ ክመጽእ ክሰርሕ ኣለዎ። እተን ትካላት ድማ ናይ ህዝቢ ኮይነን እቲ እንደልዮ ቑጠባዊ ስግግር ከምጽኣ ክንገብረን ኢና"። መንእሰይ፡ ኣካል እቲ ባይቶ ኾይኑ ናይ ሓሳብ ኣፈላላይ ዝተኣናገደሉ መድረኽ ክፈጥር ከም ዘለዎ ዝጠቕሱ እዞም ወሃብቲ ርኢይቶ፡ ኣብ ትግራይ ትካላት እንከይሃነጽኻ ለውጢ ክመጽእ ከም ዘይኽእል 'ዮም ዝኣምኑ። "ኣብ ትግራይ መሰረታዊ ሕቶና ከመይ መንግስቲ ንሃንጽ ዝብል'ዩ" ዝበለ ኣቶ ዓብለሎም፡ ናይ ዝተፈላለዩ ኣካላት ውሁድ ዝኾነ ባይቶ ክህነጽ ብምግባር ናይ እማን ስርሑ ዝሰርሕ ባይቶ ወከልቲ ህዝቢ ምውናን ከም ዝክኣል ይኣምን። "ኣብ ትግራይ ዝምነዮ፡ ነቲ ፈጻሚ ክብትን ዝኽእል ዓቕሚ ዝወነነነ ባይቶ ክህሉ'ዩ። ባይቶ ወከልቲ ህዝቢ፡ ብግዕዝይና፣ ብፍትሒ ምጉዳል እናተመራስሐ ንዝርእዮ ፈጻሚ ኣካል ክብትነካ እየ ዝብል ክኸውን ኣለዎ" ድማ ኢሉ። ካብ ቤት ጽሕፈት ትእምት፡ ነዞም ኣካታዕቲ ጉዳያት ትእምት ምላሽ ንምርካብ፡ ዝገበርናዮ ፈተነ ንግዚኡ ኣይሰመረን። "ንሱሙ እዩ" ባዓል ሞያ ቁጠባን ቢዝነስን ዝኾነ ሳምሶን ሓድጉ ግና፡ እቲ ዝተገብረ ስግግር ተጸዋዕነት ትእምት፡ መሰረታዊ ለውጢ ዘምጽእ ኣይኮንን ዝብል እምነት ኢዩ ዘለዎ። "ሐዝ'ውን ካብ የማናይ ጁባ ናብ ጸጋማይ ከም ምስግጋር እዩ" ድማ ይብል። ንሱ ወሲኹ ''ከምዚ ዓይነት ተካላት ብዘይ መንግስታውያን ውድባት ኢዩ ዝመሓደር፡ ተጸዋዕነቱ ናብ መንግስቲ ሙዃኑ ንኣይ ብዙሕ ዘእምን ኣይኮነን''ይብል። እቲ ዝተገብረ ስግግር'ውን ኣፍኣዊ ምበር ኣብ ተግባር ዘምጸኦ ለውጢ ኣይህሉን፡ እቲ ዝዓበየ ነገር ኣሰራርሕኡን ፖሊሲታቱን ንጹር ምግባር እንበር ተጸዋዕነቱ ካብዚ ናብቲ ከይዱ ብምባል ዘምጽኦ ትርጉም ከም ዘየለ የርድእ።