እስራኤል: ኣሽሓት ኤርትራውያን ሓተትቲ ዑቕባ ሓድሽ ናይ ምቕያድ ፓሊሲ የንጸላልዎም
ሰበ-ስልጣን እስራኤል ነቲ ወጢኖሞ ዘለዉ ሓድሽ ፖሊሲ ገደብ-ኣልቦ ማእሰርቲ ዜጋታት ኤርትራን ሱዳንን ከቋርጾ ተጣባቒ ሰብኣዊ መሰላት፡ ህዩማን ራይትስ ዎች ጸዊዑ። እዚ ፖሊሲ'ዚ ነቶም ናብ ሩዋንዳን ዩጋንዳን ብግዲ ክምለሱ ዘይደልዩ ዝምልከት ኮይኑ፡ ንመሰል ሓተትቲ ዑቕባ ብምግሃስ ጃምላዊ ማእሰርቲ ከም ዘኸትል እቲ ትካል ገሊጹ።
እስራኤል ነቶም ብወለንትኦም ካብታ ሃገር ምውጻእ ዝኣበዩ፡ ኣብ ቀይዲ ከተእትዎም መደብ ከም ዘለዋ ይንገር ኣሎ ብመሰረት ላዕለዋይ ኮሚሽን ስደተኛታት ዉድብ ሕቡራት ሃገራት ዝብሎ፡ እስራኤል ንመሰል ሓተትቲ ዑቕባ ዝገትእን ዝድህኽን ስርዓት ብምኽታል፡ ኣብታ ሃገር ንዝርከቡ ኤርትራውያንን ሱዳናውያንን ዑቕባ ንኸይሓትቱ ዝደፋፍእ ኣተሓሕዛ ስደተኛታት እዩ ዘለዋ። ሰበ-ስልጣን እስራኤል ነዞም ሓተትቲ ዑቕባ ከም ዝኾነ ብዘይ ስሩዕ ኣገባብ ዶብ ሰጊሮም ዝኣተዉ ሰባት ስለዝርእይዎም 'ሰሎኽቲ' ዝብል ስም የጠምቑዎም። ካብዚኣቶም ድማ መሰል ዑቕባ ዝረኸቡ ካብ 1% ዝዉሕዱ እዮም። እዚ ምስ ኤውሮጳ ክነጻጸር ከሎ ኣዝዩ ትሑት እዩ፡ ምኽንያቱ ሃገራት ኤውሮጳ ን90% ኤርትራውያን፡ 60% ሱዳናውያን ዑቕባ ስለዝህባ። "ከም መቐጸልታ ናይቲ ንነዊሕ እዋን ክኸይድ ዝጸንሐ ካብ ናይ ዑቕባ ምሃብ ግዴታኦም ምህዳም፡ ሰበ-ስልጣን እስራኤል "ካብዚ ሃገር ኣይንወጽእን" ንዝበሉ ሓተትቲ ዑቕባ ብማእሰርቲ ከፈራርሕዎም ጀሚሮም ኣሎዉ" ክብል ዳይረክተር ሂዩማን ራይትስ ዎች፡ ጀሪ ሲምሰን ገሊጹ። "እብ ክንዲ ዝኣስሩዎም ብርትዓዊ ኣገባብ ነቶም ሓተትቲ ዑቕባ ንዝግብኦም ኣለልዮም መሰሎም ክሕልዉሎም ይግባእ" ኢሉ። ብ1 ጥሪ 2018፡ ሚኒስትሪ ውሽጣዊ ጉዳያት እታ ሃገር፡ ኣሽሓት ዝቝጽሮም ኤርትራውያንን ሱዳናውያንን ንሃገራት ሩዋንዳን ዩጋንዳን ንኸግዕዙ ክሳብ 31 መጋቢት ዕድል ከም ዝሃቦም፡ ነቲ ዕድል እንተ ዘይተጥቕምሉ ድማ ንዘይተወሰነ ጊዜ ክኣስሮም ምዃኑ ኣፍሊጡ። እቲ ቀዳማይ መድረኽ ናይ'ቲ ዉሳነ ንዉሱናት ደቂ-ተባዕትዮ ዒሊማ ዝገበረ እኳ እንተኾነ፡ ኣብቲ ዝቕጽል ገጽ ንዅሎም፡ እንተላይ ቈልዑን ደቂ'ንስትዮን፡ ክልሞም ምዃኑ ርዱእ ይመስል። ኣሽሓት ዝቑጸሩ ሓተትቲ ዑቕባ ኤርትራውያን ኣብ እስራኤል ኣለዉ። እቲ ሚኒስትሪ ከም ዝገለጾ፡ ኣብ 2017 ኣብ እስራኤል ዝነበሩ ኤርትራውያን ስደተኛታት 27,018 ክኾኑ እንከለዉ፡ እቶም 7,731 ድማ ሱዳናውያን ምዃኖም ይፍለጥ። ብተወሳኺ፡ ብሰንኪ እቲ መነግስቲ ዝገበረሎም ጸቕጥታት፡ ካብ 2013 ጀሚሩ 14,000 ዝዀኑ ስደተኛታት ካብታ ሀገር ከም ዝወጹ ጸብጻባት ይሕብሩ። ላዕለዋይ ቤት-ፍርዲ እስራኤል ክልተ ጊዜ እቲ ድፍኢት ምዃኑ ዘይሕጋዊ ምዃኑ በይኑ ነይሩ'ዩ። እቲ ናይ ምእሳር ውሳነ፡ በቲ ኣብ 1952 ዝጸደቐን መንግስቲ ንክልተ ወርሒ ክኣስር ዘፍቅድ ሕጊ ዘተመርኮሰ'ዩ። ክሳብ ሕጂ ሩዋንዳን ዩጋንዳን ብፍቓዶም ካብ እስራኤል ዝገዓዙ ስደተኛታት ከአንግዱ ጸኒሖም። ብሓይሊ ንዝተጠረዙ ግን ንኽቕበሉ ፍቓደኛታት ይዅኑ ኣይዅኑ ብርግጽ ዝፍተፈልጠ የለን። እዚ ከምዚ ኢሉ እንከሎ፡ ላዕለዋይ ቤት-ፍርዲ እስራኤል ኣብ ዝሓለፈ ነሓሰ ከም ዝወሰኖ፡ መግስቲ እስራኤል ብሓይሊ ንኤርትራውያንን ሱዳናውያንን ሓተትቲ ዑቕባ፡ ንሩዋንዳን ዩጋንዳን ክጥርዝ ከም ዘይክእል፡ ብእኡ ኣቢሉ ድማ ንእምቢተኛታት ክኣስር ቅቡል ከም ዘይኰነ ሓቢሩ። ብዘይ ሕጋዊ መስርሕ ሰባት ኣብ ቀይዲ ምእታው፡ ክብሪ ሰብ ዝቕንጥጥ ምዃኑን፡ ነቲ እስራኤል ዝፈረመትሉ 'ኣህጉራዊ ውዕል ሲቪላውን ፓለቲካውን መሰላት' ዝግህስ'ዩ ይብል ኣይ.ሲ.ሲ.ፒ.ኣር. ዝተባሀለ ተሓላቒ ሲቪላውን ፓለቲካውን መሰላትን ዝኾነ ማሕበር። ላዕለዋይ ኮሚሽን ስደተኛታት ዉድብ ሕቡራት ሃገራት ዝወጽኦ መምርሒ ከም ዝብሎ፡ ሓተትቲ ዑቕባ ኣብ ቀይዲ ዝኣትዉ ዝሓሸ ፍታሕ ምስ ዘይርከብ'ዩ - ዑቕበኛ ንምጥራዝ ተባሂሉ ሰብ ኣብ ቀይዲ ክኣቱ የብሉን ይብል እቲ መምርሒ። ናይቲ ሰብ መንነት ንኽጻረ ንጊዜኡ ኣብ ቀይዲ ክኣቱ ይኽእል፣ ወይ ስፍሕ ዝበሉ ዕላማታት ንምትግባር፡ ማለት ንሃገራዊ ድሕነት ወይ ጥዕና-ህዝቢ ንምክልኻል ተባሂሉ ንውሕ ዝበለ ቀያዲ ዉሳኔ ክትግበር ይከኣል። መደብ መንግስቲ እስራኤል፡ ኵሎም ኤርትራውያንን ሱዳናውያንን ስደተኛታት 'እንተ ንሃገሮም ወይ ከኣ ንሳልሳይ ሃገር" ክሳብ መጨረስታ መጋቢት ዘሎ እዋን ክምለሱ ከም ዘሎዎም'ዩ ዘርኢ። ነቶም ወለንተኛታት $3,500 ሂቦም ከም ዘፋንዉዎም'ውን ተገሊጹ፣ እቲ ናይ ጊዜ-ገደብ እንተ ዘይኣኽቢሮም ድማ ካብኡ ዝወሓደ። ሰበ-ስልጣን እስራኤል ንመጠረዚ ዝኸውን ቅጥዒ ኣብቲ እቲ ሕጊ ዝተደንገገሉ መዓልቲ ኣውጺኦም። እቶም ናይ ዑቕባ መሰሎም ዝተነጽገ ሰባት፡ ብወለንትኦም ክምዝገቡን፡ እቲ መንበሪ ፍቓድ ክናዋሓሎም ምስ ዝጥይቑ ድማ ኣብ ውሽጢ 60 መዓልታት ክወጹ ዝእዝዝ መጠንቀቕታ ከምዝወሃቦም ተፈሊጡ። እቶም ጌና ዑቕባ ከይሓተቱ ዝነብሩ፡ ወይ ከኣ እንተ ድኣ ድሕሪ 2017 ዑቕባ ሓቲቶም ድማ ብኡንብኡ ናይ ዉጻእ-ስምዕታ ከም ዝወሃቦም ተገሊጹ። እቶም ቈልዑ ዘሎዎም፡ እሞ ኸኣ ኣደዳ ናይ'ቶም ዘይሕጋውያን ኣስሎዅቲ ደቂ-ሰብ ከም ዝዀኑ ዘመስከሩ እዚ ናይ ጥረዛ ዉሳኔ ኣይምልከቶም'ዩ። እቲ ቅጥዒ-ጥርዝያ ከም ዝብሎ፡ ብፍቓዱ ዘይግዕዝ ስደተኛታት ኣደዳ ምስግድዳ-ጥርዝያ ክኸውን'ዩ። እቲ ዉሳኔ ጸኒሑ ንኻልኦት'ውን ክምልከት'ዩ፣ ን 'ሰሊኾም ዝኣተዉ' ጥራይ ዘይኰነስ ንቅድሚ 2018 ዕቕባ ዝሓተቱ፡ ጕዳዮም ጌና ተወንዚፉ ዘሎ ሰባት ይምልከት። ብምያዝያ 2014 ቤት-ጽሓፈት ኣኽባር-ሕጊ ንላዕለዋይ ቤት-ፍርዲ እስራኤል ከም ዝሓበሮ፡ መንግስቲ ንጥርዝያ ብዘርኢ ጕዳይ ምስ ክልተ ሃገራት ኣፍሪቃ፡ እቶም ሃገራት ኣየኖት ምዃኖም ከይሓበረ፡ ኣብ ስምምዕ ከም ዝተበጽሐ ሓቢሩ። ሩዋንዳ ዀነት ዩጋንዳ ምስመንግስቲ እስራኤል ኣብ ስምምዕ ከም ዝተበጽሐ ኣይተኣመኑን። ይዅን'ምበር ዘይመንግስታውያን ትካላትን ጋዜጠኛታትን ን 1,500 ዝዀኑ ኤርትራውያንን ሱዳናውያንን ከም ዘዛረቡዎም ብ 2014ን መፋርቕ 2015 ካብ እስራኤል ብስምምዕ ወጺኦም ናብ ሩዋንዳን ዩጋንዳን ከም ዝገዓዙ ሓቢሮም። ላዕለዋይ ኮሚሽን ስደተኛታት ዉድብ ሕቡራት ሃገራት ከም ዝበሎ "4,000 ዝኣኽሉ ሰባት በቲ ናይ ጥርዝያ ስምምዓት ካብ 2013 - 2017 ክግዕዙ ምዃኖም ሓቢሩ ነይሩ። ኣስታት 50,000 ዝቝጽሮም ኤርትራውያንን ሱዳናውያንን ብሲናይ ኣቢሎም ኣብ 2006-2012 ከም ዝኣተዉ ይፍለጥ፣ እዚ እቲ ምስ ግብጺ ዘሎዎም ዶብ ምሉእ ብምሉእ ቅድሚ ምዕጻዎም'ዩ። ሽዑ እስራኤል ንኤርትራውያን ንኸይትመልሶም ኵነታት ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ኤርትራ ኣብ ግምት ብምእታው፡ ንሱዳናውያን ንኸይትመልሶም ድማ ምስ ሱዳን ዲፕሎማስያዊ ርክብ ስለ ዘይብሎም ምዃኑ ተሓቢሩ ነይሩ። ንሱዳናውያን ኣብ እስራኤል ምእታው ብ10 ዓመት ማእሰርቲ ከም ዘቕጽዖም። ክሳብ 2013 መግስቲ እስራኤል ኤርትራውያንን ሱዳናውያንን ዕቝባ ንከይሓቱ ከልኪሎም ከም ዝነበሩ፣ ካብ ሽዑ ክሳብ መፋርቕ-2017 ድማ 12,295 ዑቕባ ከምዝሓተቱ - ካብኦም 7,437 ጕዳዮም ውንዙፍ ነበረ። ዝተረፉ ተጺጎም። ዩ.ኤን.ኤች.ሲ.ኣር. ከም ዝብሎ፡ እቲ ኣሃዝ ሓተትቲ-ዑቝባ ዝተሓተሉ ምኽንያት ኣብ ልዕሊ መስርሕ-ዑቕባ እስራል ኣዝዩ ግዙፍ ዝዀነ ዘይምትእምማን ስለ ዝነበረ'ዩ ይብሉ። ዝሓለፈ ታሕሳስ ሓደ እስራኤላዊ ዳኛ ንሰበ-ስልጣን ኣትሪሩ ከም ዝነቐፎምን እቲ ኵነታት ምሕታት ዑቝባ ዘይምቹእ ከም ዝዀነን ብሰንኪ'ዚ ሓተትቲ ዑቝባ መሰናኽል ከምዘጓንፎም ገሊጹ ነይሩ። ብዘይካ'ዚ፡ ሓላፍዘላፋዊ መስርሕ፡ ጐነጽን ምፍርራሕን ከምዘጋጥሞም'ውን እቲ ዳኛ ተዛሪቡ'ዩ። ላዕለዋይ ኮሚሽን ስደተኛታት ዉድብ ሕቡራት ሃገራት ከም ዝመስከሮ፡ እስራኤል ንጕያት ኤርትራውያንን ሱዳናውያንን ብግቡኣ ኣይሓዘቶን፣ ካብ 2009 ጀሚሩ እስራኤል ንዓሰርተ ኤርትራውያን ሓደ ሱዳናዊ ጥራሕ'ያ ዑቕባ ሂባ። ሓደ ናይ ሓተትቲ ዑቕባ ጠበቓ ከም ዝበሎ፡ ካብ መስርሕ ዑቕባ ወጻኢ፡ መንግስቲ እስራል ን700 ዝዀኑ ካብ ዳርፉር ዝመጹ ሱዳናውያን ሰብኣዊ ሕድገታት ጌርሎም'ዩ ይብል። ላዕለዋይ ኮሚሽን ስደተኛታት ዉድብ ሕቡራት ሃገራት ከም ዝረቝሖ፡ ሓደ ሰብ መሰል ዕቝባ ዝህልዎ እቲ ናይ 1951 ኣብ ዋዕላ ዑቝበኛታት ዝወጸ መምርሒ ተኸቲሉ እቶም ረቛሒታት ምስ ዘማልእ'ዩ። ኣብ እስራኤል ግን እቲ መስርሕ 'ጸለቝተኛታት' ዚብል ኣውጺኦም ይሓልኩዎ ኣሎዉ። "መብዝሕትኦም ኤርትራውያንን ሱዳናውያንን" ይብል ዩ.ኤን.ኤች.ሲ.ኣር. "ኣብ እስራኤል ዑቝባ ይግብኦም'ዩ ስለ ኣብ ዑቕባ ዝሐትት ሽግራት ዘንጸላሉዎም።" ትካል ሓለዋ ሰብኣዊ መሰል ከም ዝበሎ፡ ብተደጋጋፍነት ዩ.ኤን.ኤች.ሲ.ኣር. መንግስቲ እስራኤል እዚ ወሲዶምዎ ዘሎዉ ስጕምታት ካልእይ ግምት ክህብሉ ይግባእ። ብኸመይ ኣገባብ'ዮም ነቲ መስርሕ ንኸይጥቀምሉ ተኣጊዶም? እዚ ዘሎ ህልው ኵነታት መሰሎም ንኸይሕለዎሎም ብኸመይ የንጸላልዎ? እቶም ዑቕባ ንክሓቱ ዝተኣገዱ፡ እቶም ቀዳሞት ሓተትቲ ዑቝባ ጕዳዮም ክጽናዕ ኣሎዎ ይብል። "ላዕለዋይ ኮሚሽን ስደተኛታት ዉድብ ሕቡራት ሃገራት ናይ እስራኤል መስርሕ ዑቝባ ኣበር ከም ዘሎዎ ካብ ኣረጋገጹ ሰበ-ስልጣን እስራኤል ንኤርትራውያንን ሱዳናውያንን እቲ ግቡኦም ከማልኡሎም ኣሎዎም" ይብል ሲምሰን።