ስምምዕ ኪጋሊ፡ ንቑጠባዊ ዉህደት ኣህጉረ ኣፍሪካ
ድሕሪ ካልኣይ ኲናት ዓለም ሃገራት ኣዉሮጳ ናብ ሓደ ዓይነት ማሕበረ-ቑጠባዊ ዉህደት ከምጽአን ዝኽእል ሕብረት ክምስርታ 50 ዓመታት ወሲዱለን። ኣፍሪቃ፡ ብፍላይ ኣብ ትሕቲ ባዕዳዊ መግዛእቲ ዝነበራ ሃገራት ናጽነተን ክጎናጸፋ ካብ ዝጅምራ ንደሓር ሕብረት ኣፍሪቃ ብምምስራት ትኣብ ዝተፈላለየ ዓውድታት ኣህጉራዊ መልክዕ ንምፍጣር ዝሕግዙ ፈተነታት ክካየዱ ጸኒሖም።
ነፃ ዞባ ንግዲ ኣፍሪካ ዕድላት ስራሕ ክፈጥር ተስፋታት ኣሎ እቲ ኣብ 60ታት ዝረኸብኦ ፖለቲካዊ ናጽነት ብቑጠባዊ ናጽነት ተደጊፉ ናይ ገዛእ ርእሰን ምህርትታት ኣፍርየን ናብ ዕዳጋ ዓለም ከቕርባን ዝወዳደራሉ ዓቕሚ ከዕብያን ዝሕግዝ ዞባዊ ጥርናፈ ማእኸል ዝገበሩ መገዲታት ቑጠባዊ ዉህደት ከናድያ ጸኒሐን። ኣብ ኣፍሪቃ ከም በይነ መንግስታት ምብራቕ ኣፍሪቃ(ኢጋድ) ከምኡ'ዉን ማሕበረሰብ ቑጠባ ምዕራብ ኣፍሪቃ (ኢኮዋስ) ዝኣመሰሉ ኣብ ምርግጋጽ ማሕበረ ቑጠባዊ ኮነ ፖለቲካዊ ዉህደት ዞባዊ ሃገራት ኣብነት ክኾኑ ዝኽእሉ ዝተወደቡ ጥምረታት እጃሞም ከበርክቱ ጸኒሖም ኣለው። ሕዚ ድማ እዘን ሃገራት፡ ዓብዪ ኣህጉራዊ ምስሊ ናብ ዝሓዘ ኣህጉራዊ ስምምዕ ምጥያስ ነጻ ኣህጉራዊ ዞባ ንግዲ በጺሐን ኣለዋ። ስምምዕ ኪጋሊ ኣብ ሩዋንዳ ኪጋሊ ዝተኣኻኸቡ መራሕቲ እዛ ኣህጉር፡ ኣብ ሞንጎ እተን ሃገራት ዘሎ ማሕለኻ ቐረጽን ምንቅስቓስ ንግድን ሰባትን ብምእላይ ነቲ ዘሎ ድኹም ንግዳዊ ምትእስሳር ክድንፍዕ ዝዓለመ ስምምዕ ኪጋሊ ፈሪሞም ኣለዉ። 44 ሃገራት ዝተሰማምዓሉ ምጥያስ ናጻ ዞባ ንግዲ ኣብ ዓለም ካብቶም ዓበይቲ ዝበሃሉ ዞባ ብምፍጣር ዉህደት እቲ ኣህጉር ከረጋጽ ይትስፈዉ። ኢትዮጵያ ካብተን ነቲ ስምምዕ ዝፈረማ ሃገራት ሓንቲ ክትከውን እንከላ እቲ ጀሚራቶ ዘላ ቑጠባዊ ስግግር ክድግፍ'ዩ ተባሂሉ ከምዝእመን ተለዋጢ ተደራዳሪ ኣህጉራዊ ነጻ ዞባ ንግዲ ኢትዮጵያ ኣይተ ኣዲስ ኣለም ደስታ ንቢቢሲ ሓቢሩ። "ኢትዮጵያ ቤት ጽሕፈት ሕብረት ኣፍሪቃ ዝርከበላን ኣብቲ ኣህጉር ርኡይ ቑጠባዊ ለዉጢ እተምጽእ ዘላን ሃገር'ያ። ኣብ ኣፍሪቃ እናነበርና ድማ ካብ ኣፍሪቃ ወጻኢ ክንኸዉን ስለዘይንኽእል ኢትዮጵያ ንምዕዋት እዚ ኣህጉራዊ ዉህደት ንግዲ'ዚ መሪሕ ግደ ወሲዳ ክትሰርሐሉ መጺኣን ፈሪማትሉን ኣላ" ክብል ንቢቢሲ ገሊጹ። ልክዕ ከምቲ ሃገራት ኣዉሮጳ ዓሰርታት ዓመታት ዝወሰደለን፡ ኣፍሪቃ'ዉን እዚ ስምምዕ ነጻ ዞባ ንምጥያስ ብዙሕ ዓመታት ወሲዱላ'ዩ። ሕብረት ኣፍሪቃ ድሕሪ ምምስራቱ እዘን ሃገራት ብቑጠባ ዓርሰን ዝኽእላሉ መገዲ'ዩ ክእለሽ ጸኒሑ። ኣብ ኣፍሪካ ዝርከባ ታሕተዎት ደረጃ ኣፍረይቲ ትካላት ክጠናኸራ ኣብ ምግባር ተስፋ ዝሓዘ ስምምዕ ካብ ሌጎስ ትልሚ ትግበራ (ፕላን ኦፍ ኣክሽን)፣ ቐጺሉ ከኣ እተን ሃገራት ኣብ 1991 ስምምዕ ኣቡጃ ፈሪመን። እዚ በብደረጅኡ እናዓበየ ምስ መጽአ፡ ነጻ ዞባ ንግዲ ንምምስራት ድፍኢት ኮይኑ'ዩ ክብል ኣይተ ኣዲስኣለም ይዝዛረብ። ብተወሳኺ፡ "ሃገራት ኣፍሪቃ ዝረኸብኦ ፖለቲካዊ ናጽነት ብቑጠባ ክድገፍ ሕብረት ኣዉሮጳ ዝተፈላለየ ምንቅስቓስ እናገበረ መጺኡ'ዩ። እዚ ናጻ ቐጠና ኣብ ስምምዕ ምብጽሐን ድማ ሰፊሕ ዕዳጋ ክኽፈትን ዉህደት ኢኮኖሚን ብምፍጣር እተን ሃገራት ንቕድሚት ከሰጉመን ዝኽእል'ዩ" ክብል ገሊጹ። ስምምዕ ኪጋሊ እንታይ? መምህር ዩኒቨርሲቲ ስቴት ፔንሲልቫኒያ ዶክተር ኪዳነ መንግስትኣብ እውን "ስምምዕ ነጻ ዞባ ንግዲ ሕብረት ኣፍሪቃ፡ እቲ ሕብረት ነጻ ምንቅስቓስ ሰባት ንምፍጣር ክጽዕረሉ ዝጸንሐ ምልክት ኣህጉራዊ ዉህደት፣ ነታ ኣህጉር ዝሓቁፍ ስምምዕ'ዩ" ክብል ይገልጾ። እዚ ክልተ ነጸብራቕ ዝተርኣዮ ዉህደት 44 ሃገራት ክፍርማሉ እንከለዋ ደቡብ ኣፍሪቃን ኡጋንዳን ዝርከበአን ካልኦት 10 ሃገራት ግን ብዝተፈላለየ ምኽንያት ነቲ ስምምምዕ ኣይፈረማሉን። "እተን ብኢንዳስትሪ ምዕብል ዝበላ፣ ልዕል ዝበለ መሃያ ሰራሕተኛታት ዝኸፍላ ሃገራት ነተን ትሐት ዝበለ ዓቕሚ ዘለወን ሃገራት ንዘይምጉዳእ ነቲ ናይ ንግዲ ዝጥምት ስምምዕ ኣይፈረማን" ዝብል ዶክተር ኪዳነ፡ ከም ኢትዮጵያ ዝኣመሰላ ንዜጋታትና ናይ ስራሕ ዕድል ክጻብአና'ዩ ዝበላ ሃገራት ከኣ ነቲ ነጻ ጉዕዞ ሰባት ዝጥምት ስምምዕ ከምዘይፈረማሉ የረድእ። ንምንታይ ሃገራት ናጻ ቐጠና ስምምዕ ይገብራ? ዝብል እተን ሃገራት ኣብ ሞንጎአን ዝህሉ ልዉዉጥ ንግዲ ንምዕባይ ማሕለኻ ዝኾኑ ነገራት ንምንካይ ከምዝኾነ ድማ ኣብ ዩኒቨርሲቲ መቐለ ክፍሊ ትምህርቲ ኢኮኖሚክስ ተሓጋጋዚ ፕሮፌሰር ሃብቶም ባይራይ ይዛረብ። "ዓብዪ ዕድል ዕዳጋ ምፍጣር ቐንዲ ዕላማ እቲ ስምምዕ'ዩ ኢለ'የ ዝወስድ። እዘን ሃገራት ብቢልዮን ዝቑጸር ህዝብን ብትሪሊየን ዶላራት ዝንቀሳቐስ ዓመታዊ ኣታዉን ዘለወንን ስለዝኾና እዚ ተግባራዊ እንተኾይኑ ሓደ ካብቶም ዓበይቲ ናይ ቑጠባ ዉህደት መገዲታት ክኸዉን ይኽእል'ዩ" ይብል። ኣብዚ ስምምዕ'ዚ ዘይተጸምበራ ሃገራት፡ እቲ ስምምዕ ኣየድልየናን ምባለን ኣይኾነን'ዩ ዝብል ኣይተ ኣዲስ ኣለም። "ከም ደቡብ ኣፍሪቃን ኡጋንዳን ዝበላ ሃገራት እቲ ናይ ዉሽጢ ሃገር ሕጊ ስለዘይፈቕደለን'ዩ አይፈረማ። ከምዚ ዓይነት ስምምዕ ምስ መሻርኽቲ ዘተ ስለዘድልዮ ደኣምበር ኣይጠቕመናን ብዝብል ኣይኮነን። ክሳብ ወርሒ ሓምለ ኣብ ዘሎ ግዜ ድማ ክፍርማ ትጽቢት ይግበር" ክብል የብርህ። ኣብ ምጥያስ ናጻ ንግዲ ኾነ ምፍቃድ ናጻ ዝዉዉር ሰባት ኢዳ ዘየእተወት ኤርትራ ግና እቲ ስምምዕ እንተትፍርመሉ እውን ዘሕድረላ ጽልዋ ከምዘየሎ ዶክተር ኪዳነ ይዛረብ። "ኹሉ እንተፈረመት'ዉን ጸገም የብሉን ነይሩ። ኤርትራ ብምንቅስቓስ ኢንዳስትሪ ዝዉጻዕ ኢንዳስትሪ ኾነ ስራሕ የብላን። ዘይፈረመትሉ ሓደ ምኽንያት ግና ኣብ ግብሪ ዝዉዕል ኣይኾነን ብዝብል ክኸዉን ይኽእል'የዑ ብዝብል ክኸዉን ይኽእል'ዩ" በሃሊ'ዩ። ጸጋታትን ብድሆታትን እዚ ኣህጉር ሰላማዊ፣ ዜጋታት ጸጊቦም ዝሓድርሉ፣ ደሕንነቱን ዘላቒ ልምዓቱን ዝረተጋገጸ ክኸዉን ሕብረት ኣፍሪቃ ትልሚ ቐጸልቲ 45 ዓመታት (2063) ኣቐሚጡ'ዩ። እቲ ሕዚ ኣብ ስምምዕ ተበጺሕሉ ዘሎ ከይዲ ምጥያስ ናጻ ቐጠና ንግዲ ድማ ሓደ መገዲ ምፍጣር ቑጠባዊ ዉህደት ፓን ኣፍሪካ'ዩ። "ኣህጉራዊ ነጻ ዞባ ንግዲ ንዓና ሓዱሽ'ዩ" ዝብል ተለዋጢ ተደራዳሪ ኢትዮጵያ ኣይተ ኣዲስኣለም፡ ዓንቀፍቀፍ ከጋጥም ከምዝኽእል ገሊጹ። "እዚ ንዓና ሓዱሽ'ዩ። እንተኾነ ግና እቲ ራኢ ዝተወሃሃደት ኣፍሪቃ ምፍጣር ስለዝኾነን፡ ከም ሃገር ድማ ቑጠባዊ መሓዉራዊ ስግግር ንምምጻእ ንሰርሕ ስለዘለናን፡ እዚ ንዓና ኣድላዪ'ዩ። ተጠቀምቲ ክንኸዉን ኢና"። ካብዚ ሓሊፉ ኢሉ እቲ ተደራዳሪ፡ "ሃገራት ብቑጠባ እንትትኣሳሰራ ናብ ጎንጽን ዕግርግርን ናይ ምእታዉ ዕድለን ጸቢብ'ዩ። እዚ ስምምዕ ድማ ሰላም ኣብ ምምጻእ ርኡይ ተራ ክህልዎ'ዩ። መብዛሕትኡ ግዜ ሃገራት ናይ ንግዲ ረብሐአን ክጉዳእ ኣይደልያን። ስለዝኾነ እዚ ስምምዕ ኣብ ምርግጋጽ ሰላም ርኡይ ተራ ክህልዎ'ዩ ዝብል ግምት ኣለኒ"። "ከም ጭርሖ ጽቡቕ'ዩ" እዚ ነጻ ምልውዋጥ ንግዲ ናይ ስራሕ ዕድላት ክፈጥርን ቁጠባዊ ዓቕሚ ሃገራት ከዕብን ተስፋ ይግበረሉ። ኮይኑ ግና፡ 22 ሃገራት ውሽጣዊ ሕገን ብዝፈቕዶ መሰረት ፓረላመአን ኣጽደቖ እዩ ናብ ተግባር ዝኣትዋ። እዚ ከኣ እንተዉሓደ ክልተ ዓመት ክወስድ'ዩ። ስለዚ ኣብ ሓጺር ግዜ ክትግበር'ዩ ዝብል እምነት የለን። "ከምዚ ዝበሉ ስምምዓት ቀልጢፍኻ ኣብ ግብሪ ናይ ምዉዓል ተገዳስነት ሃገራት ኣፍሪቃ ትሑት'ዩ። እተን ቐረጽ እናኽፈላ እቶት ክረኽባ ዝደልያ ሃገራት ድማ እዚ ክተርፈን ኣይደልያን። ካብ ካልኣይቲ ሃገር ዝመጽእ ናይ ኢንዳስትሪ ምህርቲ ድማ ምህርተን ክጎድኦ'ዩ ኢለን ዝሓስባ እንተኸይነን ኣጸጋሚ'ዩ። ከም ጭርሖ ግና ጽቡቕ'ዩ" ክብል ዶክተር ኪዳነ ይገልጽ። ኣቦ መንበር ኮሚሽን ሕብረት ኣፍሪቃ ሙሳ ፋቂ ከኣ ንክውንነት እቲ ስምምዕ ፖለቲካዊ ተወፋይነት ከምዘድልዮ ሓቢሩ።