መንግስቲ ፌደራል ‘ምስ መንግስቲ ትግራይ ዘለኒ ርክብ በቲኸ’ ክብል ከሎ፡ እንታይ ማለቱ እዩ?
መንግስቲ ፌደራል ኢትዮጵያ፡ ብሰሉስ እዩ ምስ መንግስቲ ክልል ትግራይ "ዝኾነ ዓይነት ርክብ" ከይህልዎ ከምዝወሰነ ዝገለጸ።
ቅድም ኢሉ ድማ፡ መንግስቲ ክልል ትግራይ፡ ንመንግስቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ “ብ 25 መስከረም፡ ዘበን ስልጣኑ ዘብቀዐ ስለዝኾነ፡ ድሕሪ ሕዚ ዘይሕጋዊ መንግስቲ እዩ” ክብል ኣዊጁ። ባይቶ ፌዴሬሽን ኢትዮጵያ፡ መንግስቲ ፌደራል ምስ መንግስቲ ክልል ትግራይ ዘለዎ ርክብ ከቋርጽ ዝወሰነ፡ ኣብ ትግራይ “ዘይሕጋዊ” መረጻ ስለዝተኻየደን፡ እቲ ሕዚ ዘሎ ክልላዊ መንግስቲ በዚ መረጻ ዝቖመን ብምዃኑ፡ “ዘይሕጋዊ መንግስቲ’ዩ” ብዝብል ምኽንያት ምዃኑ እዩ ዝገልጽ። ክልል ትግራይ፡ ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ ጳጉሜን፡ መንግስቲ ፌደራል ዘይደለዮን ዘይኣመነሉን፡ ኣብ ታሪኽ ኢትዮጵያ ንፈለማ እዋን፡ ናይ ባዕላ ኮሚሽን ብምጥያሽ፡ መረጻ ምክያዳ ይዝከር። ብሓፈሻ፡ ክልቲኦም መንግስታት፡ ነንሓድሕዶም “ዘይሕጋዊ እዩ” እናበሉ እዮም ዝካሰሱ ዘለዉ። መንግስቲ ክልል ትግራይ ብዛዕባ’ቲ ውሳነ እንታይ ኢሉ? መንግስቲ ክልል ትግራይ፡ ቀዲሙ’ውን ንመንግስቲ ፌደራል “ዘይሕጋውን ቅቡልነት ዘይብሉን” ኢሉ ኣዊጁ ስለዝጸንሐ፡ መንግስቲ ፌደራል ርክቡ ክበትኽ ምዃኑ ምስገለጸ’ውን፡ ከም’ቲ ልሙድ “ካብ ዘይሕጋዊ መንግስቲ ዝተውሃበ ውሳነ ስለዝኾነ ቅቡል ኣይኮነን” ኢሉ። ኣፈ ጉባኤ ባይቶ ክልል ትግራይ ኣይተ ሩፋኤል ሽፋረ፡ እቲ ውሳነ ብባይቶ ፌዴሬሽን ኢትዮጵያ ከምዝተወሰነ ብምጥቃስ፡ እቲ ባይቶ ድማ ካብ 25 መስከረም ኣትሒዙ ስልጣኑ ስለዘብቀዐ “እቲ ዘሕለፎ ውሳነ ሕጋዊ መሰረት ዘይብሉ፣ ተቐባነልት ዘይብሉ፣ ተግባራዊ’ውን ክኸውን ዘይክእል እዩ” ክብል ንቢቢሲ ተዛሪቡ። “[ውሳነ ባይቶ ፌዴሬሽን] ንሕጋዊ ኣካልን ንህዝቢ ትግራይን ዘለዎ ንዕቀት ንምርኣይ ዝተገበረ እንተዘይኮይኑ” እቲ ኣብ ትግራይ ዝተኻየደ መረጻ፡ ልዕሊ 2.7 ሚሊዮን ህዝቢ ዝተሳተፈሉን ሕጋውን እዩ ክብል ድማ ይሙግት። ባይቶ ፌደሬሽን ከ? ኣፈ ጉባኤ ባይቶ ፌዴሬሽን ኢትዮጵያ ኣደም ፋራህ፡ ቅድም ኢሉ፡ መንግስቲ ክልል ትግራይ ብዝገብሮ ዘሎ ምንቅስቓሳት “ነቲ ሕገመንግስቲ ኣብ ሓደጋ ከምዘእተወ” ብምግላጽ፡ ኣብ ልዕሊ ትግራይ ስጉምቲ ክውሰድ ከምዝኽእል ሓቢሩ ነይሩ። ካብቶም ኣብ ልዕሊ ትግራይ ክውሰዱ ይኽእሉ እዮም ዝበሎም ስጉምትታት ድማ፡ ነቲ ናይ’ቲ ክልል ሓጋግን ፈጻምን ኣካል ምእጋድ፤ ተጸዋዕነቱ ንፌደራል መንግስቲ ዝኾነ ሓድሽ ምሕደራ ምቛም፤ ከምኡ ድማ ሓይልታት ጸጥታ ፌደራል ኣውፊርካ ነቲ ተግባር ምቁጽጻር ምዃኑ ኣፍሊጡ። እቲ ብሰሉስ ተወሲኑ ዘሎ ውሳነ ድማ፡ ካብዘን ቀዲመን ዝተኣመታ ስጉምትታት ነታ ሓንቲ ተግባራዊ ዝገብር እዩ። ፌዴራል መንግስቲ፡ ምስ ፈጻሚ ኣካልን ሓጋጊ ባይቶን ክልል ትግራይ ዝኾነ ርክብ ከይህልዎ ወሲኑ’ሎ። ምብታኽ እዚ ርክባት ኸኣ፡ ምቁራጽ ካብ ፌደራል መንግስቲ ዝወሃብ ዝነበረ በጀት’ውን ዝሓውስ እዩ። ብተግባር ዝቋረጹ ርክባት እንታይ እዮም? ኣፈ-ጉባኤ ባይቶ ፌዴሬሽን ኢትዮጵያ ኣይተ ኣደም ፋራህ፡ ንሃገራዊ ቴሌቪዥን ኢትዮጵያ ኣብ ዝሃቦ መብርሂ፡ ኩሎም ናይ ፌደራል ትካላት ምስ ባይቶ ክልል ትግራይ ኮነ፡ ምስ ፈጻሚ ኣካል ናይ’ቲ ክልል “ዝኾነ ዓይነት ርክብ” ክገብሩ ከምዘይክእሉ እዩ ገሊጹ። እዚ ድማ “ደብዳበ ምጽሕሓፍ፣ ሰነድ ምልእኣኽ፣ ትካላት ፌዴራል ንክልላዊ ትካላት ዝህብዎም ደጋፋት፣ ብደረጃ ፌደራል ኣብ ዝካየዱ መድረኻት ምስታፍ፣ ካብ ትካላት ፌዴራል ዝረኽብዎም ኣገልግሎታት ምሃብን ካልእን” ዝሓውስ ምዃኑ የብርህ። እቲ ዝዓበየ ጉዳይ ግን፡ ምቁራጽ በጀት ዝምልከት እዩ። ፌዴራል መንግስቲ በብዓመቱ ንክልላት ብቢልዮን ዝቑጸር ገንዘብ እዩ ብመልክዕ ናይ በጀት ድጋፍ (ድጎማ) ዝህብ። “ድጋፍ ክወሃብ ዝኽእል ንሕጋዊ ኣካላት እዩ። ናይ’ቲ ክልል ባይቶን ናይ’ቲ ክልል ፈጻሚ ኣካልን ድማ ብዘይሕጋዊ መረጻ ዝቖሙ እዮም። ነዚኦም፡ መንግስቲ ፌደራል ናይ በጀት ድጋፍ ክገብር ኣይኽእልን” ኢሉ። ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ፡ ኣብ ወርሒ ሓምለ፡ ምስ ፋና ቴሌቪዥን ብትግርኛ ኣብ ዝገበሮ ቃለመሕተት ጸቒጡ ካብ ዝተዛረበሎም ነገራት ሓደ፡ ንሱ ኾነ መንግስቱ ንትግራይ ብቑጠባ ኮነ ብሓይሊ ንምድኻም ሃቐነ ከምዘይብሉ እዩ። ኣብ’ቲ እዋን፡ 'መንግስቲ ፌደራል ንትግራይ ዝምደብ በጀት ነክዩ ድዩ?' ብዝብል ተሓቲቱ “ትግራይ ናይ ምጉዳእ ሓሳብ ብወገነይ ፈጺሙ የለን” ብምባል፡ ካብቲ ካብ ፌደራል ናብቲ ክልል ዝተመደበ ባጀት “ዋላሓንቲ ሳንቲም ኣየጉደለን” ክብል እዩ መሊሱ ነይሩ። ሕዚ ግን፡ ናይ ክልቲኦም መንግስታት ምስሕሓብ ዓሪጉ፡ ምንካይ በጀት ዘይኮነስ ምቁራጽ ካብ መንግስቲ ፌደራል ዝወሃብ በጀት ዕላዊ ኮይኑ’ሎ። እዚ ድማ፡ ኣብ ናብራ ህዝቢ ትግራይን ቁጠባ እታ ክልልን ሃስያ ከብጽሕ'ዶ ይኸውን? ዝብል ስግኣት ፈጢሩ ይርከብ። መንግስቲ ፌደራል ድማ፡ “ዋላ’ኳ ምስቶም ዘይሕጋውያን ላዕለዎት ኣካላት መንግስቲ ክልል ትግራይ ርክብ እንተቋረጽኩ፡ ምስ ታሕተዎት ብርክታት ርክብ ክቕጽል እየ” እዩ ዝብል። እዚ ድማ “ህዝቢ መሰረታዊ ኣገልግሎታት ክረክብ” ከምዘኽእሎ እዩ ኣፈጉባኤ ባይቶ ፌዴሬሽን ኣደም ፋራህ ዝዛረብ። ‘ምስ ክልል ተቖራሪጽካ ምስ ጣብያ ዝግበር ርክብ’ መንግስቲ ፌደራል ኢትዮጵያ፡ ምስ ላዕለዋይ ፈጻሚ ኣካልን ሓጋግን መንግስቲ ትግራይ፡ ዝኾነ ርክብ ከምዘይገብር ወሲኑ፡ ርክቡ ምስ ምምሕዳር ከተማታት፡ ወረዳታትን ጣብያታትን ከምዝኸውን እዩ ገሊጹ ዘሎ። ነዚ ከም ምኽንያት ዘቕረቦ ድማ፡ ኣብ ትግራይ ከባብያዊ መረጻታት ስለዘይተገበረ፡ እቶም ኣብ ታሕተዋይ መሓውር መንግስቲ ዘለዉ ትካላት ከም ሕጋዊ ክረኣዩ ይኽእሉ እዮም ዝብል እዩ። ኣፈ ጉባኤ ባይቶ ክልል ትግራይ ኣይተ ሩፋኤል ሽፋረ ግን፡ ነዚ ሃቐነ መንግስቲ ፌደራል “ሓሳብን ተግባርን ኣሃዳውነት” ክብል እዩ ዝኹንኖ። ትሕቲ ክልል ንዘለዉ ናይ ዞባ፣ ወረዳን ጣብያን ምምሕዳራት ናይ ምውዳብ ስልጣን ዘለዎ ናይ’ቲ ክልል መንግስቲ ምዃኑ ዝዛረብ እቲ ኣፈ ጉባኤ፡ መንግስቲ ፌደራል ብቐጥታ ናብ ታሕቲ ወሪዱ ክሰርሓሉ ዝኽእል ሕጋዊ ስልጣን የብሉን እዩ ዝብል። ኣብ ዩንቨርሲቲ አዲስ አበባ መምህር ፌደራሊዝም ዝኾነ ዶክተር ሲሳይ መንግስቴ’ውን፡ መንግስቲ ፌደራል ምስ ታሕተዋይ መሓውር ክልል ትግራይ ክሰርሕ እየ ምባሉ ኣብ ተግባራውነቱ በዳሂ ከምዝኸውን እዩ ዘብርህ። ምኽንያቱ ኸኣ፡ ወረዳታት ኮነ ምምሕዳራት ከተማ ዝምርሑ ብክልላዊ መንግስቲ ብምዃኑ፡ ኣፍልጦ ዝወሃቦም’ውን ብክልላዊ ሕገ መንግስቲ ብምዃኑ እዩ ይብል።