ዓንቀጽ 39፡ መሰል ምንጻል ንመንን መዓስን?
እቲ ቅድሚ 23 ዓመት ናይታ ሃገር ዝለዓለ ሕጊ ኮይኑ ዝጸደቐ ቅዋም (ሕገ-መንግስቲ)፡ ፈደራላዊት ዲሞክራሲያዊት ሪፐብሊክ ኢትዮጵያ ኣብ ውሽጡ 106 ዓንቀጻት ኣለዉዎ።
ዋላኳ ካብ መበገሲኡ ጀሚሩ ኣብ ክሊ እቲ ቅዋም ተመሳሳሊ ርእይቶታት ነይሮም ንምባል ዘጸግም እንተኾነ፡ ክንድ'ቲ ኣብ ዓንቀጽ 39 ዝሰፈሩ "መሰላት ብሄር፡ ብሄረሰባትን ህዝብታትን" ዝኣክል መርገጺታት ክኽፋፍል ዝኸኣለን ክትዓት ዘለዓዓለ ክፋል ናይቲ ቅዋም ግና ኣሎ ምባል የጸግም'ዩ። እቲ ቀንዲ መካትዒ ዓንኬል፡ ኣብቲ ዓንቀጽ ካብ ዝሰፈሩ ሓሙሽተ መሰላት፡ እቲ ቀንዲ ዘካትዕ ብሄር፡ ብሄረሰባትን ህዝብታትን መጻኢ ዕድሎም ባዕሎም ክወስኑ ገደብ ዘይብሉ መሰል ተጠቒሞም፡ ክሳብ ካብቲ ፈደረሽን ብምንጻል ናይ ገዛእ ርእሶም ሃገር ክእውጁ ዘፍቅድ ምዃኑ ይድንግግ። ብሓደ ወገን፡ እቲ ዓንቀጽ ናይ ሃገር መሬታዊ ሓድነት ናብ ፈተና ዘእቱን፣ እቲ ፈደሬሽን ኣብ ክንዲ ምጥንኻር ንምብትታን ዝዕድም ዕቑር ሓደጋታት ዝሓቖፉ ነገረኛ ሓሳብ ዝሓዘ'ዩ ብምባል ዝነቕፍዎ ኣለዉ። ብኻልእ ወገን ድማ፡ ብዙሕነት ኢትዮጵያ ብኣግባቡ ንምትእንጋድ፡ ከምኡ'ዉን ምክብባር ዝዓሰሎ ሓቢርካ ናይ ምንባር ባህሊ ንምዕባይ፡ ብሄራት ርእሶም ክሳብ ምንጻል ዝኸይድ ውሕስነት ምሃብ ዉሕልና'ዩ ብምባል ንዓንቀጽ 39 ዝወድሱ'ዉን መሊኦም'ዮም። ኣብዚ ጉዳይ ዘተኮረ፡ ዓንቀጽ 39" ዝብል መጽሓፍ ዝጸሓፈ በዓል ሞያ ሕጊ ኣቶ ውብሸት ሙላት፡ ኣብ ክሊ እቲ ዓንቀጽ ዝለዓል ክትዕ፡ ንክልተ ዓሰርተታት ዓመታት ከምዝቐጸለን ድምጺ ህዝበ ዉሳነ ዝጠልብ ዕዮ ገዛ ከምዘሎ ዘመላኽትን'ዩ ይብል። "ህዝቢ ክሰማማዓሉ ምግባር እቲ ዝሓሸ ኣማራጺ'ዩ ነይሩ" ይብል ኣቶ ውብሸት ምስ ቢቢሲ ኣብ ዝገበሮ ቃለ መጠይቕ። "ክጅመር እንከሎ'ውን፡ ኣብ መንጎ ነቲ ቅዋም ዝነደፉን፡ ድሒሮም ዘጽደቑዎን ክሳብ ክንድቲ ዝኣክል ኣፈላላይ እንተድኣ ኔርዎም፡ ናብ ህዝቢ ብምምጻእ ህዝቢ ክዉስን ክግበር ነይርዎ። ድሒሩ እቲ ቅዋም ድሕሪ ምጽዳቑ'ውን እዚ ክግበር ይከኣል ነይሩ"። ምንጻል ንምንታይ ኣድለየ? ኣብ ቀረባ እዋን ኣብ ርእሰ ከተማ ክልል ሶማልያ ዝኾነት ጂግጂጋ ብዝተወለዐ ግጭት ብዙሓት ሰባት ድሕሪ ምሟቶም፡ ነቲ ህውከት ኣብ ምግዳድ ቀንዲ ምኽንያት ዝነበረ ናይቲ ክልል ፕረዚደንት ነበር ኣቶ ኣብዲ መሓመድ ዑማር፡ ንዓንቀጽ 39 ብምጥቃም ነቲ ክልል ከንጸል ፈቲኑ ምስተብሃለ፡ ኣብ ዙርያ እቲ ዓንቀጽ ዝህቦም መሰላት ኣብ ማሕበራዊ ሜድያ ክዝረበሉ ቀንዩ'ሎ። ኣብቶም ዝለዓሉ ዝነበሩ ክትዓት፡ ምንጻል ቀሊልን ቀረባን ኮይኑ ምርኣዩ ስግኣት ዝፈጠረሎም ኢትዮጵያውያን ከም ዘለዉ ምግንዛብ ይከኣል። እቲ ቅዋም ብዘይ ዝኾነ ገደብ ናይ ምንጸዓል መሰል የጎናጽፍ'ዩ ዝብል ኣቶ ውብሸት፡ ዝሓልፈሉ መስርሕ ከምዘሎ ድማ ይገልጽ። እቲ ናይ ምንጻል ሕቶ ተቐባልነት ክህልዎ እንተድኣ ኮይኑ፡ ቀዲሙ ናይ ብህር ብሄረሰባት ወይ ድማ፡ ናይ ባይቶ መዉጽኢ ሕጊ እቲ ህዝቢ ክልተ ሲሶ ድምጺ ክረክብ ኣለዎ። ናይቲ ባይቶ ወሳነ ምስ ሓለፈ ኣብ ዘለዋ ሰለስተ ዓመታት፡ መንግስቲ ፌዳረል ድምጺ ህዝቢ ውሳነ ከካይድ ሓላፍነት ኣለዎ። ኣብቲ ህዝበ ዉሳነ፡ ካብ ጠቕላላ ህዝቢ፡ ልዕሊ ፍርቂ ህዝቢ እቲ ናይ ንምንጻል ሓሳብ እንተድኣ ደጊፉ መንግስቲ ፌደራል ስልጣኑ ብምርካብ ሃፍቲ ይከፋፈል። በዓል ሞያ ሕግን ተንታኒ ፓለቲካን ኣቶ ኪያ ጸጋይ ብወገኑ፡ ንዓንቀጸ 39 "ሰፊሕን ንትርጉም ዝተቓልዐን" ክብል ይገልጾ። ኣብ ቁጽሪ 4 እቲ ዓንቀጽ ከካብ ሞንጎ ዝተዘርዘሩ ሓሙሽተ መስርሓት ብዝሰገረ፡ እቲ ዝተሓላለኸ መስርሕ ምንጻል ዘፈጽሙ ዝርዝራዊ ሕግታት ኣብቶም ዝሓለፉ ክልተ ዓሰርተታት ዓመታት ከምዘይወጽአ ይገልጽ። "እቲ ሕጊ ኣብ ዝተነድፈሉ እዋን ይኹን ኣብ ዝጸደቐሉ እዋን እቲ ጉባኤ ምርቃቕ እዚ ሕጊ፡ ነዚ ዓንቀጽ ዝምልከት ዝነበሮ ትኽክለኛ ዕላማ እንታይ'ዩ? ዝብል ንምፍላጥ ኣብቲ እዋን ዝነበረ ቃለ-ጉባኤ ምውካስ የድሊ" በሃሊ'ዩ ኣቶ ኪያ። "ኾይኑ ግና እቲ ናይ ምንጻል መሰል፡ ኣብቲ እዋን ዝነበረ ፖለቲካዊ ኩነታት ንምህዳእን ጥርጣረ ዝነበሮም ዝተፈላለዩ ፖለቲካዊ ጉጅለታት ዉሕስነት ንክረኽቡ ኣብ ግምት ዘእተወ ይመስለኒ" ይብል። ኣቶ ኪያ ከም ዝብሎ፡ ነቲ ናይ ምንጻል መሰል ኣብ ግብሪ ንምውዓል ዝሕግዙ ካልኦት ናይ ኣፈጻጽማ ሕግታት ዘይወጽእሉ ምኽንያት ኣድላይነቱ፡ ፓለቲካዊ ውሕስነት ንምሃብ ጥራይ ስለዝነበረን፡ ኣብቲ ቅዋም እቲ ዓንቀጽ ብምስፋር ከሳኽዕ ምኽኣሉ'ዩ። ኣቶ ኪያ ፀጋዬ (ጸጋም) ኣቶ ውብሸት ሙላት (የማን) ናይ ኣፈጻጽማ ብድሆታት ህዝባዊ እምነትን ተቐባልነት ዘለዎ ዲሞክራሲ ምንጋስን ክሳብ ዘይተኻእለ፡ ናይ ሓደ ክልል ባይቶ መዉጽኢ ሕጊ፡ ነቲ ህዝቢ ብትኽክል ይውክል'ዩ ምባል ከምዝኸብድ ይዛረብ በዓል ሞያ ሕግን ተንታኒ ፓለቲካን ኣቶ ኪያ። "ባይቶታት ክልል ተኣማንነት ብዝጎደሎ መረጻ፡ ፓለቲካዊ ጸግዒ ብዘለዎም ሰባት ምምላእ ይካኣል'ዩ። እዞም ሰባት ግን፡ ድልየት ነቲ ምንጻል ይደሊ'ዩ ንዝተብሃለ ብሄር ወይ ህዝቢ ይውክሉ'ድዮም? ኣብ ዝብል ሕቶ ኣለኒ"። ኣቶ ውብሸት ብወገኑ እቲ ረፈረንደም፡ ብናይ ዝበዝሐ ድምጺ ወይ 50 ካብ ሚእቲ ተደመሮ 1 ምዃኑ፡ ንምንጻል ዝኣክል ዓቢ ውሳነ ብኸምዚ ምውሳኑ ግቡእ ኣይኮነን ብምባል ይገልጽ። "ሓደ ምንጻል ዝደለየ ብሄር ሓደ ሚልየን ህዝቢ ኣለዎ ንበል። ካብዚ፡ እቲ 20 ሚእታዊት ዕድሚኡ ገና ስለዝኾነን ካልእን፡ ከይተሳተፈ እንተድኣተሪፉ፡ ካብቶም ዝተሳተፉ ድማ 50 ሚኢታዊትን ሓደን ንምንጻል ወይ ንምጽናሕ ምስ ዝድግፉ፡ እቲ ውሳነ ካብ ብምልኡ እቲ ህዝቢ 40 ሚኢታዊት ጥራይ'ዩ ዝውክል ማለት'ዩ" ይብል። እቲ ቅዋም ቅድሚ ምጽዳቑ ኣብ ዝነበረ ሰነድ (ቻርተር) መሰል ምንጻል ዝግድቡ ቅድመ ኩነት ከምዝነበረ ኣቶ ውብሸት ይጠቅስ። "ምግሃስ ሰባዊ መሰላት ሓደ'ዩ"። ከምዚ ዓይነት ቅድመ ኩነት ኣብቲ ቅዋም እንተዝነብሩ፡ ከምኡ'ውን ድምጺ ርእሰ ዉሳነ ንስምዒታውነት ዝተቓልዐ ናይ ምዃን ዕድሉ ኣብ ዓለም ብተደጋጋሚ ስለዝተርኣየ፡ ናይ መዳለዊ ጊዜ እንተዝነብርን ዳግም ዝካየደሉ ኣማራጺ እንተዝነብርም ከም ዝመርጽ የይዛረብ፥። በዚ ዘሎ ኩነታት ምስ ምግንጻል ተተሓሒዙ ዝመጽእ ሕማም ርእሲ ናይ ንብረት ምምቓል'ዩ። ኣብ መንጎ እቲ ዝንጸል ኣካልን እቲ ዝተረፈ ፈደሬሽንን ዝህሉ ናይ ንብረት ምምቓል ዝገዝኡ ሕግታት ብዘይምንባሮም "እቲ ኩነታት ብዓለምለኻዊ ሕጊ መሰረት'ድዩ ክካየድ? ዝብል ንጹር ኣይኮነን"። እቲ ቅዋም ናይ ምንጻል መሰል ዝህቦም ንብሄራት፡ ብሄረሰባትን ህዝብታትን እምበር ንክልላት ስለዘይኮነ፡ ኣብ ጉዳይ ኣብቲ ክልል ዝነብሩ ካልኦት ብሄራት ኣብቲ ባይቶ መንበር ዘለዎም ብሄራት ካልእ ሕልኽላኽ ዝፈጥር'ዩ ይብል ኣቶ ኪያ። ኣቶ ውብሸት ግን፡ ብመሰረት ኣወዳድባ ክልላት ኢትዮጵያ፡ ክልላት ናይ ብሄራት'የን ይብል። "ናይ ኣምሓራ፡ ኦሮሚያ፡ ትግራይ፡ ሶማሌ ወዘተ ብሄራዊ ክልላዊ መንግስቲ'ዮም ዝባሃሉ። ስለዝኾነ፡ ክልላት ናይ ብሄራት'የን ማለት'ዩ"። ምንጻል ደስ ዝበሎ ብሄር ወይ ህዝቢ ብሪፈረንደም ድምጹ ምስ ሃበ ቅርታ ዘለዎ ወገን ምስ ዝህሉ፡ "ቅርታ ንዘልዕለሉ ናብ ቦርድ መረጻ መንግስቲ ፌደራል'ዩ ዘቕርብ። እዚ፡ ካልእ ሕንቅል ቀንቅሊተይ'ዩ። እቲ መረጻ ዘካይዶ ቦርድ መረጻ ኢትዮጵያ'ዩ"። መጻኢ ዓንቀጽ 39 ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብይ ኣሕመድ ናብ ስልጣን ካብ ዝመጽእ ጊዜ ጀሚሩ፡ ብርክት ዝበሉ ነቐፍቲ ዓንቀጽ 39፡ ኣብቲ ዓንቀጽ ሰፊሩ ዘሎ ናይ ምንጻል ሓሳብ ክኣልየሎም ተስፋ ዝሰነቑ'ዮም ዝመስሉ። ኣብ ዝተፈላለዩ ሰላማዊ ሰልፍታት ናብቲ ዓንቀጽ ዘነጻጸሩ ጭርሖታት ተራእዮም'ዮም። እንተኾነ ግን ኣብታ ሃገር ዘሎ ህሉዉ ፓለቲካዊ ኩነታት ኣብ ግምት ብምእታው ንምእላዩ ይኹን ንምምሕያሹ ዘሎ ዕድል ትሑት'ዩ ይብል ኣቶ ውብሸት። "ካብ ጊዜ ደርጊ ኣትሒዙ ኣብ ሕጊ ዘለና ተኣማንነት እናወረደ መጺኡ'ዩ፡ ሕጂ'ውን ኣብ ዓንቀጽ 39 ኮነ ኣብ ከም ባንዴራ ዝበሉ ኣከራኸርቲ ጉዳያት ዝልዓል ምጉት ናይ ህልኽ ይመስለኒ" ይብል ኣቶ ውብሸት። "ስለዝኾነ ድማ እቲ ሕብረተሰብን ናይ ፓለቲካ ሓይልታትን ህድእ ኢሎም ኣብቲ ጉዳይ ዝላዘብሉ ጊዜ ዝበጻሕና ኮይኑ ኣይስመዓንን"።