መጽናዕቲ መንሽሮ-ጡብ ኣብ ኣፍሪቃ
ዛጊት ኣብ ኣፍሪቃ ኣዝዩ ድሩት ዝዀነ መጽናዕቲ መንሽሮ-ጡብ'ዩ ተኻዪዱ። ከምቲ ኣብ ካልእ ሸነኻት ዓለም ዝካየድ መጽናዕትታት፡ማለት ብኣገባብ ዝተሃንጸ ኣብ ህዝቢ ዝተመርኮሰ ጸብጻብ ዚቐርብ፡
4 ለካቲት ኣህጉራዊ መዓልቲ መንሽሮ መብዝሕትኡ እዋን ኣብ ኣፍሪቃ እቲ ሓበሬታ ካብ ክሊኒካት ዝርከብ መዛግብቲ ስለ ዝውሰድ ንኣድማዕነት መጽናዕቲ ይጸልዎ'ዩ። ሕማም መንሽሮ ዓመታዊ 14 ሚልዮን ሰባት ዝለክፍን 8̇̇.8 ሚልዮን ዝቐዝፍን ሕማም እዩ። እዚ ሕማም እዚ ንኣህጉርና ካብ ዝበድሁዋ ሕማማት እቲ ዝኸፍአን ዝዓበየን እዩ። ስለዝኾነ ኣህጉራዊ ውድብ ምክልኻል መንሽሮ፡ ኣብ 2008፡ አህዛብ ዓለም ነዚ ሕማም ንምፍዋስን ንምክልኻል ን4 ለካቲት ኣህጉራዊ መዓልቲ መንሽሮ ክትክውን ሓርዩዋ። ብዛዕባ እዚ ሕማም እዚ ሰፊሕ መጽናዕቲ ዘካየደ ኤርትራዊ ስፔሻሊስት ፓቶሎጂ ዶክተር ኣስመሮም ተስፋማርያም ሰንጋል፡ መንሽሮ-ጡብ ሓደ ካብ'ቶም ኣዝዮም ዜማስኑን ዝቀትሉን ንደቂ ኣንስትዮ ዘሳቒ ዘሎ 25% ናይ ኵሎም ዓይነት ሕማማት ምዃኑን ኣብ ኣፍሪቃ እናሰፍሐ ይኸይድ ምህላዉን ይሕብር። ዶክተር ኣስመሮም ምስ ካልኦት ተመራመርቲ ብጾቱ ኰይኑ፡ ኣብ ልዕሊ 678 ዝዀና ኤርትራውያንን ሱዳናውያንን ደቂ'ንስትዮ ዘካየድዎ መጽናዕቲ ንትምህርትን ኣፍልጦን ኣብ ቢ.አም.ሲ. ዝበሃል ማዕከን ስነ-ፍልጠት ተሓቲሙ ተዘርጊሑ ኣሎ። እቲ ኣብቲ መጽናዕቲ ዝተኻተተ ዳታ ካብ መዛግብ ሕክምና'ዩ ተወሲዱ - ካብ ኣብ ሱዳን ዚርከብ ገዚራ ዩኒቨርሲቲ (ስነ-ሕማም ላቦራቶሪ) ከምኡ'ውን ሃገራዊ ጥዕና ላቦራቶር (ኣስመራ)። እቲ ዘድሊ ገምጋም ናይ'ቶም ምልክታት-ሕማም (ኢ.ኣር፡ ፒ.ኣር፡ ኤች.ኢ.ኣር.2) ካብ 2011-2015 ዝተመርመራ፡ ብኣንስተይቲ መንሽሮ ናይ ዝተጠቕዓ'ዩ ብእርኑብ ኣገባብ ቀሪቡ። ማእከላይ ዕድመ እተን ዝተመርመራ ደቂ'ንስትዮ 48.8 ኢዩ። መብዝሕትአን (70%) ኣብ ጡበን ጥረ (ቲ-2 ፡ ቲ-3 ዝዓይነቱ ጥረ - ማለት ብሓይሊ ከስፋሕፋሕ ዝጀመረ)፡ ካባታተን 50% ድማ ናብ ጽኪ ዝኸደ ማህሰይቲ ነይሩወን። ካብ 50% ትሕት ዝብል ዝቝጽረን ድማ ኣዝዩ ዝተሓላለኸ ጥረ ዝነበረን ኰይኑ ኣብ መብዝሕትአን እቲ ሕማም ዝተጋህደሉ እዋን ኣብ ንኡስ ዕድሚኤን እዩ። መጽናዕቲ ዶክተር ኣስመሮም ከምዝሕብሮ፡ ኣብ ኣፍሪቃውያን ዘሎ ሕማም ጡብ-መንሽሮ ካብ ጸዓዱ ምዕራባውያን መጻምድተን ለጠቕ ይብል። ይዅን እምበር ኣብ ኣፍሪቃ ብምኽንያት መንሽሮ-ጡብ ናይ ዝሞታ ቍጽሪ ደቀንስትዮ ኣዝዩ ይዛይድ። መንሽሮ ጡብ ኣብ ኣፍሪቃውያን ደቂ'ንስትዮ ሓያልን ዘየናሕስን እዩ። ብሸነኽ ዕድመ'ውን እንተ ተራእየ ዕድመ ናይ'ተን ኣብ ኣፍሪቃ ዝርከባ ግዳያት መንሽሮ-ጡብ ካብ ጸዓዱ ምዕራባውያን መጻምድተን ለጠቕ ዝበለ እዩ ግን ስለምንታይ? እቲ ዝቐረበ መጽናዕቲ ትሕዝትኡ ኣዝዩ ሳይንሳዊ ብምዃኑ ንምርድኡ ክብድ ይብል። ብሓጺሩ ግን ግዳያት መንሽሮ-ጡብ ዝኾና ደቅንስትዮ ኣፍርቃውያን እዋናውን ዓይነታውን ዝሓሸ ክንክንን ምስ ዝረኽባ ህይወተን ከም'ተን መጻምድተን ምዕራባውያን ክመዓራረ ይከኣል ይኸውን። "ሆርሞን-ሪሰፕቶርነት" መብዝሕትኡ ጊዜ ናይ መንሽሮ-ጡብ ዋህዮታት ሪሰፕቶራት (ስርሓት ፕሮቲን) ኣሎዎም፣ እዚ ማለት ምስቲ ህዋስ ዘወሃህድ ሆርሞን ሃልዪዎ ነቲ ህዋስ ንኽዓቢ ይረድኦ። ንሆርሞን ዝቀባበል ሪሰፕቶር ዘለዎም ህዋሳት መንሽሮ-ጡብ "ኣዎንታውያን ኢ.ኣር." (አስትሮጀን ሪሰፕቶር) ኢሎም ይጽውዑ። ዳርጋ 70% መንሽሮ-ጡብ "ኣዎንታውያን ኢ.ኣር." እዮም - ብቅልል ዝበለ ኣዘራርባ፡ ንህዋሳት ክከናኸኑ ተኽእሎ ዘሎዎም ከም ማለት'ዩ። ብሓጺሩ፡ እቶም ህዋሳት ን 'ሆርሞናዊ ፍወሳ' ይቀባበልዎ። ብኣንጻሩ፡ እቶም ብ"ኣሉታውያን ኢ.ኣር." ዝፍለጡ ድማ ህዋሳት ን 'ሆርሞናዊ' ፍወሳ ኣይቀባበልዎን ማለት'ዩ። እቲ ደረጃ "ኣሉታውያን ኢ.ኣር." ናይ ኣብ ኣፍሪቃ ዝርከባ ግዳያት መንሽሮ-ጡብ ካብ ጸዓዱ መጻምድተን ክብ ይብል። እዚ ኸኣ ን'ሆርሞናዊ' ፍወሳ ናይ ምቕቕባል ተኽእሎታት ለጠቕ ይብል ማለት'ዩ። "ሞለክዩላዊ-ሳብ ታይፕስ" እቲ ኣስመሮም ተስፋማርያም ሰንጋልን ብጾቱን ዘቕረብዎ መድናዕቲ ኣብ ሆርሞን-ሪሰፕቶርነት ዘማእዘነ ጥራይ ዘይኰነስ ኣብ "ሞለክዩላዊ-ሳብታይፕስ" ዝተመርኰሰ ናይ መንሽሮ-ጡብ ኣብ ምዕባሌ ሓደስቲ ክልሰ-ሓሳባት ዘሎዎ ተራ ይገልጽ። እወ፡ ኣስመሮምን ብጾቱን መንሽሮ-ጡብ ክሳብ ክንደይ ዝተጨናፈረ ሕማም ምዃኑ ይገልጹ። ንዶክ. ቻክ ፐሩው ዝግብኦ ጻማ ብምሃብ፡ ብጠመተ ጂን ክርአ ኸሎ ብርክት ዝበሉ "ሞለክዩላዊ-ሳብታይፕስ" ናይ መንሽሮ-ጡብ ከም ዘሎዉ ይሕብሩ። "እቲ ኣዝዩ ዝተመሳቐለ ስእሊ ናይ'ቶም "ሳብታይፕ" ብሞለክዩላውን ጀነቲካውን (መፈጠራዊ) ሓበሬታ ናይ ትዩሞራዊ ህዋሳት'ዩ ዝውሰን" ይብሉ። ነቲ መጽናዕቲ ኣብ ኣርባዕተ ክፋላት ከም ዝምቐል'ውን ይሕብሩ - ሉሚናል አይ፡ ሉሚናል ቢ.፡ ኤች.ኢ.ኣር. ከምኡ'ውን ትሪፕል ነጋቲቭ እናበሉ የዕሙቑዎ። እቲ ኣከፋፍላ መጽናዕቲ ኽኣ ንጸዓዱ ምዕራባውያን ኣብ ሓደ ትሕዝቶ ዘሎዎ መድርኽ ከብጽሕ እንከሎ ንኵነታት ኣፍሪቃውያን ደቂ'ንስትዮ ግን ብግቡእ ኣይፍትሽን፡ ይብሉ። መደምደምታ እቲ መጽናቲ ኣብ መደምደምታ እቶም ተመራመርቲ እቲ መጽናዕቲ ደረት ከም ዘሎዎ ይሕብሩ፣ እዚ ኸኣ ካብ ኤርትራ ዝተረኽበ መርኣያ ናይ መስርሕ ጸገማት ከም ዝነበሮ፣ ብሸነኽ ሱዳን ድማ ገለ ካብተን ደቂ'ንስትዮ ናይ ኤች.ኢ.ኣር-2 መርመራ ከም ዘይተገብረለን፡ እዚ ድማ መደምደምታ ክጸልዎ ከም ዝኽእል ይሕብሩ። ይዅን'ምበር እዚ መጽናዕቲ'ዚ፡ ኣፍሪቃውያን ተመራመርቲ ጥጡሕ ሃዋህውን ግቡእ መሳርሕን ምንጭታት-ሓገዝን እንተ ዝረኽቡ ምስ ካልኦት ኣህጕራውያን መጻምድቶም እናተሓባበሩ ብኣድማዕነት ክሰርሑ ከም ዝኽእሉ የርኢ።