ፕሮፌሰር ኣሌክስ ድቫል፡ “ሽልማት ኖቤል ንባዕሉ ፈተነ’ዩ"
ድሕሪ ሽልማት ኖቬል ሰላም ዶክተር ኣቢዪ ኣሕመድ ኣብ ዝተፈለላየ ኩርናዓት ዓለም ዝነብሩ ኤርትራውያንን ኢትዮጵያውያንን ዝመሰሎም ርእይቶ ይህቡ ኣለው።
እቶም ብፖለቲካዊ ጉዳይ ኤርትራ ዝግደሱ ወጻእተኛታት ምሁራት'ከ እንታይ ይብሉ? ምስ ቢቢሲ ትግርኛ ኣካፊሎም ኣለው - ርእይተኦም እነሆ!! ዶክ. ኣለክስ ድቫል ዋና ዳይረክተር ናይ 'ዎርልድ ፒስ ፋዉንደሽን' (World Peace Foundation)፡ ከምኡ'ውን ናይ ምርምር ፕሮፈሰር ኣብ ታፍትስ ዩኒቨርሲቲ (ክፍሊ ሕግን ዲፕሎማስን) ኢዩ። ንሱ ቀንድን ምኩርን ፈሊጥ ቀርኒ-ኣፍሪቃ'ዩ። ብዛዕባ ጥምየት፡ ግርጭት፡ ህንጸተ-ሰላም፡ ከምኡ'ውን ንቅያር መሻክል ርድኢት ድኹማት ሃገራትን ዝፈሸሉ መንግስትታትን ዓቢ መጽናዕቲ ዘካየደ ተመራማሪ'ዩ። ዶክ. ኣለክስ ድቫል ዋና ዳይረክተር ናይ 'ዎርልድ ፒስ ፋዉንደሽን "ገለ-ገለ ናይ ሰላም ሽልማታት-ኖቤል ሓደ ዉልቀ-ሰብ ወይ ከኣ ትካል ኣብ ህይወቱ ምሉእ ብዝተጓነጸፍዎ ዓወታት'ዮም ዝትመኑ። ገሊኦም ብልጫታት ኣብ ተስፋ ዝዓሰሎም ስርሓት'ውን ይምርኰሱ'ዮም። እቲ ብ 2009 ንፕረዚደንት ባራክ ኦባማ ዝተዋህበ ሽልማት-ኖቤል ከም ኣብነት ክውሰድ ይከኣል። ኦባማ፡ ኣብቲ እዋንቲ፡ ሓያል ኣምር-ተለውጦ ሒዙ ከም ዝቐረበ'ምበር ክምስከረሎም ዚከኣል ናይ ሰላም ዓወት ዝተጐናጸፈ መራሒ ኣይነበረን" ክብል ፕሮፈሶር ድቫል ሓሳቡ የካፍል። ቀጺሉ ኸኣ "እቲ ሽልማት ንኦባማ ዓቢ ጾር'ምበር ዓቢ ጸጋ ኣይነበረን ክበሃል ይከኣል። ነቲ ዝተዓደሎ ሽልማት ንክበቕዖ ኣዝዩ ጸዓረ፣ ነቲ ሽልማት ኣብ ከብሒ ዝቕመጥ መጋየጺ ወይ ከኣ መሰለም-ገዛ ገይሩ ኣይርእዮን ነበረ። ነቲ ብልጫ ብኻልእ ሸነኽ ክንርእዮ ከሎና፡ ኣብ ቤተ-ክርስትያን ካቶሊክ ቅድስና ወይ ከኣ ብጽእና ዝወሃቦ ሰብ ድሕሪ ሞቱ'ዩ" ክብል የዘኻኽር። ናብ'ቲ ንዶክተር ኣቢዪ ዝተዋህበ ሽልማት ብምምላስ፡ "እቲ ንቀዳማይ ምኒስተር ኣቢዪ ዝተዋህበ ብልጫ ከምቲ ንፕረዚደንት ኦባማ ዝተዋህበ ብልጫ ጌርና ክንርእዮ ንኽእል። ብቐዳምነት እቲ ኮሚቴ በቲ ቀዳማይ ምኒስተር ኣቢዪ ተማባጺዕዎ ዘሎን (ንምትግባሩ ዝፈታትኖ ዘሎን) ድኣ እምበር በቲ ድሮ ዝተጓናጸፎ ዓወት ኣይኰነን ሸሊሞምዎ። እቲ ሽልማት ንባዕሉ ፈተነ'ዩ፣ ህዝቢ ኢትዮጵያን ጐረባብቲ ሃገራትን ነቲ ፈተነ ክሰግሮ ተስፋ ኣንቢሮምሉ ኣሎዉ" ይብል ፕሮፈሶር። ኣስዒቡ፡ "ንቀዳማይ ምኒስተር ኣቢዪን ደገፍቱን ነዚ ብልጫ ከም መርኣያ ቅንዑነት ፖሊሲታቱ ተጠቒሞም ሕጋውነት ከልብስዎም ይፍትኑ ይዀኑ። ብእኡ መሰረት ከኣ (ናተይ'ዩ ቅኑዕ ብምባል) ነቶም ካልኦት ጠለባት ክጻብእዎም ይጅምሩ ይዀኑ። ከምኡ ምስ ዚገብር ኣብ ጌጋ መንገዲ ክኣትዉ'ዮም ማለት'ዩ፣ እቲ ዝሓሸ ቀዳማይ ምኒስተር ኣቢዪ ነቲ ብልጫ ከም ሓደ ልዑል ሽቶ ገይሩ ክጥቀመሉ ይግባእ - ጽባሕ ክሕተተሉ ስለ ዝዀነ። "ቀዳማይ ምኒስተር ብተደጋጋሚ ብመንጽር እዚ ተነቢሩሉ ዘሎ ትጽቢት ክፍተን'ዩ፣ ንሱን ሰዓብቱን ንኻልኦት ተወዳደርቱ ሓንጎፋይ ኢሎም ብሕድገትን ዕርቅን ክቕበሉዎም ይግባእ። እንድሕሪ ከምቲ ልሙድ፡ ግርጭት'ኳ ይጽንሓልና፡ ብሓርፋፍ ኣገባብ ክጐዓዙ እንተድኣ ጀሚሮም ህዝቢ ብዝሓየለ ኣገባብ ዓገብ ክብሎምን ክተሓሓዞምን'ዩ። "ነዚ ብልጫ'ዚ ፍሉይ ዝገብሮ ሓደ ነገር ኣሎ። ኣብ ዝሓለፈ እዋን፡ ክልተ ሃገራት ምስ ዝጻብኡ፡ ወይ እሉኽ ምስ ዝነብሮም ሓቢሮም ንዕርቂ ምስ ዝቐርቡ፡ እቲ ኮሚቴ-ኖቤል ንክልቲአን ሃገራት ብሓባራ ናይ ሰላም ብልጫ-ኖቤል ይሽልመን ነበረ" ይብል ፕሮፈሰር ድቫል። "ሎም-ዓመት ግን እቲ ብፋም-ፋም ንዶክተር ኣቢዪ ዝተዋህበ ሽልማት ብፍጹም ስቕታ ንፕረዚደንት ኢሳይያስ ኣፍወርቂ ካብ ምሽላሙ ክቝጠብ ምዕዛብ ሓድሽ ተርእዮ'ዩ። ፕረዚደንት ኢሳይያስ ከይተሸለመ ብምትራፉ እዚ ካብቲ ዝጸንሐ ልምዲ ትካል-ኖቤል ፍልይ ይብል" ብምባል ፕሮፈሰር ኣሌክስ ድቫል ርእይቶኡ ይድምድም። ፕሮፈሰር ጀቲል ትሮንቮል ብወገኑ፦ ፕሮፈሰር ጀቲል ትሮንቮል ብዛዕባ ቀርኒ ኣፍሪቃ፡ ብቀንዱ ኸኣ ብኵነታት ኤርትራን ኢትዮጵያን ሓያልን ሓያሎን መጽናዕትታት ዜካየደ ኖርወይ ዝመበቈሉ ተመራማሪ'ዩ። ርእይትኡ ከኣ ብኸምዚ የካፍል። "ናይ ሰላም ብልጫ-ኖቤል ንዶክተር ኣቢዪ ኣሕመድ ምሃብ እቲ ብልጫ ናብ ሕመረት-ቁምነገሩ ከም ዝተመልሰ'ዩ ዝቝጸር፣ ምኽንያቱ ሓደ ካብ ዕላማታት ብልጫ-ኖቤል ኣብ መንጎ ኣህዛብ ዝመጽእ ስኒትን ሕውነትን፣ ዉደባ ጉባኤ ሰላም ወይ ከኣ መስርሓት ሰላም፡ ከምኡ'ውን ውገዳ ኣጽዋር ንምትእትታው ተባሂሉ ስለ ዝተነድፈ" ይብል ፕሮፈሰር ጀቲል ትሮንቮል። "ኣብ ታሪኽ ናይ ብልጫ-ኖቤል ተመሊስና ክንርኢ ከለና፡ ሓሓሊፍና እቲ ኮሚቴ-ኖቤል ነቲ ብልጫ ንምንታይ ንገሊኦም ሰባት ከም ዝሃበ ምልክት-ሕቶ ዜንበርናሉ እዋን ይንበር'ምበር፡ ኣብዚ ዓመት'ዚ ግን እቲ ብልጫ ናብ ዶክተር ኣቢዪ ኣሕመድ ብምውዳቑ ኣብ ልክዕ መዓላ ውዒሉ ክበሃል ይከኣል። ብኻልእ ኣዘራርባ መንፈስን ዕላማን ኣልፍረድ ኖቤል (መስራቲ) ኣብ ሽቶኡ ከም ዝወቕዐ'የ ዝርእዮ። እቲ ብልጫ ንፍረ-ጻማ ዶክተር ኣቢዪ ዚበቅዕ'ዩ፣ ኣብዚ ሓጺር እዋን ስልጣኑ ዜፍረዮም ስርሓት ምስ ቀንዲ መንፈስን ዕላማን እቲ ብልጫ ይሳነዩ'ዮም" በለ። ቀጺሉ ሚስተር ፕሮፈሰር ጀቲል ትሮንቮል፡ "ይዅን'ምበር፡ እዚ ዉሳኔ'ዚ ከም ዕላዊ መጽደቒ ስርሓት ዶክተር ኣቢዪ (endorsement)፡ ወይከኣ ከም ንዅሎም ፖሊሲታቱን ንጥፈታቱን ዜመጕስ (ከምኡ'ውን ጕድለታት ዝጥቝም) ክንበብ የብሉን። እቲ ኮሚቴ-ኖቤል ንዶክተር ኣቢዪ ክሽልም ከሎ ዝተጠቕመሉ ኣስተገናዝቦ፡ እኳ ድኣ ኣድሚቑ ዜስመረሎም መጐታኡ፡ ነቲ ንናይ ኤርትራን ኢትዮጵያን ደስኪሉ ዝነበረ ዅነት ንኸንቀሳቕስ ዝወሰዶ ተበጕሶኣዊ ስጕምቲ፣ ኣብ ኢትዮጵያ ዉሽጢ ብዜርሓዎም መዓጹ ለውጥታት፣ ኣብ ዞባ ቀርኒ ኣፍሪቃ ሰላምን ምርግጋእን ምእንቲ ክነግሱ ብዜተኣታተዎ ተበግሶ ክዀኑ ከለዉ፡ ኵሎም ኣብ'ቶም ቀዳማይ ሚኒስተር ኣቢዪ ዝወሰዶም ስጕምትታት ዝተመርኰሱ'ዮም። "ኰይኑ ድማ፡ እቲ ኮሚቴ-ኖቤል ሚዛኑ ኣብ'ቶም ኣብ መስርሕ ዘሎዉ መደባት ብምትኳር'ምበር ኣብ ዉዱኣት ናይ ስራሕ መደባት ኣይኰነን ትዅረቱ ኣንቢሩ" ክብል ይምጕት። ርእይቶኡ ብምቕጻል፡ "ከም ሓቁ፡ እቲ ብልጫ ክትዓት ወሊዑ'ዩ - ዶክተር ኣቢዪ እቲ ሽልማት ይግብኦ ድዩ ወይስ ኣይፋልን? እቶም ዝተላዕሉ ኣብነታት ከኣ ከም እኒ ኣብ ዉሽጢ ሃገር ዝተወልዑ ምርጻማት፣ ዘይምርግጋእ፣ ምዝንባል ዜጋታት ኢዮም - ኵሎም ኣብ እዋን ዶክተር ኣቢዪ ዝተኸሰቱ ተርእዮታት" እናበለ ነቶም ዝቐረቡ ወቐሳታት ይትንትን። "እዞም ዝተጠቕሱ ኣብነታት ርትዓውያን'ዮም-ምናዳ ብሸነኽ እቶም ዝተነኽኡ ሰባት ክርአ ኸሎ። እቲ ሽልማት ኸኣ ንቀዳማይ ሚኒስተር ኣቢዪ ብዝያዳ ኣብ ኵነታት ዉሽጢ ሃገር ብምትኳር ኣብ ሓድሕድ ኣህዛብ ክሰፍኑ ዝግብኦም መስርሓት ዕርቂ ንክደፍኡሉን ናይ ጸጥታ መትንታት ከኣ ንከሐይሉን ዜተባብዕ ሽልማት ክኸውን ይግባእ-እዚ ማለት ኣብ ክንዲ ኣብ ዞባዊ መስርሓት ሰላም ምሒር ምትኳር" ብምባል ነቶም ወቐሳታት ብኻልእ ሸነኹ ክርእዮም ይፍትን። "ጕዳያት ዉሽጣዊ ኵነታት ኢትዮጵያ በቲ ካልእ ሸነኹ ክርአ ኸሎ ግን" ይብል ትሮንቮል፡ "ፈደራላዊ መንግስቲ ኢ.ህ.አ.ዴ.ግ. ኣዝዩ ስለ ዝተዳኸመ፡ ከምኡ'ውን ናይ ፖለቲካ ስልጣን ኰነ ፍጹም ሸውሃት ከም ዘይብሉ ይርአ'ዩ፣ ከምኡ ስለ ዝዀነ ድማ እቲ መንግስቲ ሰላም ኣብ መላእ ሃገር ንክሰፍን፡ ንግጭታት ከኣ ንክሽምግል፡ ንክእሰሩ ዝግብኦም ሰባት ንክኣስርን'ውን ብቑዕ ኣኽእሎ የብሉን። ስለዚ ኣብ ዉሽጢ ክልላት ምጡን ዓቕሚ ሒዙ እቲ ዝድለ ዝተዛብዐ መስርሕ-ሰላም ንክተሓሓዞ ይሽገር ከም ዘሎ ንርእዮ ኣሎና" ይብል። "ስለዚ፡ ዋላ'ኳ ቀ/ሚ ኣቢዪ ፈጻሚ ወይ ከኣ ዝለዓለ ፖለቲካዊ ስልጣን ይሃልዎ በቶም ኣብ ዉሽጢ ኢትዮጵያ ዝተኸሰቱ ሽግራት ብቀጥታ ክሕመ ኣይክእልን" ክብል ይምስክር። "እቲ ምስ ኤርትራ ዝካየድ ዘሎ፡ ማለት እቲ ተሸኺሉ ደው ዝበለ መስርሕ 'ሰላም' ከም ዘርእዮ ግን፡ ሰላም መሰነይታ ከም ዘድልዮ ክንዕዘብ ንኽእል" በለ። ወሲኹ "ኣነ ከም ዝርድኣኒ ፕረሲደንት ኢሳይያስ ኣፍወርቂ'ዩ ሰላም ንከውሕስ ዝሕጥ ዝብል ዘሎ፣ ህይወት ዜጋታት ኣብ ንቡር ንከይምለስን ክልተኣዊ ርክባት ንከይተኣታቶን ነግፈረግ ዝብል ዘሎ" ክብል ይወቅስ። "ብዉሑዱ ኢትዮጵያ፡ ሰለስተ ክልተ-ዝጐንኡ ስምምዓት ብሸነኽ ኣስመራ ንክጸድቁ ኣቕሪባ'ያ፣ ኤርትራ ግን ጭቡጥ ግብረ መልሲ ኣይሃበትሉን። ርግጽ'ዩ፡ እዚ ናይ ባዕሉ ምኽንያታት ዘሎዎ፡ ኣብ ናይ ቀደም ዕላማ ኢሳያስ ኣፍወርቂ ዝጥምት ኰይኑ ንረኽቦ - እቶም ዕላማታት ምስ ቀዳማይ ምኒስተር ኣቢዪ ዜቕረቦም እማመ ውህደት ስለ ዝጐድሎም። "እቲ ናይ ሰላም መስርሕ ንቕድሚት ንኽደፍእ ኵሎም ሸነኻት (እንኮላይ ህዝባዊ ወያነ ሓርነት ትግራይ ሓዊስካ) ክዋስእዎ ይግባእ። እቲ ቀንዲ መፍትሐ፡ ብግዝኣታውን (መሬታውን) ብማሕበራውን ብቍጠባውን ሸነኽእቱ ክርአ ኸሎ ህዝብን መንግስትን ትግራይ ዘይብሉ ኣይከውንን'ዩ" ይብል ትሮንቮል። "ብስግንጢር፡ ብርክት ዝበሉ ኤርትራውያን ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ነቲ ሽልማት ተቓዊሞሞ'ዮም-ፕረሲደንት ኢሳይያስ ኣፍወርቂ ዜጻዕደወ መስርሕ ጌሮም ስለዝወሰዱዎ። ኣነ ከም ዝመስለኒ እዚ ነቲ ጕዳይ (ሽልማት) ኣቕሊልካ ምርኣይ'ዩ እብል። እዚ ኸኣ ንቅንዑነት ታሪኽ ብልጫ-ኖቤል ኣብ ግምት ዘየእቱ ስለ ዝዀነ። መብዝሕትኡ ጊዜ፡ ናይ ሰላም ሽልማት ክወሃብ ከሎ ነቶም ክልተ መጻብእቲ ብሓባራ'ዩ ዝወሃብ፣ ናይ ሎሚ ዓመት ሽልማት ግን ፍልይ ይብል። ብፍላጥ ንፕረሲደንት ኢሳይያስ ምፍላይ ኮሚቴ-ኖቤል ኣብ ልዕሊኡ ዘሎዎም ወቐሳታት'ዩ ዜመልክት - ኣብ ልዕሊኡን ስርዓተ-መንግስቱን። እዚ ዉሳኔ ኸኣ ንግህሰት ሰብኣዊ መሰላትን ጕድለተ ዲሞክራስያዊ ለውጥታትን ዘመልክቱ'ዮም" እናበለ ጀቲል ትሮንቮል ርእይቶኡ ይድምድም። ከርት ሊንድየር እውን እዚ ዝስዕብ ርእይቶ የቕርብ፦ ከርት ሊንዲጀር ኣብ ኬንያ ዝመደበሩ፡ ኣብ ልዕሊ ኤርትራን ኢትዮጵያን ጥራይ ዘይኰነስ ኣብ ዅለን ሃገራት ኣፍሪቃ ደቂቕ ኣፍልጦ ዘሎዎ ሆላንዳዊ ጋዜጠኛ'ዩ (NRC Handelsblad ) ኢዩ፣ ንሱ ዘካይዶ 'The Africanists.info' ዝስሙ ወብሳይት'ውን ኣሎዎ። ብዛዕባ ንቀዳማይ ምኒስተር ኣቢዪ ኣሕመድ ዝተዓደለ ብልጫ-ሰላም ኣልዒልና ንርእይቶኡ ክህበና ምስ ተወከስናዮ ዝሃበና መልሱ ከም ዘለዎ እንሆ ... "ዓመት-ዓመት ኣብ ከባቢ'ዚ እዋን ሰደቓ-ወጻኢ ናይቲ ዝሰርሓሉ ጋዜጣ ሽልማት ብልጫ ሰላም ንመን ኰን ክበጽሖ'ዩ ኢሉ ሓበሬታ ንምስማዕን ንምቅላሕን ድሉው ኢዩ። እቲ ብልጫ ንሓደ ሕጹይ ኣፍሪቃዊ ኣይክበጽሕን'ዩ ብምባል ብሃንቀውታ ኣይተጸበኹን፣ ብዜደንቕ ኵነታት ናብ ዶክተር ኣቢዪ ኣሕመድ ብምብጽሑ ካን ገሪሙኒ" ይብል ከርት ሊንድየር። "ንናይ ስራሕ ብጾተይ 'እቲ ኵሉሳዕ ፍሽኽ ዚብልን ብዛዕባ ፍቕሪ ወትሩ ግዜ ዚዛረብን መራሒ፡ ጌና ኣብ ጐደና መስርሕ-ሰላም ዚጐዓዝ ዘሎ፡ ግን ዕላማኡ ዘይተሰኻዓሉ መራሒ' እናበልኩ'የ ዝገልጾ። ብርክት ዝበሉ ብርቂ መግለጺታት ይሃብ'ምበር ናይ ሰላም ብልጫ ንምርካብ ዘብቅዑ ስርሓት ጌና ኣይተሰኻዓሉን" ይብል ከርት። "እቲ ምስ ኤርትራ ዝተገብረ ናይ ሰላም ስምምዕ ኣብ ፍረ ኣይበጽሐን፣ እቲ ዶብ ጌና ተዓጽዩ'ዩ ዘሎ፡ ኣብ መንጎ ክልቲአን ሃገራት ክካየድ ትጽቢት ዝተገብረሉ ንግዲ'ውን ገና ኣይተሳኽዐን። ብዓቢኡ፡ ገለ-ገለ ሸነኻት ኢትዮጵያ እቲ ዝተበጽሐ ስምምዕ-ሰላም ጌና ኣይተዋሕጠሎምን ዘሎ። ኣብ ኣብ ዉሽጢ ሃገር ዝተኣታተዉ ፖሊሲታቱ ከም ብርቂ (ሱር-ነቀል) ክርኣዩ ይኽእሉ፣ እዚ ኸኣ ኢትዮጵያ ዓቃብተኛ ሃገር (conservative) ስለ ዝዀነ። "እቲ ፈለማ እዋን ሕጽኖቱ ትእምርቲ ሰላም ብጠመተ ኢትዮጵያውያን መለለዪኡ ዀነ። ናይ ፖለቲካ ቅርዓታት ምኽፋትን ናጽነት ሓሳብካ-ምግላጽን ብርቂ ዝዀኑ ለውጥታት'ዮም። ፖለቲካዊ ቅርዓታት ብምኽፋቱ ግን ንዜኖፎብያ ቦታ ከፊቱሉ'ዩ - ንዓሌታዊ ሃገራውነት ንኽዕንብብ ዕድል ፈጢሩ። ኰይኑ ድማ ኵነታት ናብ ህውከትን ሓይልን ኣምርሑ፣ ብኣማኢት-ኣሽሓት ዝቝጸሩ ሲቪላውያን ዜጋታት ከኣ ተመዛበሉ" እናበለ ከርት ሊንድየር ነቕፌታኡ ገለጸ። ርእይቲኡ ብምቕጻል፡ "እቲ ንዓመታ ተመዲቡ ዘሎ ምርጫ፡ ምስ'ዚ ንርእዮ ዘሎና ዓሌታዊ ጐንጺ ምስ ዚወሃሃድ ኵነታት ክባርዑ ይኽእሉ'ዮም። ብተወሳኺ፡ እቲ ስልጣን ጌና ኣብ ኢድ ኢ.ህ.አ.ዴ.ግ. ኢዩ ዘሎ፡ መራሒኡ ድማ ቀ/ሚ ኣቢዪ ኢዩ። ኢ.ህ.አ.ዴ.ግ. ከኣ'ዩ ነቲ ዝሓለፈ መንግስቲ ሕማቕ ሽም ዘውሃቦ። ትጽቢት ብዙሓት ኢትዮጵያውን ኢ.ህ.አ.ዴ.ግ. ንክሓቅቕ'ዩ ነይሩ፡ ኣይኰነን ግን። "እቲ ዝሓሸ እዚ ሽልማት ከስዕቦ ዚኽእል ለውጢ ንዶክተር ኣቢዪ ኣሕመድ ርእሰ-ተኣማምነት ከምጽኣሉ ይኽእል ይኸውን። ኢትዮጵያ ኣብ ዘየተኣማምን ኵነታት እያ ዘላ፣ ንሰላም ዝጻብኡን ዝዕንቅፉን ግዝያት ኣለዉ" ብምባል ከርት ሊንድየር ርእይቶኡ ይድምድም።