ኣብ ሶማሊ ላንድ፡ ኩሉ ዕድጊ ብተንቀሳቓሲ ቴለፎናት (ሞባይል) ምክያድ ዳርጋ ልሙድ ተርእዮ እናኾነ ይኸይድ ኣሎ
እታ ንእሽቶ ሶማሊላንድ፡ ዝኾነ ይኹን ናይ ዓለም መራሒት ክገብራ ዘኽእል ነገራት የብላን። እንተኾነ ግን፡ እዛ ብ1991 ካብ ዓባይ ሶማልያ ብምፍላይ ርእሳ ከም ሃገር ቆጺራ ዝኣወጀት እሞ ብማሕበረሰብ ዓለም ግን ገና ተፈላጥነት ዘይረኸበት ዓዲ፡ ብዘይ ጥረ ገንዘብ ዝናበር ሕብረተሰብ ናብ ምፍጣር ገጻ ተምርሕ ዘላ ትመስል።
ሓደ ዶላር ኣሜሪካ 9,000 ሽሊንግ ሶማሊላንድ ይሽረፍ። ኣብ ርእሰ ከተማ ሃርጌሳ ኣብ ዝርከብ ናይ ጽርግያ ዳስ ይኹን ሱፐር ማርኬት ዝግበር ዕድጊ ኩሉ ብተንቀሳቓሲ ቴለፎናት (ሞባይል) ምክያድ ዳርጋ ልሙድ ተርእዮ እናኾነ ይኸይድ ኣሎ። "ዝበዝሕ ሰብ ኣብዚ ሕጂ እዋን ብሞባይል'ዩ ዝኸፍል" ይብል ነጋዳይ ሃርጌሳ ዑመር፡ ብሓደ ኢዱ ብተንቀሳቓሲት ቴለፎኑ ክፍሊት እናካይደ። "ኣዝዩ ዝቐለለ እዩ" ደጊሙ ይገልጽ። ምንም እኳ ምዕቡላትን ኣብ ምምዕባል ዝርከባ ሃገራትን ኩለን፡ ብዘይ ጥረ ገንዘብ ዝካየድ፡ ብቴለፎናት ናብ ዝግበር፡ ክፍሊት ወይ ኮንታክትለስ (ብዘይ ኢድ ሰብ) ዕድግን መሸጣን ገጸን ይኸዳ እንተለዋ፡ ንሶማሊላንድ ናብኡ ገጹ ዝደረኻ ነገር ግን ፍሉይ'ዩ። እቲ ነዛ ርእሳ ከም ሃገር ዝኣወጀት ሶማሊላንድ ክንዮ ጥረ ገንዘብ ክትከይድ ዝደረኻ ቀንዲ ምኽንያት፡ ምውዳቕ እቲ ሺሊንግ ተባሂሉ ዝፍለጥ ባጤራኣ እዩ። ኣብዚ እዋን'ዚ $1ዶላር ኣመሪካ 9000 ሺሊንግ እዩ ዝሽረፍ። ቅድሚ ቁሩብ ዓመታት ግን ፍርቂ ናይዚ መጠን'ዚ እዩ ነይሩ። ሽሊንግ ሶማሊላንድ ኣብ 1994 እዩ ተኣታትዩ። ኣብ መጀመርታ ዳርጋ ንዕድጊ ኣጽዋርን ነቲ ኣንጻር ዕጡቓት ጉጅለታት ዝካየድ ዝነበረ ኩናት ንምምዋል እዮም ዝጥቀምሉ ኔሮም። ድሕሪኡ ግን ንፓለቲካዊ ረብሓታት ተባሂሉ ብጠለብ ኣብ ገግዚኡ ይሕተም ኔሩ። እዚ ኸኣ ካብ ዓመት ናብ ዓመት እናገደደ ዝመጸአ ዘየቋርጽ ምንቁልቋል ዋጋ ናይቲ ባጤራ ኣስዒቡ። እቲ ቀንዲ ሰብ ዝጥቀመሉ ዝዓበየ ወረቐት ናይቲ ባጤራ 500ን 1000ን ክኸውን እንከሎ፡ ቁሩብ ኣስቤዛ ንምግዛእ ጥማር ገንዘብ'ዩ ዘድሊ። ንማእከላይ ዕድጊ እትጥቀመሉ ገንዘብ'ሞ ሓደ ምሉእ ቦርሳ ዝኸውን ገንዘብ እዩ። እቶም ካብ ዶላርን ዩሮን ናብ ሽሊንግ ዘሽርፉ ኣሽረፍቲ እሞ ኸኣ፡ ነቲ ኩምራ ባጤራ ካብ ሓደ ጎደና ናብቲ ካልእ ንምጉዕዓዝ ዓረብያታት እዮም ዝጥቀሙ። ኣብ ሶማሊላንድ ዓደግቲን ሸየጥትን ሃለዋት ኢንተርኔት ብዘይሓትት ግልጋሎት ሞባይል ገንዘብ ይቀያየሩ ኣብ ሶማሊላንድ ዓደግቲን ሸየጥትን ሃለዋት ኢንተርኔት ብዘይሓትት ግልጋሎት ሞባይል ገንዘብ ይቀያየሩ ዓለምለኻዊ ዝኾነ ወግዓዊ ናይ ባንክ ኣገልግሎት ዘይምህላው፡ ነቲ ክፍተት ክልተ ናይ ውልቂ ባንክታት እየን ሸፊነንኦ ዝርከባ። ኣብ 2009 ዝተኸፍተት 'ዛኣድ'ን እታ ድሒራ ዝመጸት 'ኢዳሃብ'ን ክልቲአን ነቲ ዕድል ብምምዝማዝ ኣብ ናይ ሞባይል ባንክ ዝምርኮስ ቁጠባ ብምፍጣር፡ ገንዘብ ብአአን ኣቢሉ ኣብ ቴለፎናት ብምጽዓን፡ ብፍሉይ መለለዪ ቁጽሪ፡ ኣቑሕት ክሽየጥን ክግዛእን ከምዝከኣል ጌረን ኣለዋ። "ሓንቲ ካብዚአን ንኽትገዝእ ሓደ ወይ ክልተ ሚልዮን ሺሊንግ የድልየካ" ይብል፡ ኣብ ሓደ ናይ እንዳ ስልማት (ጀውለሪ) ድኳን ከም ተሓጋጋዚ ኮይኑ ዝሰርሕ፡ ወዲ 18 ዓመት፡ ኢብራሂም ዓብዱልራሕማን፡ ናብቲ ተሰሪዑ ዝነበረ ናኣሽቱ ናይ ወርቂ ካቴናታት እናመልከተን፡ ብሽሊንግ ክትዕድግ ዘሎ ጸቢብ ተኽእሎ ብምሕሳብ ሰሓቕ እናመሎቖን። "ሓደ ሰብ ክንድኡ ዝኣክል ገዘብ ክስከም ኣይክእልን'ዩ፡ ኣመና ብዙሕ'ዩ" ኸኣ ይብል። ኣብታ ዝለዓለ ደረጃ ማሃይምነት ዘለዋ ሃገር፡ ምቕልሉነትን ተግባራውነትን ናይቲ ህዝቢ ነቲ ብዘይ ገንዘብ ኣልቦ ቴክኖሎጂ ንኽድንፍዕ ሓጊዝዎ እዩ። ዝኾነ ክፍሊት ካብ ውሑዳት ቁጽሪ ምጥዋቕን መለለዪ (ኮድ) ቁጽሪ ናይቲ ሸያጣይ ሓሊፉ ዘድልዮ ነገር ኣይኮነን። እቲ መስርሕ ኢንተርነት ዘየድልዮ ስለዝኾነ፡ ዋላ እተን ዝሓሰራ ቴለፎናት ክትጥቀመለን ይከኣል'ዩ። ተጠቀምቲ ልክዕ ከምቲ መደወሊ ገንዘብ ክትጽዕነን እትጥቀመሉ ኣገባብ፡ ቁጽርታት ብምድዋልን ኮድ ብምእታውን ብቐሊሉ ካብ ናይ ባንክ ሕሳባቶም ናብ ካልኦት ክሰዱ ይኽእሉ። "እዚ ናይ ሎሚ ጥራይ'ዩ" ትብል ኣብቲ ውዕውዕ ናይ ሃርጌሳ ናይ ወርቂ ዕዳጋ፡ ኣብ ጎደና ኮይና እትሽቅጥ፡ ትርኢታ ሕጉስቲ፡ ጓል 50 ዓመት፡ ኤማን ኣኒስ፡ ነቲ ኣብቲ መዓልቲ ዝሸጠቶ ልዕሊ $2000 (£1513) ገንዘብ ኣብ ሞባይላ እንዳ ኣርኣየት። ንሳ ከምዝበለቶ፡ ናይ ሞባይል ክፍሊት ካብቲ ቅድሚ ክልተ ዓመታት ዝነበረ 5% ሕጂ ናብ 40% ክብ ኢሉ ኣሎ። "ሞባይል ክትጥቀም እቲ ዝቐለለ'ዩ፡ መጠን ሸርፊ ጸገም'ዩ፡ ሕጂ ግን ኩሉ ነገር ብዛኣድ ክንገብሮ ንኽእል ኢና" ትብል ኣኒስ። "ሕጂ ደኣ ዋላ ለማኖ ከማን ዛኣድ ኣለዎም" ድማ ትብል። ዋላኳ እቲ ትብሎ ብባህሪኡ ዋዛ ዝመልኦ እንተኾነ፡ ሓቅነት ግን ኣለዎ'ዩ። እቲ ናይ ክፍሊት ስርዓት፡ ንነጋዶን ዓማዊልን ጥራይ ኣይኮነን መነባብሮኦም ኣቃሊሉ ዝርከብ፡ ንገለ ድኻታት'ውን ናብረኦም ኣቃሊልሎም ኣሎ። ሶማሊላንድ ኣብቲ ዝሓለፈ ዓመት፡ ኣብ ልዕሊ እቶም መነባብሮኦም ብሕርሻን ሞጓሰን ዝኾነ ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ህዝቢ ከቢድ ሃስያ ዘውረደ ደርቂ ተጠቒዓ ኔራ። ኣብ ከምዚ ኩነታት እቶም ኣብ ከተማታት ዝርከቡ ሶማሊላንዳውያን ብመንገዲ እዚ ናይ ሞባይል ቴክኖሎጂ ነቶም ኣብ ገጠራት ዝርከቡ በቲ ደርቂ ዝነደዩን ዝጠመዩን ቤተሰቦም ብቐሊሉ ገንዘብ ክሰዱ ኣኽኢልዎም'ዩ። "ብሰንኪ እቲ ደርቂ ክንሸጦ እንኽእል ዋላ ሓደ ኣይነበረና፡ ዋላ ገንዘብ የብልና። እንተኾነ ግና ቤተሰብ ገንዘብ ብምስዳድ ደጊፎምና" ይብል ብሰንኪ እቲ ድርቂ ዝተመዛበለ ጓሳ ኣግማል ማሕሙድ ዓብዱሳላም። "ዋላ ኣብ ገጠራት ኢና ናይ ሞባይል ገንዘብ ንጥቀም" ከኣ ይብል። ኣብ ሶማሊላንድ ዘገልግል ገንዘብ ካብ እዋን ናብ እዋን ናይ ምዕዳግ ዓቕሙ እናደኸመ ብምምፅኡ፥ ዜጋታት እታ ሃገር ልዑል መጠን ጥረ ገንዘብ ሒዞም ክንቀሳቐሱ ይግደዱ። ሸቃጦ ከምዝሕብርዎ፡ ተጠቃምነት ክፍሊት ሞባይል ቅድሚ ሓደ ዓመት 10 ክሳብ 20% ዝብጽሕ ዝነበረ፡ ሕጂ ዳርጋ ናብ 50% ወሲኹ ኣሎ። እቲ ቴክኖሎጂ ኣብ ሓጺር እዋን፡ ኣብታ ንእሽቶ ቁጠባ እትውንን ዝበዝሐ ሰደዳ ኣግማል ዝኾነን ሶማሊላንድ፡ ተመራጺ ኣገባብ ዕድግን ንግድን ኮይኑ ይርከብ። ገለ ኣስራሕቲ ሶማሊላንድ ከይተረፉ እዮም ብሞባይል ክኸፍሉ ጀሚሮም ዘለዉ። ኣብ 2016 ዝተገብረ መጽናዕቲ ከምዝሕብሮ 88% ናይቶም ልዕሊ 16 ዝዕድሚኦም ደቂ እታ ሃገር እንተወሓደ ሓደ ሲም ካርድ ክውንኑ ከለዉ፡ 81% ናይቲ ህዝቢ ኣብ ከተማታት ይነብር። ብተወሳኺ 62% ናይቲ ኣብ ገጠር ዝነብር ህዝቢ ናይ ሞባይል ገንዘብ ኣገልግሎት ከምዝጥቀም እቲ መጽናዕቲ ሓቢሩ። እንተኾነ ግና፡ ኩሉ ሰብ ሕጉስ'ዩ ማለት ኣይኮነን። ምስ ብልሽውና ዝተኣሳሰር መረረ ይስማዕ'ዩ። ከምኡ'ውን ቁጽጽር ዘይምህላዉን፡ እተን ክልተ ኩባንያታት ነቲ ናይ ሞባይል ናይ ባንክ ኣገልግሎታት ብምቁጽጻር ኣብቲ ድሮ ተሃስዩ ዝርከብ ቁጠባ እታ ሃገር ደረት ዘይብሉ ተጽዕኖ ይፈጥራ ምህላወን ዘስክፎም ወገናት ኣለዉ። ናይ ሞባይል ክፍሊት ኣግልግሎታት ኣብ ካልኦት ሃገራት ናይቲ ዝርከባሉ ሃገር ባጤራ ክጥቀማ ከለዋ፡ ኣብ ሶማሊላንድ ግን ክልቲአን ኩባንያታት ኣጸቢቐን ዝጥቀማሉ ናይ ኣሜሪካ ዶላር እዩ። እዚ ድማ ኣብ ዶላር ከምዝሙርኮሳ ጌርወን ኣሎ። ከም ሙስጣፋ ሓሰን ዝበሉ፡ ብመናድቕ ጥቕላል ሽሊንግ ሶማሊላንድ ተኸቢቦም ኣብ ጎደናታት ዝሰርሑ ኣሽረፍቲ ከምዝብልዎ፡ ስርሖም ተተንኪፉ ጥራይ ዘይኮነ፡ እቲ ናይ ሞባይል ስርዓት ብልሹው ምዃኑን፡ ዝቕባበ ብምፍጣር፡ ርእሱ ዝኸኣለ ንሽቶ ዘይሕጋዊ ቁጠባ ፈጢሩ ከምዘሎ ይገልጹ። "እቲ መንግስቲ ምቁጽጻር ክገብረሉ፡ እንተዘይኮነ ድማ ደው ከብሎ ኢና ተጸቢና። ምኽንያቱ እዚ ናይ ሞባይል ገንዘብ ብዙሕ ጸገማት ዘለዎ እዩ። እተን ክልተ ኩባንያታት በይነን ዝቆጻጸርኦ እዩ፡ ዳርጋ ነቲ ባጤራ ባዕለን እየን ዘሕትምኦ" ይብል ሓሰን፡ ካልኦት ኣብቲ ጥቕኡ ዝሰርሑ ኣሽረፍቲ ከቢቦሞን ርእሶም እናነቕነቑ ምስኡ ከምዝሰማምዑ እናገለጹን። "ዝቕባበ'ዩ ዘስዕብ ዘሎ። ኩሉ እቲ ኣብ ጅብኡ ገንዘብ ክሕዝ ዝግብኦ ሰብ ሎሚ ሞባይል ይጥቀም ኣሎ፡ ዋላ ንነኣሽቱ ነገራት፡ ከም ኣውቶቡስ ምጥቃም። ኩሉ ኸኣ ብሽሊንግ ኣይኮነን፡ ብዶላር እዩ" ይብል። ኮይኑ ግና፡ ሓሰን ባዕሉ ከይፈተወ ነቲ ናይ ሞባይል ናይ ክፍሊት ኣግልግሎት ይጥቀመሉ እዩ። ዓማዊሉ፥ ብቐጥታ ዶላር ናብ ሞባይሉ ይሰድሉ'ሞ ንሱ ድማ ኣብ ጎደና ናብ ሽሊንግ የሽርፎ። "ረኤኻ፡ ንነገራት የቃልሎ እዩ፡ ዝኾነ ሰብ ብቐሊሉን ቀልጢፉን ገንዘብ ክሰደለይ ይኽእል" ክብል ይእመን። "ገንዘብ ዘይብሉ ሕብረተሰብ ኣብዚ ክህሉ ዝከኣል'ዩ፡ ድሮ ናብኡ ገጹ'ዩ ዝኸይድ ዘሎ። እዚ ንከምዚ ኸማይ ኣሽረፍቲ እንታይ ትርጉም ክህልዎ'ዩ ግን ኣይፈልጥን።"