ፕሮፌሰር ጋይም ክብረኣብ፡ ጸሓፍን ተመራማርን ኣብ ዓውደ ልምዓትን ስደትን
ኤርትራ ብዝተፈላለየ ዓውድታት ፍልጠት ዝተማህሩን፡ ኣብቲ እተማህሩሉ ዓውዲ ልዑል ኣበርክቶ ዝገበሩ ብዙሓት ምሁራን ዘለውዋ ሃገር እያ። ንኣብነት፡ ኣብ ዓውድታት ሕጊ ከም ዶክተር በረኸት ሃብተስላሰ፣ ዶር ኣማረ ተኽለ፤ ኣብ ሕሳብ ከም ዶር ኣርኣያ ደበሳይ፤ ኣብ ሕክምና ከም ዶክተር ንርኣዮ ደስበለ፡ ዶክ. ሃይለ ደባስ፤ ኣብ ቁጠባ ዶር ኪዳነ መንግስትኣብ፤ ኣብ ሳይንስ ዶር ኣሕመድ ብርሃን፤ ኣብ ዓውደ ስደትን ስደተኛታት ከኣ ፕሮፌሰር ጋይም ክብረኣብ ክስመዩ ይከኣል።
ፕሮፊሰር ጋይም ክብረኣብ ፕሮፊሰር ጋይም ክሳብ ሕጂ፡ ... ዘርእስቶም ልዕሊ 10 ምርምራዊ መጻሕፍቲ ዝጸሓፈ፡ ኣብ 22 ዓበይቲ መጻሕፍቲ ዝተፈላለየ ምዕራፋት ዘበርከተ፡ ዓለም ለኻዊ ተፈላጥነት ኣብ ዘለዎም ዓበይቲ ጆርናላት ከኣ ኣዚዮም ብዙሓት ዓንቀጻት ዘሕተመ፡ ኣብ ሳውዝ ባንክ ዩኒቨርሲቲ - ክፍሊ ማሕበራዊ ስነ-ፍልጠትን ሕግን፡ ፍሉጥ ተመራማርን ዳይረክተር መጽናዕቲ-ስደተኛታት እዩ። ፕሮፌሰር ጋይም፡ ኣብ ዝሓለፈ ኣዋርሕ ንነዊሕ ዓመታት ክሰርሓላ ዝጸንሐ፡ ኣገልግሎት ንሓባራዊ ዕላማ፡ "ሃገራዊ ኣገልግሎት ኤርትራን ፍልሰት መንእሰያትን" ዘርእስታ መጽሓፍ አሕቲሙ ዘርጊሑ ሕጂ እውን ኣብ ካልእ ዕማም ምርምራዊ መጽሓፍ ተጸሚዱ ኣሎ። ንምዃኑ ጋይም ክብረኣብ መን እዩ - እዚ ዓንቀጽ'ዚ ኣብ ዝኽሪ ንእስነቱን ትምህርቱን ከተኩር እዩ። ጋይም ክብረኣብ፡ ኣብ ስሳታትን ሰብዓታትን ኣብ ዩኒቨርሰቲ ኣዲስ ኣበባ ዝተማህረን ኣብቲ እዋን'ቲ ምስ መዛንኡ ተማሃሮ ንግፍዕታት ስርዓት ሃይለስላሰ ብሰልፊ ካብ ዝተቓወሙ መንእሰያት ሓደ እዩ። ተማሃሮ ዩኒቨርሲቲ ኣዲስ ኣበባ፡ ወተሃደራዊ ሓይሊ ንጉስን ደርግን ኣብ ዝቆጻጸሩዎ ሃዋሁው ዝተጻወትዎ ተባዕ ተራ ንወኒ ብዙሓት መንእሰያት ስለዘበራበረ ፖለቲካዊ ታሪኽ ኢዮጵያን ኤርትራን ብተማሃሮ ዩኒቨርሲቲ ስሳታትን ሰብዓታትን ዝተጸልወ እዩ። ከም ሳዕቤኑ ከኣ ብዙሓት ተማሃሮ መንእሰያት ተኣሲሮም፡ ተገፊዖም፡ ካብ ሃገር ተባሪሮም፡ ተቐቲሎም፡ ገሊኦም እውን ብጅግንነት ተሰዊኦም'ዮም። መስዋእቶምን ጻዕሮምን ግን ንታሪኽ ዞባና ለዊጡዎ እዩ። ፕሮፈሶር ጋይም ክብረኣብ፡ ሓደ ካብ'ቶም ናይ ሽዑ 'ውዑያት ተምሃሮ' ሕጂ ከኣ ሓደ ካብ'ቶም ኣዝዮም ህርኩትታት ዜጋታት ኣካደምያውን ደራስን እዩ። ጋይም ብፖለቲካዊ ምኽንያት፡ ኣብ ሰብዓታት ምስ ተሰደ፡ ፈለማ ኣብ ኡፕሳላ ሽወደን ቀጺሉ ኣብ ሃገረ-እንግሊዝ ጽዑቕ ምርምራዊ ስርሓት ብምክያድ ኣብ ዝዋሳኣሉ ዓውዲ ልምዓትን ስደትን መጻሕፈቲ ምጽሓፍ ተታሓሒዙዎ ክሳብ ሕጂ ከኣ ብርክት ዝበለ መጻሕፍቲኣፍርዩ ኣሎ። ዝበዝሕ ህይወቱ ኣብ ቤተ-መጻሕፍትን ኣደራሻት ዩኒቨርሲት ዘሕልፎ ጋይም ግን ጸሓፍን ተመራማርን ጥራይ ኣይኮነን ኣብ ዝምህረሎም ዝነበረ ዩኒቨርሲታት ካብ ቀዳማይ ዲግሪ ክሳብ ንመዓርግ ሊቅነት (ፒኤችዲ) ዝሰርሑ ኣሻሓት ተመሃሮ ኣፍሪዩ ኣሎ። ብዛዕባ ትምህርትን ተማሃሮን ኣብ ዝሓስበሉ እዋን ከኣ ተዘክሮታቱ ናብ ኣብያተ ትምህርቲ ቀዳማዊ ሃይለ ስላሴን ዩኒቨርሲቲ ኣዲስ ኣበባን ይዕዘር። ናይ ሽዑ ተምሃሮ ኣበይ ኣበሉ? "ሽዑ መንእሰያት ፈለማ ዕስራታት ኢና ኔርና" ይብል ፕሮፈሶር ጋይም። "ህይወት ኣብ ሃይለ ስላሴ ዩኒቨርሲቲ ዳርጋ ንዅላህና ተንኪፉናን ለዊጡናን'ዩ። እቲ ናይ ሽዑ ዝነበረ ኵነታት ንመሰረታዊ መሰላትና ዝቕስቅስ ነበረ - ናጽነት፡ ሰብኣዊ መሰል፡ ማዕርነት፡ ርእሰ ዉሳኔዝኣመስሉ ስምዒታት። "ኣነ፡ ከም ብጾተይ፡ ኣሰር ናይ'ቶም ቅድሜና ዝነበሩ ተምሃሮ ሰዓብኩ፣ እቲ ሽዑ ዝነበረና ውዕዉዕ ሃገራዊ ስምዒት እምብዛ ደራኺ ስለ ዝነበረ ከመይ ኢልና ንመሃር ከም ዝነበርና ተመሊሰ ክሓስብ ከሎኹ ብሓቂ ይገርመኒ" ይብል ሕሉፉ ብምዝካር። "እቶም ሓደ-ክልተ ዓመታት ቅድሜና ዝነበሩ ተምሃሮ ኵሉ ጊዜ'የ ዝዝክሮም - ከም እኒ ማርታ መብራህቱ፡ ጌታቸው ማሩ፡ ኣማረ ተግባሩ፡ ኣማኒኤል ገብረየሱስ፡ ዋልልኝ መኮነን፡ ዮውሃንስ ስባህቱ፡ ጎይትኦም 'ብጻይ'... ብዙሓት'ዮም ነይሮም - ኤርትራውያንን ኢትዮጵያንን ተመሃሮ ኣብ ቅድሚት ተሰሪዕም ኣንጻር ስርዓት ሃይለ ስላሴ ይቃለሱ ነይሮም'ዮም፡ ብዙሓት ካብ'ታቶም ድማ ብጀግንነት ሓሊፎም'ዮም" ይብል። ሽዑ ሕጊ እዩ ዘጽንዕ ነይሩ፡ 'እዝዋ' (USUAA - ማሕበር ተማሃሮ ኣዲስ ኣበባ ዩኒቨርሲቲ ) ዝሰመዩዋ ንዅሎም ክፍልታት ዩኒቨርሲቲ እትውክል ማሕበር ነይራቶም። ጋይም ከኣ ንክፍሊ ሕጊ ወኪሉ ኣብቲ ምንቅስቓስ ነበረ። "ብዙሓት ኤርትራውያን ኣብ'ቲ ምንቅስቓስ ተምሃሮ ንንበር'ምበር ግን ጸቕጢ ነይሩና'ዩ። ኣብ ናይ ኤርትራ ጕዳይ ጥራይ ኣትኲሮም ዝቃለሱ በሃራት ተቓለስቲ ነይሮም'ዮም። ብዓል ኣነ ግን፡ ብዙሓት ከኣ ከማይ ነይሮም'ዮም፡ ምስ'ቶም ገስገስቲ ኢትዮጵያውያን ተምሃሮ ብሓባር ዘይንሰርሓሉ ምኽንያት የብልናን ኢልና ብሓባር ንቃለስ ኔርና" ብምባል፡ ኣብቲ እዋንቲ ንዝነበሩ ተምሃሮ፡ ንበዓል ርእሶም ተኽለማርያም፡ ኣድሓኖም ገብረማርያም፡ ግርማይ ገብረመስቀልን ካልኦትን ይረቁሕ። "ማእሰርቲ ከም ሻምኡ" እዚ ፈለማ 70ታት (72-73) ካብ ዘጋጠሞ ዘይርስዖ ነገር እንተሎ እዋን ማእሰርቱ እዩ። "ሓደ መዓልቲ ብሕቡእ ኣኼባ እናካየድና ብወተሃደራት ተኸበብና፣ ተኣሰርና ኸኣ። ኣብ ሳንዳፋ ዝብሃል፡ ኣብ ከባቢ ኣዲስ ኣበበ ዝርከብ ቤት-ማእሰርቲ ኸኣ ኣእተውና። ተዘክሮታተይ እንተ ዘይጠሊሙኒ እቲ ቦታ እንዳ "ፈጥኖ ደራሽ" እዩ ነይሩ። "ኤርትራዊ ምዃነይ ምስ ፈለጡ ግን መግረፍቲ ወሰኹለይ ... ሕጂ ተመሊሰ ናይ ሽዑ ኵነታት ክርእዮ ይገርመኒ ... ግን ከም ሻምኡ ሓሊፉ። "ካብ ሳንዳፋ ንግቤ-በረሃ ዝበሃል ቦታ - ደቡብ ኢትዮጵያ - ወሰዱና። ኣብኡ ንኽልተ ኣዋርሕ ዳጐኑና። ህልኸኛታት መናእሰይ ኢና ነርና! ዝዓመጽናዮ ዀነ ዝበደልናዮ ሰብ ኣይነበረን። ሕልምና ይማላኣልና ኢና ንብል ዝነበርና። ኰይኑ ግን፡ ተገፋዕና፡ ንመቕጻዕቲ ተባሂሉ ኣብ ሕሱም ሽቕለት ኣእተዉና! "ሓደ ሻለቃ ለማ ዝበሃል ሓላፊ ናይ'ቲ ቦታ ኵነታተይ ተረዲኡዎ፡ ሓጥያተይ ድማ ኤርትራዊ ምዃነይ ኣስተብሂሉ ክሕግዘኒ ይፍትን ነይሩ። ድሕሪ ሒደት ኣዋርሕ ከኣ ካብ ቤት ማእሰርቲ ክወጽእ ከኣልኩ፣ ኵሉ ግን ሓሊፉ! "ኵነታት እናኽፍአ ዝኸደሉ መናእሰይ ብኣሊፍ ዝወድቅሉ እዋን'ዩ ነይሩ" እናበሉ ይዝክር። "ኣብ ኢትዮጵያ ኣይጸናሕኩን፡ ኵሉ ፋሕፋሕ ኣተዎ፣ ዕድለኛ'የ ምሉቕ ኢለ ኸኣ ናብ ዓዲ ስደት ኣምራሕኩ።" ይብል ፕሮፌሰር ጋይም። ፕሮፈሶር ጋይም፡ ኣብ ሱዳንን ሶማል ኮን ስደተኛታት ኣብ ዝዓለቡሉ ሃገራት ምዕራብ እናተንቀሳቐሰ ብዛዕባ ስደተኛታትን ኵነታት ሱዳንን ብርክት ዝበሉ መጻሕፍቲ ጽሒፉ። ብፍላይ ኣብ ዝሓለፉ ሒደት ዓመታት ብቋንቋ እንግሊዝ፡ ኣብ ምርምር ዝተመርኰሱ ከም "ኤርትራ - እቲ ውንዙፍ ሕልሚ"፣ "ነቐፌታዊ ኣስተንትኖ ብዛዕባ ብረታዊ ቃልሲ ኤርትራ"፣ ሕጂ ኸኣ ብዛዕባ ህልው ኵነታት ኤርትራን ኵነታት ስደተኛታት - መበቆልን ሳዕቤንን ስደት - ብሰፊሑ ዚገልጽ መጽሓፍ ኣሕቲሙ ኣሎ። "ሃገራዊ ኣገልግሎት ኤርትራ - ጊልያነት "ንሓፋሽ"ን ጻኦት መናእሰይን" እታ "ሃገራዊ ኣገልግሎት ኤርትራ - ጊልያነት "ንሓፋሽ" ንጻኦት መናእሰይን" ዘርእስታ (The Eritrean National Service: Servitude for 'the Common Good' and Youth Exodus, Publisher: James Currey) ፡ ንኣምር ሃገራዊ ኣገልግሎትን ውጽኢቱን ምርኩስ ብምግባር ነዚ ህሉው ኵነታት እትትንትን ብመርትዖታት ተሳተፍቲ ዝተነድቀት መጽሓፉ ብብዙሓት ኣንበብታ ምስጋና ምርካባ ኣንበብታ ይምስክሩ።