ንፖለቲካዊ ኩነታት ኤርትራ ብቕብኣኣ እትገልጽ ፍሉይ ተውህቦ ዘለዋ ኤልሳ ገብረየሱስ
"ንዓይ ረቂቕ ቅብኣ መርኣያ ናይ'ቲ ዝተሓዋወሰ ሕሉፍ ህይወተይ ገይረ'የ ዝርእዮ" ትብል ኤልሳ ገብረየሱስ፡ ኣብ ቪርጂንያ (ሕቡራት መንግስታት ኣሜሪካ) እትቕመጥ ኤርትራዊት ምህርትን ናይ ኣርት ኪኢላን።
ኤልሳ ኣብ ኢትዮጵያ፡ ኬንያ፡ ካናዳ፡ ሕቡራት መንግስትታት ኣሜሪካ ትነብር ዝነበረት፡ ድሕሪ ናጽነት ድማ ኣብ ኤርትራ ንሓሙሽተ ዓመታት ዝተቐመጠት፡ ሕጂ ኸኣ በዓልቲ ሓዳርን ኣደ ክልተ ቘልዑን ኣርቲስትን'ያ። ኣብ ትርፊ ግዜኣ፡ ብመሰል ደቂ ሰባት (ምናዳ መሰላት ኣፍሪቃውያን) ግድስቲ ስለ ዝዀነት፡ ንብዙሓት ማሕበራት ሓገዛ ተወፊ ኢያ። "ዓደይ ኣብዚ ኣይኰነ ኣብቲ፣ ኣብ ዘሎኹዎ ሰፈር'ዩ ቤተይ" እትብል ኤልሳ ብዉዱእ ሓሳብ ዘይኰነትስ እቲ ቅብኣ ኣብ ሓደ መዕለቢ ንኸተብጽሖ ቃልሲ ምዃኑ ትዛረብ። ነቲ ብማዕዶ ብቅብኣኣ ዝፈልጣ ሰብ ዓለም ብገላቢጦሽ ዝተሓሓዘታ ይመስሎ ይኸውን፡ ግን ትሕዝቶኣ ቅብኣኣ እናዕሞቘ ስለ ዝኸይድ ነቲ ተዓዛቢ እናሳዕ ኣብ ወሳኒ ዅርናዕ'ያ ተእትዎ። እዛ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ዝተወልደት ኣርቲስት ምስ ዓበየት እዩ ፍቕሪ ስነ-ጥበብ ሒዙዋ። ናይ ካልኣይ ደረጃ ተማሃሪት ኸላ ምቕባእ ትፈታትን ነይራ፣ ብግዳሴ ዝተሓሓዘቶ ግን ካብ ኣስመራ ናብ ቪርጂንያ ምስ ገዓዘት'ዩ። ኤልሳ ድሕሪ ናጽነት ናብ ኤርትራ ከተምርሕ ከላ ቋንቋ ትግርኛ'ኳ ምዝራብ ትኽእል ኣይነበረትን። ኤልሳ ብ 1992 ኣብ 'ኒው ኢንተርናሽናሊስት' ዝተባህለ ፍሉጥ መጽሔት ዝጸሓፈቶ ዓንቀጽ ሽዑ ንሃገራ ንኽትሕግዝ (ምናዳ ንደቂ'ንስትዮ) ክሳብ ክንደይ ተዓጢቓ ከም ዝነበረት ብግልጺ የርኢ። ምስ ሃገራዊ ማሕበር ደቂ ኣንስትዮ'ውን ካብ 1992 ጀሚራ ንሓሙሽተ ዓመታት ከም ኣላዪት ፕሮጀክት ብትግሃት ሰሪሓ። ኣብ ኣስመራ ብተብ-ተብ ትግርኛ ንኽትምሃር እቲ ዝከኣላ ገበረት። ምስ ህዝባ ዘራኽባ ዓቕሚ ከኣ ደለበት። ከምኡ ኢላ ኸላ ግን ነቲ ብትግርኛ ከተራኽበሉ ዘይከኣለት ብዓይና ንዅሉ ትዕዘብ ነበረት። ካብ ትዕዝብቲ ናብ ቅብኣ ኣብ ከባቢ ዋሺንግተን ዲሲ ኣብ ዝነበረትሉ እዋን ቀስ ኢላ ምስ ፍሉጣት ስነ-ጥበባውያን ጊዜ ብምሕላፍ ንዓቕማ ክትድህስሶ ጀመረት። ኤልሳ ጽልዋ ዜሕደረላ ቅዲ ስርሓት ቅብኣ ናይ ዘመናውያን ኣፍሪቃውያን ቀባእቲ ዀይኑ ኣብ ልዕሊኡ ኸኣ ረቂቕ 'ኤክስፕረሽኒዝም' - ድሕሪ ካልኣይ ዉግእ ዓለም ቦሎኽ ኢሉ ዝወጸ ስነ-ጥበባዊ ምንቅስቓስ - ምዃኑ ትገልጽ። ኤልሳ ካብ ኣስመራ ጽቡቕ ስምዒት ሒዛ ኣይወጸትን። ኵነታት ክዕብዓብ፡ ሰብ ዓቕሉ ክጸቦ ትርኢ ስለ ዝነበረት ነቶም ኣብ ኣእምሮኣ ዝሰረጹ ነገራት ብቕብኣ ክትገልጾምን ነቲ ዕቑር ዓቕማ ክትከፍቶን ክትጥቀመሉን ወሰነት። በዂሪ ውላዳ ምስ ወለደት፡ ከኣ ኣብ ገዛ ዀይና ሓሳባ ብቅብኣ ንምግላጽ ክትፈታትን ጀመረት፣ ናታ ቅዲ'ውን ኣማዕበለት። ናይ ቅብኣ ዓቕማ እናሰሓለት ኵነታት ሃገር ብማዕዶ ትከታተሎ ነበረት። ኤርትራ ናጻ ፕሬስ ምስ ዓጸወት፡ ነባራት መራሕትን ጋዜጠኛታትን ምስተኣስሩ፡ "ተዓቢሶም"(silenced) ዘርእስቶም ተኸታተልቲ ኣሳእል፡ ብገጻት ናይ ብሕቲ ጋዜጣታት ዝማዕረጉ ቅብኣታት ኣብ ኤግዚቢሽን ከተቕርብ ጀመረት፣ መዘናታታ ኸኣ ንስርሓ ፈተውዎ። ኤልሳ፡ ነቲ ሎሚ ከም ዘመነ ናጻ ፕረስ ኢልና እንዝክሮ (2000-2001) ዉልዕ ኢሉ ዝጠፍአ ሓጺር ዘመን ብተደጋጋሚ ኣብ ቅብኣኣ ከም ድሕረ ባይታ እናእተወት ተጠቒማትሉ'ያ። ንመዘከርታ ናይ'ቶም ዝተወገኑ ጋዜጣታትን ዝተኣስሩ ጋዜጠኛታትን ኢላ ዝቐብኣቶም ቅብኣታት ብዙሓት እዮም። ቅዲ ቅብኣ "ቅብኣታተይ ብናጻ ንድፊ፡ መልክዐ-ምድሪ ወይከኣ ሓደ ኣቕሓ ይጅምር'ሞ ድሓር ቀጸላ ሕብሪ ኣብ ልዕሊ ቀጸላ ሕብሪ እናተጠቐምኩ እሃንጾ" እናበለት ንቅዲ ቅብኣኣ ትገልጾ። "ኣብ ፈለማ ኣብ ሕንፍሽፍሽን ዕግርግርን ዝበለ ኵነታት'ዩ ዝኣቱ፣ ቀስ ኢለ ኸኣ ሕብርታት እናኔከኹን እናወሰኽኩን ከመዓራርዮ እጅምር። ሽዑ እቲ ስራሕ ናብ ዝመርሓኒ እኸይድ" ትብል። "ስለዚ ብሓደ ዉዱእ ሓሳብ ኣይቅየድን'የ። እቲ ዝጥቀመሉ ቅዲ ኣብ መንጎይን እቲ ቅብኣን ውሽጣዊ ምይይጥ (intimate communication) ከም ዝካየድ ዘሎ ዀይኑ ይስምዓኒ" ትብል። "ኣብ ገለ-ገለ ቅብኣታተይ ኮላዥ እጥቀም'የ፡ እዚ ማለት ከኣ በብዓይነቶም ቁርጽራጽ ወረቃቕቲ ኣብ ልዕሊ'ቲ ካንቫስ እናልገብኩ እጥቀም'የ። ሓደ-ሓደ እዋን'ውን ንክሕርፍፈለይ ሑጻ፡ ካልኦት ነገራት እጥቀም፣ ካብ ኵሉ ግን ብኣክሪሊክ ክቐብእ ደስ'ዩ ዝብለኒ" ኢላ ወሰኸትሉ። ንምንታይ ረቂቕ ቅብኣ መሪጽኪ ንዚብል ሕቶ ብኸምዚ ትምልሶ፦ "ናብ ረቂቕ ቅዲ ቅብኣ ዝኣተኹሉ ምኽንያት እቲ ቅዲ ንተዓዛቢ ጊዜ ወሲዱ ኣብ ዓሚቝ ኣስተንትኖ ከእትዎ ስለ ዝኽእል'ዩ፣ ምስኡ'ውን ንሕልንኡ ሕቶታት ንክሓትት ይሕግዞ። ረቂቕ ኣርት ንብርክት ዝበሉ ትርጕማት'ውን ክፉት'ዩ። እዚ ማለት እቶም ተዓዘብቲ ናታቶም ተመኵሮታት ምስ'ቶም ቅብኣታት ኣተኣሳሲሮም ኣብ ኣስተንትኖ ክኣትዉ የኽእሎም። ከምኡ ኢሉ ድማ መልእኽትታት ካብ ቀባኣይ ናብ ቅብኣ፡ ካብ ቅብኣ ድማ ናብቲ ተዓዛባይ ናጻ ብዝዀነ መስተራኽቦ ሕልናዊ ዝርርብ ይፍጠር'ዩ " እናበለት ትገልጽ። ኤልሳ ኣብ ተስዓታት ንኤርትራ ተመሊሳ ንኽትነብር ፈቲና'ያ፣ እኳ ድኣ ምስ ምሉእ ተስፋኣ። ንደቂ'ንስትዮ ኣብ ዘሐይል ፕሮጀክት ተገዲሳ ድሕሪ ምስራሕ ኵነታት ሃገር ንድሕሪት ይምለስ ከም ዝነበረ ብቐረባ ምስ ተዓዘበቶ ብ 1997 ካብ ኤርትራ ክትወጽእ ወሰነት። ሽዑ'ዩ ኣብቲ ንነዊሕ እዋን ትሓልሞ ዝነበረት ስርሓት ቅብኣ ክትኣቱ ዝወሰንት። ኣብቲ እዋን፡ ቅዋም ኤርትራ ተወዲኡ ከም ዝጸደቐ፡ ጸኒሑ ኸኣ ንኸይትግብር ተዓሺጉ ምስ ተረፈ፡ "ኤርትራ ከም እተጠልመት ተረዲኡኒ" ትብል፡ ነቲ ጥልመት ዜመልክት ከኣ 'ዓንቀጽ 14' ዘርእስቱ ቅብኣ ኣዳለወት። ዓንቀጽ 14 ብዛዕባ ማዕርነት'ዩ ዚዛረብ። ካብቲ ቅዋም ዝተዋጽኡ ዓንቀጻት ንቍልቁል ኣፎም ደፊኣ ከኣ ከም ድሕረ-ባይታ ቅብኣኣ ገይራ ተጠቕመትሉ፣ እቲ ረቂቕ መልእኽቲ ድማ ንተዓዛቢ ንጹር ነበረ። ኤልሳ ብመዛኑኣ ተፈላጥነት እናረኸበት ከደት፣ ኣብ ሕቡራት መንግስታት ኣሜሪካ ድማ ዑደት ገበረት። ሓደ ካብ'ቶም ቅብኣታታ ኣብ ጌት ፋውንደሽን (ቢል/መሊንዳ ጌት) ተሰቒሉ ይርከብ። ብርክት ዝበሉ ስርሓታ ድማ ንፍሉጣት ሰባት ተሸይጦም። "በርሊን ማኒፈስቶ" ብሓባር ዓገብ ዝበሃለሉ በሪ ስለዝኸፈተ፤ ንኤርትራውያን ሓያል ትርጕም ዘሎዎ ሓረግ'ዩ። ኤልሳ ነቲ ሓረግ ኣብ'ቲ ረቂቕ ቅብኣ አእትያ ከም ዝምድር ገበረቶ። እቲ ሓረግ ነቲ ታሪኽ "ዓገብኝነት" ዝፈልጥ ሰብ ሕልናኡ ጠቢሑ ፍሉይ ስምዒት ኣብ መንፈሱ የሕድረሉ። "ንምንታይ ኢኺ ትእምርቲ ኤርትራ፡ ምናዳ-ምናዳ'ኳ ፊደላትና ኣብ ቅብኣኺ ተዘውትሪ?" ኢልና ምስ ተውከስናያ ከምዚ ዚመስል መልሲ ሃበትና። "እቶም ትእምርትታት ሃገርና ኣቀናቢረ ኣብ ቅብኣይ ከእትዎም ንዓይ ትርጕም ኣሎዎ፣ ነጸብራቕ ናይቲ ምስ ዉርሻ ባህልና ዜተኣሳሰሩኒ ፈትልታት'ዩም፣ ብኣታቶም ኣቢለ ድማ ህሉው ኵነታት ሃገርና ንኽገልጽ ይሕግዙኒ።" ፊደላት ትግርኛ፡ ባህልታትና፡ ኪነ-ጥበብና፡ ታሪኽና፡ ኣካይዳ ሃገርና፡ ኣወሃሂዳ ክትቀብእ ምርኣይ ምስ ሕልናና ዜዛርብ፡ ንሰብኣውነትና ዝፈታትን፡ ንተስፋታትና ዉልዕ-ጥፍእ ዘብልዎም ጠንቅታት ዘርኢ፡ ንክልሰ-ሓሳብ ህላዌኣውነት ዜወዓውዕ፡ ኣብ ድቕድቕ ሓሳባት ዘእትዉ ቅብኣ! እዛ ብቅብኣታት እትድነቕ ኤልሳ ብሕጂ እውን ገና ኣብ ሓሳባታ ዝመላለስ ብዙሕ ፍርያት ከተቕርብ እያ።