ምጉሕጓሕ ሑፃ ፥ ሩባታት ንሓደጋ የቃልዕ
ብዘይካ ሑፃ፥ ኮንክሪት ምስራሕ ኣይሕሰብን። ጋዜጠኛ ቢቢሲ ሃርየት ኮንስታብል ብፍላይ ኣብ ኬንያ ከምዘስተውዓሎ፥ ኣብ ኣፍሪካ ሑፃ ብምውፃእ ሩባታት ብሓይሊ እናተጓሕጉሑ ሃለዋቶም ከጥፍእ ዝኽእል ሓደጋ የስዕበሎም ኣሎ።
ሑፃ ንሃለዋት ሩባታት መሰረት እዮም። ብዙሕ ጊዜ ሑፃ፥ ምስ ዝብል ቃል ሓቢሩ ዝመፅእ ተዘክሮታት ሓጎስን ደስታን እዩ። ዝገራርሙ ህንፃታት (ካስትል) በኡ ኣቢልካ ይስርሑ፥ ኣብ ልዕሊ ሑፃ መደነቕቲ ምስልታት ይቕረፁ። ሑፃ ፍሕር ፍሕር ኣቢልካ ኣብ ውሸጢ ገዛ ምሰራሕ፣ ምሕባእን ምፅዋትን ዝተለመደ እዩ። ሑፃ ኣብ ገማግም ባሕሪ ንዝርከቡ መዘናግዕታት ሂወት እዩ። ንዘመናት ሚልዮናት ደቀቅቲ ነገራት ብምፍጣር ከዘናገዐና ፀኒሑ። ሑፃ እንትረአ መወዳኣታ ዘለዎ ኣይመስልን፥ ኮይኑ ግና ኣብ ዓለምና ላተፀንቀቐ ይርከብ። ብዛዕባ ሑፃ እንትሓስቡ ዓበየቲ ዝበሃሉ እታወታት ህንፃ ትዝ ክብልኹም ይኽእሉ። ኮንክሪት፥ ብሎኬት (ጡብ) መስተዋት ዝኣመሰሉ ካብ ሑፃ እዮም ተረኺቦም። ቁፅሪ ህዘቢ በዘይዓቐን ምውሳኽን ድሌታት ዕብየትን ሑፃ ካብ ማይ ቀፂኡ ኣብ ዓለምና ብበዝሒ ኣብ ረብሓ ይውዕሉ ካብ ዘለዉ ቀዳማይ እዩ። ብቢሎናት ቶን ዝቑፀር ሑፃ ኣብ ጥቕሚ ይውዕል ኣሎ። ሓደ ሪፖርት ሕቡራት መንግስታት ከምዝሕብሮ፥ ከም ኣ/ፈ ኣብ 2012 ጥራሕ ኣብ ዓለምና 27 ሚሊዮን ቁመቱ ብ27 ሚልዮን ጎኒ ዝዐቐኑ ኮንክሪት ተሰሪሑ ኣብ ረብሓ ድማ ውዒሉ። ሑፃ ባሕሪ እንትጉሕጓሕን እንትጓዓዓዝን ተፈጥሮ ይዛባዕ ሑፃ ንምቁማት ናብ ገማግም ባሕሪ ቅልቅል ክንብል ግድን ኣይኮነን። ኣብ ከተማታትና ጠጠው ኢሎም እትረኡዎም ገዘፍቲ ህንፃታት ብኮንክሪት ዝተስርሑ እዮም። ንህንፃ መስርሒ እንጥቀመሉ መብዛሕትኡ ሑፃ ካብ ማያት ውቅያኖሳትን ካብ ንፃፍ ሩባታትን ዝመፅአ እዩ። በኣንፃሩ ኣብ ምድረበዳ ዝርከብ ሑፃ ልስሉስ ብምዃኑ ምስኡ ሓዊስካ ኮንክሪት ንምስራሕ ብዙሕ ዝምከር ኣይኮነን። ኣብ ዱባይ ዝስርሑ ዝለዉ ሰማይ ጠቀስ ህንፃታት ትሕዝቶ ሑፃ ባሕሪ ናይታ ሃገር ክቃበፅ ገይሮም። በዚ ምክንያት ኣብ ልዕሊ ሑፃ ምድረ በዳ ዝተጣየሽት ዱባይ ካብ ኣውስራልያ ሑፃ ክትገዝእ ትግደድ ኣላ። እቲ ዝገርም ክንደዚ ዝኣክል ክባር ኣቕሓ እናኾነ ዝመፀ ሑፃ፥ ዓብይ ዕዳግኡ ዓረብ ኣዲ ምዃኑ እዩ ። ኣብ ክራማት ዝሰረበ ማይ፥ ኣብ ሓጋይ ካብ ግድጓድ ይርከብ። ሑፃ ብቐሊሉ ዝርከብ ተፈጥሮ ከምምዃኑ መጠን፥ እቲ ሽምያ ስርዐዓተ ተፈጥሮ ሩባታት እናዛበዐን እናቐተለን ይርከብ። ንኣብነት ኣብ ሃገረ ህንዲ ሕጋዊ ዘይከነ መሸጣ ሑፃ ተበራኺቱ ኣሎ፥ ኣብ ኢድ ቁፅፅር ሸፋቱ ድማ ወዲቑ። ኣብ ቻይና እቲ ዝዓበየ ምንጪ ማይ እታ ዓዲ ዝኾነ ፖያንግ ዝተብሃለ ቃላይ ብሰንኪ ምውፃእ ሑፃ ጠቕሊሉ ኣብ ምንቃፅ ይርከበ። ብኣማኢቲ ዝቑፀሩ ነበርቲ ሂወቶም ኣብዚ ቃላይ ዝተደረኸ እንትኸውን፥ ብሚለዮናት ዘቑፀራ ተባረርቲ ኣዕዋፍ ኣብዚ የዕርፋ ነይረን። ኣብ ኬንያ ድማ ከም ማኩኒ ኣብ ዝኣመሰሉ ድኻታት ክልላት ዝርከቡ ሩባታት ዝወፅእ ሑፃ ነቶም ነበርቲ ኣልቦ ማይ ገይሩዎም ኣሎ። ኣብ ቀፃሊ 40 ዓመታት ቁፅሪ ህዝቢ ኬንያ ዕፅፊ ከኸውን ተባሂሉ ይግመት። ኣብ ቀረባ ዝተሰርሐ መንገዲ ባቩር ዝዓይነቱ ዓበይቲ ፕሮጀክቲታት ምህናፅ ድማ ግድን ይብሎም ኣሎ። ኾይኑ ግና ብብዙሕ ሚልዮን ዝቑፀር ቶናት ሑፃ ክሓቶም እዩ። ገማግም ባሕርታት ኬንያ ድማ ኣብ ቀረባ ጊዜ ሑፃ ኣልቦ ኾይኖም። ኣብ ሓደሓደ ስኡናት ከባብታት ግና እቲ ፀገም ዝተጋነን 'ዩ። ንሓደሓደ ሰባት ሑፃ ሃለዋቶም እንትኸውን፥ ንኻልኦት ድማ ፍልፍል ገንዘብ እዩ። ብዙሕ ዕድላት ስራሕ ዘይብሎም ስኡናት ከባብታት፥ ዝነብር ዝኾነ ይኹን ሰብ ክገብሮ ዝኽእል ሕጊ ምጥሓስ እዩ። ዘይሕጋዊ ምውፃእ ሑፃ ጠጠው ምባል ኣብ ሂወት ሰባት ሓደጋ ይስእብ ኣሎ። ኣብ ክልል ማኩኒ ሓደ ግዱስ ፖሊስ ነይሩ፥ ኣፍቲ ኸባቢ ዝካየድ ሕጊ ዘይተኸተለ ምውፃእ ሑፃ ጠጠው ንምባል ይምኩር። ካበኡ ግና ብኣ/ፈ 2011 ዝኾኑ መናእሰይ ዓፊኖም ወሲዶም ብዝተመረዘ ብልሒ ወጊኦም፥ ርእሱ ቀጥቂጦም ቀቲሎሞ። ኣብ መቓብር ስብኣያ ጠጠው ኢላ በዓልቲ ገዝኡ ኢሪን ከምዚ ኢላትኒ ፥ "እቶም መናእሰይ ንቲ ማሕበረሰብ ሓደ ከተሓላለፉ ዝደለዩ መልእኽቲ ነይሩዎም፥ 'ጠጠው ክተብሉና ኣይትሞክሩ' ዝብል "። ከምኡ ናበለት ድማ በሓዘን ዝተጎድአ ኣፍ ልባ ብሓደ ኢዳ ደጊፋ ካብቲ ልዕሊ መቓብር ስብኣያ ሑፃ ዓዂታ ትቑዝም። ብሚልዮን ዝቑፀር ቶን ሑፃ ወፂኡ ተወሲዱ ቀፂልና ድማ ምስ ሓደ ሓረስታይ ኮይንና ናፍቲ ወሰን ሩባ ከድና 'ሞ ሑፃ ዘውፅኡ ሰባት ተመልከትና። ናብ መኪና ክፀዓን ዝፅበ ዝተኾመረ ብዙሕ ሑፃ ድማ ረአና። ኣነ "ሓደ መዓልቲ ሑፃ ናይ ቁልዕነተይ ተዘክሮ ኮይኑ ደኾን ይተርፍ" ኢለ እንትግረም፥ ካልኦት ሰባት ድማ ዘተሓሳስቦም ካልእ 'ዩ። ንዓኣቶም ሑፃ ምውፃእ ማለት ማይ ምስታይ ወይከኣ ጎሮሮኻ ደሪቕካ ምውዓል እዩ፣ ከም ምብላዕን ተገሲምካ ምውዓልን 'ዩ። ንካልኦት ድማ ፍቕረኛኻ ምርካብን ዘይምርካብን ዝኣክል እዩ እቲ ኣፈላላይ።