ናይ ወርሒ ምዕባለ ቅልውላው ትግራይ - ኢትዮጵያ
መንግስቲ ፈደራልን ክልል ትግራይን ብፖለቲካዊ ጉዳይ ክሰሓሓቡ ድሕሪ ምጽናሕ ናብ 04 ሕዳር 2020 ኣብ ዘውግሐ ለይቲ ኲናት ካብ ዝጅምሮ እነሆ ሓደ ወርሒ ኮይኑ ኣሎ።
ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብዪ ኣሕመድ ፍሉያት ሓይልታትን ምሊሻን ኣብ ልዕሊ እቲ ን21 ዓመታት ዶባት ሃገር ክሕሉ ኣብ ሓለዋ ተዋፊሩ ዝነበረ ሰራዊት ሰሜን እዝ ሓደጋ ብምውዳቕ ጥልመት ፈጺሞም ኢሉ ይኸስስ። መራሕቲ ህወሓት ግን ፈደራል መንግስቲ ንከጥቅዓና ምድላዋቱ ወዲኡ ኣሎ ክብሉ ምኽሳሶም ይዝከር። ቢቢሲ ትግርኛ እምበኣር ንቐንዲ ፍጻሜታት እቲ ናይ ወርሒ ኵናት ብኸምዚ ዝስዕብ ኣቕሪቡዎ እነሆ። 03 ሕዳር 2020 ኣብ መቐለን ዝተፈላለየ ከባቢታት ትግራይን ናይ ተዅሲ ምልውዋጥ ተገይሩ። መስመር ተለፎንን ኢንተርነትን ኤሌክትሪክን እውን ተቛሪጹ። 04 ሕዳር 2020 ቀዳማይ ሚኒሰተር ኣብይ ኣሕመድ፡ ሓይልታት ትግራይ ኣብ ልዕሊ ኣብቲ ክልል ዓስኪሩ ዝነበረ ሰሜናዊ እዚ መጥቃዕቲ ከም ዝፈጸሙ ብምሕባር ኣድላዪ ዘበለ ዝጉምቲ ክውሰድ ኣዚዙ። ኤምባሲታት ኣመሪካን እንግሊዝን ኣብ ትግራይ ንዝተፈጥረ ጎንጺ ክሃድእ ተማሕጺኖም። 05 ሕዳር 2020 ሓይሊ መብራህቲ ንግዝይኡ ተመሊሱ። እንተኾነ ክይድ ምጽእ ይብል ስለ ዝነበረ ህዝቢ ኣይቀሰነን። ኣብታ ዕለት ከኣ ነፋሪት ውግእ ኣብ ሰማያት መቐለ ዘምብያ ከይዳ። 06 ሕዳር 2020 ብፍሉይ ፍቓድ ፖሊስ ትግራይ ነቲ ሃንደበት አኣብ ዝገሾ ዝነበረ ህዝቢ ነናብ ደቁን ስድርኡን ክኸይድ ካብን ናብን ትግራይ ኣገልግሎት መጓዓዝያ ጀሚሩ። 08 ሕዳር 2020 ቀዳማይ ምኒስተር ኣብይ ኣሕመድ፡ ንኣዛዚ ሰራዊት ኢትዮጵያ ነበር ጀነራል ኣደም መሓመድ ካብ ስልጣኑ ኣልዩ ኣብ ክንድኡ ምኽትሉ ንዝነበረ ጀነራል ብርሃኑ ጁላ ኣዛዚ ሰራዊት ኢትዮጵያ ክኸውን ሸይሙዎ። መራኸቢ ማዕከናት ዜና ኢትዮጵያ ከኣ ጸብጺበንኦ። 09 ሕዳር 2020 ርእሰ ምምሕዳር መንግስቲ ክልል ትግራይ ዶክተር ደብረጽዮን ገብረሚካኤል፡ እቲ ኣብ ኢትዮጵያ ዝተፈጥረ ቅልውላው ብኣላይነት ሕብረት ኣፍሪቃ ብሰላማዊ ዘተ መዕለቢ ክረክብ ከም ዝደሊ ገሊጹ። ሕብረት ኣውሮጳ "እቲ ጎንጺ ብቕልጡፍ እንተዘይተፈቲሑ ንኢትዮጵያ ኮነ ነቲ ዞባ ሓደገኛ'ዩ" ክብል ምሕጽንታ ኣቕሪቡ። 10 ሕዳር 2020 ካብ ከተማ መቐለ 28 ኪሎ ሜትሮ ርሒቑ ኣብ ዝርከብ ቦታ ክትድብድብ ዝመጽአት ነፋሪት ብሚሳይል ተሃሪማ ምውዳቓ 'ርእየን ሰሚዐን' ዝብል ኣብ ከተማ ወጺኡ ሓጎሱ ክገልጽ ተራእዩ። ይኹን እምበር መንግስቲ ፈደራል ዝወደቐት ነፋሪት ከም ዘየላን እቲ ወረ ሓሶት ምዃኑን ሓቢሩ። ኣብቲ ዕለት ሰራዊት ኤርትራ ኣብ ምዕራባዊ ከባቢታት ትግራይ ደብዳብ ከበድቲ ብረታት ኣካይዱ ክብል መራሒ ክልል ትግራይ ዶ/ር ደብረጽዮን ገብረሚካኤል ከሲሱ። ይኹን እምበር ኤርትራ፡ ሰራዊታ፡ ንሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያ ብምድጋፍ ዶቡ ሰጊሩ ኣብ ትግራይ መጥቃዕቲ ፈጺሙ ንዝብል ብመራሒ ትግራይ ዝቐረበ ክሲ ነጺጋቶ። 11 ሕዳር 2020 ሕቡራት መንግስታት ኣብ ትግራይ ሰብኣዊ ሓገዝ ንክግበር መገዲ ክኽፈት ሓቲቱ። 12 ሕዳር 2020 ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብይ ኣሕመድ፡ ኣብ ትዊተር ልዕልና ሕጊ ንምርግጋጽ ዝግበር ዘሎ ጻዕሪ ክሳብ ዝዕወት ምስ ህወሓት ዝርርብ ከም ዘይህሉ ኣነጺሩ። ኣብቲ ዕለት፡ ዶክተር ደብረጽዮን ገብረሚካኤል መመንጨዊ ጸዓት ተከዘ ከም ዝተደብደበ ሓቢሩ። 13 ሕዳር 2020 ኣብ ቤት ጽሕፈት መንግስቲ ፈደራል ንኣዋጅ ህጹጽ ግዜ ትግራይ ክከታተል ዝቖመ ሓይሊ ዕማም፡ መመንጨዊ ጸዓት ሃይድሮ ኤሌክትሪክ ተከዘ ተሃሪሙ ዝብል ብመራሕቲ ህወሓት ዝቐረበ ክሲ ሓሶት ምዃኑ ገሊጹ። ቀዳማይ ሚኒሰትር ኣብይ ኣሕመድ ሓይልታት ክልል ትግራይ ናብ ሓይልታት ፈደራል ኢዶም ክህቡ ናይ ሰለስተ መዓልታት ዕድል ሂቡ። ኣብ ከተማታት ባህርዳርን ጎንደርን ደብዳብ ሮኬት ተካይዱ። ኣብቲ ኣብ ትግራይ ዝተወልዐ ግጭት፡ ብዓሰርተታት ምናልባት'ውን ብኣማኢት ዝቑጸሩ ሲቪላውያን ብጃምላ ከም ዝተቐትሉ ተጣባቒ መሰላት ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል ገሊጹ። እቲ ኣብ ምዕራባዊ ክፋል ክልል ትግራይ ተፈጺሙ ዝተባህለ ጃምላዊ ቅትለት ሓቂ ምዃኑ እንተድኣ ተረጋጊጹ፡ "ገበናት ኲናት ክኸውን ከም ዝኽእል" ሕቡራት ሃገራት ኣጠንቂቑ። 14 ሕዳር 2020 ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያ ኣብ ማይ ካድራ ንዝተፈጸመ ሰብኣዊ ቅልውላው ብቅልጡፍ ዘጻሪ ጉጅለ ናብቲ ቦታ ከም ዝልኣኸ ገሊጹ። ኣብ ኣስመራ ሰለስተ ተኸታታሊ ሓያል ነቱጕ ከምዝተሰምዐ ነበርቲ እታ ከተማ ሓቢሮም። ንጽባሒቱ ከኣ በቲ ዘጋጠመ ናይ ሚሳይል ደብዳብ ክልተ ሰባት ከምዝተሃርሙን ካልእ ዝሰዓበ ጉድኣት ከም ዘይነበረን ተሓቢሩ። 15 ሕዳር 2020 ኣፈኛ መንግስቲ ትግራይ፡ ሓይልታት ትግራይ ናብ ኣስመራ ሮኬት ከም ዘወንጨፉ ገሊጹ። 16 ሕዳር 2020 ፕረዚደንት ኬንያ ኡህሩ ኬንያታን ፕረዚደንት ኡጋንዳ ኡወሪ ሞሰቬኒን ኣብ ኢትዮጵያ ዘጋጠመ ቅልውላው ሰላማዊ ፍታሕ ክናደየሉ ጻዊዖም። ኣብ ተመሳሳሊ ዕለት ነፋሪት ውግእ መንግስቲ ፌደራል ኣብ ከተማ መቐለ ደብዳብ ኣካይዳ። 17 ሕዳር 2020 ቀዳማይ ሚኒሰትር ኣብይ ኣሕመድ፡ ኣባላት ፍሉይ ሓይልን ምልሻን ትግራይ ንሰራዊት ምክልኻል ኢትዮጵያ ኢዶም ብምሃብ ነብሶም ከድሕኑ ዝተወሃቦም መዓልታት ከምዘብቐዐ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያ ኣብ ዝጠቀዖ ጽሑፍ ገሊጹ። 18 ሕዳር 2020 መንግስቲ ኢትዮጵያ ምስ ህወሓት ቀጥታዊ ርክብ ኣለዎም ንዝበሎም ጀነራላት ዝርከብዎም 76 ወተሃደራውያን መኮንናት ኣብ ዝተታሕዝዎ ክእሰሩ ትእዛዝ ኣመሓላሊፉ። ዶክተር ደብረጽየን ራያን ከተማ ሽረን ብሓይልታት ፈደራል ከም ዝተትሓ ገሊጹ። 19 ሕዳር 2020 ነፈርቲ ንከተማ መቐለ ደብዲበን። ቴሌቪዥን ትግራይ ኣብቲ ደብዳብ ቆሲሎም ናይ ዝበሎም ተመሃሮ ስእልታት ኣቕሪባ። ኣብ ባህርዳር ንካልኣይ ግዜ ናይ ሮኬት መጥቃዕቲ ከም ዘጋጠመ ነበርትን ምምሕዳር እቲ ክልልን ኣፍሊጦም። 20 ሕዳር 2020 ትካል ህጻናት ሕቡራት ሃገራት - ዩኒሴፍ፡ ኣብ ትግራይ ኣስታት 2.3 ሚልዮን ህጻናት ሰብኣዊ ሓገዝ ከም ዘድልዮም ሓቢሩ። 22 ሕዳር 2020 ህዝቢ ከተማ መቐለ ነቶም ብሕጊ ዝድለዩ ዘለው ኣካላት አሕሊፉ ክህብ፤ እንተዘይክኢሉ ከኣ ነታ ከተማ ንምቁጽጻር ብታንክታትን ከቢድ ብረትን ኣብ ዝግበር ኵናት መታን ከይልከም ነብሱ ከግልል ተሓቲቱ። መራሒ ክልላዊ መንግስቲ ትግራይ ዶክተር ደብረጽዮን ገብረሚካኤል፡ ሓይልታት ጸጥታ ትግራይ ኢዶም ንክህቡ ዳግማይ ዝተዋህቦም ናይ 72 ሰዓታት መጠንቀቕታን ጻውዒትን ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብዪ ኣሕመድ ብምንጻግ፡ ኣብቲ ዝካየድ ዘሎ ኲናት መንግስቲ ትግራይ ቃልሱ ከም ዘሐይል ተዛሪቡ። ድሕሪ'ቲ ናይ 72 ሰዓታት መጠንቀቕታ ምብቅዑ፡ ኣብይ ኣሕመድ ሰራዊት ምክልኻል ሳልሳይን ናይ መወዳእታን ዝበሎ መጥቃዕቲ ክካይዱ ኣዚዙ። 27 ሕዳር 2020 መራሕቲ ህወሓት ምስ ልኡኻት ሕብረት ኣፍሪቃ ዝዛተ ሰብ ምምዛዞም ኣፍሊጦም። ቶዅስን ተጻብኦን ደው ክብል'ውን ጸዊዖም። ብኣቦ መንበር ሕብረት ኣፍሪቃ ፕረዚደንት ደቡብ ኣፍሪቃ ሲሪል ራማፎዛ ዝተሓጽዩ ሰለስተ መራሕቲ ሃገራት ነበር ፕረዚደንት ነበር ጆኪዩም ቺሳኖ ካብ ሞዛምቢክ፣ ኤለን ጆንሰን ሰርሊፍ ካብ ላይቤሪያ ከምኡ'ውን ጋሌማ ሞትላንቴ ካብ ደቡብ ኣፍሪቃ ምስ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብይ ኣሕመድ ተዘራሪቦም። ኣብ ተመሳሳሊ ዕለት ኣስመራ ንኻልኣይ ግዜ ከቢድ ድምጺ ሚሳይል ተሰሚዑ። ብዛዕባ ኣብ ሰብን ንብረትን ዝወረደ ጉድኣት ግን ኣይተገልጸን። 28 ሕዳር 2020 ከተማ መቐለ ብሓይልታት ፈደራል ተታሒዛ። 29 ሕዳር 2020 ሓላፊት ስርሒት ማሕበር ቀይሕ መስቀል ኣብ ኢትዮጵያ ኣብ መቐለ ርኡይ ሕጽረት ናውቲ ሕክምና ከም ዘሎ ሓቢራ። 30 ሕዳር 2020 ቀዳማይ ምኒስተር ዶክተር ኣቢይ ኣሕመድ ካብ ኣባላት ሃገራዊ ባይቶ ንዝቐረበሉ ሕቶታት መሊሱ። ኣብቲ ናይ ልዕሊ ሰለስተ ሰዓት መደርኡ፡ ብኻልእ ወገን፡ ትካል ስደተኛታት ሕቡራት ሃገራት፡ ብዛዕባ ጸጥታዊን ሰብኣውን ውሕስነት እቶም ኣብ ክልል ትግራይ ኣብ ዝርከቡ መዓስከራት ዘለዉ ኤርትራውያን ስደተኛታት ኣዝዩ ከምዝተሻቐለ ገሊጹ። መንግስቲ ትግራይ ሓይልታቱ ኣብቲ ዝካየድ ዘሎ ኲናት ነፋሪት ውግእ ፌደራላዊ መንግስቲ ወቒዖም ከምዘውደቑ ገሊጾም። መንግስቲ ኢትዮጵያ ግን ሓሶት እዩ ክብል ምላሽ ሂቡ። 01 ሕዳር 2020 ሓንቲ ካብ ላዕለዎት መራሕቲ ህወሓት ኣባል ፈጻሚት ሽማግለ መንግስቲ ክልል ትግራይ ኬርያ ኢብራሂም ንመንግስቲ ኢትዮጵያ 'ኢዳ ሂባ' ተባሂሉ። መራሒ ትግራይ ዶክተር ደብረጽዮን፤ ሓይልታት ፌደራል ናብ መቐለ እንተኣተዉ'ኳ ናይቲ ክልል ሓይልታት ግን ቃልሶም ይቕጽሉ ኣለው ኢሉ። ንሱን ካልኦትን ኣብ ጥቓ መቐለ ኮይኖም ነቲ ቓልሲ ይምርሑዎ ምህላዎም ድማ ገሊጹ። ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ኣመሪካ፡ ኣብ ትግራይ ዘሎ ጎንጺ ጠጠው ክብልን ብዘተ ክፍታሕን ጸዊዑ 02 ሕዳር 2020 ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣብታ ንኣስታት ሓደ ወርሒ ኲናት ዝካየደላ ዘሎ ክልል ትግራይ፡ ሰብኣዊ ሓገዝ ከብጽሕ ምስ መንግሰቲ ኢትዮጵያ ከም ዝተሰማምዐ ኣፍሊጡ። 04 ሕዳር 2020 ውድብ ሕቡራት ሃገራት፡ ኣብ ዝተፈላለየ ከባቢታት ትግራይ ብዝካየድ ዘሎ ኩናት ኣብቲ ክልል ሰብኣዊ ሓገዝ ከብጽሕ ከም ዘይከኣለ ሓቢሩ። ወሃቢ ቃል ህወሓት ኣቶ ጌታቸው ሓይልታት ትግራይ ቃልሶም ይቕጽሉ ከም ዘለው ምስ ቢቢሲ ፎከስ ኦን ኣፍሪካ ተዛሪቡ።