100 መዓልታት ስራሕ ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብይን ጉዳይ ኢትዮ-ኤርትራን
ኣብ ካናዳ፡ መምህር ታሪክ ዩኒቨርስቲ ኦፍ ኲዊንስን ተንታኒ ፖለቲካዊ ጉዳያት ምብራቕ ኣፍሪቃን፡ ዶክተር ዓወት ተወልደ ወልደሚካኤል፡ ኣብ እዋናዊ ዛዕባታት ዕርቀ ሰላምን ኣብቲ ዞባ ዝህልዎ ፅልዋን አመልኪቱ ንቢቢሲ ትግርኛ ዝሃቦ መብርሂ
ድሕሪ ምዉዳቕ ስርዓት ደርጊ ኣብ ሞንጎ ኣዲስ ኣበባን ኣስመራን ዝነበረ ስጡም ዝበሃል ዝምድና ሰላም ጥራሕ ዘይኮነ ኣንፈት ማሕበረ-ቑጠናዉን ፖለቲካዉን ርግኣትን ምትሕብባርን ዝኸፍት መሲሉ ህዝቢ ነዊሕ ክጥምት ኣኽኢሉዎ ነይሩ። ኤርትራን ኢትዮጵያን መስረትቱ ዝኾነ ኢጋድ ካብ ሓደ ድሩት ተልእኾ ዝነበሮ ማሕበር፡ መገዲ ዉህደት እቲ ዞባ ክኸዉን ተበራቢሩ ንጥፈት ዝጀመረ ኣብቲ ናይ መጀመርታ ዓመታት'ዩ ነይሩ። እዘን ሃገራት ምስ ሓደሽቲ መራሕተን ተሓባቢረን፡ ንሒደት ኣዋርሕ ኣብ ኵናት ዝጸንሐት ሶማሊያ ከረጋግኡዋ'ውን ተስፋታት ነይሮም። ሕማቕ ኣጋጣሚ ኾይኑ ኣብ 1998 ንቲ ዞባ ከረጋግኡ ዝተብሃሉ ንርእሳቶም ዉን ክረጋግኡ ስለዘይኽኣሉ ንቲ ዞባ ናብ ሕንፍሽፍሽ ኣእቲዎሞ። ንተበግሶታት ኢጋድ 'ዉን ኣዐንቂፉዎን ንድሕሪት መሊሱዎን። ሶማሊያን ደቡብ ሱዳንን መብኣሲ መረብኦም ኾይነን ነጸብራቕ ናይዘን ክልተ ሃገራት ንጎረባብተን ጸሊዩወንን። ኣብዚ ዘይተኣደነ ዓቕሚ ሰብ፣ ህይወት፣ ቑጠባዉን ንዋታዉን ዕንወት ዘስዐበ ኵናት ብኽልቲኡ ዶባት እዘን ሃገራት ዘሎ ህዝቢ ደራዕ ናይቲ ኵናት ብቐጥታ ተሰኪሙዎ። ኵናት ጠጠዉ ምስ በለ ዘሎ ኵናት ብኻልእ ሜላ ተባሂሉ ዝፍለጥ 'ኣይ ሰላም ኣይ ኵናት' ክሳብ ሕጂ ዘሎ ክልቲኡ ናይ ዶብ ህዝቢ መሰረታዊ ማሕበራዊ ርክባት ዓንቂፉዎ፣ ጋሪዱዎ ጥራሕ ዘይኾነ ክረብሑዎ ዝኽእሉ ዝነበሩ ቑጠባዊ ኩነታቶም'ዉን ኣደስኪሉዎ። ሕዚ ዝበጋገስ ዘሎ ናይ ሰላም ኩነታት ነዚ ኹሉ ዝተኸሰረ ዕድላት ብምክሓስ፡ ነቲ ዞባና ንቕድሚት ብሓድሽ ናይ ምትሕብባርን ይቕረ ምብህሃል መንፈስ ንቕድሚት ክንህር እዩ። ጽገናዊ ለዉጢታት ኢትዮጵያን ንኤርትራን ኣብ ዉሽጢ ሓጺር ግዜ ንኩለን ሃገራት ዞባ ምብራቕ ኣፍሪቃ ዝበጽሐ ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብዪ ኣሕመድ እዘን ሃገራት ብሓባር እንተዘይሰሪሐን ኣብ ዓለም ንኣሽቲ ቓጽዖታት ክኾና ከምዝኽእላ፡ ብሓባር እንተድኣ ሰሪሐን ግና ጥንኩር ቐጠና ምፍጣር ከምዝኽእላ'ዩ ተዛሪቡ። ካብ 1991-94 ዝነበሩ እዋናት ዝነበረ ራእይ ግን ድማ ብሰንኪ ዝኣረገ ፖለቲካዊ መሪሕነትን ዕድመን ደስኪሉ ዝነበረ ራኢ ብዚ ሓድሽ ሓይሊ ተበጊሱ ዘሎ ምንቕስቓስ ንቲ ዞባ ተስፋ'ዩ ሂቡዎ ኣሎ። ኤርትራ ኽፋል እቲ ዞባ ከም ምዃና ድማ እዚ ብቐጥታ'ዩ ዝጸልዋ። ኤርትራን ኢትዮጵን ን20 ዓመታት ዝሓዘልኦ ዘይተፈትሐ ሽግረን፡ እቲ ኢትዮጵያ ቦኺራትሉ ዝነበረት ስጉምቲ ግብራዊ ንምግባር ዘኽእል ምቅርራብ ጀሚረን ኣለዋ። እዚ ዓብዪ ዝላ፡ ሓደ ንዉሽጣዊ ማሕበረ ቑጠባዉን ፖለቲካዉን ሃዋህዉ ኤርትራ ጅሆ ሒዙዎ ዝጸንሐ ሰራዊት ኢትዮጵያ መሬት ኤርትራ ተባሂሉ ዘትወሰነ ብሓይሊ ተቖጸጺሩዎ ምህላዩ'ዩ። መንግስቲ ኤርትራ ንህዝቢ ኤርትራ ዘእመኖን ብዙሕ ህዝቢ ልኢሙ ዝተቐበሎን ክኣ መሬትና ተወሪሩ እንከሎ ከመይ ገይርና እቲ ንድለዮ ዘለና ለዉጢ ክንሓትትን ክነተግብርን ክበሃል ጸኒሑ። ብዚ ምኽንያት ክኣ፡ ህይወት ኤርትራ ንድሕሪት ተንሸራቲቱ ጸኒሑ። እቲ ዘሕዝን ሕሉፍ መራሕቲ ኢትዮጵያ ( መለስ ዜናዊ ዝጀመሮ ሃይለማርያም ደሳለኝ ክኣ ዝቐጸሎ ስትራቴጂ) ኤርትራ ምድኻምን ኢሳያስ ምንጻልን'ዩ ነይሩ። ሕጂ፡ እዚ ጸገም ተፈቲሑ ማለት ግና ኤርትራ ዉሽጣዊ ምትዕርራያት ክትገብር ተስፋ ዝህብ'ዩ። ልክዕ ኢትዮጵያ ገበረት እሞ ንግበር ዝበሃል'ኳ እንተዘይኾነ ብዙሕ ነገራት ግና ክልወጥ'ዩ። ነጥብታት ብዛዕባ ኢትዮ ኤርትራ ዘረባ ጓል መገዲ ጽቡቕ ገይርካ ምስ ዘይትሕዞ ዕድላት ዝመስሉ ናይ ባዕሎም ሓደጋ ሒዞም ዝመጽኡ ኣካይዳታት ግና ኣለዉ። ንህወሓት ከም ቀንዲ ጠንቂ ናይቲ ችግር ብምርኣይ፡ እቲ ሰልፊ ካብ ስልጣን መሊኡ ከምዝተወገደ ዝትንትኑ፡ ን20 ዓመታት ዝዘለቐ ጸገማት ብሙሉኡ ብምስካም ሕጂ'ዩ ህወሓት ዋጋ ናይቲ ዝገበሮ ዝኸፍል ዝብሉ ፖለቲከኛታት ኣለዉ ። ሕነ ክትፈዲ እናደለኻ ግና ሰላም ክተረጋግጽ ኣይትኽእልን። ህወሓት እቲ ቀዳማይ ሚኒስትርነት እዩ ስኢኑ እምበር ሕጂ'ዉን መላፍንቲ እቲ መሪሕ ግንባር ስለዝኾነ ማዕረ ድምጺ ኣለዎ። እቲ ዝነዉሐ ዶብ ኤርትራን፡ ዝኸፍአ ኵናት ተኻይዱዎ ዝያዳ ኣካታዒ ኮይኑ ዝጸንሐን ዘሎን ጉዳይ ክኣ ምስ ክልል ትግራይን ዓፋርን ዝዳወብ'ዩ። ኣብ ትግራይ ዘሎ ምስሊ ህወሓት እንታይ ይመስል ብዘየገድስ ኣብዚ እዋን ገዛኢ ሰልፊ፣ ካብቲ ህዝቢ ዝነቐለ ትግራዋይ ሓይሊ ከምዝኾነ ክዝንጋዕ የብሉን። ሕጂ ነቓዕ ፈጢርኻ ንቲ ሰልፊ ክተጥቅዕ ምፍታን ግና ዓብዪ ጸገም ኣለዎ'ዩ። እቲ ናይ ዶብ ምፍጣጥ ክሃድእ እንተኾይኑ ግና ኣብቲ ዞባ ዘለዉ ህዝብታትን ምምሕዳራትን ስኒት ክፈጥሩ ኣለዎም። እዚ ስኒት ብኣስመራን ኣዲስ ኣበባን ድዩ ክመጽእ ወይስ ካብ ታሕቲ'ዩ ዝቦቁል መስርሕ ዝምልሶ'ዩ። ብኻልእ ወገን፡ ጉዳይ ኤርትራ ብሓደ ፕረዚደንት ተወኪሉ ዝርአ ብወገን ተጋሩ ተንተንትን ፖለቲካዊ ተዋሳእቲ ህወሓትን ዝቀርብ ነገር ኣሎ። ንዕኡ ካብ ስልጣን ክተዉርዶ ጥሙሓት ክህልወካ ይኽእል። ንሱ ፕረዚደንት 'ምበር ኤርትራ ግና አይኾነን። ኮይኑ ግና መለኪዒኻ ንሱ እንተኾይኑ ንስኻ'ዉን ንሰላም ድልዉ ኣይኾንካን። ካልእ መሬት ኣይንህብን፣ ህዝቢ ክስማዕ ኣለዎ ዝብሉ ነገራት ኣለዉ። ህዝቢ ክስማዕ ኣለዎ ዝብል ምጉት ዝሰማምዐሉ'ኳ እንተኾንኩ ቀደሙ'ዉን ህዝቢ እንተዝስማዕ ነይሩ ግና ካብ መሰረቱ'ዉን ናብ ኵናት ኣይምተኣተወን ነይሩ። ሓደ መንግስቲ ዓለምለኻዊ ዉዕላት ክፍርም ከሎ፡ ንኩሎም ወገናት ነቲ ዉዕል ከተግብር መብጸዕዓ ይኣቱ ጥራሕ ዘይኮነስ ከፈጽሞም ብቕዓት ኣለኒ'ዩ ዝብል። ስለዝኾነ መንግስቲ ኢትዮጵያ ንዚ ዓቕሚ ኣለኒ ኢሉ ብዝኣተዉ ስምምዕ ኣልጀርስ ይግደድ። ብዚ ስምምዕ ግና ብወገን ክልቲኤን ሃገራት ዝጉዳእ ናይ ዶብ ህዝቢ ኣሎ። ናይዞም ህዝቢታት መሰል ኣብ ምርግጋጽ ግና ዘቤታዊ ሓላፍነት መንግስቲ ኢትዮጵያ'ዩ። ብወገን ኣመራርሓ ህወሓት ህዝቢ ክስማዕ ኣለዎ ዝብል ዘረባ ጓል መገዲ ይመጽእ ኣሎ። ብመንጽር እዚ ግና ክልቲኤን ሃገራት ድየን ተዛራሪበን ነዞም ዜጋታት ክክሕሰኦም፥ ዜግነት ክልቲኤን ሃገራት ድየን ክህበኦም ወይ ካልእ ተዘራሪበን መዓልቦ ክገብራሉ ኣለወን። እዚ ግና ኣብ ትሕቲ መቐነት ዓለማዊ ሕጊ'ዩ ክኸዉን ዘለዎ። ናይ መንነት ሕቶ ዘልዕሉ ብሄረሰብ ኢሮብ ሕትኦም ልዕሊ ዝኾነ ልክዕ'ዩ። ህዝብና ምስ መሬት ዘለዎ ምትሕሓዝ ዓብዪ ስለዝኾነ ዜግነቶምን መንነቶምን ዝዕቀበሉ መገዲ ምፍጣር ይከኣል'ዩ። ኮይኑ ግና፡ ዓለምለኻዊ ሕጊ ክዉስን ከሎ፡ እቲ ስልጣን ዝተዉሃቦ ቤት ፍርዲ ክልቲኤን ከምዚኦም ዝበሉ ስምዒታዊ ኣርእስታት ኣምጺአን ንቲ ዉሳነ ከየዐንቅፍኦ፡ ከምዚ ዓይነት ግምታት ከይሃብኩም ዶባትና ኣበይ'ዩ ዝብል ወስኑልና ኢለን እየን ንቀያዲ ብይን መብጽዓ ኣትየን። ሕጂ'ዉን ግና እዚ ድልድል ክኾነና እንደልዮ ሰብ ሰራሕ ዶብ ንዝኾነ ነገርና ዝዕንቅፍ ክኸዉን ኣይኽእልን። ዉሽጣዊ ምምሕዳራት እንተጥዕዮም ኪኖ እቲ ኣናኣሽቱ ነገራት ኣብ ጽቡቕ ድሌት ክልቲኡ ወገን ዝምስረት ጽቡቕ ፍታሕ ክመጽእ ይኽእል'ዩ። ቀጻሊ መንገዲ ኤርትራ ናበይ? ተሃዊክኻ ትደፍኦ ተኾርሚኻ ትሓፍሶ ከይኾነና......... ከም ኣደራዕ እዚ ሕማቕ ኩነታት ዝተሰከምና ህዝቢ እዚ ተበግሶ ሰላም ክቕልጥፍ ይደሊ። ሓደጋታቱ ግና ብዙሕ ስለዝኾነ ተሃዊክኻ ትደፍኦ ተኾርሚኻ ትሓፍሶ ከይኾነና ህድእ ኢልና ክንኸይድ ኣለና። ምትእምማን ዝጎደሎ ቅርሕንቲ ገና ኣሎ። ዓበይቲ ዞባዊ ጉዳያት'ዉን ኣለዉ። ክልቲኦም መንግስታት ነናይ ገዛእ ርእሶም ዉሽጣዊ ጉዳዮም ከቐድሙ ኣለዎም። ብወገን ኢትዮጵያ "ፖፒሊስት" (ስምዒታትን ድሌታት ተራ ህዝቢ እናተናኸፍካ ምንጽብራቕ ምድላይን ምምሳልን ዝርኣዮ ኣካይዳ) እዩ ኣብ ኢትዮጵያ ዘሎ። ናይ ብሓቂ ነዊሕ ዝኣመቱ ግብራዊ ፖሊስታት ገና'ዮም ብሕጂ ክትግበሩ፡ እቶም ተግቢሮም ዘለዉ ክኣ ብሕጂ'ዩ ቐጻልነቶም ክፍተን። ዶክተር ኣብዪ ኣሕመድ ዝመርሖ መንግስቲ ዝገብሮ ዘሎ ኣዝዩ ሰፍ ዘይብል ዕዮ ገዛ ኣለዎ። ኣብ ቅርጺ ሓይሊ ናይ ትካላት ዝተሞርኮዘ ዉሳነታት ግን ኣይኮነን ዝዉሰን ዘሎ። መንግስቲ ኤርትራ ክኣ ቅድሚ ተሓላቓይ ናይዚ ዞባ ምዃኑ ተሓላቓይ ናይ ህዝቡ ክኸዉን ኣለዎ። እቲ ረዚን ዋጋ ዝተኸፈሎ ደስኪሉ ዘሎ ኩነታት ኤርትራ ክምለስ፣ ዝተፈናቐለ ህዝቢ ክጠናኸር፣ ትካላት ክቖሙ፣ ዶባትና ክሕንጸጽ፣ ዘይመኸኑ ነተጉታት ክእለዩ፣ ናብ ዉሽጣዊ ጽገናታት ብዘይ ወዓል ክሕደር ክትግበር፣ ፖለቲካዊ ለዉጢ ክመጽእ ኣለዎ። ስለዝኾነ ዉሽጣዊ ጉዳያት ብዕግበትን ብብቕዓትን ንምምላስ ንጡፍ ስራሕ ከይተጀመረ ከሎ ተብተብ ኢልካ ኣብ ኣዲስ ኣበባን ኤርትራን ዝፍረሙ ስምምዓት ነባሪ ሰላም ኣየምጽኡን። ህድእ ኢልና ክንኸይድ ኣለና። ፅልዋ ኣብ ቐርኒ ኣፍሪቃን ቀይሕ ባሕርን እዚ ዞባና ብደረጃ ዓለም ስትራቴጂካዊ ዞባ ስለዝኾነ ኪኖ ኢትዮ-ኤርትራ ዘገድሶም ናይ ግዳም ሓይልታት ኣለዉ። ስለዚ ኣብ ካልእ ዓለም ዝተርኣየ ምዕባለታት ንዚ ዞባ እዚ ክጸልዎ ጸኒሑ'ዩ። ሓደ፡ ኣብ 2001 ኣብ ኣሜሪካ ዘጋጠመ ግብረ ሽበራዊ መጥቃዕቲ 9/11 ዝወለዖ ዓለማዊ ቃልሲ ኣንጻር ግብረ ራዕዲ ኩነታት ዞባና ቐጥታዊ መዋስኢ እዚ ጉዳይ ነይሩ። ኢትዮጵያን ኤርትራን ኣነ'ዶ ኣነ ይወዳደራ ስለዝነበራ፡ ሓድ ሕደን ዝጠቓቕዓሉ ኩነታት'ዩ ነይሩ። እዚ ነቲ ቀይሕ ባሕሪ፣ ህንዲ ዉቅያኖስን ገልፍ ኦፍ ኤደንን ቅርጹ ክልወጥ ዝገበረ ሓደ መልክዕ'ዩ። ኣብ ሞንጎ ሱኒ ዓረብን ሺዓ ኢራንን ዘሎ ምፍጣጥ ክኣ፡ ዞባና ከም ሓደ ናይ መዋስኢ ባይታ'ዩ ነይሩ። ናይዞም ክልተ ወገናት ዘይምቅድዳዉ ሎሚ ኣብ የመን ዝካየድ ዘሎ ኣዕናዊ ተግባር ቀጥታዊ ዉጽኢት ሺዓን ሱኒን፡ ፍሕፍሕ ማእኸላይ ምብራቕ'ዩ። ሑቲ ዝበሃሉ ሓይልታት'ዉን ኣብ የመን ንዘሎ ኩነታት ዝነበረ ተዛማዲ ርግኣት ናብ ሕንፍሽፍሽ ኣእቲዩዎ። እዚ ንዞባና ብዝነበሮ ጽልዋ ክኣ፡ ወሽመጥ ቀይሕ ባሕሪ፡ ናይዘን መላፍንቲ ሃገራት (ስዑዲያ፣ ቐጠርን ኢማራትን ከምኡ'ዉን ሱዳንን ሴኔጋልን) ኣብ ኤርትራ መደብር ክህልወን ኣርቢሑዎን። መንግስቲ ኢትዮጵያ ን20 ዓመታት ዝተኸተሎ ኤርትራ ናይ ምንጻል ስትራቴጂ፡ ከም ዉጽኢቱ ኤርትራ ካብዚ ስትራቴጂ ብኸፊል ንምዉጻእን ብኸፊል ኸኣ ናይ ገዛእ ርእሳ ረብሓታት ንምስጓም ነዘን ሃገራት ኣብ ዓሰብ መደብር ከምዝሃበተን ይፍለጥ። እዘን ሃገራት ኣብዚ ዞባ ሃናጺ ተራ ኣብ ክንዲ ምጽዋት ንጡፍ ኣዕናዊ ተራ ምጽዋተን ንቲ ናይ ሶማሊያ ኩነታት ካብ ሕማቕ ናብ ዝበኣሰ ስለዝወሰዶ፡ ኣብቲ ዞባ ጸጥታዊ ጸገም ብምፍጣር ካልኦት ሓይልታት ግዳም ዝዕድማ ምስሳን ኣልሸባብን ካልኦት ሓይልታትን ተራእዩ። ኣዕቢና ካብዚ ዞባ እንትወጽእ ድማ፡ቻይና ንፈለማ እዋን ካብ ሃገራ ወጸኢ ኣብ ጅቡቲ ወተሃደራዊ መዋፈሪ ምኽፋታ መርኣያ እቲ ምስ ኣሜሪካ ዘለዋ ምዉድዳር'ዩ። ኣሜሪካ ምስ ጅቡቲ ዝነበራ ዝምድና ሕጉስቲ ዘይምኻና'ዉን መርኣያ እቲ ምስ ኣሜሪካ ዘለዋ ዉድድር ትዕወተሉ ዘይህላዋ'ዩ ዘርኢ። ነዚ እዩ ድማ ሃናጺ ተራ ኣሜሪካ ኣብዚ ሕጂ ዝበጋገስ ዘሎ ሰላማዊ ኣየር ኢትዮጵያን ኤርትራን ጎሊሑ ዝርአ ዘሎ። ስምምዕ ኣልጀርስ እንትፍረም ዋሕስ ዝነበረት ኣሜሪካ ሕጂ'ዉን ዋሕስ እዚ ናይ ሕጂ ተበግሶ ሰላም ምዃና ኣይተርፍን።