መምርሒ ኣከዳድናን ጋዜጠኝነትን
መምርሒ ኣከዳድና ብጽሑፍ ዘይሰፈረ ንኣከዳድና ዝጥምት ሕጊ'ዩ። መብዛሕትኡ ግዘ ሰባት ናይ ስራሕን ገዛን ኽዳን ነናይ ባዕሉ መልክዕ ክሕዝ ኣለዎ ኢሎም ብልምዲ ዘጥርይዎ ባህርይ ኣሎ።
ናይ ኣከዳድና መምርሒ (ድረሲንግረ ኮድ) ካብ ሓንቲ ሃገር ናብታ ካልእ ጥራሕ ዘይኾነ ብዙሕነት ኣብ ዘለዋ ሃገር'ዉን ባህልን ሃይማኖትን፣ ጾታን ዕድመን መሰረት'ዩ ዝፈላለ። ንንጉሳዊ ስድራ ፣ ንቃለ መሕትት ስራሕ፣ መርዓ፣ ኣኼባ፣ ምረቓን ሓዘንን ሰባት ዝኽደኑዎ ኣከዳድና ናይ ባዕሉ ስርዓት ዘለዎን ዝተፈላለየን'ዩ። ኣብዚ ሕዚ እዋን'ዉን ዋላ'ኳ ምዱብ ኣይኹን'ምበር ናይ ኣከዳድና መምርሒ ዘተግብሩ ትካላት መንግስትን ዉልቅን ኣለዉ። ባንክታት ዘይለዋወጥ መምርሒ ኣከዳድና ካብ ሞንጎ ዘለዎም ትካላት'ዮም። ኣብ'ዚ ኢንዱስትሪ ሓደ ዓይነት ባህሊ ኣከዳድና ምልባስ ዝተለመደ'ዩ። እዚ ንእትህቦ ኣገልግሎት ኣብ ምግላጽን ምጉላሕን ዓብዪ ግደ ኣለዎ ይብል ጋዜጠኛ ባንክ ንግዲ ኢትዮጵያ ሃብቶም ኪሮስ። "ካብ እትረግጾ ጫማ፣ ኣሰራርሓ ጸጉሪ ጓልን ወድን፣ እንጥቀመሎም መሐለዊ ጽባቐ ጀሚሩ ናይ ባዕሉ ኣስርዓት ኣለዎ። ኣከዳድናና ድማ ንእንህቦ ኣገልግሎት ዘለና ኽብሪ ንምግላጽን ሰናይ ምስሊ እንሰርሐሉ ትካል ንምንጽብራቕን ዝዓለመ ስለዝኾነ ብጥቡቕ ሕጊ'ዩ ዝትግበር" ኣከዳድናን ስብእናን ኣብቶም ዝሓለፉ መዓልታት ቤት ጽሕፈት ፕረዚደንት ኢትዮጵያ፡ ኣብ ዘካይዶም ዝተፈላለዩ ምንቅስቓሳት ንምጽብጻብ ዝመጹ ሰብ ሙያ መራኸብቲ ሓፋሽ ኣከዳድኖም ንኽብርን ደረጃን ዝምጥን ደረጅኡ ዝሓለወ ኣከዳድና ክኸዉን ኣለዎ ክብል ንቤት ጽሕፈት ጉዳያት ኮምዩኒኬሽን መንግስቲ ደብዳበ ልኢኹ'ዩ። እቲ ፕረዚደንት ኣስዒቡ፡ እዞም ሰብ ሙያ ሕዚ ዘለዎም ኣከዳድና ንኽብሪ እቲ ፕረዚደንት ዘይምጥን ጥራሕ ዘይኮነ ኣብ ህንጸት ምስሊ'ታ ሃገር'ዉን ኣሉታዊ ጽልዋ ዘሕድር ኾይኑ ስለዝተረኸበ ጋዜጠኛታትን ሰብ ሙያ ካሜራን ደረጅኡ ዝሓለወ ኣከዳድና ክኽደኑ ኣለዎም ኢሉ ኣሎ። እንተኾነ መምርሒ ኣከዳድና ኣብ ጋዜጠኝነት ኢትዮጵያ ኣይተለመደን ይብል ጋዜጠኛ ሪፖርተር ዳዊት እንደሻዉ። "ኣብ ሃገርና ናይ ጋዜጠኛታት ኣከዳድና ብዝምልከት ኣሰራርሓ ኾነ ስርዓት የለን። ምስ'ዚ ተዛሚዱ ካብ ቤት ጽሕፈት ፕረዚደንት ዝወጽአ ደብዳበ ብዛዕባ ክንክደኖም ዘለና ዓይነት ክዳዉንቲ ብግልጺ ዘቐመጦ ነገር የለን" ይብል። ናይ ኣከዳድና መምርሒ ብጥቡቕ ካብ ሞንጎ ዘኽብሩ ኢንዳስትሪታት ባንክን መገዲ ኣየርን ብዝሰገረ ኣብ'ዚ እዋን'ዚ፡ ገለ ትካላት ሚዲያ'ዉን ሰራሕተኛታቶም ብስራሕ ንደገ እንትወጹ ነቲ ትካል ወኪሎም ስለዝኸዱ ንዕኡ ብዝምጥን ኣከዳድና ክንቀሳቐሱ ዝሕብር መምርሒ ኣከዳድና ተግባራዊ ኣብ ምግባር ይርከባ። ኣብ ስነ ጽባቐን ፋሽንን እትሰርሕ ጋዜጠኛ ኤልሳ ኣሰፋ፡ ንስራሕ ጥራሕ ዘይኮነ ኣብ ዕለታዊ መነባብሮና እንኽደኖ ኣከዳድና ስብእናና ናይ ምግላጽ ዓቕሚ ስለዘለዎ፡ ጋዜጠኛታት ደረጅኡ ዝሓለወ ኣከዳድና ክኽደኑ ይግባእ ትብል። "ኣከዳድና ከም ሰብ ዓርስና እነላልየሉ መገዲ ስለዝኾነ፡ ልምዲ ክኸዉን ኣለዎ። ጋዜጠኛታት ድማ ዓርሶምን ትካሎምን ወኪሎም ምስ ዓበይቲ ሰባት ናይ ምርኻብ ዕድሎም ሰፊሕ ስለዝኾነ ጽሩይን ደረጅኡ ዝሓለወን ኣከዳድና ክህልዎም ኣለዎ" በሃሊት'ያ። ሰባት፡ ስነ ኣእምሮኣዊ ንሓደ ሰብ ብኣከዳድንኡ ርእዮም ኣብ ዉሽጢ ሸዉዓተ ሴኮንድ እንታይ ዓይነት ሰብ ከምዝኸነ ናይ ምግማት ዓቕሚ ከም ዘለዎም ይገልጽ። እዚ ዕድመ፣ ጾታ፣ ሃይማኖት፣ መነባብሮን እምነትን መሰረት ዝገበረ ምዃኑ ድማ ሰብ ሙያ ኣከዳድና ይዛረቡ። ይኹን'ምበር ብፍላይ ጋዜጠኛታት ከምቶም ካልኦት ናይ ኣከዳድና መምርሒ ዝኽተሉ ትካላት ክኾኑ ኣለዎም እንትበሃል ብዙሓት ጉዳይ ኽፍሊት መሃያ የልዕሉ። ስለዝኾነ ድማ ነዚ መምርሒ ንምትግባር ዘኽእል ቑጠባዊ ዓቕሚ ክህሉ ኣለዎ ይብሉ። "ነዚ ጠለብ ዝምልስ ዓቕሚ እንተድኣ ሃልዩን ክማላእ እንተኽኢሉን ንኽብሪ እቲ ሙያ'ዉን ጽቡቕ'ዩ። ነዚ ዝኸዉን ዓቕምን ኣወዳድባን ግን ክህሉ ኣለዎ" ዝብል ጋዜጠኛ ዳዊት፡ ቤት ጽሕፈት ኮምዩኒኬሽን መንግስቲ ድማ ከዐርዮ ዝግባእ ኣሰራርሓ ኣሎ ይብል። "ከም ጋዜጠኛ ኩል ግዜ ብዝተዳለወ ኣከዳድና ኣይኾንናን ናብ ስራሕ እንወፍር። ኣብ ሃገርና ዘይተለመደ ድማ ሓደ ምዱብ ናይ ቤት ጽሕፈት ፕረዚደንት ጸብጻቢ'ዩ። እዚ ክፍተት እንተድኣ ተመሓይሹ እቲ መምርሒ ኣከዳድና ምስዓብ ኣድላዪ'ዩ" ብምባል ክልተ ምስሊ ተግባራዉነት ጋዜጠኝነትን ኣከዳድናን የረድእ። ኣብ ዝኾነ ይኹን ኣጋጣሚ ከም ሰብ ጽቡቕ ኣከዳድና ክህልወና ይግባእ እትብል በዓልቲ ሙያ ስነ ጽባቐን ፋሽንን ኤልሳ ድማ፡ ሓደሽቲ ሓበሬታታት ናብቲ ሕብረተሰብ እነብጽሕ ሰባት ስለዝኾንና ካብ ዝኾነ ንላዕሊ ዓርስና ድሉዋት ክንገብር ይግብኣና ትብል። "ኣታዊ ጋዜጠኛ መሰረት ዝገበረ መተባብዒ ክህሉ ኣለዎ። ገለ ትካላት ዝዉክሎም ስርዓተ-ኣከዳድና ተግባራዊ ገይሮም'ዮም። ነዚ ዘቕርቡዎ መተባብዒ ድማ ኣሎ። በዚ መንገዲ እንተድኣ ተተግቢሩ ኣከዳድናና ንእንሰርሖ ስራሕ ጽቡቕ እጃም ኣለዎ" ትብል። መምርሒ ኣከዳድና ንምንታይ? ኣብ ዉሽጢ ማሕበረሰብ ኢትዮጵያ ሓደ ዜጋ ክኽተሎም ዝግባእ ማሕበራዊ ስርዓታት ኣለዉ። ንጉሆ፣ ቐትርን ምሸትን ዕድመን ጾታን ኣብ ግምት ብምእታዉ ካብ ሰላምታ ጀሚሩ ክሳብ ምኽባር ስርዓት ኣከዳድና ዝሓቱ ስርዓታት። ናብ ትካላት ስራሕ እንትንመጽእ ድማ፡ ከከም ባህርይ እቲ ስራሕ ክኽበሩ ዝግብኦም ናይ ኣከዳድና መምርሒታት ኣለዉ ይብል ኣማኻሪ ፕሮቶኮል ኣይተ ኣበበ ሙሉ። መምርሒታት ኣከዳድና ማሕበራዊ፣ ቢዝነስን ዓለምለኻዉን ተባሂሎም ኣብ ሰለስተ ከምኽፈሉ ዝገልጽ እቲ ኣማኻሪ፡ መራሕቲ ኽልተ ሃገራት እንትራኸቡ ዝፍጸም ስርዓት ከም ኣብነት የቕርብ። "ኣከዳድናን ስብእናን ምስ እትሰርሐሉ ትካል ሓቢሩ ዝኸይድ ክኸዉን ኣለዎ። ካብ ምስጉን ባህርይን ናይ ኮምዩኒኬሽን ክእለት ብዝሰገረ ኣከዳድና ዝገልጾ ደጋዊ ቑመና ዓለምለኻዊ መዐቀኒ'ዩ" ይብል ኣይተ ኣበበ። እዞም ነገራት ዘማልአ ሰብ ምስ ልኡኽ ሓደ ትካል ተሰማሚዑ ናይ ምስራሕ ዓቕሚ ኣለዎ ዝብል ግንዛበ ከምዝፈጥር ዝዛረብ ኣማኻሪ ፕሮቶኮል ኣበበ ኣብ ህይወቶም ዉጽኢታዊ ዝኾኑ ሰባት እዞም ነገራት ዘማልኡ ኮይኖም ንረኽቦም ይብል። ይኹን እምበር መምርሒ ኣከዳድና ኣብ ኢትዮጵያ ምትግባር ግዜ ዘድልዮ'ዩ። "ሃገራት ምዕራብ ተምሃሮአን ካብ ዩኒቨርሲቲ ተመሪቖም እንትወጽኡ ንእዋን ምረቓ ዝዳለዉሉ ኣከዳድና ብዝምልከት ስልጠና ይህባ'የን። ኣብ ሃገርና ምሂርኻ ካብ ምምራቕ ወጻኢ ናይ ስራሕ መመልከቲ'ኳ ከመይ ከምዝጸሓፍ ብኣግባቡ ኣይምህራን። ሰባት እንታይ ይደልዩ፡ እንታይ'ከ የቐይሞም ዝብል ብተፈጥሮ ዝስመዐና ነገር ወሲድና ስለእንመሃር፡ ከቢድ'ዩ። ምዕሩይ በዓል ሙያ ንምፍራይ ግና መምርሒ ኣከዳድና እንተዝትግበር ጽቡቕ'ዩ" ይብል ኣይተ ኣበበ። ኣየናይ ኽዳን? ሕዚ ሰብ ሙያ መራኸብቲ ሓፋሽ ክኽተሉዎ ኣለዎም ተባሂሉ ዘሎ ደረጅኡ ዝሓለወ ኣከዳድና እንታይ ዓይነት ኽዳን ከምዝኾነ ብግልጺ ዝተነገረ ነገር የለን። ፕሮቶኮል እንትበሃል ግና እቲ ምዕራባዊ ልምዲ ድዩ? ኢሎም ዝሓቱ ብዙሓት ኣለዉ። ኣከዳድና ኣብ ህንጸት ሃገር ዘለዎ እጃም ዝዓበየ'ዩ ኣብ ዝብል ዝሰማምዑ እዞም ሰብ ሙያ በዚ ኣጋጣሚ ባህላዊ ኣልባሳትና ኣብ መምርሒ ኣከዳድና ክካተት ኣለዎ ይብሉ። ጋዜጠኛ ዳዊት እንደሻዉ "እቲ ደብዳበ ነቲ ቦታ ዝምጥን እምበር ሱፍ ወይ ካልእ ዝብል ብግልጺ ዘቐመጦ ነገር የለን። ስለዝኾነ ኣብዚ ናይ ሃገርና ኣልባሳት ክካተቱ ሰፊሕ ዕድል ኣለዎም ማለት'ዩ" ይብል። በዓልቲ ሙያ ስነ ጽባቐን ፋሽንን ኤልሳ ኣሰፋ ብወገና "ባህላዊ ኣልባሳትና ኣብ'ዚ እንተድኣ ተኻቲቶም መንነትና ካብ ምግላጽ ሓሊፉ ማሕበራዊ መነባብሮና ዚያዳ ኣብ ምድልዳል ዓብዪ እጃም ኣለዎ" ትብል። ጥቡቕ ናይ ኣከዳድና መምርሐ ዘለወን ሃገራት ዛምቢያ ኣብ ኣፍሪቃ ጥቡቕ ዝበሃል ናይ ኣከዳድና ባህሊ ዘለዋ ሃገር ኮይና፡ ሰሜን ኮርያ ኣብ ልዕሊ ጋዜጠኛታት ተሪር ሕጊ ተግባራዊ ትገብር። ነዊሕ ጸጉሪ ንደቂ ተባዕትዮ፣ ስረ ድማ ንደቂ ኣንስትዮ ዝተኸልኸለ'ዩ። ጸጉሪ ካብ 1 ክሳብ 5 ሴንቲ ሜትሮ ክኸዉንን ኣብ ዉሽጢ 15 መዓልቲታት ክሓጽርን ትእዝዝ። ሱዳን፡ ስረ ንደቂ ኣንስትዮን ስነ-ጽባቐ ንደቂ ተባዕትዮን ትኽልኽል። ኣብ 2014 9ተ ስረ ዝተኸደና ደቂ ኣንስትዮ ምዕራባዊ ባህሊ ተኸቲልክን ተባሂለን 40 ሓለንጊ ተገሪፈን'የን፡ ብዙሓት ድማ ተኣሲረን። ስዑዲ ዓረብ፣ ፈረንሳይን ኡጋንዳን'ዉን ኣብ ዙርያ ኣከዳድና ጥቡቕ ሕጊ ኣለወን ተባሂለን ካብ ሞንጎ ዝቑረሐ ሃገራት'የን።