መድህን ፈርዲናንዶ ድራር፡ "ተመሊስካ እትረድኦ ገዲፍካዮ ኣይትእቶ እዩ"
ኣብ ፈለማ ስሳታት ሓያሎ ዕድል ዝረኸባ ኤርትራውያን ኣዴታት ተማሂረን ከም መማህራናን ኣለይቲ ሕሙማን ነርሳት ዝበጽሓ ኣለዋ። ኣብ ከተማ ኦታዋ ዝነብራ ወይዘሮ መድህን ሓንቲ ካብተን ብዙሓት እየን - ተመኩሮአን እነሆ።
ትምህርተን ወትሩ ብብልጫ ዝዛዘማ ኣብ ከረን ተወሊደን ዝዓበያ ወይዘሮ መድህን፡ ካብ 1968 ክሳብ 1972 ኣብ ሕርጊጎ ቤት ትምህርቲ ኣዋልድ፡ እንግሊዝ፡ ቁጽሪ፡ ስነ-ፍልጠት፡ ጂኦግራፍን ኢደ ጥበብ ምሂረን። ኣብ 1972 ምስ በዓል ቤተን ኣቶ ተኽሉ ሃብቶም ተመርዕየን ሓዳር መስሪተን። እንተኾነ ናብራን ሓዳርን ከይዓገተን ኣብ 1974 ኣብ ማእከል መሰልጠኒ መማህራን ኣስመራ (TTI) ኣትየን። እንተኾነ ትምሀርተን ከይወደኣ ኣብቲ ስርዓት ደርግ ዝኣወጆ እድገት በህብረት ዝብል ወፍሪ (ዘመቻ) ተሳቲፈን ኣብ ባጽዕ ምሂረን። እቲ ግደታ ምስ ፈጸማ ከኣ ኣብ 1976 ናብ ማእከል መሰልጠኒ መማህራን ኣስመራ ተመሊሰን ትምህርተን ወዲአን፡ ዓቕመን ኣመሓይሸን፡ ኣብ ባጽዕ ቤት ትምህርቲ ቀዳማይ ደረጃ ኩትሚያ ተቖጺረ ሰሪሐን። ኣብ ሕርጊጎ ዝምህረአን ዝነበራ ደቀንስትዮ ብዙሓት እኳ እንተነበራ ምስ ምንዋሕ ግዜን ስደትን ግን መን ኣበይ ኣሉ ኣይዝክራን፤ ንኣምና ናይብ ግን ንፍዕቲ ብምንባራ ኣይረሰዓኣን። ካብቶም ምስ ግዜ ኣብ ፈቐድኡ ዝተበታተኑ ሓቢሮመን ዝምህሩ ዝነበሩ መሓሪ ዝተባህለ ኣብ 1975 ብስርዓት ደርግ ዝተቐትለ መምህር ይዝክራ። ሓያሎ ብህይወት ዘየለዋ መተዓብይተንን መማህርተንን ኣዴታት ምስዘከራ ንብዓት ስዒሩወን። "እንድዒ ምስ ምንዋሕ ግዜ መን ኣበይ ኣሎ ተጣፊእና - ኩናትን ስደትን ከቢድ እዩ" ክብላ ህዝቢ ኤርትራ ዝሓለፎ ምረትን ዝሓልፎ ዘሎ ከቢድ ግዝን ከምዘተሓሳስበን ገሊጸን ናብ ዝኽረን ተመሊሰን። ኣብ ሰብዓታት፡ ብግፍዕታት ጸላኢ ዝሰንበረ ህዝቢ ሃገራዊ ወኑን መንፈሱን ተጓሃሂሩ ኣንጻር እቲ ብግፍዒ ህዝቢ ከንበርክኽ ዝጽዕር ዝነበረ ስርዓት ደርግ ግህዱን ስውርን ቃልሲ ዝበራተዓሉ እዋን እዩ ነይሩ። እቲ ግሁድ ቃልሲ፡ እቲ ኣብ 1961 ዝጀመረ ብረታዊ ቃልሲ ክኸውን እንከሎ፡ ነቲ ናይ ግዳም ቃልሲ ዘሐይልን ዝድግፍን ኣብ ከተማታት ብምስጢር ዝካየድ ንስርዓት ደርግ ዘሰንከለ ካልእ ህዝባዊ ቃልሲ ነይሩ። ወይዘሮ መብራትን በዓል ቤተንን ከኣ ኣብዚ ምስጢራዊ ስርርዕ ተወዲቦም ዓቕሞም ዘፍቅዶ ይሰርሑን ካብ በረኻ ብምስጢር ንዝኣተዉ ተጋደልቲ የዕቁቡን ይተሓጋገዙን ነይሮም። ኣብ 1977 ህዝባዊ ግንባር ንከተማ ባጽዕ መሰጥቀዓ ካብ ዝነብሩሉ ዝነበሩ ቦታ ሃዲሞም ፈለማ ንደጎሊ፡ ካብኡ ድማ ንከረን ኣትዮም። ክሳብ እዋን ምዝላቕ ኣብ ከረን ጸኒሖም ምስቲ ውድብ ክደጋገፉ ድሕሪ ምጽናሕ ከኣ ምዝላቕ ምስኮነ ኣብ ጥሪ 1979 ተሰዲዶም ናብ ሱዳን ኣትዮም። ሽዑ ክልተ ቆልዑ፡ ወድን ጓልን ነይሮመን። ኣብ ካርቱም ምስ ሓዳረን ንሽዱሽተ ዓመት ጸኒሐን ክልተ ክልተ ቜልዑ ወሲኸን ምስ ኣርባዕተ ደቀንን ንእሽቶ ሓወንን በዓል ቤተንን ኣብ 1984 ናብ ካናዳ ኣትየን። ህይወት ስደት ከቢድ እዩ። ዘይትፈልጦ ባህሪን ባህልን ክትለምድ፡ ንኪሊማን ኣነባብራን እቲ ህዝቢ ክትለምድ ይኸብድ እዩ። ግን ወይዘሮ መድህን ዝዓበያሉ ከተማ ከረን፡ ቋንቋታት ትግረን ትግርኛን፡ ቢለንን ዓረብን ዝዝረቦ ብምንባሩ፡ ወይዘሮ መድህን እውን ንኹሉ ቋንቋታት ይመልከኦ ስለዝነበራ ኣይጸገመንን። ሓዳር ዝመስረታሉን ንዓመታት ዝመሃራሉን ከተማ ባጽዕ ከኣ ቆላ ብምንባሩ ምስ ኪሊማ ሱዳን እውን ብዙሕ ኣይተጋየሻን። ኣይደንጎያን ባህሎምን ቋንቋኦምን ቀልጢፈን መሊኸነኦ። ንካናዳ ምስ ስድረአን ምስ ኣተዋ፡ እቲ ባህሊ ቀሊል እኳ እንተዘይነበረ፡ ኣቐዲሞም ተሰዲዶም ዝጸንሑ ኤርትራውያን ዓዲ ኣለማሚዶመን። መንግስቲ ካናዳ እውን ብጽቡቕ እዩ ተቐቢሉወን፤ ደቀን ትምህርቲ ጀሚሮም። በዓል ቤተን እውን ቀልጢፎም ስራሕ ጀሚሮም። ንሰን ከኣ ንዝነበረን ጽምኢ ፍልጠት ከርውያ፡ ኣብ ኮሌጅ ናይ ኤለክትሮኒክስ፡ ህጻናት ናይ ምእላይን፡ ናይ ክንክን ጥዕና ኮርሳትን ትምህርትን ወሲደን። ምስክር ወረቐት ዘለወን ብቕዕቲ መምህር ስለዝኾና ከኣ፡ ኣብ ከተማ ኦታዋ ንቖልዑ ናይ ትግርኛ ትምህርቲ ክምህራ ጀሚረን። እቶም ሽዑ ዝነበሩ ውሑዳት ኤርትራውያን ስደተኛታት፡ ደቅና ባህሎምን ቋንቅኦምን ከየጥፍኡ፡ ዘይንምህሮም ዝብል ሓሳብ የቕርቡ'ሞ፡ ቦርድ ትምህርቲ እታ ሃገር ምስ ተሓተተ፤ እቲ ዝምህር ናይ ምምህርና ምስክር ወረቐት ዘለዎ ክኸውን ኣለዎ ስለ ዝበለ ወይዘሮ መድህን ፍቓደኛ ኮይነን ቖልዑት እቲ ኮሚዩኒቲ ብምምሃር ድርብ ኣበርክቶ ገይረን። እቶም ካብ ሱዳን ሒዘንኦም ዝኣተዋ ኣርባዕተ ደቀን ኩሎም በብዓቕሞም ተማሂሮም ገሊኦም ኣብ ሓዳርን ውላድን ስለ ዝበጽሑ እታ ስድራ ብሓጎስን ፍቕርን ትነብር ኣላ። "ኣብ ስደት ቖልዓ ምዕባይ ቀሊል ኣይኮነን። ልዑል ደገፍ ናይ ወለድን ኮሚዩኒትን የድልዮም እዩ" ዝብላ ወይዘሮ መድህን፡ "ምስቲ ዝነበረኒ ትምህርትን ናይ ምምህርና ተመኩሮን ተማሂረ ፍልጠት ወሲኸ ኣብ ዝለዓለ ደረጃ ክበጽሕ ድላይን ዓቕምን እኳ እንተነበረኒ፡ ድሌታተይ ምእንቲ ደቀይ ክብል እየ ቀቲለዮ" ብማለት ንደቀንን ደቂ ደቀንን ትምህርቶም እናተኸታተላ ዝበዝሕ ግዜአን ምስኦም ከም ዘሕለፈኦ ይዛረባ። ህይወትን ናብራን ስደት ከቢድ ብምዃኑ እትረፍ ሓደ ኢድ፡ ሰብኣይን ሰበይትን፡ ኣቦን ኣደን ወፊርካ እውን ቀሊል ዘይምዃኑ ዝገልጻ ወይዘሮ መድህን፡ "ግን ንልዕሌኻ ከይረአኻ፡ ነቶም ብኽንደይ ጻዕሪ ወሊድና ዘዕበናዮም ደቅና ከይንኸስሮም፡ ሰብኣይን ሰበይትን፡ አሕዋትን ቤተሰብን እናተደጋገፍና፡ ብፍላይ ኣዴታት እኹል ግዜ እናሃብና ክንጓስዮም ኣገዳሲ እዩ" ብምባል ተመኩሮአን የካፍላ። ወይዘሮ መድህን ንኤርትራውያን ኣዴታት ፍሉይ ዝበልኦ መልእኽቲ ኣለወን። "ቜልዓ እንተስ ብመዘንኡ እንተስ ብኸባቢኡ ተጸልዩ ይጋገ እዩ። ደቅና ዝዓብዩሉ ዘለው ሕብረተሰብ ዝተፈላለየ ባህልን ልምድን ኣነባብራን ዝኽተል እዩ። ስለዚ ውላደይ ጌጋ ገይሩ፡ ጓለይ'ዶ ከምዚ ክትከውን እናበልና ደቅና ከነርሕቕ የብልናን። ተመሊስካ እትረድኦ ገዲፍካይ ኣይትእቶ! ከይኮነና፡ ኣንጸርጺርና እንሰጎም ደቅና ኣብ ዝዝገደደ ክፍኣት ከይወድቁ፡ ኩሉ ኪኢልና ሓደራ ደቅና ንሓብሕብ፡ ጌጋኦም ኣሪምና ፍቕሪ እንተሂብናዮም ናብ ንቡር ክምለሱ እዮም" ብምባል፡ ንመተመኩሮአን ምርኩስ ገይረን መልእኽተን ኣመሓላሊፈን። ዕውትቲ ክልተ ግንባር፡ ንግስቲ ገብረመስቀል እቲ ብዓመጽ ገዛእቲ ስርዓታት ኢትዮጵያ ኣብ መወዳእታ ሱሳታት ዝጀመረ ስደት ኤርትራውያን ሕጂ ናጽነት ምስተረኽበ እውን ይቕጽል ምህላዉ ብሓዘን ዝገልጻ ወይዘሮ መድህን ነቶም ሕጂ ዝመጽኡ ዘለው መንእሰያት "ሓደራኹም ኣይትሕመቑ፡ ነቲ ኣብ ስደት እትረኽቡዎ ዕድል ተጠቐምሉ እናሰራሕኩም ተማሃሩ" ክብላ ተላብየን። መገዲ የማን ዝሓዘ ወዲቑ ከም ዘይወድቕ ብምሕባር ከኣ፡ ነብሲ ወከፎም ካብ ዝኾነ ሕማቕ ጠባያትን ወልፍታትን ክርሕቑ መኺረን። ጸገምን ጭንቅን መኻይዲ ወዲ ሰብ ስለዝኾነ ከኣ ዝኾነ ጸገም ዘለዎ ሰብ ካብ ዝምልከቶም ትካላትን ሞያውያንን ሓገዝን ምኽርን ክረክብ ከምዝኽእል ኣዘኻኺረን። ወይዘሮ መድህን፡ ካብተን ነባራት ደቂ ኣንስትዮ ከተማ ኦታዋ ኮይነን፡ ኣብ ኩሉ ዋኒን እቲ ኮሚዩኒቲ፡ ኣብ ሓጎስን ሓዘንን ኣብ ሞትን መርዓን ተዓጢቐን ዝውዕላ ክብርቲ ኣደ ምዃነን ፈለጥተን ይምስክሩ።