"ተለኣኣኺት ካብ ዝኸውን፡ ዋላ ይጥመየኒ ኢለ ወሲነ" ተጋዳሊት ኣረጋሽ ኣዳነ
ቅድሚ ወይ ድሕሪ ሙህሮ፡ ንስለ መዓርነትን ፍትሕን ክትውፈ ናብ ገድሊ ምኻድ፡ ምርጫ ዘይኮነ 1960ታት ዓ.ም ዝሓቶ ግቡእ ነይሩ።
ዉሐዳት ዕድል ዝቐንዐቶም ናይ ዩኒቨርሲቲ ትምህርቶም ወዲኦም፣ ንተወሳኺ ጠለብ ትምህርቲ ወይ'ውን ስራሕ ካብ ሃገር ዝወጽኡ፣ ናብ ስራሕ ዝኣተው'ውን ግን ኣይተስኣኑን። ኣብቲ እዋን፡ ንሒሳብን ኢንጅነሪንግን ዓብዪ ድልየት ዝነበራ ተጋዳሊት ኣረጋሽ ኣዳነ፡ ናይ መወዳእታ ምርጫኣ ናብ ዝነበረ 'ሶሻል ዎርክ' ተመዲባ፡ ናይ ዩኒቨርሲቲ ትምህርታ ወዲኣ ስራሕ ጀሚራ ነይራ። ኣብ መወዳእታ 1968 ዓ.ም ግን ናብ ገድሊ ተጸምቢራ። 16 ዓመት ሙሉእ ናይ ንእስነት ዕድሚኣን ግዜኣን ዘወፈየትሉ መሪር ተጋድሎ ሓሊፋ። ተጋዳሊት ኣረጋሽ፡ "መስዋእቲ'ኳ እንተሃለወ፡ ጽቡቕ ግዘ ዘሕለፍኩሉ ግን እዋን ገድሊ'ዩ" ብምባል ንትማሊኣ ክትዝክር ከላ፡ ኣብ ገጻ እህታ ምስትውዓል ይከኣል። እዛ ተጋዳሊት ንሞት ፈጺማ ኣይትፈርሕን፡ 'ብናተይ ዕድመ ዝተዜሙ' ኢላ እትጽውዖም ናይ ቀደም ጣዕመ ዜማታት ድማ ትፈቱ። ዓርሳ ንምርግጋእ፣ ክተንብብን ንርእሳ ግዘ ንምሃብ ክትደልይ ከላን ትሰምዖም። 'ጓል ኣንስተይቲ ማዕረ እምበር ጎደሎ ኣይኮነትን' ዝብል ኣተሓሳስባ ኣብ ምንቅስቓስ ተምሃሮ ዩኒቨርሲቲ እናሓየለ ኣብ ዝመጽኣሉ እዋን፡ ንዓርስኻ ናጻ ምውጻእን ማዕርነትን ኢለን ጎስጓስን ኣስተምህሮን ካብ ዝጀመራ ደቂ ኣንስትዮ ሓንቲ ኣረጋሽ ነይራ። እዚ ጽኑዕ እምነታ ምስኣ ዝዓበየ እንትኾን፡ ክሳብ ሕጂ ደቂ ኣንስትዮ መሰለን ዘኽብራሉ ባይታ ዘይምፍጣሩ፡ ከም ዘጉህያ ትዛረብ። "መሰል ውህብቶ ኣይኮነን" ድሕረታትን ፖለቲካዊ ወጽዓን ንምቅላስ በረኻ እንትትወፍር፡ "መሰል ተወዲብኻ ብቓልሲ እትረኽቦ እምበር ውህብቶ ኣይኮነን ዝብል ኣተሓሳስባ ሒዘ ኣትየ" ክትብል ተዘክሮ ንእስነታ ተውግዕ። ነቲ ሕብረተሰብ ብዛዕባ ማዕርነት ምምሃር መዓልታዊ ብርካ ዘይትዓጽፈሉ ተግባራ ነይሩ። ንማዕርነት ደቂ ኣንስትዮ ክቃለስ'የ ኢላ ጨሪሓ ህዝብን መናእሰይን ክተዕስል ዝጀመረት ውድብ ህወሓት'ውን፡ ካልኣይ ጉባኤኣ ክሳብ እተካይድ ኣባላት ማእኸላይ ኮሚቴኣ ደቂ ተባዕትዮ ጥራሕ ነይሮም። ብ 1975 ኣቆፃፅራ ኢትዮጵያ ኣብ ማይ ኣባይ ኣብ ዘካየደቶ ካልኣይ ውድባዊ ጉባኤ፡ ንተጋዳሊት ኣረጋሽ ኣዳነ 'ብሕታዊት ጓል ኣንስተይቲ' ኣባል ማእኸላይ ኮሚቴ ገይራ ሓርያ። "እቶም ዝምረጹ ብቑዓት ኮይኖም ንናትና መሰል'ውን ዝቃለሱ ክሳብ ዝኾኑ፡ ወዲ ተመረጸ ጓል ጸገም ኣይብሉን ዝብል ኣተሓሳስባ ነይሩና። ጸኒሑ ግን ብቑዓት ደቂ ኣንስትዮ ዝግብአን ቦታ ከም ዘይሕዛ እናርኣና መጺእና" ትብል። እታ ውድብ ማይ ኣባይ ኣብ ዘካየደቶ ካልኣይ ውድባዊ ጉባኤ፡ ንተጋዳሊት ኣረጋሽ ኣዳነ 'ብሕታዊት ጓል ኣንስተይቲ ኣባል ማእኸላይ ኮሚቴ' ገይራ፡ ገድሊ ዛዚማ። ድሑር ኣተሓሳስባ መሊኡ ኣብ ዘይተቐረፈሉ ኣድሉኣዊ ኣብ ዝኾነ እዋን፡ መዓርነት ከንግስ እየ ኢላ ኣብ ዝቖመት ውድብ፡ መሊኣ መዓርነት እትቕበል'ያ ኢልካ ምድምዳም ከቢድ ስለ ዝኾነ፡ እቲ ቓልሲ ከመይ ኮን ነበረ? ክንብል ንተጋዳሊት ኣረጋሽ ሓቲትና። "ስራሕና ንሓበራዊ ውጽኢት'ኳ እንተኾነ፡ ከም ጓል ኣንስተይቲ ነቲ ድሑር ኣተሓሳስባ ከይውሰኾ ስለ እትሓስብ ግን፡ ካብኦም በሊጽኻ፣ ተዓጻጻፊ ኮይንካ ክትሰርሕ ትግደድ" ዝብል ምላሽ ኣቐዲማ። ኣስዒባ ድማ፡ "ዋላ ሰሪሕኻ፡ ውጽኢታዊ ኮይንካ እናሃለኻ ክጎልህ ዘይምድላይ፣ እቲ ዝሰራሕኻዮን ዘመንጨኻዮን በቶም ደቂ ተባዕትዮ ምውሳድን ምቕራብን ዝኣመሰሉ ፈተናታት ነይሮም። ግን ነቲ ዕላማ ክሳብ ዘገልገለ ጸገም ኣይብሉን ንብል ነይርና" ኢላ። 'ሓንቲ ከም ሓሙስ' ጓል ኣንስተይቲ ኣባል ማእኸላይ ኮሚቴ ህወሓት ኣብ ዝነበረትሉ'ውን፡ ትምክሕትን ልዕልናን ደቂ ተባዕትዮ ይንጸባረቕ ብምንባሩ፡ ንሳ በይና ስለ እትኸውን ብድምጺ ተሳዒራ ዝወጽአትሎም ኣኼባታት ኣይትርስዖምን። ዕማም ዕጥቃዊ ቃልሲ ውሱን'ዩ ነይሩ፤ መንቀፋይ ተባሂሉ ዝተፈረጀ ስርዓት ምድምሳስ። ን17 ዓመት ኣብ ዝተኻየደ ብረታዊ ቃልሲ ድማ፡ ደቂ ኣንስትዮ ቑጠባዊ ሓይሊ ክረኽባን ካብ ጭቆና ክወጽኣን ዝገብር ሲምቦሊክ ስራሕ ተሰሪሑ'ዩ ኢላ ትኣምን። ህወሓት ብዝመርሖ ኢህወደግ፡ መንግስትነት ምስ ተትሓዘ ግን፡ እቲ ዕላማ ንድሕሪት እናተሸርሸረ ከም ዝኸደ እትገልጽ ተጋዳሊት ኣረጋሽ፡ ንምኽባር መሰላት ደቂ ኣንስትዮ ዝጠርዑ ዝነበሩ ውዳበታት ደቂ ኣንስትዮ እንከይተረፉ፡ ከም ዝተዳኸሙ ትገልጽ። "ደቂ ኣንስትዮ ክቃለሳሎም ኢልና ዝመስረትናየን ማሕበራት፡ ናይ መንግስቲ ሓሳባትን መደባትን መፈጸምቲ'የን ኮይነን" ብምባል ማሕበር ደቂ ኣንስትዮ ከም ኣብነት ትጠቅስ። "እቲ ግንባር ዚያዳ ዲሞክራሲያዊ ዘይኮነስ፡ ጸረ ዲሞክራሲያዊን ትእዛዝ መሕለፋይን እናኾነ'ዩ መጺኡ" ዝበለት ተጋዳሊት ኣረጋሽ፡ "ብናጻ ናይ ምጽሓፍ፣ ናይ ምውዳብ፣ ሓሳብካ ብነጻ ናይ ምግላጽ ከይዲ እንድዩ፡ መሰል ደቂ ኣንስትዮ ዘማልእ? ኣበይ ድኣ ኣሎ?" ብምባል ቃልሲ ደቂ ኣንስትዮ ከም ዘይተኸምበተ ትገልጽ። ተጋዳሊት ኣረጋሽ ኣዳነ [የማን] ኣብ ምረቓ መጽሓፍ "ዘይተኸምበተ ቃልሲ ደቂ ኣንስትዮ ትግራይ" የውብማር ኣስፋው 'ተለኣኻኺት ካብ ዝኸውን ዋላ ይጥመየኒ ኢለ ወሲነ' 1992 ዓ.ም ኣብ ኢትዮጵያ ሃገራዊ ምርጫ ዝተኻየደሉ፡ ኢትዮጵያ'ውን ምስ ኤርትራ ዝኣተወቶ ኲናት መዕለቢ ክረክብ ናብዝን ናብትን ትብለሉ እዋን ነበረ። ክሳብ እዚ እዋን፡ ተጋዳሊት ኣረጋሽ ኣዳነ ኣባል ፈጻሚት ስራሕ ማእኸላይ ኮሚቴ ህወሓትን ሓላፊት ቤት ጽሕፈት ባይቶ እቲ ክልልን ኮይና ሰሪሓ። ብምርጫ 1992 ናብ ባይቶ ወከልቲ ህዝቢ ፌደራል ዝሰገረት ተጋዳሊት ኣረጋሽ፡ ብደረጃ ሚኒስትር ኣብ ቤት ጽሕፈት ቀዳማይ ሚኒስትር ኣማኻሪት ዘፈር ማሕበራዊ ጉዳያት ኮይና ሓድሽ ስራሕ ኣብ ዝጀመረትሉ እዋን፡ ጉዕዞ 10 ዓመት ክግምግም ዝተኣከበ ኣባል ህወሓት ክከፋፈል ጀሚሩ። እቲ ገምጋም ድማ፡ 'ናጻን ግልጽን' ብዝኾነ መገዲ ከም ዘይተኻየደ ትዝክር። ማእከላይ ኮሚቴ ህወሓት፡ ምስ ኢትዮጵያ ዘይተኣሳሰር ኢላ እትገልጾ 'ቦናፓርቲዝም' ዝብል ኣጀንዳ ሒዙ ን30 መዓልቲ ኣብ ኣኼባ ተፀሚዱ'ዩ። "ኣብዚ ኹሉ መዓልቲ ብምድንጋር ድምጺ ክትረክብን ሰባት ክውቅዑን ዝዓለመ ኣካይዳ ነይሩ። ንዓይ ቅሓር ዝፈጥረለይን ዘሕመመንን ድማ፡ ንሓሶት ትኽክል'ዩ ምባል ዝተጀመረሉ፣ ብመስተን ውህብቶን ኣቢልካ ድምጺ ክዕደግ ዝርኣኹሉ ግዘ ምንባሩ'ዩ" ትብል ተጋዳሊት ኣረጋሽ። እታ ንበረኻ ክትወፍር ከላ እምነት ዘሕደረትላ ውድብ፡ ኣብቲ እዋን 'ጽንቃቕ እምነት' እውን ከም ዝሰኣነትላን፡ ሕሶትን ምትላልን ከም ዝዓሰላ እያ ትዛረብ። "እቲ ውድብ ጠርኒፍካ ናይ ምሓዝ ድልየቱ በርቲዑ። ኣብ ዘይኣምነሉ ተልኣኣኺት ካብ ዝኸውን፡ ተጠመየኒ'ውን ምንም ኣይኮነን ኢለ ወጺአ። ግዕዙያት ናብ ፓርላማን ሚኒስትርነትን እናኣተው ክርእይ ከለኹ ድማ፡ ድሕሪኡ፡ እንኳዕ ወሰንኩ ኢለ"። ብሰንከይ. . . ምስ ተጋዳሊት ኣረጋሽ ኣዳነ 1993 ዝተኣገዱ ነባራት ተጋደልትን ኣባላት ማእኸላይ ኮሚቴን ውሑዳት ኣይኮኑን። ኣብ ሞንጎ እቲ ውድብ ብዝተፈጠረ ናይ ሓሳብ ኣፈላላይ፡ "ብገምጋም ተወቒዖም" ዝወጽኡ ኣባላት፡ ብዙሕ ከይፀንሑ ዝጥቀምሉ መኪናን መሃያን ተኸሊኦም። ተጋዳሊት ኣረጋሽ ድማ ድሕሪ እቲ ምክፍፋል ክሳብ 1996 ዓ.ም ዝኾነ ዓይነት ስራሕ ኣይነበራን። ንስራሕ እትወዳደረሎም ኣብያተ ዕዮ፡ ክቖጽሩዋ ኣይደልዩን ዘይኮነስ ኣይፍቀደሎምን ነይሩ ትብል። "ድሕሪ እቲ ምክፍፋል ን5ተ ዓመት ዝሰራሕኹሉ ሓደ ዘይመንግስታዊ ትካል፡ ኩነታተይ ኣረዲአዮ፡ 'ንዓና መወዳደሪኺ ወረቐትኪ እምበር ካልእ ኣየድልየናን' ብምባል ተቐቢሉኒ" ዝበለት ተጋዳሊት ኣረጋሽ፡ እዘን ዓማውቲ ግን ሃዲኣ ዝሰርሐትለን ዘይኮና፡ ጎድናዊ ክትትልን ምፍርራሕን ዝኸበበን ምንባረን እያ ኣዋጊዓትና። "ኩል ግዘ ዘሕስበኒ፡ ብናተይ ምኽንያት ዝወጽአ ዝመስለኒ ሕጊ ገበርቲ ሰናይ ትካላት'ዩ። ኣብቲ ግዘ እቲ ዝቖጸረኒ ትካል ክትምዝገቡ እንተኾይንኩም ስጎጉዋ ዝዓይነቱ መልእኽቲ ምስ ተውሃቦ፡ 'ይኣኽለና' ኢሉኒ። እቲ ሕጊ ምስ ወጽአ ብቐጥታ እየ ካብቲ ዝሰርሐሉ ዝነበርኩ ትካል ተሰጒገ። ክሳብ ሕዚ 12 ዓመት ሙሉእ ስራሕ ኣይብለይን" ክትብል ትገልጽ። ካብ ቃልሲ ናብ ቃልሲ ብርሱን ወነ ንስለ ጾታዊ ማዕርነት፣ ፍትሕን ምድምሳስ ስርዓት ደርግን ሓያል መስዋእቲ ዝኸፈለት ጽንዕቲ ተጋዳሊት ምዃና ዝንገረላ ተጋዳሊት ኣረጋሽ፡ ካብቲ ሰልፊ ምስ ወጽአት ብሰላማዊ መገዲ ክቃለሰሉ ይኽእል'የ ናይ ዝበለቶ ውድብ ዓረና መስራቲት ኮይና። ብ2002 ኣብ ዝተኻየደ ሃገራዊ መረጻ ውድቡ ወኪሉ ኣብ ዓድዋ ንዝተወዳደረ ቀዳማይ ሚኒስትር ነበር መለስ ዜናዊ ብሕታዊት ጓል ኣንስተይቲ ተነሓናሒት ኮይና ቀሪባ። ኩሉ ሓይሊ ኣለዎ ተባሂሉ ምስ ዝእመን ሰብ ምውድዳር ግን ኣይኸብድን? "ቀዳማይ ሚኒስትር ዘይሕተት ተገይሩ ክውሰድን ክፍራሕን ኣይብሉን፣ ተነሓናሒ ክረክብ ኣለዎ፣ መሰል ናይ ህዝቢ'ዩ ዝብል መልእኽቲ ንምሕላፍን ፍርሒ ክሰብር ይኽእል'ዩ ዝብል እምነትን ሒዘ'የ ተወዳዲረ" ትብል። እቲ መረጻ፡ ሰልፊ ዓረና ጸረ ህዝቢ'ዩ ተባሂሉ ከቢድ ናይ ፕሮፖጋንዳ ስራሕ ኣብ ዝተሰርሐሉ እዋን ብምንባሩ፡ ውጽኢት እቲ ምርጫ'ውን ትሕቲ ግምታ ምንባሩ ትገልጽ። እንተኾነ፡ እዝን እቲ ምክፍፋል ብዘሕደሮ ጽዕንቶን፡ ውልቃዊ ህይወታ ጥራሕ ዘይኮነ ናተይ እትብሎም ሰባት እንከይተረፉ፡ ግዳያት ዝኾንሉ ኩነታት ምፍጣሩ ትዛረብ። "ንቤተሰበይ 'ንምንታይ ናብ ገዛ ተእትውዋ፡ ንሳ ጸረ ህዝብን ስውኣትን'ያ' እናበሉ የፈራርሑዎም ነይሮም። ብሰንከይ፡ ንግዶም፣ ገንዘቦምን ንብረቶምን ክጠፍእ ተገይሩ፡ ኣብ መንግስቲ ዝሰርሑ ዝነበሩ ሞራሎም ክወድቕ ትሕቲ ኩሉ ክኾኑ ተገይሩ'ዩ" ኢላ ነቲ ሕሉፍ በሰላ ትገልፆ። እዚ ኹሉ፡ ብትእዛዝ መለስ ድዩ ይፍጸም ነይሩ? "ከም ውልቀ ሰብ እዚ ገይሩኒ'ኳ እንተዘይበልኩ፡ ስልጣን ፈታዊ ስለ ዝነበረ ግን ስልጣኑ ከመይ ገይሩ ክሕልዎ ከም ዝኽእል ዲዛይን ይገብርን ካብ ህዝቢ ዝተነጸለ መንግስቲ ዝገብሮ ኣሰራርሓ ይኽተልን ነይሩ" እያ ትብል። 1993፡ ኣብ ፖለቲካ ትግራይን ህወሓትን ርኡይ ተራ ዝነበሮም ከም በዓል ስየ ኣብርሃ፣ ገብሩ ኣስራት፣ ኣረጋሽ ኣደነን ካልኦትን ዝነጸለት ዓመት እያ። "ኩልና ስራሕ ከይንሕዝ መሃያ ከይህልወና፣ ሓሳብና ከይንገልጽ፡ ኣብ ገዛና ንህይወትና ሓደገኛ ዝኾነ መሳርሒ ተተኺሉ ክትትል ዝግበረሉ ኩነታት ነይሩ'ዩ" እትብል ተጋዳሊት ኣረጋሽ፡ ተፈጥሮ ናይቲ ስርዓት ናብ ፍጹም ዝኾነ ናይ ሓደ ሰብ ኣመራርሓ ምእታው ዘመላኽት'ዩ ነይሩ" ክትብል ትገልጾ። "ናብ መድረክ ዝመጽእ ሓሳብ ከውድቐኒ፣ መንነተይ ከቃልዐኒ'ዩ ኢሉ ብምሕሳብ ንባዕሉ ከድሕን ንዓና ጸቕጥን መከራን የብጽሐልና ነይሩ" ዝበለት ኣረጋሽ፡ "ንሕና ድኣ ከምኡ ንርከብ እምበር፡ ናጻ ኣተሓሳስባ ዘለዎም'ኮ ድምጾም ከም ዘይስማዕ ተዓቢሱ'ዩ" ኢላ። እዚ እቲ ሽዑ ዝነበረ መሪሕነት ጥራሕ ዘይኮነ፡ ኩሉ ጨቛኒ ስርዓት ዕድሚኡ ንምንዋሕ ዝጥቀሞ 'በትሪ' እዩ ክትብል እያ ትገልጾ። "ንዝላተም ዘረባ ምጥቓዕ ኣሎ" እቲ ግንባር፡ ሕጂ እታ ሃገር ካብ ዘላትሉ ፖለቲካውን ቁጠባውን ቅልውላው ንኸውፅኣ መሪሕነታዊ ሓላፍነት ክፍጽም ዝቐርበሉ ምሕጽንታ ብዙሕ ኮይኑ፡ "ዓዲ ንምድሓን ኣካይድኡ ከዐሪ ኣለዎ" ትብል ተጋዳሊት ኣረጋሽ'ዩ። ፖለቲካዊ ምርግጋእ ብምምጻእ ኣብቲ ዝቕፅል ዓመት ዝካየድ ሃገራዊ መረጻ ብሰላማዊ ኩነታት ዝሓልፈሉ ምቹእ ባይታ ምድልዳል'ውን ሓላፍነት እቲ ውድብ ምዃኑ ትዛረብ። ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብዪ ኣሕመድ፡ ሃገር ኣረጋጊኡ ንህዝቢ ዝጠቅም ስራሕ ንክሰርሕ፡ ናብ ግብሪ እቶ ክብሃል ኣለዎ ትብል። "ሕዚ ስምዒታውነት ብዙሕ'ዩ። ንዝላተም ዘረባ ምጥቓዕ'ዩ ዘሎ፡ እዚ ንዓዲ ዘዕሪ ኣይመስለንን። ምስትውዓል የድልዮ'ዩ። ዓዲ ብስምዒት ኣይትዕረን" ክትብል ትምዕድ።