ስለምንታይ ንገለ መግብታት ንፈቱ ንገለ ድማ ንጸልእ?
መግቢ ክንፈቱን ክንጸልእን ዝገብሩና ብዙሓት ምኽንያታት ከም ዘለዉ ሊቃውንቲ ይሕብሩ።
እዞም ምኽንያታት ድማ፡ ጀነቲካዊ፡ ስነ-ኣምሮኣዊ፡ ከምኡ ድማ ፍልቀታዊ (evolutionary) እዮም። ጀነቲካዊ ሰረት(genes) ኣብ መንጎ ውልቀ ሰባት፡ መግቢ ናይ ምስትምቓርን ምሽታትን ፍልልይ ኣሎ። እዚ ዝኾነሉ ምኽንያት ድማ፡ ነፍሲ ወከፍ ሰብ ናቱ ናይ DNA ኣሰራርሓ ኣለዎ። ናትና፡ ጀነቲካዊ ኮድ (code) ናብ ሓንጎልና ንዝመጽእ መልእኽትታት፡ ከመይ ጌርና ከም ንርድኦን ንትርጉሞን ይሕግዘና። እዚ ማለት ድማ ነፍሲ ወከፍ ሰብ፡ መግቢ ኣብ ዝጥዕመሉ ግዜ፡ ዝተፈላለየ ናይ ምስትምቓር ርእይቶ ይህልዎ። ኣብ 2004 ኣብ ካሊፎርንያ ዩኒቨርሲቲ ዝተኻየድ መጽናዕቲ ከምዝሕብሮ፡ እቶም ኣብ ሓንጎልና ዝርከቡ ተቐበልቲ (receptors) ኣብ ጂኖም (genome) ዝብሃል ክፋል ሓንጎልና ይርከቡ። እቲ ጀኖም (genome) ዝብሃል ክፋል ድማ ዝለዓለ ብዙሕነት (variation) ናይ ጀንስ (gene) ይርከቦ። እዚ ዓይነት ብዙሕነት (variation) ድማ ንነፍሲ ወከፍ ሰብ ናቱ ምስትምቓር ናይ መግቢ ከምዝህልዎ ይገብር። እዚ ዝተገብረ መጽናዕቲ ድማ፡ ስለምንታይ ኩሉ ሰብ፡ ሓደ ዓይነት መግቢ ዘይፈቱን ዘይጸልእን ንምፍላጥ ዓቢ ግደ ተጻዊቱ። ምስትምቓር መግቢ፡ ከም ነፍሰ መከላኸሊ ኣብ ታሪኽ፡ ህዋሳት ምስትምቓር ደቂ ሰባት፡ ብዙሕ ህይወት ኣድሒኑ እዩ። እቶም ቀዳሞት ተቐማጦ እዛ ዓለም፡ ኣብ ምድሪ ብሰላም ንኽነብሩ ፡ ናይ ምስትምቓር ክእለቶም ከማዕብሉ ነይሩርዎም። በዚ ኣገባብ ድማ፡ ጽቡቕ መግብን፡ ሕማቕ መግብን ክፈልዩ ክኢሎም። ሓደ ኣብነት ክኾነና ዝኽእል፡ ደቂ ሰባት መሪር ጣዕሚ ንዘለዎ ዓይነት መግቢ፡ ፈሊኻ ናይ ምልላይ ክእለት ኣማዕቢሎም። ክኢላታት (ስነ ፍልጠት) ከም ዝብልዎ፡ ደቂ ሰባት መሪር ነገር ንምፍላይ፡ ቀልጢፎም ዝተማህሩሉ ምኽንያት፡ ካብ ሓደገኛ መርዛም ኣትክልቲ ንነፍሶም ንምድሓን እዩ ይብሉ። "በዚ ምኽንያት ድማ፡ መሪር ጣዕሚ ዘሎዎ ዓይነት መግቢ፡ ክሳብ ሎሚ ብብዙሓት ሰባት ተጸላኢ ኮይኑ" ይብል ኒኮላስ፡ ክኢላ ምስትምቓር መግቢ ካብ ኣውስትራልያ። ደቂ ሰባት፡ ምስ ግዜ ህላውነቶም ኣብዚ ዓለም ንምውሓስን፡ ኣድላዩ ዝኾነ ግሉኮዝ (glucose) ንምርካብን፡ ናይ ሽኮራዊ መቐረት ዘለዎም መግብታት ምስትምቓር ኣማዕቢሎም። ናይ ምስትምቓር ክእለትካ፡ ቅድሚ ምውላድካ ዘማዕበልካዮ ክኸውን ይኽእል እዩ ናይ ምስትምቓር ክእለትና፡ ብኣታሓሳስባና ውን ይውሰን እዩ። ክኢላታት ስነ ኣእምሮ፡ ክንጸልእን ክንፈቱን፡ ውጽኢት ናይ ዝተማሃርናዮ እዩ ይብሉ። እቲ መስርሕ፡ ገና ኣብ ከብዲ ኣዴና እንከሎና ይጅምር። ቅድሚ 2 ሽሕ ዓመት ኣብ ፈረንሳ ዝተገብረ መጽናዕቲ ከም ዝሕብሮ፡ ናጽጸላታት (foetuses) ኣብ ከብዲ ኣዲኦም እንከለዉ፡ ካብ ኣዲኦም ንዝምገቡዎ ዓይነት መግቢ፡ ናይ ምስትምቓርን ምሽታትን ክእለት የጥርዩ ይብለና። ንኣብነት፡ ካብ ሽጉርቲ ጻዕዳ እትበልዕ ኣደ ዝውለዱ ህጻናት፡ ንሽታ ናይ ሽጉርቲ ጻዕዳ፡ ዝያዳ ካልኦት ህጻናት የስተማቕርዎ። ክኢላ ስነ ኣእምሮ ኤሊዛቤት ፊሊፕስ ካብ ኣሪዞና ስቴት ዪኒቨርሲቲ ፡ "ክሳብ ክልተ ዓመት ንበጽሕ፡ ዝኾነ መግቢ ንበልዕ" ድሕሪኡ ግን ፍርሒ ናይ ሓደሽቲ ዓይነት መግብታት ነማዕብል ትብል። ቀጺላ "ስድራቤታት ደቆም፡ ንገለ ዓይነት መግቢ ይፈትዉ ንገለ ድማ ዝጸልኡ ክመስሎም ይኽእል እዩ። እንተኾነ ግን እቲ ዝጸልእዎ ነገር፡ ዝኾነ ሓድሽ ዓይነት መግቢ እዩ።" እቲ ምጽላእ ክሳብ ዕለተ ሞትካ ክኸይድ ይኽእል እዩ። ካልእ ንምስትምቓርና ክጸሉ ዝኽእል፡ ሓንሳብ ዘሕመመና ዓይነት መግቢ፡ ደጊሙ ከሕምመና'ዩ ኢልና ስለ ንሓስብ ክጸልወና ይኽእል። ናይ ጾታ ግደ ኣብ ምስትምቓር መግቢ ዓይነት ጾታና'ውን፡ እንታይ ዓይነት መግቢ ከምእንፈቱ ክጸልወና ይኽእል እዩ። ኣብ 2005 ኣብ ዩኒቨርሲቲ ምኒቶባ ካናዳ ዝተኻየደ መጽናዕቲ ከም ዝሕብሮ፡ ተሳተፍቲ እቲ መጽናዕቲ ንጥዑይ መግቢ (healthy food) ምስ ኣንስታያዊ ባህሪ፡ ንዘይጥዑይ መግቢ (unhealthy food) ድማ ምስ ተባዓታያዊ ባህሪ ኣተኣሳሲሮሞ። እቶም ተሳተፍቲ ንጥዑይ መግቢ (healthy food) ምስ ጾታ ብምትእስሳር ዝያዳ ጣዕሚ ከም ዘሎዎ ሓቢሮም። ባህልናን ከባቢናን ድማ፡ እንታይ ንበልዕ፡ እንታይ ንፈቱ ኣብ ምውሳን ዓቢ ግደ ይጻወቱ። ኣብ ዝተፈላለየ ባህልታት ዓለም ድማ መግቢ ምስ ጾታ የተኣሳስርዎ እዮም። እንተኾነ ግን ዘሻቅል የብልናን፡ ናይ ምስትምቓር ክእለትና ክቕየር ይከኣል እዩ እቲ ዘገርም፡ ሓደ እዋን ንጸልኦ ንዝነበርና ዓይነት መግቢ፡ እቲ ቀንዲ ንፈትዎ ይኸውን። ብኣንጻሩ፡ ሓደ እዋን ንፈትዎ ዝነበርና ዓይነት መግቢ፡ እቲ ንጸልኦ ይኸ ኣብ ጉዕዞ ሂወትና ዝተፈላለየ ዓይነት ተመኩሮ ስለዘጋጥመና፡ ብኡኡ መሰረት ናይ ምስትምቃር ብቕዓትናን ክእለትናን፡ እውን ይቕየር። ሓደ ሓደ ግዜ ንኣእምሮና ከነደናግሮ (ክንሻጥሮ ንኽእል ኢና። ንኣብነት፡ ኣብ ኣሕምልቲ ሽኮር ብምውሳኽ፡ ሕብሪ ናይ መግብና ከምኡ ድማ ሕብሪ ናይ መስተና ብምቕያር፡ ንሓንጎልና ከነደናግሮ ንኽእል ኢና። ኣብ 1980 ኣብ ሕቡራት ምንግስታት ኣመሪካ ዝተገብረ መጽናዕቲ ከም ዝሕብሮ፡ ተሳተፍቲ እቲ መጽናዕቲ፡ ዓይኖም ብምዕማት ጣዕሚ ናይ ሓደ ዓይነት መስተ ክፈልዩ ተሓቲቶም። እንተኾነ ግን ኣዝዮም ተሸጊሮም። ዓይኖም ምስ ተኸፍተ ግን እንታይ ይሰትዩ ከም ዘለው፡ ቀልጢፎም ፈሊጦሞ። ኣብ ተመሳሳሊ መጽናዕቲ ከኣ፡ ተሳተፍቲ ናይ ኣራንሺ ሕብሪ ዘለዎ ጽማቝ ለሚን፡ ከም ዝሰትዩ ተገይሩ። 50% ካብቶም ተሳተፍቲ፡ ናይ ኣራንሺ ጣዕሚ ኣለዎ ኢሎም። በኣንጻሩ ግን፡ እቲ ጽማቝ ለሚን ብዘይ ወሰኽ ሕብሪ ምስተዋህቦም ግን ወላ ሓደ ውን ናይ ኣራንሺ ጣዕሚ ኣሎዎ ዝብል ኣይተረኽበን። እዚ መጽናዕቲ፡ እንታይ የርኢ እንተተባህለ፡ እቲ እንርእዮ፡ ንናይ ምስትምቓር ክእለትና ክጸልዎ ከም ዝኽእል ይሕብረና።