ህቡብነት እናረኸበ ዝኸይድ ዘሎ ናይ ሶማልያ ዘመናዊ ንግዲ
እቲ መንእሰይ በዓል-ዋኒን ዝኾነ ሳኢድ መሓመድ፡ ነቲ 'ሙራኣደሶ' ኢሉ ዝሰመዩ ናይ መርበብ ንግዲ ኣገባብ ኣብቲ ኣብ 2015 ዝተካየደ ናይ ምብራቕ ኣፍሪቃ ናይ ጀመርቲ ነጋዶ ውድድር ከቕርቦ እንከሎ፡ ምንጻግ ከም ዘጋጥሞ ናይተይ ኢሉ ተቐቢልዎ'ዩ ነይሩ።
ካብ ጸጋም ንየማን ዓብደልቃኒ ኢብራሂም፡ ሓምሰ ሙሳ፡ ስዒድ መሓመድ ከምታ ዝበላ ኸኣ ተነጺጉ። ነቲ ውድድር ዝኣሊ ዝነበረ፡ ሓደ ካብ መስረትቲ ናይቲ ኣብ ሶማልኣ ዝመደበሩ ብኢኖቬት ቨንቸርስ ዝተባህለ ኣቃላጣፊ ዝኾነ፡ ኣብዲጋኒ ዲሪየ ዕጉብ ኣይነበረን። "ውሑዳት ናይ ኢ-ኮመርስ (መርበባዊ ንግዲ) ንድፍታት ቀሪቦምልና ነይሮም፡ ኣነ ግን ናይ ብሓቂ ዝጠቕሙ ኮይኖም ኣይረኸብክዎምን" ክብል ንቢቢሲ ገሊጹ። ኣቶ መሓመድን ብጾቱን ግና ተስፋ ክቖርጹ ኣይደለዩን። "ብዙሕ ጊዜ ተነጺግና ኢና፡ ብእኡ መጠን ድማ ጸኒዕና ቀጺልና። ኣይከውንን ዝብል መልሲ ክንቅበል ድልዋት ኣይነበርናን" ይብል ንሱ። ኣብ መወዳእታ ድማ ኣብቲ ፕሮግራም ብምስታፍ ክዕወቱ ኪኢሎም'ዮም። "እቲ ስግንጢር ዝገብሮ ነገር፡ ካብቶም ዝወሰድናዮም ጀመርቲ እቶም ኣዝዮም ዕዉታት ክኾኑ ምኽኣሎም'ዩ" ይብል ዶ/ር ዲሪየ ምስናይ ዋዛ። ኣብ መጀመርታ እቲ ኣብ መርበብ ሓበሬታ ናይ ኤልክትሮኒክስ ኣቑሑት ክሸጡ ዘቕረብዎ ሓሳብ 'ዓቢ ፍሽለት ኣጋጢምዎ" ብምባል ይእመን፡ መሓመድ። ሶማልያ ንናይ መርበብ ንግዲ ድልውቲ ዘይነበረት'ያ ትመስል። እዚ ግን ምናልባት ከየገርም ይኽእል'ዩ፡ ምኽንያቱ ካብቲ 14 ሚልየን ዝበጽሕ ህዝቢ ሶማልያ ትሕቲ ሓደ ሲሶ ጥራይ እዩ ናይ ኢንተረነት ኣገልግሎት ክረክብ ዝኽእል። ናይ ባንክ ሕሳብ ዘለዎም'ውን ውሑዳት እዮም። ስለዚ ድማ፡ ገጹ ናብተን ንመርበብን ባይታን ኣተኣሳሲረን ንጥፈታተን ዘካይዳ ናይ ምዕራብ ትካላት ንግዲ ኣዚሩ፡ ተፈላጥነት ናይቲ ጀማሪ ትካሉ ዘማዕብለሉ ኣገባባት ሃሰው ክብል ጀሚሩ። "ኣብዚ እዋንዚ እቲ ቀንዲ ኣገባብ ሓንፈጽ'ዩ። ኣማዞን ኣብ ባይታ ድኳን ከፊቱ ኣሎ፡ ዎልማርትን ካልኦት ልምዳውያን ድኳናት'ውን ናይ መርበብ (ኢኮመርስ) ኣገባባት ክጥቀማ ጀሚረን ኣለዋ" ክብል ንቢቢሲ ተዛሪቡ። ሙራኣድሶ ተመሳሳሊ ኣገባብ ክጥቀም ጀሚሩ፡ ከም ውጽኢቱ ድማ፡ "መሸጣ ንሰማይ ተሰቒሉ" ይብል። እቲ መርበብ (ወብሳይት) ልምዳዊ ናብ ገዛ ምጻሕን፡ ተዓጻጻፊ ኣገባብ ኣከፋፍላን ዝህብ ኣገልግሎታት ይቕረርብ። ንኣብነት፡ ኣቑሑት ምስተቐበልካ ክትከፍል ዘኽእል ኣገልግሎት'ውን ይህብ። መርበባዊ ንግዲ (ኢኮመርስ) ኣብ ሶማልያን ብሓፈሻ'ውን ኣብ ኣፍሪቃ ጌና ውልዶ'ዩ ዘሎ፡ ስለዚ እዚ ኣገባብ ንግዲ'ዚ ፍሉይ ዕድል ከፊቱ ከም ይርከብ ይብል፡ ኣቶ ማቲው ሪድ፡ ካብ ትካል መጽናዕቲ ኦቩም። "ብዙሓት ሰባት ጌና ኣብ ትሑት ደረጃ እቶት እዮም ዝነብሩ ዘለዉ፡ ስለዚ እዚ ናይ ኢኮመርስ ኣገባብ ነቶ ማእከላይ እቶት ዘለዎም ጥራይ'ዩ ከገልግል ዝኽእል። ነዞም በዚ ኣገባብ ዝሰርሑ ትካላት ዘጋጥምዎም ካልኦት ብድሆታት'ውን ኣለዉ'ዮም፡ ኣብ ሶማልያት ጥራይ ዘይኮነስ ካብኡ ወጻኢ'ውን" ይብል ንሱ። ካብኦም ቀንዲ ድማ፡ ትሕተ-ቅርጺ ዘይምህላው'ዩ። ስሉጥን ጽፉፍን ኣገልግሎት ክህሉ ዘኽእል ደረጅኡ ዝሓለወ ጽርግያታት፡ ህዝቢ ዝተፈላለዩ ኣገልግሎታት ክረኽበሉ ዘኽእል ናይ ቴለኮም ትሕተ-ቅርጺ ካብቶም ወስንቲ ነገራት'ዮም። ተስፋ ግን ኣሎ፡ ለውጥታት ይረኣዩ'ለዉ። ኣብ ኣፍሪቃ ሚልዮናት ሰባት በቲ መብዛሕትኡ እዋን 'ኣዛልላ እንቁርዑብ' ተባሂሉ ዝጥቀስ ክስተት፡ ንናይ ቴለፎን መስመር ዘሊሎም ብቐጥታ ናብ ተንቀሳቓሲ ቴለፎናት ሰጊሮም ኣለዉ። ብመሰረት ናይ ሞባይል ትካል ጂ ኤስ ኤም ኤ፡ ኣብ 2020 ኣብታ ኣህጉር 725 ሚልዮን ተጠቀምቲ ፍሉይ ኣገልግሎት ተንቀሳቓሲ ቴለፎን ክህልዉ'ዮም። ሶማልያ ድማ ተጠቃሚት ናይዚ እናዛየደ ዝመጽእ ዘሎ መስመራት እያ። ኣብ 2013 ናይ ፋይቨር ኦፕቲክ መስመር ዝዝርግሕ ሊኲድ ቴለኮም ዝበሃል ትካል፡ ነታ ኣብ ምብራቕ ኣፍሪቃ እትርከብ ሃገር፡ ምስቲ ኣብ ካልኦት 11 ሃገራት ናብ 50, 000 ኪ.ሜ ዝዝርጋሕ መስመራት ኣራኺብዋ እዩ። "መስመራት እናሰፍሐ ይኸይድ ኣሎ፡ ብእኡ መጠን ድማ ናይ ተንቀሳቓሲ ቴለፎን ኣገልግሎት'ውን እናወሰኸ ይኸይድ ኣሎ" ይብል ኣቶ ሪድ። "እቶም ከም ሞባይላት ዝበሉ መሳሪሒታት'ውን እናሓሰሩ ይኸዱ ኣለዉ"። ማሕበራውን ባህላውን ኣካይዳ ሕብረተሰብ እናተቐየረ ምስ ምምጽኡን፡ እቲ መንእሰይ ክፋል እቲ ህዝቢ እናበዝሐ ኣብ ዝመጸሉ ዘሎ ኩነታትን ምኽታምን ዝበሉ ነገራት ዘመናዊ ኣገባብ ንግዲ እንናደንፈዐ ከም ዝመጽእ፡ እምነቱ ይገልጽ። ኣብ ኣፍሪቃ፡ እቲ ዝዓበይ ናይ ኢኮመርስ ንግዲ ዝርከበላ ሃገር ደቡብ ኣፍሪቃ ክትከውን እንከላ፡ ኬንያን ናይጀርያን ይስዕባ ከም ዘለዋ ይፍለጥ። ብጁምያ ዝፍለጥ ናይ መርበብ ኣከፋፋሊ ትካል ኣብ ሰለስቲአን እተን ሃገራት ይነጠፍ። ዋላኳ ልክዕ ከምቲ በዓል ኣማዞን ዝህብዎ ኣገልግሎታት ዝህብ እንተኾነ፡ ፍሉይ ዝገብሮ ነገር ግን ኣሎ። "ነቲ ናይ ኣማዞን ኣገባብን ኣሰራርሓን ከም ዘለዎ ቀዲሖም ክጥቀምሉ ከም ዘይክእሉ ተረዲእዎም'ዩ፡ ምኽንያቱ ትሕተ-ቕርጺን፡ ናይ ምብጽጻሕ ኣገልግሎታትን ባህላዊ ምርጫታትን ዝበሉ ረቛሕቲ ስለዝውስንዎ" ይብል ዶ/ር ዲሪየ። ስለዚ ጁምያ እቶም ተጠቀምቲ ቅድሚ ምኽፋሎም ነቲ ዝደልይዎ ኣቑሑት ከም ዝርእይዎ ዘፍቅድ ናይ መጀመርታ ኣገባብ ኣተኣታትዩ። ሙራኣድሶ፡ ሓንቲ ንእሽቶ'ያ ዘላ፡ ወርሓዊ ኣታዊኣ'ውን ካብ $40, 000 (£30,000) ዝበዝሕ ኣይኮነን: ድሮ ግን ከም 'ሳሚኦንላይን' ዝበላ ተወዳደርቲ ጌራ ኣላ። ደ/ር ዲሪየ ከም ዝብሎ እንኾይኑ ድማ ጌና'ውን ብዙሓት ክቕልቀላ እየን። "ኣብ ሶማልያ፡ እዚ ዲጂታላዊ ማዕበል ክጉዓዝ ኣብ ዝጅምረሉ ዘሎ እዋን፡ መዓልታዊ ሓንቲ ትካል ትበቁል" ይብል ንሱ። "ሰባት ኣብ መርበብ ክኣትዉ ጀሚሮም'ዮም፡ ናይ ቴክነሎጂ ኣፍልጦኦም'ውን እናዓበየ ይኸይድ ኣሎ፡ ምስኡ'ውን ዋጋ ምዕቡላት ተንቀሳቐስቲ ቴለፎናት እናጎደለ ይመጽእ ኣሎ"። ንህዝቢ ሶማልኣ ዝህቦ ጥቕሚ፡ ኪኖ'ቲ ዝረኽቦ ደረጅኡ ዝሓለወ ኣቑሑትን ዝህልዎ ምርጫን እዩ። "ንኸተማ ምኻድ ስለዘየድልዮም፡ ጊዜ ይቑጥበሎም'ዩ፡ ኣብ ርእሲኡ'ውን ናይ ኣውቶቡስ ገንዘብ ስለዘይከፍሉ፡ ገንዘብ ይቑጥበሎም'ዩ"።