ኣገደስቲ ሓቅታት ብዛዕባ ኣንበጣ በረኻ
ብዛዕባ ኣንበጣ፡ ብፍላይ ድማ ኣንበጣ ምድረበዳ ዘለኩም ኣፍልጦ ንምዕባይ ብዝብል፡ ኣገደስቲ ሓቅታት ወስ ከነብለልኩም መሪጽና ኣለና።
ኣንበጣ ምድረበዳ ካብ ካልኦት ፍሉይ ዝገብሮም፡ ባህሪኦምን ኣመሎምን ክልቕይሩን ነዊሕ ክጎዓዙን ስለዝኽእሉ'ዩ ኣንበጣ ምድረበዳ ብዕስለ ዝንቀሳቐሱ ሓደገኛታት ኣንበጣ (locusts) ኣካል ናይቶም ብ 'ግራሶፕርስ' (grasshoppers) ተባሂሎም ዝፍለጡ ኣንበጣ'ዮም። ካብ ካልኦት ፍሉይ ዝገብሮም ግን፡ ባህሪኦምን ኣመሎምን ክቕይሩን፡ ነዊሕ ክጎዓዙን ስለዝኽእሉን'ዩ። ኣንበጣ ምድረበዳ ድማ፡ ሓደ ካብቶም 'ኣቸሪዶይዲያ' ተባሂሎም ዝፍለጡ ሓጺር ዝቐርኖም ዓሌት'ዮም። ብተመሳሳሊ ባህሪኦም ዝልውጡ ኮይኖም፡ ናይ ተባዕትዮ ዕስለ ብምቛም ብጽዑቕ እኩብ ይጓዓዙን፡ ልዑል ምንቅስቓስ የርእዩን። ጻዕቂ ናይቲ ዕስለ ጠንቂ ምቕያር ባህሪ ምዃኑ'ዩ ዝግለጽ። ገለ ባሕታውያን ሓመዳዊ ('ብራውን') ሕብሪ ክሕዙ እንከለዉ፡ እቶም ብማሕበር ዝንቀሳቐሱ ድማ ብጫ ሕብሪ ይህልዎም። ኣንበጣ በረኻ ዝራኣየለን ሃገራት ኣየኖት'የን? ኣብ ንቡር እዋን፡ ኣብቲ ኣብ ዓመት ትሕቲ 200 ሚሊ ሜትር መጠን ዝናብ ዝረክብ ሓውሲ ምድረበዳ ኣፍሪቃ፣ ማእከላይ ምብራቕን ደቡባዊ ምዕራብ ኤስያን ዝተደረተ'ዩ። እዚ ማለት፡ ኣብ 30 ሃገራት ዝርከብ 16 ሚልዮን ትርቢዒት ኪሎሜትር ይሽፍን። መዓት (ሓያል ወራር ) ክወርድ እንከሎ ግን፡ ኣንበጣ በረኻ ኣብ 29 ሚልዮን ትርቢዒት ኪሜ ብምዝርጋሕ ኣብ ኣስታት 60 ሃገራት ክረአ ይኽእል። ብሚእታዊት ክግለጽ እንከሎ ድማ 20% መሬታዊ ክፋል ዓለም ይውክል። ኣብ ልዕሊ 10% ህዝቢ ዓለም ከቢድ ጉድኣት ከውርድ ከም ዝኽል'ውን ይግለጽ። ርሕቀትን ፍጥነትን ጉዕዞ ኣንበጣ ምድረበዳ ኣንበጣ ምስ ኣንፈት ንፋስ ዝጓዓዙ ኮይኖም፡ ኣብ ሰዓት ካብ 16-19 ኪሜ ይውንጨፉ። ኣብ ሓደ መዓልቲ ድማ፡ ካብ 5-130 ኪሜ ርሕቀት ክጓዓዙ ይኽእሉ። ኣንበጣ ምድረበዳ ኣብ ኣየር ንነዊሕ እዋን ክጸንሑ ከምዝኽእሉ ይፍለጥ። ንኣብነት ነቲ ናይ 300 ኪሜ ርሕቀት ዘለዎ ቀይሕ ባሕሪ ክሰግሩ ምኽኣሎም ንዓቕሞም ዘርኢ'ዩ። እቲ ዝነውሐ ኣንበጣ ተጓዓዞሙሉ ዝበሃል፡ ኣብ 1954 ካብ ሰሜናዊ ምዕራብ ኣፍሪቃ ተበጊሶም፡ ናብ ብሪጣንያ ዝኣተውሉ ምንባሩ ታሪኽ ሰኒዱ'ሎ። ኣብ 1988 እውን ካብ ምዕራብ ኣፍሪቃ ተበጊሶም 5000 ኪሜ ርሕቀት ብምጉዓዝ ንደሴታት ካሪብያን ንምእታው 10 መዓልታት ከም ዝወሰደሎም ይንገር። እቶም ብውልቂ ወይ ብጉጅለ ዝጓዓዙ ባሕታውያን ብለይቲ ክጓዓዙ ከለዉ፡ እቶም ብዕስለ ዝግስግሱ ግን ብቐትሪ'ዮም ዝንቀሳቐሱ። ሓደ ዕስለ ኣንበጣ ክንደይ ኣባላት ኣለዉዎ? መጠን ሓደ ዕስለ ኣንበጣ ምድረበዳ፡ ካብ ሓደ ትርቢዒት ኪሜ ክሳብ ኣማኢት ትርቢዒት ኪሜ ይበጽሕ። ኣብ ሓደ ትርቢዒት ኪሜ ጥራይ ከኣ፡ ካብ 40 ሚልዮን ክሳብ 80 ሚልዮን ብጹሓት ኣንበጣ ክህልዉ ይኽእሉ- ዓርሞሽሽ ሓይሊ'ዩ። ዕድመ ኣንበጣ ምድረበዳ ብወቕትን ከባቢን ዝፈላለ'ኳ እንተኾነ፡ ኣንበጣ ምድረበዳ ካብ ሰለስተ ክሳብ ሓሙሽተ ወርሒ ክነብር ይኽእል። ዑደት ሂወት ኣንበጣ ምድረበዳ ኣብ ሰለስተ መድረኻት ይኽፈል፤ እንቋቑሖ፡ ኩብኩብታ፡ ብጹሕ ኣንበጣ። እንቋቑሖ ኣንበጣ፡ ብማእከላይ ገምጋም ካብ 10-65 መዓልታት ክጫጫሕ ይኽእል። ሓንቲ ኣንስተይቲ ኣንበጣ፡ ኣብ ሓደ እዋን ካብ 95- 158 እንቋቑሖ ክትወልድ ትኽእል ኮይና፡ መብዛሕትኡ እዋን ኣብ ትርኩስ ሑጻ ትወልድ። ኣብ ምሉእ ዕድሚኣ ድማ፡ ካብ 2 ክሳብ 3 ግዜ ትወልድ። መዓት ኣንበጣ ወይ ፌራ (Plagues) መዓስ ይረአ? ወራር ኣንበጣ ዝራኣየሉ እዋን ስሩዕ ኣይኮነን። ኣብ ዝተፈላለየ እዋናት ከጋጥም ይኽእል። ከምዚ ዓይነት መሬት ዘብርስ ወራር ኣንበጣ (መዓት) ኣብ ጥንታዊት ግብጺ ኣጋጢሙ ነይሩ ይበሃል። ኣብዚ ዝሓለፈ ክፍለ ዘመን ግን፡ ኣብ ዝተፈላለየ እዋናት ተራእዩ ነይሩ። ኣብ 1926-1934፡ 1940-1948፡ 1949-1963፡ 1967-1969፡ ከምኡ'ውን 1986-1986 ፌራ ኣንበጣ ምድረበዳ ከም ዝነበረ ውድብ መግብን ሕርሻን ሕቡራት ሃገራት የረድእ። መጠን ዝበልዖ መግቢ ሓደ ብጹሕ ኣንበጣ ምድረበዳ፡ ኣብ መዓልቲ ዳርጋ ክንዲ ነብሱ ዝኸውን መግቢ ይበልዕ። ከምቲ ዝተጠቕሰ፡ ሓደ ትርቢዒት ኬሜ ዝሽፍን ዕስለ ድማ ኣስታት 40 ሚልዮን ኣባላት እንተ ኣልዩዎ፡ ማዕረ 35,000 ሰባት ይበልዕ። ሓደ ሰብ ኣብ መዓልቲ 2.3 ኪሎ ግራም ዝበልዕ እንተኾይኑ ማለት'ዩ። ብእንስሳታት እንተ ዓቂንናዮ ድማ ማዕረ 20 ኣግማል ወይ 6 ሓራምዝ ናይ ሓደ መዓልቲ መቑነን ይበልዕ። ብቦታ ንምግላጹ ዝኣክል፡ ንከተማ ፓሪስ ዝሽፍን ዕስለ ኣንበጣ ምድረበዳ፡ ኣብ መዓልቲ ማዕረ ፍርቂ ህዝቢ ፈረንሳ ይበልዕ። ንኣስመራ ዝሽፍን ዕስለ፡ ዳርጋ ናይ ሓደ መዓልቲ ቀለብ ፍርቂ ህዝቢ ኤርትራ ይበልዕ ተባሂሉ ይግመት። ብኸመይ ክንቆጻጸሮም ንኽእል? ክሳብ ሕጂ ተበጺሑ ብዘሎ ሜላ፡ ቀንዲ መከላኸሊ ዕሰለ ኣንበጣ ምድረበዳ፡ እቲ ኣብ ልዕሊኦም ዝንጸግ 'ኦርጋኖፎስፌት' ዝተባህለ ዝተበጽበጸ ቀመም (ኬሚካል) እዩ። እዚ ብነፋሪት፡ ብመኪና ወይ ድማ ብኢድ ሰብ ክንጸግ ይከኣል። እንተኾነ ግን፡ ጻዕቂ ናይቲ ዕስለን፡ ዝሽፍኖ ከባቢ ኣዝዩ ዓቢ ብምዃኑ፡ ቀልጢፍካ ንምቁጽጻር ቀሊል ኣይኮነን። ቀንዲ ብድሆታት ምቁጽጻር ኣንበጣ ድማ፡ እቲ ዝራኣይሉ ከባቢታት፡ ርሑቕ ቦታታት ምዃኑ፡ እኹል ትሕተ-ቅርጺ (ጽርግያታት፡ መራኸቢታት፡ ማይ ወዘተ) ዘይብሉ ምዃኑ፡ ናይ ጸጥታ ጸገም ምስ ዝህሉ፡ ኣብ መንጎ ሃገራት ዝህሉ ኣሉታዊ ዝምድና ክተሓባበራ ዘየኽእል ይኸውን። ብዘይካ'ዚ፡ እተን እቲ ወራር ዝራኣየለን ሃገራት፡ እኹል ዓቕሚ ኣዳልየን ክጸንሓ ስለዘይክእላ፡ ምኽንያቱ ድማ እቲ ኣንበጣ ሳሕቲ ዘጋጠም ብምዃኑ፡ ንዕኡ ኢለን ዓቕሚ ሰብን ካልእ ጸጋታትን ከዳልዋ ኣይክላን'የን። ብልምዳዊ ኣገባባት ዝግበር ፈተነታት ግን፡ ምስ ብዝሕን ስፍሓትን እቲ ወራር ዕዉታት ኣይኮኑን። ባህርያዊ ኣገባብ፡ ማለት ካልኦት እንስሳታት በላዕተኛታትን ብምጥቃም ዝግበር ፈተነ'ውን እንተኾነ፡ ብሰንኪ ቁልጡፍ ምንቅስቓስ ናይቲ ዕስለ ውጽኢታዊ ኣይኮነን። ኣንበጣ ጥቕሚ ኣለዎም'ዶ? ኣብ ዝተፈላለያ ሃገራት፡ ኣንበጣ ብሰኪዔት ወይ ካልእ ኣገባብ ተታሒዞም፡ ተቖልዮም፡ ተጠቢሶም ወይ ተጠጢቖም ምስ ተዳለዉ፡ ወይ ብኡንብኡ ይብልዑ፡ ወይ ድማ ነቒጾም ኣብ ካልእ እዋን ይብልዑ። ብፍላይ ወራር ዕስለ ኣንበጣ ኣብ ዝርኣየሉ እዋን ኣብ ዕዳጋታት መግቢ እተን ሃገራት ብብዝሒ ይርከቡ። ኣስታት 62% ንቑጽ ኣካላት ኣንበጣ ምድረበዳ ፕሮቲን ዝሓዘ ምዃኑ ይግለጽ። ኣንበጣ፡ ንሰብን እንስሳን ብቐጥታ ኣይጓድኡን'ዮም- እንታይ መለሳ ኣለዎ፡ ዘኸትልዎ ዕንወት ዓቢ እንተኾይኑ እንተ ዘይኢልኩም ማለት'ዩ። ክሳብ ሕጂ ብዝተበጽሐ ፍልጠት'ውን ዘመሓላልፍዎ ሕማም ከም ዘየለ'ዩ ዝፍለጥ። ኣብ ከም በዓል ፊሊፒንስ ዝበላ ሃገራት ዘለዉ ገለ ማሕበረሰባት ድማ፡ ንኣንበጣ ከም ልምዳዊ ፈውሲ ከም ዝጥቀምሎም ይንገር።