ሻኪሶ፡ ወርቂ መርዚ ዝኾና ኸባቢ
ወይዘሮ ሑጤ ደንቆ፡ ሞት ክልተ ደቀን ብዘጋደዶ መጉዳእቲ ኣካል ጸይረን፡ ኣብ ዞባ ጉጂ ወረዳ ኣዶ ሻኪሶ ኣብ ትርከብ ጣቢያ ዲባ በቴ ይነብራ።
ወርቂ ኩባንያ ሚድሮክ እዘን ወላዲት፡ ሓንቲ ዉላደን እግራ ኣይምእዘዝን ዝበላ እንትኸዉን፡ ካልኦት ክልተ ምስ ተወለዱ ሞይተሙወን። ወይዘሮ ሑጤ ደንቆ፡ ነፍሰ ጹር ኣብ ዝነበራሉ እዋን ኸቢድ ጸገም ጥዕና'ኳ እንተገጠመን ሐዚ'ዉን ግና ናይ ዓጽሚ ጸገም ይፍትነን ኣሎ። ጥዕና ባዕለንን ደቀን ይከታተሉ ዝነበሩ ሰብ ሙያ ሕክምና ሕማም እቲ ዓጽሚ ኾነ ናይ ዉላደን ሕማም ብምኽንያት ካብ ፋብሪካ ዝወጽእ ኬሚካል ዝሰዓበ'ዩ በሃልቲ'ዮም። እተን ወይዘሮ ዝነብራሉ ኖቑጣ ዕደና ወርቂ ዝካየደሉ ለገደንቢ ዝርከበሉ ኸባቢ'ዩ። "ነፍሰ-ጾር ኣደታት ጥንሰን ይንጸል፡" ዝወልደኦም ህጸናት ሽከነኦም ይንእስ ናይ ዓይኒ ጸገም ሒዞም እውን ይዉለዱ። ሰብ ሓሚሙ ናብ ሕክምና እንትኸይድ 'ነርቭ' ይበሃል" ክብሉ ነባሪ እቲ ኖቕጣ ዝኾኑ ኣይተ ዱቤ ጋሸራ ንቢቢሲ ተዛሪቦም። 'ቅድም ድማ፡ ከምዚ ዓይነት ጸገም ኣይነበረን' ይብሉ። ዓይኖም ካብቲ መፍረዪ ብዝወጽእ ኬሚካል ከምዝተጎድአን ብኣግኣባቡ ጠጠዉ ኢሎም ክኸዱ ከምዘይኽእሉን'ዉን ተዛሪቦም'ዮም። ካብዚ ሓሊፉ እቲ ጸገም ኣብ ልዕሊ እንስሳት በረኻን ከፍትን ጉድኣት ይበጽሕ ኣሎ ይብሉ። 'ሳይናይድ' ን ጉድኣት ኣካልን መፍረዪ መዓድን ወርቅን ነሓስን ለገደንቢ፡ ወርቂ ኣብ ዘፍርየሉ እዋን እቲ ወርቂ ንምጽራይ ዝጥቀመሉ ኬሚካል 'ሳይናይድ' ይበሃል። እዚ ኬሚካል ሕማም ርእሲ፣ ሕማማት ነርቭ፣ ልብን ኣእምሮን ከምዘስዕብ ምኽትል ሓላፊ ቤት ጽሕፈት ጥዕና ወረዳ ኣዶ ሻኪሶ ኣይተ ጦና ዋሬ ሓቢሮም። ካብዚ ሓሊፉ፡ ዓጽሚ ሰብ ንምጥንካር ዝዉዕሉ ከም ኣይረን ዝበሉ ንጥረ ነገራት ካብ ሰብን እንስሳን መጠኖም ይንኪ። እዚ ባእተ፡ዓጽሚ ከምዘላሕልሕን ከምዝሰባበርን እቶም ሓላፊ ይዛረቡ። እቲ መፍረዪ ኣብ ዝርከበሉ ኖቕጣ ቑጽሪ ጉድኣት ኣካል ይዉስኽ ኣሎ። ሪፖርተር ቢቢሲ ኣብቲ ቦታ ተረኺቡ፡ ሓደ ኪሎ ሜተር ኣብ ዘይመልእ ከባቢ 3 ጉድኣት ኣካል ዘለዎም ሰባት ርእዩ'ዩ። ኣብ ልዕሊ ህጻናት ዝበጽሕ መጉዳእቲ፡ ስነክልና እናዓበየ ብምምጽኡ ወሊድካ ምስዓም እናተሰግአ ዝንበሮ ኾይኑ ኣሎ። ወይዘሮ ደምበሊ ሔጦ ጉድኣት ኣካል ዘለዋ ህጻን ኣላተን፤ "ደቀይ ክሓሙ ከለዉ ይሰግእ። ካልእ ቆልዓ ምዉላድ፡ መሊሱ እቲ ጸገም'ዶ የጋጥመኒ ይኸውን እናበልኹ ይሰግእ" ይብላ። ኣብ ሻኪሶ ዘለኻ ስቓይ ካብዚ ሓሊፉ ነብሰ ጹር ኣደታት ወሊደን ደቀን ካብ ጉድኣት ኣካል ነጻ ከምዝኾኑ ክሳብ ዘረጋግጻ፡ ድቂ ምቑጻረን ከምዝሓብኣ፣ ጉድኣት ኣካል ዘለዎም ህጻናት ዝወለዳ ኣደታት ካብ ዓይኒ ሰብ ሓቢአን ከምዘዕብየኦም ነበርቲ እቲ ከባቢ ይዛረቡ። ብተወሳኺ፡ ኬሚካል ሳይናይድ ዝተሓወሶ ወሓዚ ማይ ዝሰትዩ እንስሳት ከምዝሞቱ፣ ኣብ ዉሽጢ ዝተበከለ ኣየር ዝጸንሑ ድማ፡ ተነኻኺሶም ምስ ወደቑ ክትንስኡ ከምዘይኽእሉን ዓጽሞም ብቐሊሉ ከምዝስበርን ነበርቲ ይዛረቡ። ማሕበራዉን ፖለቲካዉን ቅልዉላዋት ሰራሕተኛታት ሓለዋ እቲ ፋብሪካ፡ ኣብ ልዕሊ እቲ ሕብረተሰብ ዝተፈላለዩ ጸገማት ከምዝበጽሑ'ዮም ዝገልጹ። እዚ ሓሳብ ሰራሕተኛታት ምምሕዳር'ዉን ይዛረብሉ። ነቲ ፋብሪካ ካብ ዝግበር ልዑል ሓለዋ ዝብገስ መንግስቲ ዝሃቦም ሓላፍነት ተጠቒሞም፡ ኣብቲ ፋብሪካ ኣትዮም፡ ስራሕቲ ቑጽጽርን ክትትልን ከካይዱ ከምዘይኽኣሉ ምኽትል ሓላፊ ቤት ጽሕፈት ሰራሕተኛን ማሕበራዊ ጉዳይን ወረዳ ኣዶ ሻኪሶ፡ ኣይተ ቦሬ ጦና ሓቢሮም። ሰራሕተኛታት'ዉን ኣብ ዝቑጸርሉ እዋን፡ እቲ ሕጊ ብመሰረት ዝእዝዞ፡ ከምዘየሳትፉዎምን ካብቲ ትካል ዝረኽቡዎ ምላሽ "ንሕና ብመንግስቲ ፌደራል ኢና ንምራሕ" ዝብል ምዃኑን ሓቢሮም። ዕድል ስራሕ ምርካብ ሓዊሱ፡ ኣብታ ወረዳ ካብ ዝርከቡ ትካላት ምፍራይ መዓድን፡ ረብሓ ንረክብ የሎናን፤ ካብዚ ሓሊፉ ጸገም ይበጽሓና ኣሎ፡ ብምባል ነበርቲ እታ ወረዳ ኣብ ዝተፈላለዩ እዋናት ሰልፊ ወጺኦም'ዮም። ምላሽ ምላሽ እቶም ኣብ ላዕሊ ዝዉሃቡ ርኢቶታት ንምርካብ ናብቲ ፋብሪካ ኣብ ዝኸድናሉ እዋን ብዘተፈላለየ ምኽንያት መልሲ ዝህቡና ሓለፍቲ ከምዘየለዉ ነጊሮምና ነይሮም። እዚ ፅሑፍ ምስ ወፀ ግን ትማሊ እቲ ኩባንያ እቲ ጉድኣት ኣይብፃሕኹን ኢሉ። ሓላፍነቱ ዝተወሰነ መሕበር ውልቀ መዓድን ወርቂ ሚድሮክ፥ ኣብ መፍረዪ ወርቅ ለገደንቢ፥ ሳይናይድ ብዝበሃል ኬሚካል ኣብ ህዝብን ከባቢን ጉድኣት ከምዘየብፀሐ ንቢቢሲ ኣብ ዝለኣኾ ደብዳበ ገሊፁ። ኣብ ክልል ኦሮሚያ ኣብ ዞባ ጉጂ፡ ፍሉይ ስሙ አዶ ሻኪሶ ወርቂ ኣብ ምፍራይ ዝነጥፍ ዘሎ እዚ ትካል፡ ጥዕና እቲ ከባቢ ብዝሓለወን ሳይንሳዊ ብዝኾነ መንገዲን ዝሰርሕ ምዃኑ ይገልፅ። "ኣብቲ ከባቢ ኮነ ኣብ ልዕሊ ነበርቲ ዝፈጠርናዮ ፀገም ከሜካል የለን" ኢሉ። ኩባንያ ሚድሮክ ኣብቲ ከባቢ ተፈፂሞም ዝተብሃሉ ጉድኣታት ኮይኖም እንተዝኾኑ እቲ ኩባንያ ነቲ ጉዳይ ዝከታተል ክፍሊ ከምዘለዎን ክፈልጥ ይኽእል ከምዝነበረን ገለፁ። ብተወሳኺ ኣብቲ ከባቢ ወርቂ ብምውፃእ ዝነጥፍ ሚድሮክ ጥራሕ ከምዘይኮነ ዝገለፀ እቲ ኩባንያ፥ እቲ በፂሑ ዝተብሃለ ናይ ከሜካል ጉድኣት ብርግፀኝነት ካብ ሚድሮክ ዝወጽአ ምዃኑ መረጋገፂ ኣይተረኽበን ይብል። ሚድሮክ፡ ኣብቲ ካባቢ ልዑል ኣስተዋፀኦ ልምዓት እናገበረ ምዃኑ ገሊፁ፥ ኣብያተ ትምህርቲ፥ ትካላት ጥዕና፡ መገድን ሰሪሑ ነቶም ነበርቲ ብምርካብን ናይ ስራሕ ዕድል ብምፍጣርን ከምዝፍለጥ ኣብቲ ደብዳበ ገሊፁ። ሓላፍነቱ ዝተወሰነ መሕበር ውልቀ መዓድን ወርቂ ሚድሮክ፥ ኣብ መፍረዪ ወርቅ ለገደንቢ፥ ሳይናይድ ብዝበሃል ኬሚካል ኣብ ህዝብን ከባቢን ጉድኣት ከምዘየብፀሐ ንቢቢሲ ኣብ ዝለኣኾ ደብዳበ ገሊፁ። ኣብ ክልል ኦሮሚያ ኣብ ዞባ ጉጂ፡ ፍሉይ ስሙ አዶ ሻኪሶ ወርቂ ኣብ ምፍራይ ዝነጥፍ ዘሎ እዚ ትካል፡ ጥዕና እቲ ከባቢ ብዝሓለወን ሳይንሳዊ ብዝኾነ መንገዲን ዝሰርሕ ምዃኑ ይገልፅ። "ኣብቲ ከባቢ ኮነ ኣብ ልዕሊ ነበርቲ ዝፈጠርናዮ ፀገም ከሜካል የለን" ኢሉ። ኩባንያ ሚድሮክ ኣብቲ ከባቢ ተፈፂሞም ዝተብሃሉ ጉድኣታት ኮይኖም እንተዝኾኑ እቲ ኩባንያ ነቲ ጉዳይ ዝከታተል ክፍሊ ከምዘለዎን ክፈልጥ ይኽእል ከምዝነበረን ገለፁ። ብተወሳኺ ኣብቲ ከባቢ ወርቂ ብምውፃእ ዝነጥፍ ሚድሮክ ጥራሕ ከምዘይኮነ ዝገለፀ እቲ ኩባንያ፥ እቲ በፂሑ ዝተብሃለ ናይ ከሜካል ጉድኣት ብርግፀኝነት ካብ ሚድሮክ ዝወጽአ ምዃኑ መረጋገፂ ኣይተረኽበን ይብል። ሚድሮክ፡ ኣብቲ ካባቢ ልዑል ኣስተዋፀኦ ልምዓት እናገበረ ምዃኑ ገሊፁ፥ ኣብያተ ትምህርቲ፥ ትካላት ጥዕና፡ መገድን ሰሪሑ ነቶም ነበርቲ ብምርካብን ናይ ስራሕ ዕድል ብምፍጣርን ከምዝፍለጥ ኣብቲ ደብዳበ ገሊፁ። ዳይሬክቶሬት ዳይርክተር ልምዓት ማሕበረሰብ ሚኒስቴር መዓድን፣ ነዳድን ተፈጥሮኣዊ ጋዝን ወይዘሮ እናት ፋንታ ግና፡ ክሳብ ወርሒ መጋቢት 2009 ዓ.ም (ኢትዮጵያ) ብዘካየድናዮ ክትትልን ቁጽጽርን ብምኽንያት ኬሚካል ዝበጽሐ መጉዳእቲ ኣይረኣናን፡ ካብቲ ማሕበረሰብ ኾነ መንግስታዊ ኣካል ዝበጽሐና ቅርታ የለን" ኢለን። ነበርቲ እታ ወረዳ ግና ፍታሕ ንደሊ ኢና ዝብል ስምዕታ ኣለዎም። ሓላፍነቱ ዝተወሰነ ብሕታዊ ትካል ዕደና ወርቂ ሚድሮክ፡ ንመፍረዪ መዓድን ወርቂ ለገደንቢ ኣብ 1989 ን20 ዓመታት ብሊዝ መሬት ካብ መንግስቲ ተረኪቡ'ዩ። እቲ ትካል ኣብ 2014 ንባንኪ ዓለም ኣብ ዘቕረቦ ጸብጻብ ካብ 1997 ክሳብ 2014 ኣቆጻጽራ ኣዉሮጳዉያን ንባንኪ ዓለም ኣብ ዘቕረቦ ጸብጻብ፡ 52 0444.71 ኪሎ ግራም ወርቅን 14 670.6 መዓድን ብሩር ኣፍርዩ 17.24 ቢሊዮን ብር ከምዝሸጠ የርኢ።