ዳህሳስ ኣንጻር ደርግ፡ ዝተገብረ ዕጥቃዊ ቃልሲ ህወሓት
ፍጥረት ሰብ፡ ኣዳም እዩ መምህርና ኢሉ ኣብታ ፅዒሩን ግዒሩን ንበረላ ዝተበሃላ መሬት፡ ደቂ ትሻዓተ ወርሒ ሰባት ከንብርዎ ኣይከኣሉን። ብዓይነ ብርኩ መሬት ፈጊኡ ዘጥረዮ ካዕዎን ምዕሮን ከይቀረየ ቋፂርካ ኣምፃኣየን ዝብሉ ጐይቶት ተፈጢሮም።
ህዝባዊ ተሳትፎ ኣብ ቃልሲ ህወሓት ኣያታቱን ኣደታቱን ዓዃያት ተባሂሎም ተደፍኪኾም ኢዶም ንዘልመፁ መሳፍንቲ ኣብ ምግልጋል ዕድሚኦም በልዩ። ደቆምን ደቂ ደቆም እውን ክሳብ ፅሕፍቶ ዝመስል በደል፣ ሓሳረ መከራ ወሪሶም። ንመሬት ክንገዝእ፡ ህዝቢ ንዓና ከገልግል፣ ካብ ላዕላይ ሰማይ ፈጣሪ ሓሪዩና፤ ንግስነት ቀቢኡና እዩ ኢሎም ርእሶም ኣብ ዘውዲ ዝደፈኡ ጐይቶት፡ ኣክሊል ዙፋኖም ናብ ደቂ ደቆም ዓፅሚ ቈፂሮም ኣሳጊርዎ። ገባር ደፋኢ ድንኩል እናተብሃለ ንርእሱ ካብ ትምህርቲ በዅሩ፤ደቁ ጭራ ከፍቲ ዝውጥጡ ድሑራት ተባሂሎም። ክንዲ ዘገልገሎም፡ ሓሪሱን ምሒሱን ቆፋፉ ማይ ቤቶም ክንዲ ዝጠርፈፈ፤ ኣብ ዘይ ማይ ሰማዩ ብሓለንጊ እናተገረፈ ከም ኣቕሓ ክግተት በይኖምሉ። እዚ መነወሪ ተግባሪ'ዚ ኣብታ ቅድስቲ ዝብልዋ መሬት ኢትዮጵያ ንዘበናት ሓረግ ኰይኑ ዘሊቑ። ፀሓፊ ታሪኽ በላይ ግደይ፡ ብዓይኖም ዝረኣይዎን ተመራሚሮም ዝረኸብዎን ዛንታ ኣብቲ "ሃገረይ ኢትዮጵያን ትዝታተይን" ኢሎም ዝሰየምዎ ገዚፍ መጽሓፍ ብዙሕ ሰኒዶም ኣለዉ። ግዜ ብግዜ እናተተከአ፡ ዝደየበ ኣብታ ዘለዋ ተዀይጡ ኣይነብርን፤ ዝተፀቕጠ እውን ርእሱ ደፊኡ እናሰገደ ዕድሚኡ ኣይቘፅርን። ንኹሉ ወሰንን ደረትን ኣለዎ። ኣብ ምድሪ ኢትዮጵያ ኣብ ስሳታት ነቲ ካብ ዓፅሚ ናብ ዓፅሚ እናሰገረ ዝመፅአ ሰንሰል ጉይትናን ግፍዕን፡ ይኣክል! ዝብል ምዕራፍ ቃልሲ ተወለዐ። ማገብት፡ ጥጅእ ቃልሲ ተሓህት/ህወሓት ኣባላት መሰረትቲ ማገብት ብ1966 ዓ.ም ኣብ ኢትዮጵያ ነቲ ብተምሃሮ ዝተወለዐ ዓመፅ ተጠቒሙ ወተሃደራዊ ሓይሊ ስልጣን ዝሓዘ ጉጅለ፡ ነቲ ኣንፃር መለኽቲ ዘቕነዐ በሊሕ ቃልሲ ከጉትም ወፈረ። ህዝቢ ካብ ትቀንጠብ ናብ ትቈፀ ሰገረ። እምበኣር ኣብዛ ኣህሞት እዚኣ እዮም ተጋሩ ተምሃሮ ዩኒቨርሲቲ ኣዲስ ኣበባ ብቑሊ ቃልሲ ዝጠጅኡ። ማገብት (ማሕበር ገስገስቲ ብሄረ ትግራይ) ብሸሞንተ መናእሰይ ብሕቡእ ተመስሪቱ። እዚ ዘይስሩዕ ውዳበ ነቲ ደሓር ነዊሕ ዝዓጓዝ ፅላል ህዝባዊ ቃልሲ ፈልሲ ኰይኑ ኣጀሚርዎ። ሓደ ካብቶም ነባራት ተጋደልቲ ህወሓት ገብሩ ኣስራት ኣብ 2007 ዓ.ም "ልኡላዊነትን ዴሞክራሲን ኣብ ኢትዮጵያ" ብዝብል ርእሲ ኣብ ዘሐተሞ መጽሓፍ ገፅ 34 ኣስማት መስረቲ ማገብት ሰፊሩ'ሎ። 1.ኣረጋዊ በርሀ 2.ፋንታሁን ዘርኣጽዮን 3.ሙሉጌታ ሓጐስ 4.እምባዬ መስፍን 5.ኣመሃ ፀሃየ 6.ዕቑባዝጊ በየነ 7. ኣለምሰገድ መንገሻ 8. ዘርኡ ገሰሰ እዮም። ተምሃራይ ስረ ኣሕፂሩ፣ሳእኒ መሊሱ፣ገምባለ ዓጢቑ፣ ብረት ተሰኪሙ ንበረኻ ክውፍር ውዑይ ደሙ ገረረ። ደጊም ንዘበናት ሓያላት እናተቐባበሉ ኣብ ፃሕሊ እንግደዓ ህዝቢ ሸሸ ክብሉ ኣይንፈቅድን ተባህለ። ኣመራርሓ ማገብት ዕጥቃዊ ቃልሲ ንምውላዕ ዘኽእሎም ምስንዳኣት ንምውጋን፡ መቐላ ዕዮ ገይሮም ምንቅስቓስ ጀመሩ። ዝተወሰኑ ምስ ጀብሃን ህዝባዊ ግንባርን ርክብ ንምፍጣር ናብ ኤርትራ ከይዶም። ገሊኦም ድማ ኣብ ከተማታት ዝርከብ ህዝቢ ናብ ምውዳብ ወፈሩ። ጥሪ 25/1967 ዓ.ም ዝተወሰኑ መናእሰይ ወተሃደራዊ ታዕሊም ንምውሳድ ናብ ኤርትራ ኣምሪሖም። ተጋደልቲ ህወሓት ኣበ ዕጥቃዊ ቃልሲ ካብቶም ኣባላት ኣመራርሓ ማገብት ዝተወሰኑ ድማ ዕጥቃዊ ቃልሲ ኣበይ እንተተጀመረ ይሓይሽ ዝብል ንምፅናዕ ናብ በረኻታት ብምኻድ ኣብ ምዕራብ ትግራይ ደደቢት ዝበሃል ስፍራ መረፁ። ዓሰርተ ሓደ መናእሰይ ድማ ናብ ደደቢት ወረዱ። ታሓህት ትበሃል ውድብ የካቲት 11/1967 ዓ.ም ብዕሊ ተመስሪታ። ታሓህት ንምንታይ ዕላማ ተመስሪታ? ተጋሩ ተምሃሮ ዩኒቨርሲቲ ኣዲስ ኣበባ፡ ኣብ ማገብት ተወዲቦም ምንቅስቓስ እንትጅምሩ፡ብፅሑፍ ዝሰፈረን ብዕሊ ዝፍለጥን ፖለቲካዊ ዕላማ ኣይነብሮምን። ወላ እኳ ብመንፈስ ደረጃ ንምንታይ ከምዝቃለሱ ርዱእ እንተነበረ፡ ከም መጠን ፖለቲካዊ ውዳበ ግን ብንፁር ዝፍለጥን ተዛትዮም ዘፅደቕዎን እሞ ድማ ናብ ህዝቢ ዘቕርብዎ ኣብ ፅሑፍ ዝሰፈረ መበገሲ ሓሳብ ከምዘይነበረ ኣብ ዛንታ ታሓህት ተደሪኹ ዝተሰርሐ ፊልም "ኦፕረሽን ሙሴ" ይገልፅ። ተጋዳላይ ገብሩ ኣስራት እውን ተጋደልቲ ተሓህት ክሳብ 1968 ዓ.ም ዕላማ ውድቦም ብዘዝመሰሎም ይትርጉምዎ ምንባሮም ፅሒፉ'ሎ። ገሊኦም ዕላማ ተሓህት ንህዝቢ ትግራይ ሓራ ንምውፃእ እዩ ይብሉ፤ ገሊኦም ከዓ ደርባዊ ቃልሲ ብምክያድ ውፁዓት ህዝብታት ሓራ ንምውፃእ ዝግበር ቃልሲ እዩ ይብሉ ነበሩ። እታ ውድብ ሕገ ደንብ እውን ኣይነበራን። ታሓህት ኣድላይነት ሕገ ደንብ ብዕሊ ምስተመስረተ ድሕሪ ሓሙሽተ ኣዋርሕ እዩ ተረዲእዋ። እዚ እውን ኣብ ውሽጣ ብርቱዕ ሕንፍሽፍሽ ምስኣተወን ንምእላይ ኣብ ዝተበገሰትሉ እዋን እዩ።ሕገ ደንብ ዘርቅቕ ጉጅለ ድማ ድሕሪ ምስረታ እታ ውድብ ድሕሪ ሓደ ዓመት ኣብ ምብራቕ ትግራይ ኣብ መሬት ዓጋመ፡ዲማ ኣብ ዝበሃል ስፍራ ኣብ ዝተኻየደ ዋዕላ ፀዲቑ። ኰይኑ ግና ቅድሚ ዕጥቃዊ ቃልሲ ምጅማሩ ብዘይስሩዕ ዝካየዱ ዝነበሩ ምይይጣት ዘመላኽትዎ ነገራት ኣሎ። ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ትግራይ ዝተዳዕነነ ኣርዑት ወፅዓ ክወርድ እንድሕር ደኣ ኰይኑ፡ እቲ ቃልሲ ማእኸሉ ብሄራዊ ሕቶ ኣንፃር መስፍንነት፣ሃፀያውያን፣ ቢሮክራሲያዊ ርእሰ ማልነት ከምዘድሊ ብዝግባእ ይዝተየሉ ምንባሩ ተፃሒፉ'ሎ። ንተሓህት ዘናገዐ ውሽጣዊ ማሕለኻ "ሕንፍሽፍሽ" ተሓህት ገና ታተ ምባል ምስ ጀመረት ምስ ውድባት ኢትዮጵያን ኤርትራን ተሃናዅታ። ምስ ግገሓት(ግንባር ገድሊ ሓርነት ትግራይ)፣ተሓህት ክሳብ ንግገሓት ከምዘይነበረት ተጠፍኣ ዝዘለቐ ኣፈላላይ ነይርዋ። ምስ ኢድዩ(ሕብረት ዴሞክራሲያዊት ኢትዮጵያ) ሓያል ኵናት ብምክያድ ብዙሓት ለጋልግ ተጋደልቲ ስኢና እያ። ገና እንተይተረረት ምስ ኢህኣፓ(ወያናይ ፓርቲ ህዝቢ ኢትዮጵያ) ናብ ሓያል ምፍጣጥ ኣትያ። ምስ ጀብሃ(ተሓኤ) ዝነበራ ርክብ እውን ፅቡቕ ኣይነበረን። ምስ ህዝባዊ ግንባር ሓርነት ኤርትራ ዝነበራ ዝምድና እውን ወላ እኳ ኣብታ መወዳእታ ዓመት እንተመሓየሸቶ፡ ውጥጥ ዝበዘሖ እዩ ነይሩ። ኮሎኔል ኢያሱ መንገሻ ኣብቲ "መለስ ዜናዊን ጉዕዞ ቃልሲ ህወሓትን" ኣብ ዝብል መጽሓፉ፡ "ነቲ ሕንፍሽፍሽ በዓል እከለ ፃሕቲሮምዎ፣ በዓል እከለ ድማ ኣባሪዖምዎ፤ ምባል ንዓይ ተቐባልነት የብሉን። ምክንያቱ እቲ ወጥሪ እናኸረረ ኣብ ዝኸደሉ እዋን፡ ካብ ምጥቕቓን ሓሊፉ፡ ናይ ነብሲወከፎም ግደ ብልክዕ ፈሊኻ ንምፍላጥ ኣፀጋሚ እዩ" ይብል። ብኻልእ ገፅ ኣይተ ገብሩ ኣስራት ኣብ ዘስፈሮ ፅሑፍ ድማ፡ "ተሓህት ዝተፈጠረትሉ ማሕበረሰብ መስፍናዊ ኣተሓሳስባ ስለዝዀነ፡ትእዛዝ ካብ ላዕሊ ናብ ታሕቲ እዩ ዝወርድ፤ ኣብዚ ማሕበረሰብ ድማ ቁሸታውን ኣውራጃዊነትን ሰፊሕ ቦታ ኣለዎም። ኣመራርሓ እታ ውድብ እውን ካብዚ ኣተሓሳስባ እዚ ዝተናገፉ ኣይኰኑን። ሓዳር ኣብ ገድሊ ብ1978 እዩ ተፈቒዱ ብኣንፃሩ ድማ ኣብቲ ሻቡ እዋን ከም ፋሽን ዝጋፋሕ ዝነበረ፡ ማርክሰ-ሌኒናዊ ስነ ሓሳብ ኣብ ዝበዝሑ ፖለቲካዊ ሰልፍታት ፅልዋ ፈጢሩ እዩ። ተሓህት ድማ ማርክሰ ሌኒናዊ ስነ ሓሳብ እየ ዝኽተል ኢላ ኢያ። እዚ ነንባዕሉ ዝላተም ኣተሓሳስባ ፈጢሩ። ኣብቲ እዋን ኣብ ውሽጢ ተጋደልቲ ተሓህት፡ ንዘጋጠመ ፀገም ንምፍታሕ ክሳብ ወታደራዊ ሸንጐ ኣጣይሻ ኢያ። እቲ ሕንፍሽፍሽ ደቂ ዝተወሰኑ ከባቢ ትግራይ ዝፈጠርዎ ኣይነበረን። ብምኽንያት እቲ ሕንፍሽፍሽን ንዕኡ ንምእላይ ዝተወሰደ ስጉምትን ግና ብዙሓት ተጋደልቲ ተቐቲሎምን ካብታ ውድብ ንኽሃድሙን ምኽንያት ኰይኑን እዩ" ብምባል ፅሒፉ ኣሎ። ተሓህት ፀረ ዴሞክራሲያዊት ውድብ ኢያ ብምባሎም ጥራይ ብዝፈፀምክምዎ ገበን ተናስሑ፡ ርእሰ ነቐፌታ ግበሩ ተባሂሎም፡ ዝኣበዩ ናብ ባዶ ሽዱሽተ(ቤት ማእሰርቲ) ይኣትዉ ነበሩ። ኣብቲ ውድባዊ ሕንፍሽፍሽ ተሳቲፍኩም ኢኹም ዝተበሃሉ ድማ ሞት ተፈሪድዎም፡ ቅፅዓቶም ብፍሽኽታ እናተቐበሉ ዝተቐተሉ ተጋደልቲ ከምዝነበሩ ኣብ ታሪኽ ተሓህት ይዝንተው። "ነቲ ዝነበረ ፀረ ዴሞክራስያዊ ኣተሓሕዛ ኣውራጃዊ ምክፍፋል ኣምሲሉ፡ ኣብቲ ጉዳይ ተሳቲፍኩም ኢኹም ብምባል ንዝተወሰደ ስጉምቲ ማእከላይ ኮሚቴ ተሓህት እዩ ዝሕተተሉ" እንትብል እውን ፅሒፉ እዩ ገብሩ ኣስራት። ኣብቲ እዋን 1. ኣረጋዊ በርሀ 2.ግደይ ዘርኣፅዮን 3.ስብሓት ነጋ 4.ኣባይ ፀሃየን 5.ስዩም መስፍንን ማእከላይ ኮሚቴ ተሓህት ምንባሮም ይፍለጥ። ማሌሊት ንምንታይ ተመስሪታ? ብኸመይ ከ ቅሂማ? ህወሓት፡ ማርክሰ ሌኒናዊ ሊግ ትግራይ (ማሌሊት) ክትምስርት ከምእትደሊ ኣብ ካልኣይ ውድባዊ ጉባኤ እያ ወሲና። ነዚ ንምፍፃም ድማ ብዙሓት ኣብ ቤት ትምህርቲ ፖለቲካ ኣትዮም ብማርክሰ ሌኒናዊ ስነ ሓሳብ ተጠሚቖም። እቲ ግዜ ከቢድ ሓደጋ ድርቂ ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ትግራይ ወሪዱ፤ህዝቢ ከም ቈፅሊ ዝረገፈሉ፣ ገርገራ ዓፅዩ፣ ስዳራ ብሕዝሎን እንጥልጥሎን ናብ ስደት ዘምረሐሉ፣ ህወሓት ድማ ምስ ህዝባዊ ግንባር ዝተላተመሉ ግዜ እዩ ነይሩ። ብድሕሪኡ ማሌሊት ካብ ሃገራት ኣውሮፓ ዝተወከሉ ሓይልታት ኮሚኒስት ከይተረፉ ኣብ ዝተረኸብሉ ሓምለ 5/1977 ዓ.ም ወርዒ ኣብ ዝተበሃለ ቦታ መስራቲ ጉባኤ ኣካይዳ። ኣብቲ ጉባኤ ናይ ህወሓት ፀብፃባዊ ገምጋም 10 ዓመታት ቀሪቡ። ኣብ ምስረታ ማሌሊት፡ ሓጥያት ህወሓት እዩ ዝተበሃለ ብእርይ ቁፅር ተዘትይሉ። ህወሓት ኣብቲ ዝሓለፈ ጉዕዞ 10 ዓመታት ፀቢብ ብሄራውነት ዓሲልዋ ከምዝነበረ ተገምጊማ። ነዚ መረጋገፂ ድማ እቲ ብ1968 ዓ.ም ኣብ ዘሐተመቶን ዝበተነቶን "ምስረታ ዴሞክራስያዊ ሪፓብሊክ ትግራይ" ዝብል መርገፂኣ ተነቒፉ። ካልኣይ ድማ ኣመራርሓ ህወሓት፡ ኣብ ህዝባዊ ግንባር ሓርነት ኤርትራ ዝነበሮ ቅዋም ንነዊሕ ዓመታት ንኣባላቱ ከይገለፀ ብሕቡእ ሒዝዎ ምፅንሑ ተገምጊሙ ቀሪቡ። ኣመራርሓ ህወሓት፡ "ህዝባዊ ግንባር ሓርነት ኤርትራ፡ ናይ ብርዥዋ ሰልፊ እዩ፤ዴሞክራሲያዊ ኣይኰነን፤ ምስ ህግሓኤ ዝህልወና ርክብ ግዚያዊ እምበር ስትራቴጂካዊ ኣይኸውንን" ዝብል ቅዋም ከምዝነበሮ ኣብ ገምጋም "ጉዕዞ 10 ዓመት ኮሚኒስት ሓይሊ ህወሓት" ብዝብል ሓምለ 1977 ዓ.ም ዝፀደቐ ፅሑፍ ይገልፅ። ኰይኑ ግና ኣመራርሓ ህወሓት፡ እዚ ቅዋሙ'ዚ ንኣባላቱ ብግልፂ ዘይምግላፁ ብመሰረት እምነት ማሌሊት ሰፍ ዘይብል መትከላዊ ጌጋ ምዃኑ ተሰሚርሉ። ኣብቲ እዋን ምክትል ኣቦ መንበር ህወሓት ዝነበረ ግደይ ዘርኣጽዮን "ሓደ ፖለቲካዊ ውድብ፡ ቅዋሙ ግልፂ ምግባሩ ኣብ ባዕሉን ኣብ ህዝብን ዝዓበየ ፀገም ዘስዕብ እንተዀይኑ፡ቅዋሙ ክሓብእ ይኽእል እዩ" ብምባል ብፅኑዕ ከምዝተኻተዐ ይዝከር። ኣብ መወዳእታ ግደይ ዘርኣጽዮንን ኣረጋዊ በርሀን ቅድሚ ጉባኤ ማሌሊት ኣትሒዙ ኣብ ዝተኻየዱ ኣኼባታት፡ነቲ ብማሌሊት ኣብ ልዕሊ ህወሓት ዝቐረበ ገምጋም 10 ዓመት ኣይተቐበልዎን። ኣብቲ እዋን ኣብ መሪሕነት ለውጢ ይገበር ተባሂሉ ድማ፡ ኣቦ መንበር ህወሓት ዝነበረ ስብሓት ነጋ፡ በቶም ዝፀንሑን ሓደሽትን ተቐባልነት ክህልዎ ይኽእል እዩ ዝተበሃለ ኣባይ ፀሃዬ ኣቦ መንበር ማሌሊት ክይኑ ተመሪፁ። ኣረጋዊን ግደይን ድማ ካብ ኣባልነት ፈፃሚ ስራሕ እቲ ውድብ ክወፅኡ ተገይሩ። ኣብ መወዳእትኡ እውን ካብ ቃልሲ ተኣልዮም፤ ካብ ሃገር ወፃኢ ብምኻድ ብናይ ባዕሎም መንገዲ ክቕፅሉ ተገዲዶም እዮም። ህዝባዊ ተሳትፎ ኣብ ቃልሲ ህወሓት ደሓር ክሳብ ድሮ ውድቀት ስርዓት ደርግ፡ ኣትሒዙ ማርክሰ ሌኒናዊ ውድብ ከምዘሎ ክፍለጥ ኣይተደለየን። ድሕሪ ውድቀት ደርግ፡ ፈረንጂ ትእምርቲ ማሌሊት ከይርእዩ ተባሂሉ ኣኪብካ ክኽወል ተገይሩ። ዕላማን መርገፅን ምሕባእ ግቡእ ኣይኰነን ዝብል ዝነበረ ኣካይዳ፡ ደሓር ማርክሰ ሌኒናዊ እምነት ብምኽዋል ካብ ምዕራባውያን ሓገዝን ልቓሕን ክርከብ እንተኰይኑ ኣሰር ማሌሊት ክኽወል ኣለዎ ተባህለ፤ ብድሕሪ ቀብሪ ማሌሊት ብዕሊ ከይተኣወጀ፤ብስዉር ኣብዚኣ ኣተወተ ከይተበሃለት ቂሂማ ተረፈት። በዓል ዋና ማርክሰ ሌኒናዊ ስነ ሓሳብ፡ ሸቃላይ እዩ፤ ሸቃሎ ኣብ ዘይብላ ሃገር፡ ናይ ሸቃላይ ዓለም ዝብል ስነ ሓሳባዊ ዝንተመጐት ክሰርሕ ኣይከኣለን ዝብል ገምጋም እናተርነዐ ከደ። ምስ ተፈጥሮ ዝተኻየደ ግብግብ "ትግራይ ዶ ሓሊፎም በዚ ገይሮምዬ ሃቡኒ ሓምባረይ ክኽተሎም ባዕለይ" ዝበለ መንእሰይ ትግራይ ንመጓሰ ምስ ወፈረ ቅንጣብ ጉልባብ ነፀላ ከይተማለአ፡ ብኡ ገይሩ ሸለው ኢሉ ተጋደለ። ጎራዙ ትግራይ ዝኻሰሰኦ እንጀራ ካብ መጎጎ እንተየውፀኣ፣ ማይ ክሓውራ ንሩባ ምስ ወረዳ ዕትሮ ብሕድሪ ናብ ገዛ ኣብፅሓለይ ኢለን ርጋፅ ተጋደልቲ ክረኽባ ናብ ፀምፀም በረኻ ኣትየን። ኣብ ምግዳል ብርሱን ወነ ንመስዋእቲ ተበጅዩ፤ ብውድባዊ ሕገ ደንብ ተቐይዱ፤ናብራ ገድሊ ምቁር እዩ ኢሉ ተቓሊሱ። ካልእስ ይትረፍ ካብ 1967 ዓ.ም ክሳብ 1978 ዓ.ም ፆታዊ ርክብ ውጉዝ ከም ኣርዮስ እዩ ተባሂሉ ተነጊሩዎ፤ ከም ገለ ኢሉ እግሩ እንተሰዲዱ ዕጭኡ ፃዕዳ ሞት ጥርይ ከምዝዀነት ኣንኪሶም ኣትሒዞምዎ፤ ስምዒቱ ገቲኡ፡ድልየቱ ቀፂዑ ተጋዲሉ። ኣብ እዋን ገድሊ፡ፆታዊ ርክብ ምፍፃም ሓዊሱ ካልእ መሪር ተወፋይነት ዝሓትት ሕገ ደንብ ብምርጋፆም ፅዋዕ ሞት ዝመዓጉ መላምል ዝበለዐ እዩ፤ተጋድሎ ሓርነት ህዝቢ ትግራይ። ህዝባዊ ድጋፍ ዘይተፈለዮ ዕጥቃዊ ቃልሲ ህወሓት ኣብ ዘበነ ንጉሳውያን ብመለኽቲ፡ ደሓር ድማ ብወተሃደራዊ ኣገዛዝኣ ሰንሰን ዝበለ ህዝቢ ትግራይ፡ ሸከም ወፅዓ ክራገፈሉ ንህወሓት ብኹለመዳይ ከምዝደገፈ ኣሉ ዘይበሃል ሓቂ እዩ። ፈለማ ተሓህት ንርእሳ ምውዳብ ዝጀመረት ኣብ ከተማታት ምዃኑ ኣብ ታሪኽ ይዝንተው። ኣብ ከተማታት ትግራይ ዝነብሩ ብዙሓት ሰባት ኣብ ሕቡእ ቃልሲ ህወሓት ተሰሊፎም ብምቅላሶም፡ብስርዓት ደርግ ማእለያ ዘይብሉ መግረፍትን ሞትን ኣጓኒፉዎም እዩ። ምሽጥር ቃልሲ ህወሓት ብሒም ኢሎም ንደርግ ንዘይምንጋር ክሳብ መልሓሶም ዝቘረፁ ኣባላት ስርዒት ዘፍረየ ቃልሲ ምንባሩ ይዝከር። ኣብ ገጠራት ትግራይ ዝርከብ ሓረስታይ እውን፡ ፅላል ቃልሲ ኰይኑ ንህወሓት ዝሓብሐበ፣ ባዕሉ ዓጢቑ ምቅላሱ ጥራይ እንተይኰነስ መላምል ደቁ እኳድኣስ መሪቑ ብምሃብ ድጋፉ ከምዝሃበ ይፍለጥ። ብዘይካ ድጋፍ ህዝቢ፡ ጉዕዞ ህወሓት እመት እውን ክስድር ኣይምኸኣለን ዝብል ሓሳብ ብዘይ ሓደን ክልተ ዝእመነሉ ውፁእ ሓቂ ምዃኑ ብዙሓት መስኪሮምን ፅሒፎምን እዮም። ህዝቢ ንህወሓት ስለዝደገፈ፡ መሕብኢ ሸፋቱ ኰይንካ ተባሂሉ ኣብ ከም ሓውዜን፣ሳምረ፣ዓብዪ ዓዲ፣ሸራሮን ካልኦት ብርክት ዝበላ ሓውሲ ከተማ ዝነበራ ከብቢታትን ብናይ ውግእ ኣውሮፕላን እንከይተረፈ ኣብ ሓንቲ ፀሓይ ተጨፍጪፉን ረጊፉን እዩ። ይኹን እምበር እቲ ንሲቭልን መቐናቕንቱን ዘይፈሊ ኢሰብኣዊ ደብዳብ፡ ንገስጋስ እቲ ኣንጻር ጭኮናን ዓመጽን ዝቃለስ ዝነበረ ሕብረ ብሄራዊ ውዳብ (ኢሂወደግ) ካብ ዕላምኡ ክገትኦ ኣይከኣለን። ህወሓት ዝመርሖም ተቓለስቲ ሓይልታት ኢትዮጵያ ብዓወት ንኣዲስ ኣበባ ኣትዮም ወተሃደራዊ መንግስቲ መሳርዕ ደርግ ኣፍሪሶም ሓዲሽ ስርዓት ኣዋቒሮም ክገዝኡ ጀሚሮም። ምሕደራን ኣልያን ህወሓት ኣብ ዝሓለፈ 27 ዓመታት እምበኣር ካልኣይ ክፋል እዚ ዳህሳስ ክኸውን እዩ ጽባሕ ተጸበዩና።