መጻኢ ሱዳን ክቆጻጸር ተኽእሎ ዘለዎ 'ሐመቲ' መን'ዩ?
መሓመድ ሓምዳን "ሐመቲ" ዳጐሎ፡ ምክትል ፕረዚደንት ናይቲ ኣብ ሱዳን ስልጣን ሒዙ ዘሎ ወታሃደራዊ ጉጅለ ኮይኑ፡ ቀንዲ ገባሪን ሓዳግን ከይኮነ ኣይተርፍን።
መጻኒ ናይታ ኣብ ቅልውላዉ እትርከብ ሃገር ኣብ ምቕናዕ ዓቢ ጽልዋ ክህልዎ ዝኽእል እኳ እንተኾነ፡ ኣዛዚ ናይ ሓደ ፍሉይ ሚሊሻ ሱዳን ብምንባሩ፡ ኣብ ዳርፉር ንዝተፈጸመ ግፍዕን፡ ኣብ ቅትለት ናይቶም ኣብ ካርቱም ተቓውሞኦም ዝስምዑ ዝነበሩ ዜጋታትን ኢድ ነይርዎ ተባሂሉ ብምግሃስ ሰብኣዊ መሰላት ዝኽሰስ'ዩ። ሐመቲ፡ ብዛዕባ'ቲ ናይ ዳርፉር ጉዳይ ክዛረብ ከሎ፡ ንሲቪላውያን ንምክልኻል ሓይሊ ምጥቃም ኣገዳሲ'ዩ ነይሩ ኢሉ። ኣብቲ ናይ ካርቱም ድማ፡ "ናጻ መርመራ" ክካየድ ምዃኑን፡ ዝኾነ "ዶብ ዝሰገረ" ሰብ ክቕጻዕ ምዃኑ ተዛሪቡ። እንተኾነ ግና፡ እቶም ብሰላም ተቓውሞኦም ዘስምዑ ዝነበሩ ዜጋታት ብደላሎ ዕጸ-ፋርስን፡ ዘይተደልዩ ባእታትን ስለዝተሓወስዎም ሓይሊ ምጥቃም ግድን'ዩ ክብል ተማጒቱ። "ህውከት ኣይከነፍቅድን ኢና፡ ካብ እምነትና ድማ ድሕር ኣይክንብልን ኢና" ድማ ይብል። "ንድሕሪት ምምላስ የለን፡ ክብሪ ናይታ ሃገር ብሕጊ ከነረጋግጽ ኣሎና"። ሐመቲን ህዝባዊ ምልዕዓል ሱዳንን ሐመቲ፡ ምስ ፕረዚደንት ነበር ዑመር ኣልበሽር ጥቡቕ ዝኾነ ፓለቲካዊ ምቅርራብ ዝነበሮ ኮይኑ፡ ኣንጻር ኣልበሽር ተቓውሞታት ምስ ሓየለ ግን ነቲ ፕረዚደንት ዝነበሮ ደገፍ ዛሕቲሉ። ኣብ ካርቱም ሰላማዊ ሰልፍታት ምስ ጀመረ፡ ሐመቲ፡ እቲ መጀመርታ ደገፉ ዝገለጸ ላዕለዋይ በዓል ስልጣን'ዩ ነይሩ። መንግስቲ ኣልበሽር፡ ኣድላዪ ኣገልግሎታት ብምሃብ መነባብሮ ህዝቢ ከመሓይሽ ኣለዎ ክብል'ውን ጸዊዑ ነይሩ። "እቶም ብልሽዋት፡ መን ምዃኖም ብዘየገድስ፡ ናብ ፍርዲ ክቐርቡ ኣለዎም" ከም ዝበለ መንግስታዊ ኣገልግሎት ዜና ሱዳን ብ 25 ታሕሳስ 2018 ኣቃሊሑ። ሐመቲ፡ ዝነበሮ ደገፍ ብምቕያር፡ ብ 11 ሚያዝያ ኣልበሽር ካብ ስልጣኑ ክወርድ ድሕሪ ምድፍኡ፡ ድሕሪ ክልተ መዓልቲ ምክትል ፕረዚደንት መሰጋገሪ ወታሃደራዊ ቤት ምኽሪ ኮይኑ። ስለምንታይ'ዩ ሓያል ኮይኑ? ዋላ እኳ መራሒ መሰጋገሪ ወታደራዊ ቤት ምኽሪ ዓብደልፋታሕ ኣል ቡርሃን እንተኾነ፡ እቲ ኣብ ቅድሚት ዝስራዕን ምስ ዲፖሎማሰኛታት ምዕራብን ዝርርብ ዘካይድን ግን ሐመቲ ኢዩ። ሐመቲ በቶም ኣብ ግዜ ግጭት ዳርፉር ንምልሻ ጃንጃዊድ ዘቖሙ ፖለቲከኛታት ደገፍ ከም ዘለዎ ኢዩ ዝንገር። እቲ ካብ ግብጺ፡ ሕቡራት ኢማራት ዓረብን ሱዕዲ ዓረብን ዝረኸቦ ደገፍ ድማ ተወሳኺ ሓይሊ ይህቦ። እዘን ሃገራት ምርግጋእ ሱዳን ዘገድሰን እኳ እንተኾነ፡ ኣብ ልዕሊ ወታደራዊ ቤት ምኽሪ እገዳ ከንብራ ኢልካ ምሕሳብ ግን ዘይመስል ኢዩ። ይኹን እንበር፡ ስዑዲ ዓረብ፡ ኣብ ሱዳን ተፈጢሩ ዘሎ ምዕባለ ከም ዘተሓሳሰባ ብምግላጽ ክልቲኦም ወገናት ዘተ ክገብሩ ጸዊዓ። ብመሰረት ጸብጻብ ኣልጀዚራ፡ ሓመቲ ኣብ ወርሒ ግንቦት ናብ ሱዕዲ ዓረብ ብምኻድ ምስ ልዑል እታ ሃገር ተራኺቡ፡ ምስታ ሃገር ሓቢሩ ክሰርሕ ተረዳዲኡ ኢዩ። ኣብ 2003 ጎንጺ ዳርፉር እናሓየለ ኣብ ዝኸደሉ፡ ሐመቲ ኣብ ጎኒ ምንግስቲ ኮይኖም ዝዋግኡ እንዳታት ብምምልማሉ ናይ ፕረሲደንት ኣልበሽር ደገፍ ረኺቡ። ግህሰታት ሰብኣዊ መሰላት ፕረዚደንት ሱዳን ነበር ዑመር ኣልበሽር፡ ኣብ ዳርፉር ብዝተፈጸሙ ገበናት ኲናት፣ ዓሌታዊ ምጽናትን ገበናት ኣንጻር ሰብኣውነትን ብዓለም ለኻዊ ቤት ፍርዲ ገበነኛታት ክሲ ይቐርበሉ። ተወርዋሪ ሓይሊ ኣብ ዳርፉር ግፍዒ ፈጺሙ ተባሂሉ ይኽሰስ ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ከኣ ንሐመቲ ኣብ ዳርፉር ከምኡ'ውን ኣብ ደቡባዊ ብሉ ናይልን ደቡባዊ ግዝኣታት ኮርዶፋን ንዝተፈጸሙ "ኣብ ልዕሊ ሰባት ዝፍጸሙ ምስቓያት፡ ቅትለትን ጾታዊ ዓመጽን" ብምምራሕ ይኸስዎ። ኣብ 2014ን 2015 ኣብ ዳርፉር ዝተኻየዱ ወፍርታት ጸረ-ዓመጽቲ፡ ሓይልታት ወሃቢ ህጹጽ ሓገዝ (ኣር.ኤስ.ኤፍ) ብሰራዊት ሱዳንን ሚሊሻታት ጃንጃዊድን ተሓጊዞም "ገዛውቲ ከም ዘቃጸሉን ዝዘመቱን፡ ንነበርቲ ከም ዝወቕዑ፣ ዝዓመጹን ዝቐተሉን" ሂዩማን ራይትስ ዋች የመልክት። ሐመቲ ብ19 ግንቦት 2014 ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፡ ኣር ኤስ ኤፍ ንህዝቢ ዳርፉር ይሕሉ ከም ዘሎ ተዛሪቡ ነይሩ። እቲ ሓይሊ ኣብ ልዕሊ ንጸጥታን ምርግጋእን ዜጋታት ስግኣት ዝኾኑ ኣካላት ስጉምቲ ከም ዝወስድ እውን ኣጠንቂቑ። ጉዳይ ዳርፉር ናብቲ ኣብ ካርቱም ዝተወለዐ ተቓውሞ ልሒዅ "ኩላህና ዳርፉራውያን ኢና" ከምኡ'ውን "ዳርፉር ዓድና'ያ፡ ሰውራ! ሰውራ!" ዝብሉ ድምጽታት ተሰሚዖም። ንጭካነ ሓመቲ ኣብ ዳርፉርን ካርቱምን ዝረኣዩ ሱዳናውያን ዘይተዓጠቑ ተቓወምቲ፡ ቃልሶም ከም ዘየቋርጹ ኣፍሊጦም ኣለዉ።