ደቂ-ኣንስትዮ ንበይነን ስለዝተጓዕዛ ካብ ፆታዊ ትንኮያ ይድሕና’ዶ ይኾና?
ወሃብቲ ኣገልግሎት መጓዓዝያ ኬንያ 'ማታቱ' ተባሂለን ይፅውዓ። እዘን ኣውቶቡሳት እዚኣተን ከኣ ኣብ ጎደናታት ናይሮቢ ክወናጨፋ ይረኣያ። ካብቶም 3 ሚልዮን ነበርቲ እታ ከተማ፡ መብዛሕትኦም በተን ኣውቶቡሳት ክጓዓዙ ይመርፁ። ንብዙሓት ደቂ ኣንስትዮ ግን ኣብዘን ኣውቶቡሳት፡ ፆታዊ ጥቕዓታትን ትንኮያን የጋጥመን።
ሊን ባራዛ፡ ንሓፍታ ናብ መነሃርያ ክተብፅሕ ኣብ ዝኸደትሉ እዋን፡ ተሓጋገዝቲ እተን 'ማታቱ' ኣብዚ ተሰቐላ ናብዚ..ናብዙ እናበሉ ንክልቲአን ናብ ውሽጢ መኪና ንክኣትዋ ከገድድወን ጀመሩ። " ንክልቴና ክደፍኡና ጀሚሮም። ኣብ ኣፍልባ ውላዳ ሓቑፋ ንዝነበረት ሓፍተይ ብኢዳ ኪጎቱዋ ጀሚሮም" ብምባል ተዘክሮኣ ተዘንቱ። "ጾታ መሰረት ዝገበረ ኣንዋሪ ቃላት ይዛረቡ ነይሮም። ንበይንና ንክገድፉና ተዛሪበዮም። ክርዱኡና ከምዘይኽእሉ፡ እንትርዳእ ግን በኽየ፡ ሓፍተይ እውን ብጣዕሚ ፈሪሓ ነይራ። " ዋላ እኳ ሊንን ሓፍታን ኣካላዊ ጉድኣት እንተዘይበፅሐን፡ እቲ ዘጋጠመን ግን ንብዙሓት ደቂ ኣንስትዮ በብመዓልቱ ዘጋጥመን እዩ። ኣብ ናይሮቢ፡ ብጉጅለ ተሓላቒ መሰል ኣብ ዝተኻየደ መፅናዕቲ ካብ ዝተሳተፋ ደቂ ኣንስትዮ፡ መብዛሕቲአን ኣብ መጓዓዝያ ህዝቢ ፆታዊ ጥቕዓት መሰረት ብዝገበረ መጥቃዕቲ ከምዝተጎድኣ ይሕብራ። ሓደ ሓደ ፖለቲከኛታት፡ ነዚ ፀገም ንምፍታሕ፡ ደቂ-ኣንስትዮ ጥራሕ ዘጓዕዛ መጓዓዝያታት ምድላው እንኮ መማረፂ ገይሮም ይወስድዎ። እዚ መማረፂ ኣብ ሜክሲኮ፣ ጃፓንን ህንድን ድማ፡ ኣብ ኣውቶብስ፣ ባቡርን ታክስን ተሞኪሩ እዩ። ይኹን እምበር እዚ ስጉምቲ፡ ውሕስነት ደቂ ኣንስትዮ ከምዘረጋግፅ እንታይ መረዳእታ ኣሎ? እዚ ንምምዛን ብብዙሕ መልክዑ መፀገሚ እዩ ዝኸውን። ኣብ መጓዓዝያ ህዝቢ ዝፍፀሙ ጥቕዓታት ብኣብዝሓ ግዜ ኣይፅብፀቡን። ዋላ እውን እንተተፀብፀቡ፡ ኣብዝሓ ሃገራት እዚ መረዳእታ ዕላዊ ኣይገብርኦን። ዋላ እኳ እዚ ንደቂ ኣንስትዮ መጓዓዝያ ምፍላይ፡ ብባህላዊ ምኽንያታት ክመፅእ ዝኽእል እንተኾነ፡ ኣብዝሓ ሃገራት መጓዓዝያ ደቂ ኣንስትዮ ዘላለያ ግና፡ ቅድሚኡ ፀገም ፆታዊ ትንኮያ ስለዝነበረን እዩ። በዚ ድማ፡ እዚ መጓዓዝያ ደቂ ኣንስትዮ ቅድሚ ምድላወን፡ ካብዚ ዝበኣሰ ሓደገኛ ዝኾኑ ከተማታት ነይረን ይኾና። ኣብ ጃፓን፡ ናይ ደቂ ኣንስትዮ ጥራሕ መጓዓዝያታት ተዳሊዎም። ግና ውሕስነት ጉዕዞ የረጋግፅ'ዶ? እዚ ምርግጋፅ ዝከኣል ድማ፡ መጓዓዝያ ቅድሚ ምጥቃመንን ድሕሪ ምጥቃመንን ዘሎ ኩነታት ብምንፅፃር እዩ። እዚ ንምትግባር ዝሕግዝ ሓበሬታ ዘለወን ሃገራት ግና ብጣዕሚ ውሑዳት እየን። እዚ ሓበሬታ ብግቡእ ካብ ሞንጎ ዝርከበለን ከተማታት ዓለም ድማ ካብ ቀዳማይ ክሳብ ሓምሻይ ኣብ ዝተቐመጣ እየን። ቶክዮ ካብ 2004 ኣቆፃፅራ ኣውሮጳውያን ጀሚራ፡ ንደቂ ኣንስትዮ ጥራሕ ዘጓዕዝ መስመር ባቡር ተግባራዊ ገይራ ። ድሕሪ ሓደ ዓመት ድማ ኣብታ ከተማ ኣብ ደቂ ኣንስትዮ ዝፍፀሙ ዘይግቡእ ባህሪያት ብሰለስተ ሚእታዊ ነክዮም እዮም። ይኹን እምበር ናይ ደቂ ኣንስትዮ መጓዓዝያ፡ ካብ ሞንጎ ዝተዳለወሎም መስመራት፡ ኣብቶም ክልተ ፀብፃባት ትንኮያ ካብ 15-20 ሚእታዊ ወሲኾም ተረኺቦም። እዚ ክኾን ዝኸኣለ፡ ደቂ ተባዕትዮን ደቂ ኣንስትዮን፡ ኣብ ዝሳፈሩለን መጓዓዝያታት ዝፍፀሙ ትንኮያታት ስለዝበዝሑ ወይ ድማ ሪፖርት ዝገብራ ደቂ ኣንስትዮ ስለዝወሰኻ ክኸውን ይኽእል። ብርግፅ ብዙሓት ደቂ ኣንስትዮ፡ ኣወዳት ኣብ ዘይብሉ ከባቢ እንትጓዓዛ ውሕስነት ከምዝስመዐን ፍሉጥ እዩ። ሮይተርስ ኣብ 2014 ኣቆፃፅራ ኣውሮጳውያን ኣብ መላእ ዓለም፡ ኣብ 6300 ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ዘካየዶ መፅናዕቲ፡ ኣስታት 70% ኣብ ናይ ድሕሪት መፅዓኒ ቦታ ክሳፈራ ከምዝመርፃ ኣረጋጊፁ እዩ። ይኹን እምበር ኣብቲ መፅናዕቲ ናይ ሓንቲ ሃገር ካብ ናይ ካልእቲ ልዑል ኣፈላላይ ተርእዩ እዩ። ንበይነን ክጓዓዛ ዝደልያ ቁፅሪ ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ማኒላ ፊሊፒንስ 92% እንትኾና፡ ኣብ ኒውዮርክ ግና 35% ጥራሕ እየን። ኣብቲ መፅናዕቲ፡ ንደቂ ኣንስትዮ ተጓዓዝቲ ብጣዕሚ ኣስጋእቲ ዝኾኑ፡ 16 ዓበይቲ ከተማታት ዓለምና እውን ብቐደም ሰዓብ ተቐሚጠን እየን። ካብ ቀዳማይ ክሳብ ሓምሻይ ካብ ዝተቐመጣ ከተማታት እተን ኣርባዕተ፡ ናይ ኮሎምቢያ ከተማ ቦጎታ፣ ደልሂ፡ ህንዲ፣ መዲና ኢንዶኖዥያ ጃካርታን ሜክሲኮን፡ ብዝተወሰነ መልክዑ መጓዓዝያ ደቂ ኣንስትዮ እናተግበራ እየን። በዚ ድማ ደቂ ኣንስትዮ፡ ጉዕዞና ዝሐሸ ክኸውን እዩ ኢለን እኳ እንተሓሰባ፡ ኣብ ባይታ ዘሎ ሓቂ ግና ካብዚ ዝተፈለየ እዩ። እዚ ሓበሬታ ብግቡእ ካብ ሞንጎ ዝርከበለን ከተማታት ዓለም ድማ ካብ ቀዳማይ ክሳብ ሓምሻይ ኣብ ዝተቐመጣ እየን። ቶክዮ ካብ 2004 ኣቆፃፅራ ኣውሮጳውያን ጀሚራ፡ ንደቂ ኣንስትዮ ጥራሕ ዘጓዓዕዝ መስመር ባቡር ተግባራዊ ገይራ ። ድሕሪ ሓደ ዓመት ድማ ኣብታ ከተማ ኣብ ደቂ ኣንስትዮ ዝፍፀሙ ዘይግቡእ ባህሪያት ብሰለስተ ሚእታዊት ነክዮም። ሊን ባራዛ "ማንም ከምዘይረድኣና ፈሊጠ" ይኹን እምበር ናይ ደቂ ኣንስትዮ መጓዓዝያ፡ ካብ ሞንጎ ዝተዳለወሎም መስመራት፡ ኣብቶም ክልተ ፀብፃባት ትንኮያ ካብ 15-20 ሚእታዊ ወሲኾምተረኺቦም። እዚ ክኾን ዝኸኣለ፡ ደቂ ተባዕትዮን ደቂ ኣንስትዮን፡ ኣብ ዝሳፈሩለን መጓዓዝያታት ዝፍፀሙ ትንኮያታት ስለዝበዝሑ ወይ ድማ ሪፖርት ዝገብራ ደቂኣንስትዮ ስለዝወሰኻ ክኸውን ይኽእል። ብርግፅ ብዙሓት ደቂ ኣንስትዮ፡ ኣወዳት ኣብ ዘይብሉ ከባቢ እንትጓዓዛ ውሕስነት ከምዝስመዐን ፍሉጥ እዩ። ሮይተርስ ኣብ 2014 ኣቆፃፅራ ኣውሮጳውያን ኣብ መላእ ዓለም፡ ኣብ 6300 ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ዘካየዶ መፅናዕቲ፡ ኣስታት 70% ኣብ ናይ ድሕሪት ኮፍ ቦታ ክብላ ከምዝመርፃ ኣረጋጊፁ እዩ። ይኹን እምበር ኣብቲ መፅናዕቲ ናይ ሓንቲ ሃገር ካብ ናይ ካልእ ልዑል ኣፈላላይ ተርእዩ እዩ። ንበይነን ክጓዓዛ ዝደልያ ቁፅሪ ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ማኒላ ፊሊፒንስ 92% እንትኾና፡ ኣብ ኒውዮርክ ግና 35% ጥራሕ እየን። ኣብቲ መፅናዕቲ፡ ንደቂ ኣንስትዮ ተጓዓዝቲ ብጣዕሚ ኣስጋእቲ ዝኾኑ፡ 16 ዓበይቲ ከተማታት ዓለምና እውን ብቐደም ሰዓብ ተቐሚጠን እየን። ካብ ቀዳማይ ክሳብ ሓምሻይ ካብ ዝተቐመጣ ከተማታት እተን ኣርባዕተ፡ ናይ ኮሎምቢያ ከተማ ቦጎታ፣ ደልሂ፡ ህንዲ፣ መዲና ኢንዶኖዥያ ጃካርታን ሜክሲኮን፡ ብዝተወሰነ መልክዑ መጓዓዝያ ደቂ ኣንስትዮ እናተግበራ እየን። በዚ ድማ ደቂ ኣንስትዮ፡ ጉዕዞና ዝሐሸ ክኸውን እዩ ኢለን እኳ እንተሓሰባ፡ ኣብ ባይታ ዘሎ ሓቂ ግና ካብዚ ዝተፈለየ እዩ። ቅልጡፍ መእረምታ እሞ ደቂ ኣንስትዮ ንበይነን እንትጓዓዛ ውሕስነት ዝስመዐን እንተኾይኑ፡ ነዚ ምፍላጥ'ዶ ኣይምሐሸን? ሊን፡ ዋላ እኳ ሽሕ ፀገም እንተጋጠማ፡ እዚ መፈትሒ ክኸውን ከምዝኽእል ኣይትሓስብን። እኳ ድኣስ፡ ማሕበረሰብ ኬንያ ምልዋጥ ዝከኣል፡ ንዝኾነ ዓይነት ትንኮያ ንከይዕገስ ብምምሃር እዩ ትብል። "ደቂ ኣንስትዮ፡ ኣብ እዋን ጉዕዞ ዋላ እኳ ውሑሳት እንተኾና፡ ካብ ኣውቶብስ ምስ ወረዳ ግና ዘጋጥመን ትንኮያ ይቕፅል፡ ዝገደደ እውን ክኸውን ይኽእል" ትብል። ሊን ጥራሕ ኣይኮነትን ናይዚ ፖሊሲ ምልከታ ዝተዛብዐ ከምዝኾነ ትሓስብ። ብዙሓት ሙሁራትን ፖሊሲ መውፃእትን፡ ንደቂ ኣንስትዯ ጥራሕ መጓዓዝያ ምድላው፡ ንደቂ ኣንስትዮ ኣፍልጦ ከም ምሃብ እዩ ይብሉ። እዚ ስጉምቲ፡ ባህሪ ጥቕዓት ፈፀምቲ ኣብ ክንዲ ምልዋጥን፡ ውፅኢታዊ ሕጊ ምውፃእን፡ ደቂ ኣንስትዮ ጥቕዓት ንክፈርሓ ዝገብር እዩ ብምባል ድማ ይሙግቱ።