ንመንግስታት ክልል ትግራይን ፌደራልን ዘሰሓሕብ ዘሎ 'ኮሚሽን ወሰን ምምሕዳርን ዋኒናት መንነትን'
ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ፡ ባይቶ ተወከልቲ ህዝቢ ኢትዮጵያ፡ 'ኮሚሽን ወሰን ምምሕዳርን ዋኒናት መንነትን' ንምጥያሽ ዝቐረበሉ ረቒቕ ኣዋጅ ብ33 ተቓውሞን ኣርባዕተ ድምጸ ተዓቕቦን ከም ዘጽደቖ ዝዝከር'ዩ።
እዚ ዝተፈላለዩ ክትዓትን ምስሕሓብን እናኣንገደ ዝርከብ 'ኮሚሽን ወሰን ምምሕዳርን ዋኒናት መንነትን'፤ ባይቶ ወከልቲ ህዝቢ እታ ሃገር እኳ እንተፅደቖ፤ ባይቶ ወከልቲ ህዝቢ ትግራይ ግን ንሕገ መንግስቲ ዝጥሕስ'ዩ ዝብል መርገጺ ሒዙ'ሎ። "ኢ-ሕገመንግስታዊ እዩ" ሓላፊ ቢሮ ፍትሒ ክልል ትግራይ ኣይተ ኣማኑኤል ኣሰፋ፡ ባይቶ ተወከልቲ ህዝቢ እቲ ክልል ንምንታይ ናብዚ መርገጺ ክበጽሕ ከምዝኸኣለ እንተብርሁ "እቲ ጥሕሰት ካብ ኣሰያይማ ዝጅምር'ዩ" ይብሉ። "እቲ ፀገም ካብ ስያምኡ እዩ ዝጅምር። 'ኮሚሽን ወሰን ምምሕዳርን ዋኒናት መንነትን" እዩ ዝብል። ኣብ ሕገ-መንግስቲ ፌደራል ዓንቀፅ 2 'ወሰን ኣባላት ፌደራል'፤ ኣብ ዓንቀፅ 48 ንኡስ ዓንቀፅ ሓደ ድማ 'ወሰን ክልላት' ብዝብል እዩ ዝግለፅ። ምኽንያቱ ኣብ ሞንጎ ክልላት ዘሎ ወሰን፡ ወሰን ምምሕዳር ዘይኮነስ ወሰን ክልላት እዩ ዝበሃል" ይብሉ ኣይተ ኣማኑኤል። እቲ ኣዋጅ፡ ንወሰን ክልላት ኣፍልጦ ዘይሃበ እዩ ክብሉ ድማ ይሙግቱ። "ልክዕ ከምቲ ኣብ እዋን ደርግን ብእዋን ኃይለስላሰን ዝነበረ ኣውራጃዊ ጠቅላይ ግዛት፡ ምምሕዳር ማእኸላይ መንግስቲ ገይሩ እዩ ዝቖፅረን ዘሎ ነዘን ክልላት" ይብሉ ኣይተ ኣማኑኤል። ተፃብኦ ስልጣን ብመሰረት ሕገ-መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ኣብ ሞንጎ ክልላት ሕቶ እንትለዓል፡ ክልላት ተረዳዲኦም ንክፈትሕዎ ዝተቐመጠ ሕገ-መንግስታዊ መሰል ተዘሊሉ እዩ ድማ ይብሉ። "ኮሚሽን ዝበሃል ኣካል መፅዩ፡ ኣብዚ ከባቢ እዚ ሕቶ ተላዒሉ እዩ፡ ስለዚ ከምዚ ዓይነት መፍትሒ እንተዝግበረሉ ብምባል ናብ ፌደራል መንግስቲ ፕሮፖዛል የቕርብ ኣሎ። ስለዚ ዝተቐመጠ ሕገ-መንግስታዊ ስነ-ስርዓት ተጣሒሱ ኣሎ። ኣይተ ኣማኑኤል ካልእ ከም ኣበር ዘልዕልዎ ነጥቢ፡ ተጸዋዕነት እቲ ኮሚሽን ብዝምልከት እዩ። "እቲ ብጣዕሚ ዝገርም፡ ተፀዋዕነት እቲ ኮሚሽን ናብ ቀዳማይ ሚኒስትር እዩ። ሕገ-መንግስትና ኣብ ዓንቀፅ 9፣ 13፣ 52 ብግልፂ ክንርእዮም ንኽእል ኢና" ዝበሉ እቶም ሓላፊ ቢሮ ፍትሒ፡ ኣብ ሞንጎ ቤትምኽሪ ፌደሬሽንን ፈፃሚ ኣካልን ዘይሕገ-መንግስታዊ ምሽማይ ስልጣን ዝፈጥር ከምዝኾነ ይገልጹ። ቤት-ምኽሪ ብሄራዊ ክልላዊ መንግስቲ ትግራይ፡ "እቲ ጥሕሰት ብሕጋዊ መንገዲ ክእረም ይኽእል እዩ ዝብል ተስፋ ስለዘለዎ ሕገ-መንግስታዊ ትርጓመ ክወሃቦ ይግባእ" ዝብል ውሳነ ከምዘሕለፈ ድማ ይዛረቡ። "ውሳነ ባይቶ ክልል ትግራይ ኢ-ሕገ መንግስታዊ'ዩ" ኣካቢ ቀዋሚ ኮሚቴ ዋኒናት ሕግን ምምሕዳርን ባይቶ ወከልቲ ህዝቢ ፌደራል ኣይተ ተስፋዬ ዳባ ግና፡ ኣብ ዝወጽኡ ኣዋጃት ወይ ውሳነታት፡ ሕገ-መንግስታዊ ጥሕሰት ኣሎ'ዶ የለን ኢልካ ናይ ምትርጓም ስልጣን፡ ናይ ቤት ምኽሪ ፌደሬሽን እምበር ናይ ክልላት ኣይኮነን ይብሉ። ኣይተ ተስፋዬ ዳባ፡ ንውሳነ ባይቶ ክልል ትግራይ "ኢ-ሕገ መንግስታዊ" ብምባል ይገልፅዎ። "ባይቶ ወከልቲ ህዝቢ ፌደራል ዘውፅኦ ኣዋጅ፡ ኢ-ሕገመንግታዊ እዩ ዝብል ውሳነ ንምሕላፍ ዝሕግዞ ዝኾነ ዓይነት ድንጋገ ሕገ-መንግስቲ የለን። ሓደ ኣዋጅ ወይ ውሳነ ሕገ-መንገስታዊ ኣይኮነን ኢሉ ዝኣምን ዝኾነ ኣካል፡ ንጉባኤ መፃረይ ሕገ-መንግስቲ ጥርዓኑ ከቕርብ ከምዝኽእል፡ ጉባኤ መፃረይ ሕገ-መንግስቲ ንምጥያሽ ኣብ ዝወፅአ ኣዋጅ ተቐሚጡ እዩ። ካብዚ ብምብጋስ መንግስቲ ክልል፣ ፖለቲካዊ ውድብ ኮነ ካልእ ኣካል እዚ መስርሕ ክኽተል ግድን እዩ" ድማ ይብሉ። "ብብርኪ ፌደራል ንዝወፅአ ኣዋጅ ግና፡ ስለዘይተቐበልክዎ ኣብ ናተይ ክልል ተግባራዊ ኣይኸውንን ምባል ልክዕ ኣይኮነን" ኢሎም። ኣብቲ ዝሓለፈ ወርሒ ዝፀደቐ 'ኮሚሽን ወሰን ምምሕዳርን ዋኒናት መንነትን" ብብርቱዕ ክትዕ ዝሓለፈ እንትኸውን፡ ኣብ ባይቶ ፌደራል ተወከልቲ ህዝቢ ትግራይ ብበዝሒ ከምዝተቓወምዎ ዝዝከር እዩ። ሕዚ ሕዚ ኣብ ዝተፈላለዩ ከባብታት እታ ሃገር ዝለዓሉ ሕቶታት ወሰን ምርኣይ ልሙድ እናኾነ ይመፅእ ኣሎ። ኣብ ክልል ደቡብ ኣብ ሞንጎ ስልጤን ጉራጌን፣ ኣብ ክልል ኣምሓራ ተወለድቲ ቅማንት የልዕልዎ ዘለዉ ሕቶ ርእሰ ምሕደራ፣ ኣብ ሞንጎ ክልል ሶማሌን ኦሮምያን ብመሬት ይግበኣኒ ዝተልዓሉ ጎንፅታትን ነዚ ስዒቡ ዝተፈጠረ ምፍሳስ ደምን ሞትን ከም ኣብነት ምውሳድ ይከኣል። ቅድሚ ዝተወሰኑ ዓመታት ኣብ ክልል ኣምሓራ ዝተወደቡ ኮሚቴታት ዝልዕልዎ ወልቃይትን ራያን ይግበአና ዝብሉ ሕቶታት ድማ፡ ኣብዚ ሕዚ እዋን ኣብ ሞንጎ ክልላት ትግራይን ኣምሓራን ወግዓዊ ዘይኮነ ምስሕሓባት ፈጢሮም ኣለዉ። ኣብ ክልቲአን ክልላት፡ ብመልክዕ ሰልፍታትን መግለጽን ዝወጹ መርገጺታት ነቲ ዘሎ ምስሕሓብ ዘንጸባርቑ እዮም። ካልኦት ክልላት እታ ሃገር እውን እንተኾና፡ ካብ መንግስቲ ፌደራል ንዝወሃቡ ሓሳባት ምቅዋም፣ ምክትዕን ናይ ባዕለን መርገፂ ምሓዝን ጀሚረን ኣለዋ። እዚኦም ተርእዮታት፡ ኣብታ ሃገር ትክክለኛ ስርዓት ፌደራሊዝም ይህነጽ ከምዘሎ ዘርእይ እዩ ዝብሉ ሰባት እኳ እንተሃለዉ፤ ኣይተ ተስፋየ ዳባ ግና እዚ ኣካይዳ እዚ እወንታዊ ኣይኮነን ዝብል መርገፂ እዩ ዘለዎም። "እቲ ኣዋጅ፡ ንቤትምኽሪ ፌደሬሽን ዝተውሃቡ ኩሎም ስልጣናት ከይጠሓሰ እቲ ኮሚሽን ስራሕቲ ምፅራይ ክገብር እዩ ስልጣን ተዋሂብዎ። እዚ ኮሚሽን ምኽረ ሓሳብ እዩ ዘቕርብ። ስለዚ መንግስቲ ፌደራል ሕገ-መንግስታዊ ስርዓት ንምኽባርን ስርዓት ፌደራሊዝም ንምጥንኻርን ሓጋዚ ክኸውን እዩ ኢሉ፡ ብዓብላሊ ድምፂ ዝወሰኖ ውሳነ ዘይምቕባል ማለት፡ ነቲ ፌደራሊዝም ኣብ ሕቶ ምእታው እዩ" ይብሉ። ብዝኾነ መልክዑ ፌደራል መንግስቲ ዝወሰኖ ውሳነ ሓደ ክልል ኣይቕበልን እንተይሉ ጥሕሰት ሕገ-መንግስቲ እዩ ዝብል ሙግት የልዕሉ ኣይተ ተስፋዮ። "ክልላት ዘሕልፍዎም ውሳነታት እውን መንግስቲ ፌደራል ኣይቃወሞምን። የግዳስ ከኽብረሎም ይግባእ። ናይዛ ሃገር ስርዓት ፌዳሊዝም ናይ ምትሕብባር እምበር ናይቲ ሓደ እሺ ናይቲ ሓደ ድማ እምቢ ምባል ኣይኮነን" ድማ ይብሉ። ንምንታይ ትግራይ ጥራይ ትቃወሞ? ንምዃኑ ኣብ ጉዳይ 'ኮሚሽን ወሰን ምምሕዳርን ዋኒናት መንነትን "ካብ ካልኦት ክልላት ብዝተፈለየ፡ መንግስቲ ክልል ትግራይ ንምንታይ ትኹረት ገይርሉ?" ክንብል ንሓላፊ ቢሮ ፍትሒ እቲ ክልል ሓቲትናዮም። ህዝቢ ትግራይ ዘልዕሎም ሕቶታት ብቤትምኽሪ ተወከልቲ ህዝቢ እቲ ክልል ከምዝውከሉ ዝገለፁ ኣይተ ኣማኑኤል ኣሰፋ፡ ህዝቢ ትግራይ ኣብ ዝተፈላለዩ እዋናት ሕገ-መንግስቲ ንክኽበር ድምፁ እናስምዐ ከምዝመፅአ ኣዘኻኺሮም። "ሕዚ እውን ብመሰረት ድንጋጋታት እቲ ሕገ-መንግስቲ፡ ሕገ-መንግስቲ ይጠሓስ ኣሎ'ዶ ኣይጠሓስን ዘሎ ኢልካ ምዝታይ መሰሉ ጥራሕ ዘይኮነስ ግቡኡ'ውን እዩ" ኢሎም። "ጥሕሰት ሕገመንግስቲ እናተፈፀመ ቤትምኽሪ ክልል ትግራይ ስቕ እንተድኣ ኢሉ፡ ኣካል ጥሕሰት እቲ ሕገ-መንግስቲ ኮይኑ ኣሎ ማለት እዩ" ብምባል፤ ኣዋጅ 'ኮሚሽን ወሰን ምምሕዳርን ዋኒናት መንነትን" ሕገ-መንግስቲ ዝጠሓሰ ከምዝኾነን መንግስቲ ትግራይ ድማ ሕገመንግስቲ ናይ ምሕላው ግቡእ ከምዘለዎን ይገልጹ። ውሳነ ቤትምኽሪ ተወከልቲ ህዝቢ ትግራይ ናብ ኣፃራይ ኮሚቴ ተወከልቲ ህዝቢ ፌደራል ዝቐረበ እንትኸውን፡ ኣባላት እቲ ጉባኤ ዘትዮም መርገፂ ምስ ሓዝሉ መፈፀምትኡ ክፍለጥ እዩ።