ليدن و تصوف ايرانی
روزهای شنبه و يکشنبه، يازدهم و دوازدهم اکتبر، شهر ليدن در هلند محل برگزاری گردهمايی دو روزه ای بود در شناخت شاه نعمت الله ولی، عارف قرن هشتم و نهم هجری ايران که آوازه و پيروان زيادی در ايران و کشورهای ديگر جهان دارد و آرامگاهش در ماهان کرمان زيارتگاه عام و خاص است.
ليدن، محل برگزاری اين گردهمايی از شهرهای معتبر در شرقشناسی است و به تعبير پرفسور يوهان ترهار، رئيس بخش مطالعات اسلامی دانشگاه ليدن، محل تلاقی شرق و غرب است. او که با سخنانی سمپوزيوم شاه نعمت الله ولی را افتتاح کرد در عين حال معتقد بود که شرقشناسی مطالعه عرفان را از دايره کار خود بيرون گذاشت و بنابراين بايد به اين نوع مطالعات بيشتر توجه کرد. بجز پرفسور ترهار و سه محقق ديگر هلندی، محققان سرشناسی مانند نصرالله پورجوادی، ابراهيم باستانی پاريزی و شهرام پازوکی از ايران به همراه دو محقق از ترکيه و ليتوانی در اين گردهمايی شرکت داشتند. پيش از سخنرانيها، مقاله ای از نورعلی تابنده مشهور به مجذوبعلی شاه، پير يا قطب سلسله نعمت اللهی که در ايران ساکن است توسط دکتر مصطفی آزمايش، نماينده او در خارج از ايران و مدير سمپوزيوم، قرائت شد. او در اين مقاله از اصل وجود رهبر معنوی دفاع کرد و استدلال می کرد که اگر می شد صرفاً با خواندن کتاب به حقيقت دست يافت، قرآن بتنهايی کافی بود و نيازی به رسول و امام نمی بود. نصرالله پورجوادی مدير مرکز نشر دانشگاهی و عرفانشناس با تأکيد بر پيوندهای فکری شاه نعمت الله و ابن عربی به بازنگری در اين مدعا پرداخت که گويا اشعار شاه نعمت الله مملو از اصطلاحات است و از ارزش هنری چندانی برخوردار نيست. او گفت که شاه نعمت الله تنها پيرو ابن عربی نيست بلکه سنت فکری و معنوی سعدی و عراقی و حتی حافظ را هم دنبال می کند، چنانکه در ديوان او غزلهايی هست که در آن هيچ نشانی از اصطلاحات ابن عربی نيست و ادامه سنتهای عرفان ايرانی است. به اعتقاد او، اگر از ديوان چهارده هزار بيتی شاه نعمت الله گزيده ای فراهم شود آنگاه ارزشهای هنری کار او بيشتر آشکار می شود. ابراهيم باستانی پاريزی استاد تاريخ دانشگاه تهران و کرمانشناس، سخن خود را به کرمان و ماهان اختصاص داد و به تشريح دلايلی پرداخت که موجب شد اين شهرها مورد توجه شاه نعمت الله قرار گيرد و سرانجام اقامت دايمی در ماهان را انتخاب کند. باستانی پاريزی گفت کرمان از ديرزمان پذيرای بيشترين و متنوعترين طوايف فکری بوده است. به گفته او، حتی بودا چندين سال در کرمان اعتکاف داشته و افراد مختلفی از حسن صباح و خواجه نصير طوسی تا حاج ملاهادی سبزواری زمانی کوتاه يا دراز در کرمان زيسته اند و از حمايت و سعه صدر مردم اين منطقه برخوردار شده اند. اين فضای اجتماعی، شاه نعمت الله را که نه در آسيای ميانه پذيرفته شد و نه در عراق و آذربايجان روی خوش ديد به ماهان کرمان جذب کرد و او اقامت در آنجا را مناسب حال خود يافت. روابط عبدالرحمن جامی، شاعر و عارف مشهور با شاه نعمت الله و دليل اشاره نکردن او به شاه در کتاب نفحات الانس و نيز زندگی اجتماعی صوفيان در جامعه امروز ايران از موضوعات ديگری بود که در سخنرانيها مطرح شد. ماتيوس فان دن بوس محقق هلندی با نگاهی موشکافانه به وضع سلسله های تصوف در ايران پس از انقلاب پرداخت تا نشان دهد چرا صوفيگری از زندگی عمومی در ايران غايب است. به اعتقاد او، نعمت اللهی ها توانسته اند با جمهوری اسلامی کنار آيند ولی نتوانسته اند در جامعه مدنی فعال شوند. حتی مقالات منتشر شده مجذوبعلی شاه از نگاه او گرچه به مسائل اجتماعی توجه دارد اما اين مسائل را از ديد عرفانی بررسی نمی کند. او برای غيبت صوفيگری پس از انقلاب بويژه اين نکته را برجسته ساخت که حضور فعال سلسله های تصوف می توانست اقتدار معنوی روحانيت را به خطر اندازد و رقيب آن تلقی شود بنابراين تحمل نمی شد. موسيقی سمپوزيوم شاه نعمت الله ولی تنها اجتماعی آکادميک نبود و برگزار کنندگان با بهره گيری از اجراهای متعدد موسيقی فضايی صوفيانه ايجاد کرده بودند تا در اين گردهمايی هم قال باشد و هم حال. ميشا استمردينگ موسيقی شناس هلندی بين سخنرانيها با نواختن سنتور خاصی که خود ساخته و صدايی مابين سنتور و گيتار و پيانو دارد به ايجاد اين "حال" کمک می کرد. گاهی هم يکی از اعضای گروهش با نواختن فلوت آوای راز آميز نی را طنين انداز می ساخت. خواننده کمترشناخته شده ايرانی ای به نام پروا از ديگر اجراکنندگان موسيقی بود که کنسرتی در شب اول برگزار کرد. خانم پروا ترانه ها و شعرهايی از تورج نگهبان خواند که خود در سالن حضور داشت. اما برنامه ذکرخوانی استاد نورمحمد درپور از دوتارنوازان برجسته تربت جام و تايباد که در طول روزهای گردهمايی سه بار اجرا داشت از همه بيشتر مورد توجه قرار گرفت. او که با همان هيأت روستايی و فروتنانه خود به ليدن آمده بود خود را سالک طريقت نقشبندی می نامد و در اجرا چنان پرقدرت و صميمانه به نواختن و آواز خواندن می پرداخت که انگار در خانقاهی برای اهل ذکر برنامه اجرا می کند. او در هر سه اجرای خود با کف زدن ممتد حضاری که به احترام او به پا می خاستند روبرو شد. کارگاه اسطرلاب در پايان سخنرانيهای روز اول کارگاهی از طرف بخش رياضی دانشگاه اوترخت هلند برای شناخت اسطرلاب برپا شد تا شرکت کنندگانی که به آشنايی با اين دستگاه نجومی قديم علاقه مندند با آن آشنا شوند تا پس از آن به معنای اين نظر مولانا بهتر پی برند که عشق را و اصولاً آدم را اسطرلاب اسرار خدا دانسته است. اما اگرچه "آدمی اسطرلاب حق است منجمی بايد که اسطرلاب بداند"( فيه ما فيه) تأکيدی بر اينکه بی راهنمايی پيری يا خضری و مرشدی به حقيقت نمی توان رسيد. اين شايد به تعبيری جان کلام عرفان ايرانی است و امری که برگزارکنندگان اين گردهمايی می خواستند بر آن تأکيد کنند. شايد با توجه به همين اهميت معنوی اسطرلاب و معانی مجازی آن بود که رياضيدان هلندی و دو دستيارش در آغاز کارگاه همدلانه و هماواز به قرائت سوره فاتحه پرداختند، اين کارگاه بخصوص از طرف هلنديها و کسانی که کمتر با سنتهای اسلامی آشنا بودند مورد استقبال قرار گرفت. جريان گردهمايی همزمان از طريق اينترنت نيز پخش می شد و گفته شد که صدها نفر از علاقه مندان از اين طريق مباحث و برنامه های موسيقی آن را در کشورهای مختلف دنبال کرده اند. اين گردهمايی به دعوت مرکز روابط ميان فرهنگی در آمريکا (ICC)، با همکاری انجمن فرهنگی جوهره تصوف در فرانسه و دو انجمن مطالعات صوفيانه ديگر در آمريکا و هلند، برگزار شد. خدمات