يک سال با سياست خارجی "مهر ورزانه"
يک سال پس از آغاز به کار محمود احمدی نژاد، رييس جمهور ايران، که در بحبوحه مذاکرات ايران و سه کشور اروپايی گذشت، اينک به نظر می رسد که سمت و سوی سياست خارجی دولت جديد تا حد زيادی مشخص شده باشد.
آقای احمدی نژاد، که در هنگامه رقابت های انتخاباتی سال 1384 سخن از "مهرورزی" در سياست خارجی می گفت، سمت و سوی ديپلماسی جمهوری اسلامی را (که در دوره محمد خاتمی به سوی تنش زدايی با غرب و اعتماد سازی با کشورهای عرب خليج فارس بود) در شش ماه نخست فعاليتش خواسته و يا نخواسته به سوی گسترش روابط با شرق آسيا و تمرکز بر خاورميانه و البته فاصله گرفتن از غرب سوق داده است. گرچه در هفته های اول نشستن بر مسند رياست جمهوری ايران، به نظر می رسيد که استراتژی آقای احمدی نژاد در مورد ديپلماسی دولت جديد چندان روشن نيست، اما با انتخاب کردن منوچهر متکی به عنوان وزير خارجه، وی تلاش کرد تا پيش از برگزاری جلسه رای اعتماد در مجلس، اصول کلی سياست خارجی دولت خود را ترسيم کند. اولويت های سياست خارجی زير سايه پرونده اتمی وزير خارجه پيشنهادی محمود احمدی نژاد، که از هواداران علی لاريجانی در رقابت های انتخاباتی بود، اعلام کرد که اولويت های سياست خارجی ايران از جمله پرونده اتمی ايران، تعيين رژيم حقوقی دريای خزر، عضويت جمهوری اسلامی در سازمان تجارت جهانی، مساله فلسطين، حقوق بشر، سلاح‌های کشتار جمعی، محيط زيست و زنان خواهد بود. اما، سايه پرونده اتمی ايران - که سنگينی آن بر فضای ديپلماسی ايران از دو سال پايانی دوره رياست جمهوری محمد خاتمی آغاز شده بود، اکنون سياست خارجی اين کشور را کاملا تحت تاثير خود قرار داده است. اين وضعيت همچنين مجال کمتری برای حيات ديپلماسی عمومی ايران باقی گذاشته است. ديپلماسی عمومی ايران در 27 سال پس از انقلاب اسلامی در ايران در اولين دور از رياست جمهوری محمد خاتمی به اوج خود رسيد. اينک يک سال پس از آن روزها سياست خارجی ايران چه وضعيتی دارد؟ ناکامی ابتکارهای محمود احمدی نژاد در همان روزهای اولين رياست جمهوری آقای احمدی نژاد مخالفت ايران با پيشنهادهای اروپاييها بويژه در تعليق فعاليتهای هسته ای تنشهايی را در روابط بين دو طرف درگير در قضيه هسته ای ايران بوجود آورد و تنها وعده رييس جمهور جديد بود که کمی از تنش به وجود آمده کم کرد. آقای احمدی نژاد، که در نخستين سفر خارجی خود برای شرکت در مجمع عمومی سازمان ملل متحد عازم شهر نيويورک بود، گفت که طرح ابتکاری خود را برای پرونده اتمی ايران در حضور سران جهان مطرح خواهد کرد. ارايه اين پيشنهاد از سوی آقای احمدی نژاد بلافاصله با واکنش منفی مقام های اروپا و ايالات متحده مواجه شد. طرح رييس جمهور جديد ايران مشارکت همه کشورها در برنامه های اتمی ايران بود تا با اين راهکار اعتماد کمرنگ شده به برنامه های اتمی ايران را بازسازی کند اما نخستين اقدام محمود احمدی نژاد توفيق چندانی برای وی به همراه نياورد. طی اين مدت حسن روحانی، اولين دبير شورای عالی امنيت ملی جمهوری اسلامی که هدايت پرونده اتمی ايران را بر عهده داشت، پس از ۱۶ سال از اين سمت استعفا کرد و جای خود را به علی لاريجانی، رييس پيشين راديو و تلويزيون داد. آقای لاريجانی از منتقدان تيم مذاکرات اتمی وقت به شمار می رفت. در همين حال، ترکيب مذاکره کنندگان اتمی ايران نيز به کلی تغيير کرد و به فعاليت شماری از ديپلماتهای جمهوری اسلامی در کشورهای مهم اروپايی و آسيايی پايان داده شد. اينک يک سال پس از آغاز به کار دولت تازه، پرونده ايران به شورای امنيت سازمان ملل ارجاع شده و غرب در انتظار پاسخ ايران به دومين بسته پيشنهادی اروپا است. البته شورای امنيت سازمان ملل متحد با صدور قطعنامه ای ايران را تهديد کرده است که اگر تا پايان ماه جاری ميلادی (اوت) برنامه غنی سازی اورانيوم را متوقف نکند، ممکن است تحريم هايی عليه اين کشور اعمال کند. ايران در اولين واکنش رسمی به اين قطعنامه اعلام کرده است برنامه هسته ای خود را ادامه خواهد داد. رکود در تنش زدايی با اعراب در يک سالی که از روی کار آمدن آقای احمدی نژاد می گذرد هيچ مذاکره تازه ای در ارتباط با رژيم حقوقی دريای خزر انجام نشده است. درعين حال، به نظر می رسد که فعاليت در زمينه اجرای سياست تنش زدايی با جهان عرب و کشورهای حاشيه خليج فارس اگر نه متوقف، بلکه به پايين ترين سطح خود رسيده است. بارزترين نشانه اين رکود و بی اعتمادی شايد انتقاد شديد الحن محمود احمدی نژاد از "برخی" کشورهای عربی باشد که پس از بحران تازه خاورميانه ميان اسراييل و حزب الله لبنان صورت گرفت. اعتماد سازی با غرب، گام های به عقب در همين حال ديپلماسی اعتماد سازی ايران با غرب نيز چندين گام به عقب برداشته است. رييس جمهور جديد ايران طی مدت يک سال دست به اقداماتی زده که آن را از ابتکارات خود در سياست خارجی توصيف کرده است. اما اين ابتکارات در عمل، واکنش مورد نظر آقای احمدی نژاد و طرفدارانش را برآورده نکرده است. نمونه مهم اين اقدام ها، ارسال نامه وی به رييس جمهور آمريکا بود که در تاريخ جمهوری اسلامی بی سابقه بوده است. آقای احمدی نژاد در اين نامه 18 صفحه ای، که نخستين ارتباط رسمی يک مقام بلند پايه جمهوری اسلامی با مقامی آمريکايی بود، رييس جمهور ايالات متحده را دعوت به اعتدال کرد. اين نامه پاسخ مکتوب يا حتی شفاهی رسمی آقای بوش را نيز در پی نداشت و در عمل کمکی به بهبود روابط شديدا تنش آلود دو کشور نکرد. با اين همه آقای احمدی نژاد، که گفته بود از اين دست نامه ها به سران ديگر کشورها نيز خواهد نوشت، وعده خود را با ارسال نامه به آنگلا مرکل، صدر اعظم آلمان، عملی کرد. پاسخ به اين نامه نيز اميدوار کننده تر از پاسخ ايالات متحده نبود. خانم مرکل چند ساعت پس از دريافت اين نامه اعلام کرد که به رييس جمهور ايران پاسخ نمی دهد چرا که اين نامه اشاره ای به مناقشه اتمی ايران نداشته است. همچنين آقای احمدی نژاد از ماه های نخست رياست جمهوری خود با موضع گيری هايی درباره واقعه کشتار يهوديان (هولوکاست) و موجوديت اسراييل تا مدت ها به عنوان مرد خبرساز رسانه های جهان مطرح بود. اين اظهارات واکنش منفی بسياری از کشورهای جهان را بهمراه داشت و نه تنها کمکی به سياست "مهرورزی" نکرد بلکه سياست خارجی کشور را نيز با چالشهای جديدی روبرو کرد. گرچه دولت جديد ايران آغاز به کار خود را با تلاش برای کاستن از بحران پرونده اتمی آغاز کرد اما در اولين سالگرد به قدرت رسيدنش، با بحران تازه ای در منطقه خاورميانه رو به رو شده است. بحرانی که رويکرد تهران در آن می تواند در تعيين سرنوشت منطقه اثر گذار باشد. خدمات