هزار و يک شب؛ نماينده ادبيات شرق
هيچ کتابی به اندازه «هزار و يک شب» معرف مشرق زمين نيست، و شايد هيچ کتابی به اندازه هزار و يک شب يادگار و يادآور مشرق زمين نباشد.
کتابی که در آن قصه ها و افسانه های قديم کشورهايی چون ايران، هند و سرزمين های عربی گردآمده و به قول بورخس بدل به يک گنجينه ادبی فرامليتی شده است. کتابی که گرداگرد جهان گشته و از هر جا نشانی به خود گرفته و بر هر جا نشانی از خود بر جای گذاشته و ادبيات جهان را از خود متاثر ساخته است. بورخس همه آثارش را مديون هزار و يک شب می دانست و تأثير آن بر بسياری از نويسندگان معروف جهان از جمله کسانی چون جويس انکار ناپذير است. اهميت کتاب بيش از آن است که در اين مقدمه مختصر بتوان به آن پرداخت. به گفته حکمت اين کتاب پيش از دوره هخامنشی در هند به وجود آمده و قبل از حمله اسکندر به فارسی (پهلوی) ترجمه شده و در قرن سوم هجری زمانی که بغداد مرکز علم و ادب بود از پهلوی به عربی برگردانده شده است. اما اروپايی ها در قرن شانزدهم ميلادی، زمانی که هزار و يک شب به دست آنتوان گالان به فرانسه درآمد و در سال ۱۷۰۴ ميلادی منتشر شد، با آن آشنايی يافتند. به همين مناسبت در سال ۲۰۰۴ که سيصدمين سال ترجمه کتاب به زبان های اروپايی بود، به همت يونسکو، جشن و همايشی در فرانسه و آلمان برگزار شد که در آن بسياری کشورهای عربی و بسی از کشورهای دور افتاده جهان چون هاوايی و يوگسلاوی که هزار و يک شب از طريق ترجمه به آنجاها رسيده نماينده داشتند، اما از ايران کسی را به اين جشن فرا نخوانده بودند. پروفسور مارزلف مدير اين جشن که خود از ايرانشناسان به شمار می رود، در يک مصاحبه با خبرگزاری دانشجويان ايران، ايسنا در ۲۵ آذر ماه ۸۴ در پاسخ اين سوال که چرا از ايرانيان کسی به اين همايش دعوت نشده بود ( در واقع چرا به سهم ايرانيان در کتاب هزار و يک شب بی اعتنايی شده ) گفت بين ايرانيان کسی را پيدا نکرده که بر زبان انگليسی مسلط باشد و به همين دليل کسی را دعوت نکرده است! حکمت برای اصل و نسب هندی کتاب دو دليل می آورد. يکی از آنها قصه های تو در تو (حکايت در حکايت) است که در ادبيات هند سابقه دارد و ايرانيان نيز به گفته علامه قزوينی با اين شيوه آشنايی داشتند. دليل ديگر وجود داستان های مشابه داستان های هزار و يک شب در ادبيات قديم هند است: «چنانکه در کتاب قديم هندی موسوم به کاثا ساريت ساگارا » سرگذشتی از غدر و خيانت زنان دو شاهزاده برادر و سفر يکی از آنها حکايت می کند که با زمينه اساسی قصه الف ليله که عبارت از خيانت زنان شهريار و شاه زمان است کاملا نظير و شبيه می باشد ». هم او دليل آنکه کتاب پيش از اسکندر به فارسی درآمده به مروج الذهب مسعودی متوفی به سال ۳۴۶ ه . ق و الفهرست ابن نديم متوفی به سال ۳۸۵ ه . ق مراجعه می دهد و سپس با اشاراتی به مشابهت هزار ويک شب با کتاب استر تورات استدلال می کند که هر دو کتاب در يک زمان و پيش از حمله اسکندر نوشته شده اند و از يک سرچشمه آب خورده و هويت واحدی دارند. به هر صورت "هزار و يک شب" نامی است که از زمان ترجمه طسوجی در دوره قاجار در ايران شهرت يافته و نام قديم آن "هزار افسان" بوده است. پيداست که در سفرها و رفت و آمد مردمان و تجار و بحريان و ديگران به سرزمين های گوناگون مشرق زمين، قصه های هزار افسان تا چه اندازه دگرگونی پذيرفته و از اصل خود دور شده است. به قول علی اصغر حکمت « هر دسته حکايات يادگار ملتی و اثر فکر جماعتی است ». هزار افسان وقتی به عربی ترجمه شده، نخست الف خرافه و سپس الف ليله خوانده شده، و چنانکه حکمت می گويد در زمان خلفای فاطمی مصر به صورت الف ليلة و ليله ( هزار و يک شب ) در آمده است. اصل پهلوی کتاب ظاهرا از زمانی که به عربی ترجمه شده از ميان رفته است ولی مسجل است که در زمان مسعودی نويسنده مروج الذهب و ابن نديم نويسنده الفهرست اصل فارسی کتاب وجود داشته است. (۱) نسخه کنونی فارسی توسط عبدالطيف طسوجی تبريزی در زمان محمد شاه و پسرش ناصرالدين شاه به فارسی در آمده و به چاپ سنگی رسيده است. جالب است که چاپ کتاب تا زمان انقلاب اسلامی دست کم به همان سياقی که چاپ کلاله خاور درآمده بود، مشکلی نداشت اما پس از انقلاب چاپ اين کتاب با مسائلی مواجه شد. چنانکه اولريش مارزلف آلمانی که در اين سالها موضوع هزار و يک شب را دنبال کرده است می نويسد « در اين سالها يکی دو چاپ جديد با حذف قسمت های به قول سانسورچيان مسأله دار منتشر شده که زياد مورد استقبال قرار نگرفته است ولی نسخه های قديمی و کامل طسوجی را گهگاه به صورت غير قانونی چاپ افست کرده و پخش می کنند ». آنچه بهانه تهيه اين گزارش شده، توجه انتشارات فرزان روز در تهران به هزار و يک شب است که علاوه بر چاپ کتاب مهمی به نام "تحليلی از هزار و يک شب" نوشته رابرت ايروين به ترجمه فريدون بدره ای، از بهرام بيضايی که در زمينه هزار و يک شب تحقيقاتی دارد، دعوت به سخنرانی کرد. در اين گزارش علاوه بر چکيده سخنان آقای بيضايی، به کتاب معتبر "افسون شهرزاد" نوشته جلال ستاری نگاهی افکنده شده، پاره ای از سندباد بحری نوشته همين محقق نقل گرديده، گفتگوی کوتاهی با محمد بهارلو که دست اندرکار چاپ نسخه تازه ای از هزار و يک شب است انجام گرفته، و سر آخر خلاصه مطالب ويژه نامه هايی که در اين زمينه در تهران منتشر شده، آمده است. ۱ – بهرام بيضايی در سخنرانی خود علاوه بر نقل مطالبی از قول مسعودی نويسنده مروج الذهب و ابن نديم نويسنده الفهرست که نشان دهنده وجود کتاب هزار افسان در دوره آنها بود، بيتی از قطران تبريزی خواند به اين مضمون: هزار ره صفت هفت خوان و رويين دژ/ فرو شنيدم و خواندم من از هزار افسان، که نشان می دهد کتابی به اين نام وجود داشته که شاعر آن را خوانده است. خدمات