نگاهی به فيلم دوئل به مناسبت آغاز نمايش عمومی آن در اروپا
چهارشنبه نوزدهم ژانويه، نمايش عمومی فيلم 'دوئل' ساخته احمدرضا درويش با حضور جمعی از بازيگران و دست اندرکاران فيلم و محمد حسين عادلی، سفير ايران در لندن در مجموعه سينه ورلد در جنوب لندن آغاز شد.
زينال حميداوی ( پژمان بازغی) پس از بيست سال اسارت به وطن باز می گردد. از او به عنوان يک قهرمان استقبال نمی شود. بلکه پرونده ای دارد سراسر تاريک، او اکنون خائن- ستون پنجم و سارق معرفی شده است. زينال تلاش می کند با يادآوری خاطرات گذشته انگ خيانت را از خود بزدايد، اسکندر (سعيد راد) بيست سال قبل در جريان اشغال خرمشهر توسط نيروهای دشمن در پی بدست آوردن گاو صندوقی حاوی اطلاعات و اسناد محرمانه ای بوده است که کسانی قصد خارج کردن آن را از مرز داشته اند و اکنون پس از بيست سال سر نخهايی از آن گاوصندوق مفقود شده بدست آمده و دوئل واقعی بين زينال و اسکندر که هر دو در پی يافتن و تصاحب گاوصندوق براساس نيات متفاوتی هستند آغاز می شود و ...( برگرفته از وب سايت دوئل) فيلم دوئل يکی از بحث بر انگيزترين فيلمهای ساخته شده در سالهای اخير بوده است. هزينه هنگفت توليد آن، استفاده از سيستم صدا "دالبی ديجيتال" برای نخستين بار در سينمای ايران و نخستين حضور سعيد راد، بازيگر مطرح پيش از انقلاب پس از بيست سال دوری از سينمای ايران از جمله عواملی هستند که اهميت ويژه ای به دوئل بخشيده اند. "گرانترين فيلم تاريخ سينمای ايران" اما مهمترين عاملی که منجر به برانگيخته شدن حساسيتها از سوی بخشی از منتقدان فيلم، مستندسازان و دست اندرکاران سينما شد هزينه هنگفت توليد اين فيلم است که از آن به عنوان پرخرج ترين محصول سينمای ايران ياد می کنند که البته درويش کارگردان فيلم مخالف اين نظريه است و اعتقاد دارد که دوئل پرخرجترين فيلمی است که با سرمايه خصوصی ساخته شده است و نه پرخرجترين فيلم تاريخ سينمای ايران. منتقدان فيلم دوئل معتقدند که زمانی که بسياری از فيلمنامه ها به دليل نداشتن بودجه کافی به مرحله ساخت نمی رسند، چرا بايد بودجه ساخت پانزده - بيست فيلم بلند صرف ساخت يک فيلم شود. به هر روی صرف هزينه های هنگفت بر روی يک فيلم حتی اگر سود آور هم نباشد و فقط بتواند سرمايه اوليه اش را باز گرداند می تواند کمک بزرگی به اقتصاد نيمه ورشکسته سينمای ايران باشد. دوئل نخستين گام را در اين زمينه برداشته است و به نوعی تحولی در سينمای ايران از نگاه صنعتی به آن محسوب می شود. ظاهرا سازندگان دوئل با توجه به هزينه بالای فيلم (بيش از يک ميليارد تومان) و خطر عدم بازگشت سرمايه چنين فيلم پرهزينه ای در وضعيت اقتصادی سينما ايران که متوسط فروش فيلمهای موفق (بجز استثناهايی مانند کما و مارمولک) حدود 300-200 ميليون تومان است، نيم نگاهی هم به بازار جهانی داشته اند. بازار جهانی البته بايد ديد به جز تماشاگر ايرانی مقيم خارج از کشور، دوئل تا چه اندازه مورد مقبوليت مخاطب غربی قرار می گيرد. سينمای ايران در چند سال اخير جايگاه ويژه ای در نزد تماشاگر خاص فيلمهای هنری پيدا کرده است. اين گونه فيلمها که توسط شرکتهای پخش غير ايرانی در اروپا و آمريکای شمالی به نمايش در می آيد، عموما در جذب تماشاگر غير ايرانی موفق بوده اند. اما با توجه به موضوع فيلم و پرداخت آن، دوئل با يک پخش کننده ايران، (شرکت به نگر) به دنبال جذب دايره وسيعتری از مخاطب خارجی است. سينمای حادثه ای با توجه به موضوع اصلی فيلم که جنگ است، در تقسيم بندی سينمای ايران،دوئل در گونه (ژانر) سينمای جنگی و يا "سينمای دفاع مقدس" می گنجد. اما در نگاه بيننده غربی، دوئل در يک تقسيم بندی کلی تر، در گونه سينمای حادثه ای ( اکشن) جای می گيرد. اما تماشاگر غربی گونه سينمای حادثه ای که عموما مشتری اين فيلمها از نوع هاليوودی آن است و به اين فيلمها عادت دارد، چندان جذب دوئل نمی شود که البته بخشی از آن نه متوجه فيلم دوئل، بلکه ناشی از محدوديتهای سينمای ايران به طور کلی است. يکی از عوامل اصلی شکل گرفتن يک فيلم حادثه ای موفق، ايجاد تعليق است که در ابتدا ايجاد می شود و تا فصل پايانی ادامه می يابد. در کنار اين تعليق اصلی، تعدادی داستانهای کوچک می آيد که آنها نيز حاوی تعليق اند. درويش اين عامل را کاملا در نظر داشته و در شکل گرفتن تعليق های کوچک مانند صحنه های مربوط به ربودن يک نفربر عراقی، گير افتادن در تله دشمن، تعقيب و گريز و پيدا کردن گاو صندوق بسيار موفق بوده است. اما تعليق داستان اصلی فيلم که در ابتدا پا می گيرد چندان دوام ندارد و نمی تواند تا پايان فيلم بيننده را درگير کند. از همان ابتدا تکليف بيننده با اسکندر به عنوان شخصيت منفی فيلم مشخص است. او و عده ای که خود را مامور دولت می نامند و به دنبال پيدا کردن گاو صندوق اند، از همان ابتدا ماهيتشان برای بيننده آشکار می شود. بيننده خيلی زود تصميم می گيرد که بايد با قهرمان اصلی داستان حس همذات پنداری داشته باشد. و حسابش را از اسکندر، ديگر شخصيت کليدی فيلم، جدا کند. اين موضوع کمی از جذابيت داستان می کاهد و زمانی که فيلم به فصلهای پايانی اش نزديک می شود، ديگر چيز چندانی برای درگير شدن بيينده با موضوع باقی نمی گذارد. حتی کوششی که برای آشکار کردن ابعاد ديگری از شخصيت اسکندر می شود با وجود بازی بسيار گيرا و تاثير گذار سعيد راد در اين نقش، ناموفق می ماند. موضوع ديگری که تماشاگر غربی را کمی از درگير شدن با فيلم باز می دارد حرکت های افقی دروبين (پن) است. بيننده خاور ميانه ای ( فارسی زبان، عربی زبان و ...) به دليل اينکه حروف را از راست و اعداد را از چپ می خواند ذهنش برای حرکت های تصويری از هر دو طرف آماده است. اما بيننده غربی معمولا به حرکتهای تصويری از چپ به راست عادت دارد هرچند فيلمهای غربی هم حاوی حرکتهای راست به چپ هستند، اما برای افزايش تاثيرگذاری يک نما که حرکت افقی دوربين نقشی کليدی دارد اصولا اين حرکت از چپ به راست است. در صحنه هايی که اصراری برای استفاده از حرکت راست به چپ نيست، سعی می شود کمتر از اين حرکت استفاده شود. اين موضوع در دوئل به کرات ديده می شود و بارزترين مثال زمانی است که زينال در جستجوی محلی در اروند رود، کشتی غرق شده ای به نام اروند را به ياد می آورد. برای نشان دادن نام کشتی که به حروف لاتين نوشته شده حرکت دوربين از راست به چپ است و ابتدا حرف D از کلمه ARVAND ظاهر می شود. اما شايد بهترين بازار جهانی برای دوئل و فيلمهايی از اين دست، بجز جذب تماشاگر ايرانی مقيم اروپا و آمريکای شمالی، کشورهای آسيای ميانه، عربی و افغانستان باشد. مخاطب ساکن اين کشورها به دليل نزديکی فرهنگی و بعضا زبانی و کمبود توليد داخلی سينمای اين کشورها می تواند با اين گونه فيلمها ارتباط برقرار کند. همچنين از نظر نبود صحنه های خشونت عيان، برهنگی، رابطه آزاد ميان زن و مرد به دليل قوانين کلی حاکم بر سينمای ايران در فيلمهای ايرانی، کشورهايی که برای وارد کردن همه فيلمهای هاليوودی به دليل محتوايی و سياستهای مميزی، مشکل دارند بازار خوبی برای محصولات سينمای ايران با يک استاندارد متوسط هستند. دوئل در بيست و دومين جشنواره فيلم فجر موفق شد به هفت سيمرغ بلورين در بخشهای فيلمبرداری، تدوين، صداگذاری، جلوه های ويژه، طراحی صحنه و لباس، بازيگر نقش دوم مرد و کارگردانی دست يابد. شناسنامه فيلم نويسنده و کارگردان: احمدرضا درويشبازيگران: سعيد راد، پژمان بازغی، پريوش نظريه، پرويز پرستويی، کامبيز ديرباز، انوشيروان ارجمند و هديه تهرانیمدير فيلمبرداری: بهرام بدخشانیتدوين: مصطفی خرقه پوشطراح صحنه و لباس: امير اثباتیموسيقی: مجيد انتظامیصدابردار: بهمن اردلانصداگذار: مسعود بهنام و حميد نقيبیطراح چهره پردازی: مسعود ولدبيگیتهيه کنندگان: موسسه فرهنگ تماشا، حسن رجبعلی بناء و موسسه فرهنگی -هنری عروج خدمات