نگاهی به 'پژوهشی در هزار افسان' اثر جلال ستاری
در بين پژوهشگران ايرانی که درباره هزار و يک شب تحقيق کرده اند، آثار جلال ستاری شاخص است.
او پيش از آنکه هزار و يک شب مانند امروز بر سر زبانها بيفتد و اهميت و بازار پيدا کند، به تحقيق در احوال شهرزاد دست زد و در کتاب "افسون شهرزاد" که نخست بار در سال ۱۳۶۸ توسط انتشارات توس منتشر شد تحليلی کامل عيار از هزار و يک شب به دست داد و در کار خود، سرگذشت تمامی تحليل هايی را که در طول چند قرن در غرب و شرق درباره هزار و يک شب صورت گرفته باز نمود. علاوه بر اين در کتاب « پژوهشی در حکايات سندباد بحری» که توسط نشر مرکز در سال ۸۲ به چاپ رسيد، به تحليل مفصل يکی از مهمترين قصه های هزار و يک شب دست زد. اما همه حاصل کار او به نحو شگفتی در انعکاس گراميداشت هزار و يک شب، در طول يکی دو سال اخير، ناديده گرفته شده و سهم او به شکلی فراموش مانده و هيچ کس در هيچ جا (۱) سخن از آثار او به ميان نياورد و با او به گپ و گفت درباره هزار و يک شب ننشسته است. در اينجا نگاه کوتاه و گذرايی به کتاب "افسون شهرزاد" می افکنيم و نمونه ای از سندباد بحری به دست می دهيم. "افسون شهرزاد" که نام فرعی "پژوهشی در هزار افسان" دارد، يک کتاب ۴۴۰ صفحه ای به قطع وزيری و با حروف معمولی است. اين کتاب شش فصل دارد که هر يک از آنها با توجه به حوصله اندک خوانندگان اين سالها می توانست کتاب جداگانه ای باشد. صورت مثالی شهرزاد، سرٌ توفيق شهرزاد، واقعيت روانی در هزار و يک شب، بازی تقدير، و مدينه عشق، نام فصل های دوم تا ششم آن است. فصل اول "مقدمه ای بر هزار و يک شب" نام دارد که در اين نوشته به شکل نمونه وار به آن می پردازيم. کمتر کتابی در زبان فارسی مقدمه ای چون مقدمه "افسون شهرزاد" درباره هزار و يک شب دارد. جلال ستاری در اين مقدمه صد صفحه ای آراء و انديشه های محققان غرب و شرق را يکجا گردآورده، و باورداشت ها و دانسته های خود را بر آنها افزوده است. نويسنده همچنين با پانوشت های فراوان و پر محتوا کتاب خود را گرانبار کرده و نشان داده است که سند و مدرکی را نخوانده نگذاشته و مأخذ و مرجعی را نديده نگرفته است. بنا به گزارش جلال ستاری بيشتر کسانی که درباره هزار و يک شب تحقيق کرده اند، عقيده دارند که اصل داستان های کتاب هندی بوده و اعراب آن را از طريق ايرانيان شناخته اند اما بعدها در گردش طولانی کتاب در سرزمين های مختلف، چنانکه برخی يادآور شده اند اعراب « همه خصوصيات ايرانی کتاب را تغيير داده اند ». اغلب محققان هزار و يک شب، کتاب را آميزه ای از عناصر گوناگون و نوشته و پرداخته قصه گويان مختلف می دانند اما "ادوارد لين" انگليسی که يکی از مترجمان بنام هزار و يک شب است «می پنداشت که کتاب گرچه هسته ای ايرانی دارد، لکن سراسر ريخته قلم يک تن مصری است که ميان سالهای ۱۴۷۵ و ۱۵۱۵ همه هزار و يک شب را نوشته است ». اين البته به دليل نسخه ای است که پايه ترجمه آنتوان گالان فرانسوی قرار گرفت که نخست بار کتاب را به زبان های اروپايی برگرداند. نسخه گالان از مصر تهيه شده بود و ظاهرا قديمی ترين نسخه ای است که از هزار و يک شب به دست آمده است. در مقابل سر ريچارد برتن مترجم ديگر هزار و يک شب به زبان انگليسی بر آن بود که « هزار افسانه، هسته اصلی هزار و يک شب و خصوصيات کتاب و نام ها و خاتمه داستان همه دال بر ريشه ايرانی آن است، اما اين جمله در مدت زمانی دراز رنگ و روی اسلامی يافته، گرچه زمينه کتاب همچنان ايرانی باقی مانده است، مثلاً نام های زرتشتی اهريمن و پری و تهمورث به نام های ابليس و شيطان و جن و سليمان تبديل شده اند ». جلال ستاری پس از نقل گفته های چندين و چند تن از پژوهشگران هزار و يک شب، به اين جا می رسد که « می توان اين نکته را مسلم و محقق و ثابت شده دانست که کتاب فارسی هزار افسانه ( که الگوی هندی داشته )، هسته اصلی هزار و يک شب بوده است و اين کتاب به قولی ظاهراً در عصر نخستين خلفای عباسی از پهلوی به عربی برگشته و بنا براين هزار افسانه تا قرن هشتم، نهم يا دهم، يازدهم ميلادی وجود داشته است ». با وجود اين مولف بر اساس گفته های سيلوستر دو ساسی و جاناتان اسکات و بر اساس تفاوت هايی که بين نسخ خطی هزار و يک شب « خاصه از لحاظ تعداد داستان ها و نيز اختلاف در پايان کار شهرزاد و شهريار» وجود دارد، به اين نتيجه می رسد که « اين کتاب نوشته يک تن نيست و شايد هم بتوان گفت که نويسنده اصلی هزار و يک شب، کتاب خود را به علت مرگ يا به سببی ديگر ناتمام گذاشته و بعداً در چارچوبی که او آفريده و يا از پيشينيان گرفته بود، نويسندگان، داستان های گوناگون جای داده اند و کتاب را با الحاق داستان هايی چون سندباد و هفت وزير و غيره به پايان برده اند». دکتر ستاری با توجه به جميع اظهار نظرها اين گفته علی اصغر حکمت، وزير معارف دوران رضاشاه را که مقدمه ای مفصل بر هزار و يک شب چاپ کلاله خاور نوشت، نقل می کند که « هزار و يک شب به صورتی که فعلا در دست است، تأليف يک تن و يک قوم و ملت نيست؛ اين کتاب طی قرن های متوالی در تمام عالم گردش کرده و در اين گردش طولانی و پايان ناپذير خويش بر گرد ربع مسکون، بسيار عجايب و نوادر ديده و از آن توشه ها اندوخته و هر قوم و قبيله ای به تناسب ذوق خويش چيزی بدان افزوده و گاه کتابی مستقل و داستانی دراز يکباره در آن درج شده و در مدتی نسبتاً دراز بدين کمال رسيده است. شهرزاد از زبان اقوام و قبايل و ملل گوناگون سخن می گويد ». به نظر جلال ستاری هزار و يک شب با ترکيب کنونی، تصويری از کليت تمدن اسلامی در قرون ميانه عرضه می دارد. ساختمان مدنيت و فرهنگ اسلامی که از عناصر هندی و بابلی و مصری دوری جسته و به عناصر ايرانی و يونانی و مسيحی نزديک شده است و بر هرچه عربی است تأکيد خاص می ورزد، به اعتباری معادل نظام هزار و يک شب است. تمدن اسلامی تمدنی آميخته و تلفيق و تأليف يافته است، اما سر اصالت و حيات و قدرت شگرفش در اينجاست که هرچه را به عاريت برده، درونی کرده، بدان رنگ و بويی خاص بخشيده است. ۱ – تنها مورد استثنايی مقاله ايرج افشار در فصلنامه فرهنگ مردم است که به هنگام معرفی آن فصلنامه از آن سخن گفته ايم. خدمات