دليل خوشبينی نسبت به حل مناقشه قره باغ چيست؟
سران دوازده جمهوری بازمانده از اتحاد شوروی، موسوم به جامعه کشورهای همسود، قرار است امروز و فردا در شهر سن پترزبورگ روسيه گردهم آيند و قرار است در حاشيه اين همايش، رئيسان جمهوريهای آذربايجان و ارمنستان نيز با يکديگر ديدار کنند و به مذاکره بر سر مناقشه ديرينه قره باغ بنشينند.
با اينکه سران و مقامات بلندپايه جمهوريهای آذربايجان و ارمنستان تاکنون بارها برای حل مناقشه قره باغ به گفتگو نشسته اند و نتيجه ای از اين گفتگوها حاصل نشده، اما اين بار، از جانب آمريکا و فرانسه که در کنار روسيه، ميانجی های اصلی مناقشه قره باغ، معروف به مثلث مينسک به شمار می روند، خوش بينی کم سابقه ای نسبت به ديدار سران آذری و ارمنی ابراز شده است. در آستانه اين ديدار ماتيو بريزا، برنار فاسيه و يوری مرزلياکف که به ترتيب از جانب کشورهای آمريکا، فرانسه و روسيه گروه مينسک را در حل مناقشه قره باغ هدايت می کنند، به باکو و ايروان سفر کرده و با سران و وزيران خارجه اين جمهوريها به گفتگو پرداختند. ماتيو بريزا و برنار فاسيه پس از اين گفتگوها اعلام کردند که هيچگاه طرفين مناقشه قره باغ تا اين حد به هم نزديک نبوده اند، هرچند يوری مرزلياکف، نماينده روسيه، برخوردی احتياط آميزتر داشت و گفت که هيچ توافقی که به نفع هر دو طرف باشد قابل دسترسی نيست، بلکه طرفين تنها بايد از مواضع خود کوتاه بيايند. به گفته وی بحث سازش مطرح است نه دستيابی به خواسته ها. مناقشه آذريها و ارمنيها بر سر حاکميت قره باغ عليا که به دليل نام روسی اش، ناگورنو قره باغ به قره باغ کوهستانی هم معروف است به اعماق تاريخ بر می گردد و طرفين هرگاه که قدرتهای همسايه مجالشان داده اند، همچون پس از سقوط امپراتوری روسيه تزاری و اتحاد شوروی، بر سر قره باغ دست به اسلحه برده اند. اکنون چه عاملی باعث شده که در حالی که دو جمهوری آذربايجان و ارمنستان پس از سيزده سال هيچ قرارداد صلحی امضا نکرده اند، اين چنين نسبت به حل چنين مشکل تاريخی ابراز خوشبينی می شود؟ حل مناقشه قره باغ تنها از راه اعمال نفوذ قدرتهای جهانی و منطقه ای يا وقوع تحولی در اوضاع سياسی منطقه قفقاز امکانپذير است اما اخيراً هيچ تحول منطقه ای و جهانی پديد نيامده که بر اوضاع داخلی جمهوريهای آذربايجان و ارمنستان آن چنان تأثير بگذارد که طرفين را به حل مناقشات وادارد. حمايت حاميان سنتی هر دو طرف آذری و ارمنی از آنها نيز کاهش يا افزايشی نيافته است. روسيه، آمريکا، فرانسه، ترکيه و ايران که نقششان در زمينه مناقشه قره باغ پراهميت تلقی می شود اخيراً در مواضع خود در زمينه مناقشه قره باغ و روابطشان با طرف های درگير، تغيير خاصی نداده اند. سرنخ خوشبينی ديپلماتهای ميانجی گر آمريکايی و فرانسوی را تنها می توان در موضع گيريها و نقل قولهايی سراغ کرد که طی ماههای اخير، عمدتاً از زبان مقامات جمهوری آذربايجان ابراز شده است. ارمنستان و جمهوری آذربايجان در چارچوب گروه مينسک مذاکرات پی در پی در سطح کارشناسان و وزيران خارجه داشته اند و رئيسان دو جمهوری نيز هرگاه که در اجلاسی بين المللی به هم برخورده اند با يکديگر به گفتگو نشسته اند. طی چند ماه اخير، در پايان هر يک از اين گفتگوها، مقامات جمهوری آذربايجان از مطرح شدن مسائلی در مذاکرات خود با مقامات ارمنی سخن گفته اند که طی سيزده سالی که از روند ديپلماتيک حل مناقشه قره باغ می گذرد بی سابقه بوده است. از جمله آنها، امکان باز گرداندن دو استان لاچين و کلبه جار به جمهوری آذربايجان است که قره باغ کوهستانی را به ارمنستان متصل می سازد و برای ادامه حيات دولت خودخوانده ارمنی در قره باغ اهميت حياتی دارد. اين دو استان که به دهليز لاچين معروفند در کنار پنج استان ديگر در اشغال ارتش ارمنستان قرار دارند و همچون هاله ای پيرامون قره باغ کوهستانی را فراگرفته اند. موضوع ديگری که مقامات جمهوری آذربايجان می گويند در مذاکره با طرف ارمنی مطرح کرده اند و احتمال حصول توافقی بر سر آنها می بينند، بازگشت آذريهای ساکن در قره باغ کوهستانی و استانهای اشغال شده به سکونتگاه اصلی شان است که شمارشان بيش از هفتصد هزار نفر برآورد می شود. همچنين، استقرار نيروهای پاسدار صلح سازمان ملل متحد به منظور خروج تدريجی ارتش ارمنستان از استانهای اشغال شده و بازگشت اين استانها به حاکميت جمهوری آذربايجان. بدين ترتيب تنها موضوع مهمی که برای حل مناقشه قره باغ باقی می ماند، تعيين سرنوشت اين منطقه است که از لحاظ حقوقی بخشی از خاک جمهوری آذربايجان به شمار می رود و هيچ دولتی حتی ارمنستان، جمهوری خودخوانده ارمنی را که اکنون حاکميت آن را در دست دارد به رسميت نمی شناسد. ميانجيگران خوشبين آمريکايی و فرانسوی می گويند که مسئله تعيين حاکميت را می توان به آينده واگذار کرد و همين توافقهايی که مقامات جمهوری آذربايجان از امکان حصول آنها با ارمنيها سخن می گويند می تواند امکانی فراهم آورد که تا پيش از پايان سال جاری ميلادی سازشنامه عمده ای ميان طرفين امضا شود تا بعداً تکليف حاکميت قره باغ کوهستانی هم از طريق گفتگو مشخص شود. اما چه چيز می تواند باعث شود ارمنيهايی که در حال حاضر دست بالا را در مناقشه قره باغ دارند و حدود شانزده درصد خاک جمهوری آذربايجان در اشغالشان است، حاضر شوند از موقعيت خود دست بکشند، آن هم در حالی که فشاری از خارج روی آنها وجود ندارد، چشم اندازی از حمله نظامی جمهوری آذربايجان به چشم نمی خورد و کسی هم امتياز مهمی را مطرح نکرده که در صورت عقب نشينی آنها از موضعشان در قبال قره باغ نصيبشان شود. در نتيجه، می توان گفت که خوشبينيهايی که نسبت به ديدار الهام علی اف و روبرت کوچاريان، رئيسان جمهوريهای آذربايجان و ارمنستان در سن پطرزبورگ مطرح است، عمدتاً بر اظهارات مقامات جمهوری آذربايجان استوار است که هرگاه از پشت درهای بسته گفتگو با ارمنيها بيرون آمده اند، نويد پيشرفت بسوی التيام زخمی را داده اند که سالهاست بر پيکر مردمشان سنگينی می کند. نکته در مورد توافقات ذکر شده اينجاست که هر بار مقامات جمهوری آذربايجان از امکان حصول آنها سخن گفته اند، در ارمنستان صداهايی بلند شده که اين قبيل توافقات، بويژه بازگرداندن دهليز لاچين، امکان ناپذير است. در نتيجه اين گمان پيش می آيد که سخن گفتن از اين قبيل توافقات نه تنها کارکرد داخلی داشته و درجهت موفق نشان دادن ديپلماسی دولت الهام علی اف ابراز شده باشد، دولتی که حل مناقشه قره باغ، از شعارهای محوری اش در هنگام روی کارآمدن آقای علی اف بود. در هر حال، آنچه مشخص می کند که آيا خوشبينی ميانجيگران خارجی ريشه ای عميقتر از موضعگيريهای تبليغاتی داشته يا نه، نتيجه ديدار الهام علی اف و روبرت کوچاريان در پايتخت کهن روسيه تزاری خواهد بود و اگر توافقی جدی ميان اين دو حاصل شود، آن گاه نيز بايد همان گونه که ميانجی روس گفته، به اين محاسبه نشست که طرفين بر سر دست يافتن به چه منافعی از مواضع خود کوتاه آمده اند. خدمات