'چشم‌ها را باید شست'؛ نقدی بر تفسیر دین در افغانستان
بسیاری از اندیشمندان مسایل اسلامی سه نوع قرائت از آموزه‌های دین را در جهان معاصر به رسمیت شناخته اند. نخست، قرائت افراط گرایانه از اسلام؛ دوم، قرائت سنتی و سوم قرائت عقلانی.
سعید حقیقی نویسنده و روزنامه‌نگار 'چشم ها را باید شست' که با عنوان فرعی "نقدی بر تفسیر افراطی از دین" اخیرا به بازار کتاب افغانستان آمده، محصول دغدغه‌های سال‌های پسین آقای محق است که به مسایل امروزی افغانستان در عرصه دینداری اهتمام می‌ورزد. آنانی که به تاویل آموزه‌های اسلامی از مجرای خرد مدرن دست می‌زنند، خود را به طیف نواندیشان دینی متعلق می‌دانند. نواندیشان دینی که در جهان عرب و به تبع آن در دیگر کشورهای اسلامی نیز طرفدارانی دارند، معتقد به قرائت معرفت شناسانه از آموزه های اسلامی هستند که دستاوردهای جهان مدرن را به رسمیت می شناسد و تلاش می کند رابطه اسلام و جهان غرب را به گونه تبیین کند، که بر خلاف اعتقادات تندروان و سنت گرایان به رویارویی خشونت آمیز منجر نشود. محمد محق دانش آموخته دانشکده شرعیات هرات در غرب افغانستان از این دسته از نویسندگان و اندیشمندانی است که سال‌های متمادی درقلمرو ترجمه و نگارش، دیدگاه‌های معرفت شناسانه به اسلام را ترویج کرده است. 'چشم ها را باید شست' که با عنوان فرعی "نقدی بر تفسیر افراطی از دین" اخیرا به بازار کتاب افغانستان آمده، محصول دغدغه‌های سال‌های پسین آقای محق است که به مسایل امروزی افغانستان در عرصه دینداری اهتمام می‌ورزد. این کتاب سه بخش دارد: بخش نخست، درباره دین و فرهنگ، بخش دوم، طالبانیسم؛ ریشه ها و نمود ها و بخش سوم، نقد ها و تعلیق ها. دین و فرهنگ در باره نویسنده عنوان کتاب 'چشم ها را باید شست' که برگرفته از سطر شعری از سهراب سپهری است، از همان آغاز نشان می‌دهد که آقای محق چه رویکردی به مسایل دارد. سطر دوم این شعر شاید دغدغه اصلی نویسنده را به نمایش بگذارد. سپهری در سطر دوم شعر خود می نویسد "جور دیگر باید دید". آقای محق نیز در کتاب خود تلاش کرده است که "جور دیگر" به مسایل اسلامی توجه نشان دهد. این "جور دیگر" در مقدمه نویسنده نیز بازتاب یافته است. در بخشی از مقدمه کتاب 'چشم ها را باید شست' آقای محق چنین می نویسد: "نگارنده که خود را از خوشه‌چینان خرمن علم می شمارد وظیفه‌اش می داند که با نیروی قلم به مصاف کسانی برود، که تاریکی می پراکنند و تعصب و تنفر می‌آفرینند. مساله جدی تر از آن است که جای برای سکوت و دم فروبستن باشد. چه، پای زندگی انسان ها و تباهی کشور و بدنامی دین و به تاراج رفتن اخلاق و معنویت در میان است." آقای محق در همین چند سطر نشان می دهد که نگران است و این نگرانی هم ریشه های مشخص و عینی دارد. بخش نخست این کتاب عمدتا به مقالاتی اختصاص یافته که طرح های کلان نویسنده را در باره مسایل معرفتی اسلام در جهان معاصر به تصویر می کشد. مسایلی چون "اسلام سیاسی، تامین دنیا یا تضمین آخرت"، "اسلام مدرن، امکان یا امتناع"، "دیانت اخلاقی و دیانت غیر اخلاقی"، "بازگشت به کلام، بازگشت به فلسفه" و "فرهنگ انتحار یا انتحار فرهنگ". در این مقالات نویسنده تلاش ورزیده که از منظر عقلانیت مدرن که عمدتا بر پایه استدلال و تجربه استوار است، آموزه های اسلامی را تحلیل کند. آقای محق در این کتاب بدون شک از نویسندگان و اندیشمندانی نظیر محمد ارغون، نصرحامد ابوزید، علی عبدالرزاق، ابراهیم طاها، محمد مجتهد شبستری و عبدالکریم سروش تاثیر پذیرفته است آقای محق عملا در این مقالات قرائت های سنتی و افراط گرایانه از اسلام را در تضاد با جهان معاصر و خرد مدرن معرفی می‌کند و چنین دینداری‌ای را به نفع مسلمانان نمی داند. آقای محق معتقد است که از اسلام می توان قرائتی داشت که ضمن به رسمیت شناختن غرب به عنوان شاکله معرفت مدرن، دیندار و مسلمان هم بود. از نگاه آقای محق در کتاب "چشم ها را باید شست" عقلانیت مدرن ناسازگار با آموزه های دینی نیست و به همین دلیل باید از هرگونه ایدئولوژی سازی و داشتن قرائت های حداکثری از اسلام دست برداشت. این قرائت ها ترویج فرهنگ خشونت و ناشکیبایی را محور تفکر خود قرار می دهند. آقای محق در بخشی از مقاله "اسلام مدرن، امکان یا امتناع" به نقد جریان های افراط گرایانه و سنتی می پردازد و چنین می نویسد: "این جریان ها با ساده انگاری محسوسی یکایک عوامل سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، ژیوپلوتیکی و سایکولوژیکی موثر در تحولات کلان تاریخی را یک سره از قلم انداخته و همه مشکلات را به مساله خرافه و بدعت فرومی کاهند. از همین رو همه تاکید آنان بر بازگشت به اسلام اولیه‌ای پیراسته از بدعت هاست و گمان می کنند که با زدودن زایده های اضافی برساخته فرقه ها و یا احیای اسلام ارتدوکسی همه مشکلات سرزمین های اسلامی خاتمه می یابد. آنان نام این فرایند را تجدید دین می گذارند که از نظر آنان کلید حل یکایک مشکلات این بخش از جهان و بلکه همه جهان است." افغانستان و قرائت طالبانی بخش دوم کتاب 'چشم ها را باید شست' به مسایل امروزی افغانستان و به ویژه قرائت طالبانی از دین اختصاص یافته است. آقای محق قرائت طالبانی از اسلام را شاخه از قرائت افراطی عنوان می کند و به این باور است که چیزی به نام طالبان تندرو و میانه رو وجود ندارد. این تفکیکی است که برخی از مقام های دولت افغانستان و جامعه جهانی برای بخش بندی طالبان قائل می‌شوند. آقای محق به این نظر است که چنین تفکیکی را باید زیر نام " طالبان سخت افزار" و " طالبان نرم افزار" انجام داد. به باور نویسنده کتاب 'چشم ها را باید شست' همان گونه که یک کامپیوتر از دوبخش نرم افزار و سخت افزار ساخته شده که یکی دیگری را یاری می رساند، طالبان سخت افزار نیز بخش جدایی ناپذیر طالبان نرم افزار است که یکی بدون دیگری نمی تواند مصادق داشته باشد. آقای محق در مقاله "مدارس طالبان، منابع تمویل و مافیای مقدس" به نقد مدارسی همت می گمارد که به باور او اصلی ترین تولید کنندگان تفکر غیر مدرن هستند. "آقای محق قرائت طالبانی از اسلام را شاخه از قرائت افراطی عنوان می کند و به این باور است که چیزی به نام طالبان تندرو و میانه رو وجود ندارد. این تفکیکی است که برخی از مقام های دولت افغانستان و جامعه جهانی برای بخش بندی طالبان قائل می‌شوند. آقای محق به این نظر است که چنین تفکیکی را باید زیر نام " طالبان سخت افزار" و " طالبان نرم افزار" انجام داد." او در بخشی از این مقاله چنین می نویسد: "آن چه با مذاق این مدارس بیگانه است و به جهانی دیگر و دوران دیگر تعلق دارد، پدیده های تلقی می‌شود که باید با تمام توان در برابرشان ایستاد. پوشش تازه و متفاوت حتی برای مردان، یادگیری مهارت های نو به شمول زبان های خارجی، استفاده از ابزار و وسایل نو حتی در کلاس های درسی، تعامل با کالاهای فرهنگی به شمول کتاب های تازه، و مواردی از این قبیل، بخشی از نشانه های اثرپذیری از جهان نو است که با مخالفت با آن ها می توان نوعی مقاومت در برابر همه ای گونه های نوگرایی و دفاع از سنت ها را به نمایش گذاشت." نقد دیدگاه‌های نویسنده بخش سوم کتاب، به مقالاتی اختصاص یافته که در نقد دیدگاه های نویسنده از سوی برخی نویسندگان دیگر در یک سال گذشته در نشریات داخلی منتشر شده اند. 'چشم ها را باید شست' کتابی با رویکرد جدید به مسایل اسلامی در افغانستان باید پنداشته می‌شود. این رویکرد در جهان اسلام چندان تازه نیست و عمدتا به وسیله اندیشمندان عربی و ایرانی در سال های پسین بازار پررونقی داشته اند. آقای محق در این کتاب بدون شک از نویسندگان و اندیشمندانی نظیر محمد ارغون، نصرحامد ابوزید، علی عبدالرزاق، ابراهیم طاها، محمد مجتهد شبستری و عبدالکریم سروش تاثیر پذیرفته است. گاهی نثر شیوای او نزدیکی هایی با نثر عبدالکریم سروش دارد و حتا به شیوه این اندیشمند نواندیش جهان اسلام در تایید دیدگاه های خود از ادبیات غنامند فارسی سود می جوید. شناسنامه کتاب:نام کتاب: چشم ها را باید شستنویسنده: محمد حقویراستار: م.ساداتنوبت چاپ: اولتیراژ: ۱۰۰۰تاریخ چاپ: بهار ۱۳۹۱ موضوعات مرتبط