نگاهی به فيلم ابجد
نمايش ابجد در جشنواره فيلم لندن، دومين حضور آخرين فيلم ابوالفضل جليلی پس از نمايش آن در جشنواره ونيز بود.
جليلی نماينده سينمائی است که حاوی عناصر اصلی سينمای متفاوت و نوين ايران است. شاعرانگی، واقع گرائی و نگاه مستند گونه از عناصر اين سينماست. سينمائی که با حفظ اين عناصر اصلی و کليدی با اشکال متفاوتی در آثار فيلمسازانی چون کيارستمی، پناهی، سميرا مخملباف و مجيد مجيدی نيز به چشم می خورد. اين نوع سينما اگرچه امروزه توانسته جايگاه مهمی در سينمای نوين جهان برای خود کسب کند، اما در جذب مخاطبين داخلی موفقيت چندانی نداشته است و از سوی برخی منتقدين و مردم به عنوان سينمای جشنواره پسند مورد انتقاد قرار گرفته است. در اين ميان ابوالفضل جليلی از جمله سينماگرانی است که به دليل رويکرد سينمائی ويژه اش و تاکيد بر عناصر مستند و بی اعتنائی اش به قواعد کلاسيک سينمای قصه گو، کمترين مخاطب را در ميان تماشاگران ايرانی داشته است. از طرفی جليلی در فيلم های خود، همواره به نوعی به نقد سنت و نگاه اقتدار گرايانه به مذهب و تابو های اخلاقی و مذهبی پرداخته است. ابجد اثری اتو بيو گرافيک است و داستان زندگی نوجوانی است به نام امکان که در فضای متعصب و سنتی يک شهرستان عليه محدوديت ها و قيد و بندها ی مذهبی می شورد و بر خلاف تمايل خانواده اش به نقاشی، خطاطی، موسيقی،عکاسی و سينما روی می آورد. در عين حال او عاشق دختری يهودی می شود که پدرش صاحب يک سينماست، و امکان پوسترهای سر در آن را برايش طراحی می کند. اين فيلم که در واقع دوران نوجوانی جليلی و شيفتگی او را به سينما در يک جامعه بسته روايت می کند، بيش از هر اثر ديگری در سينمای ايران به چالش مدرنيته و سنت پرداخته و فضائی آکنده از ترس، دلهره و سرکوب را ترسيم ميکند که همواره فراروی هنرمندان و جوانان ايرانی قرار داشته است و دارد. امکان شخصيت اصلی فيلم، بين خواست های طبيعی و منطقی اش و توقعات جامعه سنتی پيرامونش، تضاد وحشتناکی را احساس ميکند. او موذن يک مسجد است، به مکتبخانه ميرود و در ايام غير رمضان هم روزه می گيرد. اما جامعه ای که با سرعت به سمت مدرن شدن حرکت می کند و مظاهر آن را در همه جا می توان ديد، امکان را نيز با خود همراه می سازد. ابجد شايد نخستين فيلم سينمای ايران باشد که واکنش های روحانيت محا فظه کار و بنياد گرا را در برخورد با موسيقی، نقاشی و سينما ترسيم کرده است. معلم روحانی مدرسه، امکان را به جرم کشيدن چهره زن بر روی تخته سياه تنبيه و روحانی محل نيز او را به خاطر آوردن ويولون به مسجد سرزنش کرده و از تکبيرگوئی منع می کند. اما از آنجا که فيلم متکی بر تاريخ و رويداد های تاريخی است، متاسفانه عدم دقت جليلی در باز سازی جزئيات تاريخی و فضا سازی رئاليستی و دقيق زمانه ای که فيلم در آن جاری است، باور پذيری تماشاگر را مخدوش ساخته و ارتباط او را با فيلم سست و لرزان می سازد. اين جزئيات نه تنها ترانه ها و تصنيف هائی را که زمان مشخصی را تداعی می کنند، در بر می گيرد، بلکه شامل طرز پوشش آدمها ، لوازم و وسائل صحنه و نمايش صحنه هائی از فيلم های قديمی در سينما ی شهر نيز می شود. بسياری از صحنه های فيلم که در گذشته های نسبتا دور قبل از انقلاب می گذرد ، از لحاظ جنس و فضا هيچ تفاوتی با صحنه های امروز ندارد. بزرگ ترين اشتباه تاريخی فيلم مر بوط به صحنه ای است که در آن، امکان که تابلو نويس است، تابلوئی را به سفارش حزب توده ايران در روز های پيش از انقلاب، خطاطی می کند. کاملا روشن است که حزب توده در سالهائی که حزب رستاخيز فعال بود، فعاليت علنی نداشته است که تابلوئی برای دفتر خود سفارش دهد. به علاوه منطق فيلم و واقعيت درونی آن اقتضا می کند که سن و ظاهر فيزيکی امکان با گذشت زمان تغيير کند، اما ما او را در فاصله طو لانی بين دوران کودکی تا نوجوانی با قيافه ای ثابت و يکسان می بينيم. ابجد سرشار از موسيقی و لبريز از صدای جادوئی محمدرضا شجريان است که جا به جا تصنيف ها و آوازهائی را به تناسب موضوع فيلم می خواند، از ترانه دولت عشق گرفته تا سرود انقلابی ايران ای سرای اميد. دلبستگی و ميزان علاقه جليلی به استاد آواز ايران تا آن حد بوده که فيلم را نيز به شجريان تقديم کرده است. خدمات