کتاب‌خوان؛ از هشدار در تیر ۵۹ تا محرمانه‌های عملیات مروارید
ایران، هم صاحب ادبیات است در گونه‌های متفاوت و هم طولانی‌ترین جنگ متعارف در قرن بیستم را از سر گذرانده است.
همین دو برای هر کشوری کافی است تا ادبیات جنگ در آن بالیده شود. سی سال از آن جنگ می‌گذرد، اما امروزه ادبیات جنگ هر اندازه که در شاخه معروف به «خاطره‌نویسی» انبانی آکنده دارد، در شاخه اصلی آن یعنی «ادبیات داستانی» سیر نزولی و افول داشته است. بیش از یک دهه است که دیگر رمان قابل توجهی با موضوع جنگ، نه در ردیف آثاری از نویسندگان اصطلاحا متعهد چون «سفر به گرای ۲۷۰ درجه» احمد دهقان یا «گنجشک‌ها بهشت را می‌فهمند» حسن بنی‌عامری و نه در ردیف آثاری از نویسندگان روشنفکر همچون «زمین سوخته» زنده‌یاد احمد محمود یا «عقرب روی پله‌های راه‌آهن اندیمشک» حسین مرتضاییان آبکنار، نوشته یا حداقل منتشر نمی‌شود. سال‌های دراز است که خواننده ایرانی دیگر نه رمانی درخشان و نوگرایانه با موضوع جنگ مثل «شطرنج با ماشین قیامت» حبیب احمدزاده خوانده است و نه حتی رمان ضدجنگی چون «حیاط خلوت» فرهاد حسن‌زاده که سرشار از دیالوگ‌ها و صحنه‌پردازی‌های کم‌نظیر است. فقط نویسندگان روشنفکر نبوده‌اند که از این حوزه پا پس کشیده‌اند، سال‌هاست که نویسندگان انقلابی نیز کمتر به سراغ این عرصه می‌روند. تغییر تدریجی رویکرد نویسندگان از ادبیات ستایشگر جنگ به ادبیات ضدجنگ امری طبیعی است، اما قرائت رسمی حکومت از جنگ همچنان با اهرم سانسور دست بالا را دارد و به نظر می‌رسد موجب شده است نویسندگان از هر دو طیف اساسا آفرینش در این عرصه را وابگذارند. در مقابل، شاخه «خاطره‌نویسی» در ادبیات جنگ به ‌خصوص در همین یک دهه اخیر به شاخه‌ای تنومند تبدیل شده است. گردآوری و بازنویسی خاطرات جنگ، به خصوص با مرکزیت حوزه هنری، سابقه سی ساله دارد، اما نماد برجسته و عمومی آن کتاب ۹۰۰ صفحه‌ای «دا»ست که نخستین چاپ آن درست ده سال پیش منتشر شد و اکنون چاپ صد و پنجاه ‌و هفتم آن در بازار کتاب است. گذشته از انواع حمایت‌های علنی و غیرعلنی نهادهای حکومتی از این کتاب، کتاب «دا» که بازنوشته خاطرات یک زن از روزهای آغاز جنگ در خرمشهر است، توجه عموم اهل کتاب را به این دست آثار جلب کرد. نهادها و مراکز متولی تدوین و انتشار این شاخه از ادبیات جنگ تقریبا به تعداد نهادهای نظامی و انقلابی است اما در کنار آثار پرشمار و گاه درخشان دفتر ادبیات مقاومت و انتشارات سوره مهر، و به رغم دیرتر پیوستن ارتش به قافله خاطره‌نویسی نسبت به سپاه به دلیل محرمانگی تشکیلاتی، اکنون دیگر به نظر می‌رسد منظومه‌ای گسترده از خاطرات جنگ و روایت‌های گاه مخالف هم پدید آمده است. آنچنان که پژوهشگر مشهور و منتقدی چون جعفر شیرعلی‌نیا بی آنکه خود در جنگ حضور داشته باشد، همه جزئیات و مستندات مقالات خود را از دل همین منظومه پرشمار استخراج کرده است و می‌کند. نمونه برجسته‌اش کتاب «دایرة‌المعارف مصور تاریخ جنگ ایران و عراق» از همین مؤلف (نشر سایان، ۱۳۹۲) که روایتی است دقیق، منسجم و خطی برای مرور حوادث جنگ. پیشخان شب‌های بی‌مهتاب خاطره‌نویسی نیروهای ارتش با کمی تأخیر شروع شد، اما برخی از جذاب‌ترین و در عین حال هولناک‌ترین کتاب‌های این عرصه از میان خاطرات ایشان است که دست به دست می‌شود. «شب‌های بی‌مهتاب» از این دست آثار است؛ ۲۵۰ صفحه خاطرات سرهنگ شهاب‌الدین شهبازی، اسیر آزادشده ایرانی، از نخستین روزهای جنگ و ده سال اسارت. اما آنچه کتاب خاطرات او را به لحاظ تحلیلی بیشتر حائز اهمیت می‌کند، روایت مشاهدات او از آغاز جنگ و به طور خاص از روز ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ است. شریفی ژاندارمی انقلابی است که از دو سه ماه پیش از شروع جنگ همه تلاشش را می‌کند برای ارسال انواع گزارش‌های هشدار به فرماندهان. "در تیر ۱۳۵۹ گزارش دادم که عراقی‌ها حدود سه لشکر زرهی و پیاده در فاصله سه یا چهار کیلومتری از مرز برای حمله به ایران متمرکز کرده‌اند و ما به نیروی کمکی نیاز داریم." سپس از گزارش‌های روزانه‌اش می‌گوید تا به آن‌جا می‌رسد که: "پس از آن همه گزارش و درخواست و هشدار، تنها ۴۸ ساعت قبل از شروع جنگ فراگیر و تحمیلی عراق علیه ایران، به نیروهای رزمی و نظامی آماده‌باش دادند و ما به وضعیت آماده‌باش کامل در مراکز خدمتی‌مان در هویزه و سوسنگرد درآمدیم." کتاب «شب‌های بی‌مهتاب» را محسن کاظمی برای انتشارات سوره مهر تدوین کرده و تا کنون هفت بار تجدیدچاپ شده است. ما چهار نفر بودیم در هفتم آذرماه ۱۳۵۹، ارتش عملیاتی به نام «مروارید» (لؤلؤ) را اجرا کرد که ضربه‌ای سهمگین به ارتش عراق در حوزه دریایی وارد کرد. عملیاتی که فقط چهار درجه‌دار نیروی دریایی ارتش در آن شرکت داشتند و اکنون فقط یک نفر آن‌ها زنده است، یعنی ناوسروان سید احمد علوی که روایت او از این عملیات و انفجار سکوی استراتژیک «الامیه»، پنج سال است که با نگارش محمدرضا بیرنگ به صورت کتاب درآمده است. این عملیات که شهرت جهانی نیز پیدا کرد، چنان نامتعارف و بی‌سابقه بود که هنوز جنگ به پایان نرسیده، دستمایه رسول ملاقلی‌پور شد تا فیلم پرفروش «افق» را بسازد، هرچند به روایت خود و بدون تعهد به جزئیاتی که عموم از آن اطلاعی نداشتند. در کنار جذابیت آنچه سروان علوی از عملیات مروارید روایت می‌کند، ناگفته‌های محرمانه و غیرمحرمانه آن نیز نخستین بار در این کتاب منتشر شده است. از جمله تمرین چندین باره عملیات به طور عملی و کامل بر پایه‌ - به تعبیر ناوسروان علوی - این اعتقاد نظامیان ارتش که «در مرحله آموزش باید عرق ریخت تا در جبهه خون ریخته نشود.» کتاب «ما چهار نفر بودیم» را خود ارتش در سال ۱۳۹۲ در ۱۴۴ صفحه منتشر کرد، اما ظاهرا به دلیل در اختیار نداشتن امکانات گسترده‌ای که دیگر ناشران این قبیل آثار از آن بهره‌مندند، اقبالی در فروش نیافت. با این حال، بعید است کتاب‌خوانان علاقه‌مند به موضوع جنگ از مطالعه این کتاب پشیمان شوند. از مجموعه کتاب‌خوان بخوانید: پسخان "ایرانیان کشورشان را به ققنوس تشبیه می‌کنند که در طول تاریخ بارها و بارها از خاکستر خویش برخاسته تا تمامیّت، استقلال و فرهنگ خود را در طول سده‌ها حفظ و از آن دفاع کند." این تعبیر را کاوه فرخ، نویسنده و مدرس تاریخ دانشگاه بریتیش کلمبیا، در مقدمه کتاب «ایران در جنگ؛ از چالدران تا جنگ تحمیلی» آورده است؛ کتابی که ترجمه فارسی آن به تازگی در اختیار علاقه‌مندان ایرانی قرار گرفته است. دکتر کاوه فرخ به نگارش کتاب‌های تاریخی درباره ایران مشهور است و این کتاب او در واقع دنباله‌ای است بر کتاب تقدیرشده «سایه‌های صحرا؛ ایران باستان در جنگ» که ترجمه فارسی آن در سال ۱۳۹۱ در نشر ققنوس منتشر شده بود. کتاب «ایران در جنگ» شامل شش بخش است: از بررسی تاریخی با موضوع جنگ در دوره صفویان آغاز می‌شود؛ سپس به نادرشاه و لشکرکشی‌های او و جنگ با امپراتوری عثمانی می‌پردازد؛ پس از آن وضعیت نظامی و ارتش ایران در دوره زندیه بررسی می‌شود؛ سپس نوبت به دوره پرآشوب قاجاریه می‌رسد و جنگ‌های ویرانگر ایران و روسیه تا جنگ جهانی اول؛ بعد از آن اوضاع ایران با محوریت جنگ در دوره پهلوی تبیین می‌شود و حوادث گوناگونی که سرانجام آن انقلاب اسلامی و ظهور پاسداران است؛ بخش پایانی نیز به طور مستقل به جنگ ایران و عراق اختصاص دارد که در مجموع ۱۲۰ صفحه از این کتاب ۷۷۶ صفحه‌ای را شامل می‌شود. نسخه اصلی این کتاب به زبان انگلیسی در سال ۲۰۱۱ منتشر شد و نویسنده آن تلاش کرده است ضمن بررسی نحوه شکل‌گیری روابط ایران با غرب تحت تأثیر جنگ، به تحولات در فناوری و ساخت جنگ‌افزار نیز بپردازد تا تاریخ کاملی از ایران در جنگ برای خواننده ترسیم کند. کتاب «ایران در جنگ؛ از چالدران تا جنگ تحمیلی» را نیز نشر ققنوس با ترجمه شهربانو صارمی منتشر کرده است.