بدر شاکر السياب؛ گام بلند نوگرایی در شعر معاصر عرب
ژانويه 2006 هشتادمين سالروز تولد بدر شاکر السياب شاعر نوگرای عراقی است که تنها ۳۸ سال عمر کرد و اما از زمان مرگش در سال ۱۹۶۴ تاکنون، هر روز بر آوازه اش افزوده شده، کتابهای شعرش بيشتر به چاپ رسيده و مقام او به عنوان پايه گذار اصلی جنبش نوگرايی در شعر معاصر عرب بالاتر رفته است.
در ميان پايه گذاران شعر نوی عرب، پيش از همه از سه شاعر عراقی نام برده می شود: نازک الملائکه، عبدالوهاب البياتی و بدر شاکر السياب. اين سه شاعر از نيمه دهه ۱۹۴۰ به شکستن قالب های کهن شعر عرب دست زدند و زبان شعری را از آئين های سخت و خشک عروض سنتی، که پشتوانه ای ديرين و نيرومند داشت، رهايی بخشيدند. سه گوينده جوان و نوجو، عروض و قواعد شعری کهن (شامل بحور و اوزان قديم) را به دور افکندند و زير تأثير شعر غربی جريانی پديد آوردند که به نام شعر آزاد (شعر الحر) شناخته شد و طی چند سال سيمای شعر عرب را دگرگون کرد. راديکال ترين نماينده جريان شعری مدرن بدر شاکر سياب بود که نه تنها در شکل و قالب های پيشين، شامل تصاوير و عناصر شعری، بلکه در گوهر و حس شعری نيز يکسره با سنت ادبی گرانبار گذشته قطع رابطه کرد. او با ديد مدرن شخصی، بيان اساطيری ژرف و نمادگرايی بديعش بر شعر امروز عرب و کار شاعران نسل بعد تأثير فراوانی به جا گذاشت. شعر سياب زبانی غنی، رمزآلود، چندپهلو و روی هم پيچيده دارد. سياب در نوجوانی برای تحصيل به بغداد رفت و در دانشکده تربيت معلم در رشته زبان انگليسی درس خواند. در اين زمان شعرسرايی در قالبهای سنتی را شروع کرده بود. از سال ۱۹۴۷ اولين شعرهای آزادش را منتشر کرد. تسلط بر زبان انگليسی دروازه شعر جهانی را به روی او باز کرد. اشعاری از لويی آراگون، ناظم حکمت، فدريکو گارسيا لورکا و پابلو نرودا را به عربی ترجمه کرد و از تی اس اليوت، اديت سيتول و ازرا پاند تأثير گرفت. سياب در جوانی به تأثير از مبارزات سياسی جامعه، که جانمايه آن اعتراض به دستگاه استبداد و استعمار بود، مانند بيشتر روشنفکران و هنرمندان همروزگارش به انديشه های چپ گرايش يافت و از سوی حکومت تحت پيگرد قرار گرفت. چند بار به زندان افتاد و سرانجام در سال ۱۹۵۲ در زمان نخست وزيری دکتر محمد مصدق به ايران گريخت و پس از يک اقامت هفتاد روزه در ايران، به کويت و سپس لبنان رفت. سياب پس از انقلاب ۱۴ ژوئيه ۱۹۵۸ که فصل تازه ای در تاريخ عراق گشود، به ميهن خود برگشت و در متن مبارزات مردم قرار گرفت که نيروهای چپگرا نيروی اصلی آن به شمار می رفتند. او در سال ۱۹۶۰ مهمترين شعر خود "سرود باران" را انتشار داد که معروف ترين شعر اوست و امروزه يکی از بهترين نمونه های شعر معاصر عرب به شمار می رود. درباره اين شعر مقالات و تفسيرهای فراوان نوشته شده است. بيشتر منتقدان جانمايه اين شعر را "رستاخيز" دانسته اند، با تمام ابعاد و معانی حقيقی و مجازی آن. عشق به سرزمين مادری و مردم زحمتکش و ستمديده آن، که به خاطر جهل و استبداد از ثروت ها و مواهب بيکران ميهن خود جز زجر و محنت سهمی ندارند، از درونمايه های هميشگی شعر سياب است. سياب، هنرمندی حساس و سخت ناشکيبا بود. او که از آشوب های سياسی دوران تازه بس ناخشنود، و از نقش نا روشن و غيرفعال نيروهای سياسی چپ در مقابله با بيگانگان، به شدت دلسرد شده بود، به هواداری از نيروهای ناسيوناليست افراطی پرداخت. سياب از جوانی به بيماری استخوانی درمان ناپذيری گرفتار بود. در سال های پيش از مرگ (که به سال ۱۹۶۴ در کويت روی داد) ديگر به کلی فلج شده بود. گفته می شود که تنهايی و بيماری برای نخستين بار به شعر او بارقه ای از تأمل درونی و جذبه روحانی بخشيده است. امروزه شاعران نوگرای عرب مانند محمود درويش و آدونيس، آثار بدر شاکر السياب را والاترين دستاورد شعر معاصر عرب می دانند. (متن کامل) چشمانت دو نخلستان است در سپيده مانيا دو مهتابی که ماه از آن بر می دمدوقتی چشمانت برق می زند، از تاک برگ می رويدو نورها می رقصند... مثل نقش ماه در آبوقتی از تکان پارو به لرزه می افتدگويی نبض ستارگان است که در ژرفای آن می تپد. و در مهی از اندوه شفاف فرو می روندهمچو دريايی که شب روی آن دست می کشدگرمای زمستان و لرزش پائيز را با خود داردو مرگ، و تولد، و تاريکی، و روشنايی؛پس رعشه ی گريه اعماق جانم را می لرزاندو شوری غريب آسمان را در بر می گيردمثل بچه ای که از ماه به وحشت افتد.رنگين کمان ابرها را می نوشدو قطره قطره ذوب می شود در باران....مثل قهقهه پسربچه ها لای چوب بست تاکهاو همهمه سکوت گنجشک ها بر درختان.سرود بارانباران...باران...باران... شب خميازه می کشد اماابرها همچنان اشکهای سنگينشان را فرو می بارندمثل بچه ای که قبل از خواب بهانه مادرش را می گيرد- يک سالی هست که جای مادرش خالی است –و چون از سماجت او به ستوه می آيندبه او می گويند: "او پس فردا می آيد..."بايد حتما بيايد...اما بچه های ديگر توی گوشش می گويندمادرت آنجا در دامان تپه خفته استخوراکش خاک است و آبش بارانمثل ماهيگير مأيوسی که تورش را بر می چيندبر آب و بر بخت خفته خويش نفرين می فرستدو با فرو رفتن ماه ترانه می خواندباران...باران... هيچ می دانی که اين باران چه اندوهی بر می انگيزد؟و چه ناله ای از ناودانها بلند می کند؟و مرد تنها را چه حسی از گمشدگی فرا می گيرد؟بی انتها... مثل خون جاری، مثل گرسنگیمثل عشق، مثل بچه ها، مرده ها... چنين است بارانو چشمانت همراه من است در بارانو برق هايی که بر فراز خليج می درخشندسواحل عراق را با ستاره ها و صدف جلا می دهندگويی شفق در تب و تاب رهايی استاما شب روی آن پرده ای می کشد از خون.و من به سوی خليج فرياد می زنم:"ای خليجای بخشنده مرواريد و صدف و مرگ!"و صدا برمی گرددچون ناله ای سنگين:"ای خليج،ای بخشنده صدف و مرگ!" گاه چنين می پندارم که عراقتندر ذخيره می کندو برق ها را در دشتها و کوه هايش انبار می کندتا وقتی مردان قد افراشتندبادها ديگر هيچ نشانی از قبيله ثمود باقی نگذارند.انگار می شنوم که نخلها باران را می نوشندو می شنوم که روستاها صيحه می کشندو مهاجران با بادبانها و پاروهابه جنگ توفان و تندر خليج می روندسرودخوان:باران...باران...باران... و در عراق همه جا گرسنگی استدر فصل درو کومه های خرمن پراکنده می شودتا فربه شوند کلاغ ها و ملخ هاتنها توده ای سنگ و کاه به آسيا می روددر کشتزارها آسياب ها می چرخند... و انسانها بر گردشانباران...باران...باران... چه اشکها ريختيم در شب عزيمتو از ترس غرورمان، بارانش خوانديم....باران...باران...از وقتی کوچک بوديمهميشه خدا آسمان رادر زمستان ابر می پوشاندو باران می باريدو هر سال زمين سبز می شد، اما ما گرسنگی می کشيديمو سالی نگذشت در عراق که ما گرسنه نباشيمباران...باران...باران...در هر قطره بارانغنچه ايست قرمز و زرد از شکوفه گلهاو هر قطره اشک گرسنگان و برهنگانو هر قطره برجوشيده از خون بردگانلبخنديست در اشتياق آيندهپستانی ست که در دهان طفلی گل می اندازددر دنيای جوان فردايی که زندگی ست!باران...باران...باران...روزی عراق از باران سرسبز می شود. من به سوی خليج نعره می زنم:"ای خليجای بخشنده مرواريد و صدف و مرگ!"و صدا بر ميگرددچون ناله ای سنگين:"ای خليج،ای بخشنده صدف و مرگ!" و خليج از برکات بيشمارشبه شنها تنها کف شور می دهد و پوسته پوک صدفو خرده استخوان درماندگان مغروقآن مهاجرانی که مرگ نوشيدنددر لجه اعماق خليجو در عراق هزار افعی هست که می نوشندافشره ی گلهايی که فرات از شبنم به بار آورده.و می شنوم آوايی راکه در خليج طنين می اندازد:باران...باران...باران... و در هرقطره بارانغنچه ايست قرمز و زرد از شکوفه گلهاو هر قطره اشک گرسنگان و برهنگانو هر قطره برجوشيده از خون بردگانلبخنديست در اشتياق آيندهپستانی ست که در دهان طفلی گل می کنددر دنيای جوان فردايی که زندگی ست! و باران جاری می شود! خدمات