'باغ بسته روح'؛ نگاهی به نمايشگاه فرشهای مشرق زمين در پاريس
در "موسسه جهان عرب" در پاريس، نمايشگاهی از فرشهای قديمی بر پاست که اگر آن را بی نظير نناميم، بی ترديد نمايشگاه کم نظيری است.
در اين نمايشگاه که بيش از دو سال وقت صرف راه اندازی آن شده و تا آخر مارس 2005 دائر خواهد بود، 56 قطعه قالی و انواع ديگری از فرش ها که تاريخ باخت آنها از اواخر قرن پانزدهم تا اوايل قرن بيستم است و در کشورهای ايران، ترکيه، ترکمنستان، مراکش و مصر بافته شده، به تماشا گذاشته شده است. هنگام ورود، کم نوری غير منتظره ای که بر تالار حاکم است، آزار دهنده به نظر می رسد، اما توضيح داده شده است که برای حفظ رنگ فرشها، از تاباندن نور شديد بر آنها خودداری کرده اند و ناخواسته نمايشگاهی را به ياد می آورد که چند سال پيش از مينياتورهای شاهنامه طهماسبی در تهران بر پا کردند و آن شاهکارهای ظريف و بی نظير را زير نور تند و پر حرارت نورافکن ها به نمايش گذاشتند. دقايقی که می گذرد، چشم عادت می کند و نقشها و رنگهای دل انگيز فرشها به روشنی ديده می شوند. فرشهای نمايشگاه از بنياد گلبنکيان در ليسبون، موزه متروپوليتن نيويورک، موزه هنرهای اسلامی برلين، موزه هنرهای تزئينی پاريس و موزه ويکتوريا و آلبرت لندن و چند مجموعه خصوصی به امانت گرفته شده اند و نا گفته پيداست که گرد آوردن آنها چه هزينه گزافی در بر داشته است. نمايشگاه تنها به عرضه اين آثار يگانه محدود نمی شود و علاوه بر نمايش فيلم مستندی درباره بافت قالی و انواع ديگر فرشها، در کنار ورودی بخش های مختلف، اطلاعات سودمندی برای بازديد کنندگان نصب کرده اند. از جمله اين توضيحات يکی هم درباره فرشهای دوران صفويه است و اينکه در زمان شاه اسماعيل اول که شيعه را مذهب رسمی ايران اعلام کرد و از نظر بسياری از اطرافيانش مظهری از حضرت علی و حتی مظهری از خدا بود، قالی های درباری می بايست اين اصلی حاکميت را که مربوط به قدرت الهی می شد با طراحی يک "ترنج" مرکزی در وسط فرش نشان می دادند. از آنجا که يک چنين تصوير پردازی در خدمت قدرت، نمی توانست از نظر ترکيه عثمانی بی تفاوت باشد، قالی های "عشاق" با بته قرمز بر زمينه آبی می تواند پاسخ آنها به طرحهای ايرانی تلقی شود. فرشهای نمايشگاه سه دوره را در بر می گيرد. دوره اول قالی هايی هستند با نقش های هندسی. دوره دوم قالی هايی که بته ای در مرکز آن قرار دارد و مربوط به دوران صفويه است و دوره سوم قالی هايی با نقش گل. به گفته کارشناسان نمايشگاه، باورهای مذهبی و عرفانی قالی بافان در طراحی همه آنها اثر گذار بوده است. در قالی های دوران صفويه می بينم که قالی بافان چگونه با استادی و مهارت، حد اعلای درخشش را به نقش های بر گرفته از طبيعت مثل گلها و پرندگان و حيوانات داده اند و يا در يک قالی بزرگ، بافت قرن نوزدهم در کرمان می بينم که چگونه نقش استيليزه انواع گلهای باغچه ای و صحرايی تمام سطح قالی را پوشاند و اثری دل انگيز خلق شده است. در اين نمايشگاه قالی را "باغ بسته روح" ناميده اند و نوشته اند که باغهای مشرق زمين غالبا با ديواری محصور شده اند که آنها را از بادهای تند صحرا و کوير محافظت می کرده است. و قالی با آن فضای مرکزی و حاشيه اش، اين باغ ها را بازآفرين می کند. می شود گفت که قالی نه فقط يک باغ، بلکه سرزمين کاملی است که هر لحظه می شود آن را باز کرد و می شود آن را هر جا پهن کرد. بنابراين مرکز ايده آلی است که می تواند آدم را در محور جهان قرار دهد. در نمايشگاه قالی های بزرگی می بينم که ابعاد معمولی ندارند و مخصوص محلهای خاصی در کاخهای صفويه بافته شده اند مثل قالی هايی به اندازه دو متر و نيم در هفت متر و يا مربع کامل در حدود پنج متر در پنج متر. تکه های باقيمانده، بعضی از قالی های قديمی از بين رفته نيز به نمايش گذاشته شده که به همان اندازه که گرانبها و ديدنی است، حسرت بار و يا تاسف برانگيز هم هست. از ديدنی های ديگر نمايشگاه قاليجه هايی با طرح محراب است که برای نماز خواندن بافته شده است و يا فرشهايی برای پهن کردن روی گور عزيزی ازدست رفته. و نکته آخر در نقشه بزرگی که کشورهای عمده بافنده قالی را نشان می دهد، روی خليج فارس هيچ عنوانی نوشته نشده است و به اين ترتيب مسئولان "موسسه جهان عرب" خود را از پيامد هر جنجال احتمالی خلاص کرده اند. خدمات