بازماندگان یهودیان سفاردی، اسپانیایی می‌شوند
دولت‌های اسپانیا و پرتغال قوانینی را در دست تصویب و اجرا دارند که به موجب آنها شمار زیادی از ۳.۵ میلیون اخلاف یهودیان سفاردی رانده‌شده از این دو کشور در قرن پانزدهم، صاحب تابعیت اسپانیایی یا پرتغالی می‌شوند. در باره انگیزه‌های این اقدام و تاثیرات آن بحث‌های متفاوتی درگرفته است.
پرتغال دست‌اندرکار تصویب قانونی است که به موجب آن بازماندگان ۴۰۰ هزار یهودی سفاردی که تا سده پانزدهم میلادی در این کشور می‌زیستند و در سال‌های پایانی این قرن مجبور به ترک آن شدند صاحب تابعیت پرتغالی می‌شوند. پرتغال عملا گام در مسیری گذاشته که یک هفته پیشتر در اسپانیا آغاز شد. دولت مادرید با تصریح این که در این کشور نسبت به یهودیان سفاردی "خطایی تاریخی" انجام شده از ضرورت جبران این خطا سخن گفته است. در همین راستا، آلبرتو گالاردون، وزیر دادگستری اسپانیا لایحه ای قانونی را از تصویب دولت گذرانده و به مجلس ارائه کرده که به موجب آن ۳.۵ میلیون بازماندگان یهودیانی که سال ۱۴۹۲ از اسپانیا مجبور به فرار یا مهاجرت شدند صاحب حق تابعیت اسپانیایی می‌شوند. در آن سال‌ها ایزابلا و فردیناند، شاهان کاتولیک پس از کوچاندن و آواره‌سازی مسلمانان مورو، دوباره پس از ۷۰۰ حاکمیت مسیحی‌ها را بر اسپانیا احیا کردند. یهودی‌ها نیز مشمول وضعیت مشابه‌ مسلمانان شدند. آنها نیز اگر از گرویدن به مسیحیت سرباز می‌زدند می‌بایست کشور را ترک کنند. به این ترتیب بود که در اندک زمانی نزدیک به ۵۰ هزار یهودی مجبور به فرار و مهاجرت به قلمرو عثمانی یا شمال آفریقا شدند. بخشی نیز ابتدا به پرتغال سرازیر شدند، ولی با ازدواج مانوئل اول، پادشاه پرتغال با ایزابلا، دختر بزرگ پادشاه اسپانیا در سال ۱۴۹۶ و یهودستیزی عروس تازه در پرتغال، یهودیان پناه‌آورده به این کشور از آنجا نیز مجبور به مهاجرت شدند. به یهودی‌های رانده‌شده از اسپانیا از آن رو سفاردی گفته می‌شود که این واژه در زبان عربی به معنای اسپانیایی است. بخش دیگر یهودی‌ها که اشکنازی نامیده می‌شوند ریشه در شمال و شرق اروپا دارند. به دلیل درهم‌آمیختن دو گروه اصالت اولیه آنها تا حدودی شناور شده. به همین دلیل دقیقا معلوم نیست که از ۱۳ میلیون یهودی پراکنده در دنیا چه تعداد سفاردی و چه تعداد اشکنازی هستند. برآوردها می‌گویند که یک سوم تا یک پنجم این جمعیت (حداکثر ۳.۵ میلیون) سفاردی هستند. از جمعیت ۶ میلیونی اسرائیل حدود نیم میلیون را سفاردی‌ها تشکیل می‌دهند. بقیه آنها در کشورهای آمریکا، فرانسه، ترکیه و آمریکای لاتین ساکنند. انگیزه‌های اقتصادی یا حقوق‌بشری؟ حالا هم اسپانیا و هم پرتغال به صرافت افتاده‌اند که به بازماندگان یهودیان رانده‌شده تابعیت مضاعف اعطا کنند. اسپانیا تا کنون به صورت مشروط حاضر به چنین کاری بود، به این شکل که یهودی درخواست‌کننده تابعیت کشور زادگاه خود را پس بدهد. قانون جدید اسپانیا اما این محدودیت را ندارد و یهودی درخواست‌کننده می‌تواند تابعیت اولیه خود را نیز حفظ کند. تا کنون اسپانیا چنین حقی را با شرط و شروطی صرفا برای شهروندان کشورهای آمریکای لاتین قائل بوده است. در میان سفاردی‌ها هستند کسانی که می‌گویند اسپانیا قبل از این گشاده‌دستی باید ابتدا از بابت تبعید و آواره‌سازی یهودی‌ها در قرن پانزدهم عذرخواهی کند. پرتغال در این زمینه جلوتر است و از این بابت قبلا عذر خواسته است. حدس و گمان‌های متفاوتی در باره انگیزه تصمیم اسپانیا و پرتغال در این مقطع زمانی در اعطای حق تابعیت به بازماندگان یهودیانی که پنج قرن پیش از خاک این کشورها رانده‌ شده‌اند، مطرح است. در نگاه شماری از ناظران بیش از همه بحران اقتصادی دو کشور آنها را به چنین تصمیمی سوق داده است. در اسپانیا و پرتغال هر کس، چه یهودی و چه غیریهودی، اگر نیم میلیون یورو در املاک و مسکن و مستغلات سرمایه‌گذاری کند بلافاصله "ویزای طلایی" می‌گیرد که به لحاظ زمانی نامحدود است و در عمل حکم حق شهروندی در کل اتحادیه اروپا را دارد. در دو کشور بحران‌زده دیگر اروپا، یعنی یونان و قبرس اگر کسی فقط ۲۵۰ تا ۳۰۰ هزار یورو هم سرمایه‌گذاری کند برای گرفتن ویزای طلایی کفایت می‌کند. بنا بر داده‌های دولت پرتغال، شهروندان چینی و روسی بیش از همه با استفاده از این قانون حق اقامت نامحدود دریافت کرده‌اند. با این همه، دلایلی هم وجود دارند که می‌توانند نقش انگیزه‌های اقتصادی در تصمیم دولت‌های اسپانیا و پرتغال را کم‌رنگ کنند و آن را بیشتر به اجرای ولو دیرهنگام عدالت و رفع یک ستم تاریخی نسبت دهند. این درست است که درآمد سرانه در اسرائیل ۴۰ هزار یورو در سال است که با فرانسه و بریتانیا برابری می‌کند و آشکارا بالاتر از اسپانیاست، ولی سفاردی‌ها به طور متوسط در شمار جمعیت مرفه اسرائیل به شمار نمی‌روند. هنوز هم اشکنازی‌ها در این زمینه و نیز در تحصیلات دانشگاهی و حضور در عرصه‌های اقتصادی و سیاسی اسرائیل سهم عمده را دارند. از این رو امید به این که سفاردی‌ها سرمایه کلانی را وارد دو کشور اسپانیا و پرتغال کنند زیاد با و واقعیت‌ها نمی‌خواند. 'نباید دیر جنبید' با این همه، تصمیم دولت‌های مادرید و لیسبون می‌توانددستکم لابی یهودی‌ که در مراکز عمده قدرت اقتصادی و سیاسی دنیا تاثیر و نفوذی دارند را به رویکرد و تاثیرگذاری مثبت به سود این کشورها در نهادهای مزبور رهنمون شود. پرتغال بعد از آن روند تصویب قانون را به جریان انداخت که ازدحام یهودیان سفاردی در برابر سفارت و کنسول‌گری‌های اسپانیا در اسرائیل چشمگیر شد. این ارزیابی در دولت پرتغال وجود دارد که اگر در زمینه تصویب قانون دیر اقدام شود بازماندگان سفاردی‌ها به سرعت به سراغ حق تابعیت کشور مبدا اصلی یعنی اسپانیا خواهند رفت و کمتر کسی از قانون مشابه در پرتغال استفاده خواهد کرد. علاوه بر انگیزه‌های اقتصادی و حقوق بشری، این حدس و گمان هم در اسپانیا مطرح است که آلبرتو گالاردون، وزیر دادگستری دولت محافظه‌کار این کشور با خدشه‌ای که در ماه‌های اخیر به وجهه‌اش وارد آمده و با اعتراض‌هایی که علیه تصمیم‌ها و رویکردهای او در جریان است می‌کوشد با قانون مربوط به سفاردی‌ها کمی از این فشارها بکاهد و برای خود وجهه بخرد. گالاردون از جمله دست‌اندرکار تصویب قانونی است که به موجب آن سقط جنین به جز در مواردی استثنایی مشمول مجازات می‌شود. او تصویب قانون دیگری را هم دنبال می‌کند که ناظر بر مجازات شرکت‌کنندگان درتظاهرات‌های فاقد مجوز است و چنین افرادی را تا ۶۰۰ هزار یورو جریمه می‌کند. هر دوی این لوایح در عرصه داخلی و بین‌المللی موجی از انتقاد برانگیخته‌اند. شرایط احراز حق تابعیت پس از ۵۰۰ سال دولت محافظه کار اسپانیا که در پارلمان ار اکثریت برخوردار است می‌خواهد به یهودیانی که مجبور به ترک اسپانیا در سال ۱۴۹۲ شدند، شهروندی اعطا کند هر یهودی که بخواهد از قانون اسپانیا استفاده کند باید بتواند به نوعی ثابت کند که با فرهنگ و آیین‌های این کشور مرتبط است. داشتن شجرنامه‌ای که در آن آبا و اجداد متقاضی به صراحت به اسپانیا برسد یا تایید اصل و نسب سفاردی متقاضی توسط یک خاخام یا فدراسیون یهودی‌های اسپانیا مدرک خوبی برای پذیرفته‌شدن درخواست حق تابعیت از اسپانیا است. تسلط نسبی به زبان سفرادی لادینو که به اسپانیایی شباهت‌های زیادی دارد یا داشتن نام خانوادگی که به نوعی ریشه اسپانیایی داشته باشد نیز مدارکی قوی در این زمینه‌اند. برآورد می‌شود که حداکثر ۳۰۰ تا ۵۰۰ هزار اسفاردی واجد چنین شرایطی باشند. بنا بر داده‌های رسانه‌ای اسرائیل، بخش‌هایی از سفاردی‌های این کشور از تصمیم اسپانیا به شدت خشنودند. استدلال آنها در توضیح این خشنودی، ورای تحقق یک عدالت تاریخی، از جمله به این برمی‌گردد که امنیت در اسپانیای واقع در اروپا بسیار بیشتر از اسرائیل درخاورمیانه است که با اکثر همسایگانش قرارداد صلح ندارد. این نیز هست که در شرایطی که تنش‌ در مناسبات اسرائیل و اعراب همچنان حامل خطراتی برای شهروندان این کشور در بیرون مرزها است آنها می‌توانند با تابعیت اسپانیایی در خاورمیانه و حتی برخی از کشورهای اروپایی راحت‌ و بی‌خطر مسافرت کنند. استفاده از امکانات تحصیلات عالی رایگان یا ارزان اسپانیا نیز برای بسیاری از متقاضیان سفاردی نیز جز انگیزه‌های اصلی بوده است. صاحب حق تابعیت در اسپانیا این امکان را هم دارد که در سایر کشورهای اروپایی کار پیدا کند. این در حالی است که بنا بر داده‌های رسانه‌های اسپانیا محافلی نگران آنند که حضور شمار زیادی یهودی در شهرهای پرجاذبه‌تر این کشور ترکیب جمعیت و فرهنگی آنها را دستخوش تغییرات اساسی کند یا بازماندگان مسلمانان موروی رانده‌شده به مراکش و شمال آفریقا هم مدعی حق مشابه‌ای بشوند. ولی مدافعان احیای حقوق یهودیان رانده‌شده از اسپانیا و کسانی که حضور شهروندان جدید را به سود بهبود وضعیت اقتصادی کشور می‌دانند هم کم شمار نیستند.