سالگرد جنبش مشروطه
چهاردهم مرداد ماه سالروز صدور فرمان مشروطیت است. با صدور این فرمان در سال 1285، مظفرالدین شاه سرانجام به مشروطه شدن سلطنت در ایران گردن نهاد.
دستور شاه قاجار برای تشکیل "مجلس شورای ملی" در حقیقت نقطه اوج جنبشی بود که از حدود 1284 تا 1290 در ایران برپا بود و عموما "انقلاب مشروطه" ایران نامیده می شود. آنچه در زیر می آید شرح مختصری است از شرایط و وقایع در چند سال آخر منتهی به صدور فرمان مشروطیت. مقدمات اندیشه اصلاحی از میانه قرن نوزدهم میلادی، گسترش ارتباط میان ایران و کشورهای غربی، اندیشه اصلاح را در سر نخبگان ایرانی پرورانده بود. اقدامات بزرگانی چون قائم مقام، امیرکبیر یا سپهسالار باب تغییرات نوگرایانه را در ایران باز کرده بود. بسیاری از کسانی که در مراحل مختلف انقلاب مشروطه از محدود کردن سلطنت حمایت می کردند، نخبگانی بودند که دورانی را در کشورهای غربی گذرانده بوده و الگوبرداری کرده بودند. اصول مترقی و واژه های مدرنی همچون "قانون اساسی"، "سلطنت مشروطه" و "عدالت خانه" برآمده از آثار متجددانی چون میرزا ملکم خان، آقاخان کرمانی و فتحعلی آخوندزاده بود که سال های بسیاری را خارج از ایران گذرانده و به دنبال راه هایی برای ایجاد تحول در ایران بودند. در سویی امثال آخوندزاده، راه حل عقب ماندگی های ایران را پیگیری اصول سکولاریسم و کناره گیری از سنت و دین می دانستند. و در سوی ديگر تجددخواهان دیگری مانند طالب اف و مستشارالدوله ایجاد تغییرات در چارچوب دین را ممکن دانسته و به دنبال راهی برای توجیه اصلاحات در بستر اسلام بودند. اما اولین مقدمه جنبش مشروطه خواهی ایران را شاید بتوان "جنبش تنباکو" دانست. مخالفت با واگذاری امتیاز تجارت تنباکو به بیگانگان بستری شد تا برای نخستین بار تجدد خواهان و روحانیون با همراهی مردم در برابرا استبداد داخلی و استعمار خارجی قیام کنند. ائتلافی که به شکلی دیگر و حدود یک دهه بعد در برهه هایی از "جنبش مشروطه" مجددا بارز گشت. جنبش مشروطه در سال های آغازین قرن بیستم میلادی، خزانه دربار قاجار خالی تر از همیشه بود. بدون پول، دولت مرکزی توانایی لازم برای برخورد با نا آرامی های محلی در گوشه کنار کشور را نداشت. از سوی دیگر، روسیه به عنوان یکی از شریک های اصلی تجارت ایران در جنگ با ژاپن زمین گیر شده بود. کاهش مبادلات با روسیه مشکلات اقتصادی ایران را دو چندان می کرد. بازرگانان در شهرهای بزرگ کشور، به ویژه به سیاست های گمرکی کشور معترض بودند. در اسفند ماه 1283 عکسی از رییس گمرکات ایران، مسیو نوز بلژیکی، منتشر شد که در آن عبا و عمامه بر تن کرده بود. اعتراض ها بالا گرفت، روحانیون اقدام نوز را توهین آمیز خوانده و خواستاراستعفای او شدند. نا آرامی های مردم و بازاریان کم و بیش ادامه داشت تا سرانجام در پاییز 1284 گران شدن قند موج جدیدی در جنبش مشروطه به راه انداخت. هنگامی که علاء الدوله حاکم تهران دو تن از تجار مشهور تهران را به جرم گرانی قند به فلک بست، اعتراض ها ابعاد تازه ای پیدا کرد. فردای آن روز بازار تهران بسته شد و مردم به سرکردگی آقایان علما بهبهانی و طباطبایی در مسجدشاه جمع شدند. خواسته اصلی مردم عزل علاء الدوله بود. تجمع با حمله طرفداران روحانی محافظه کار تهران، میرزا ابوالقاسم امام جمعه، به سخنرانی حاج جما الدین واعظ اصفهانی به خشونت گرایید. دو روز بعد، طباطبایی و بهبهانی با تعداد زیادی از طلبه ها و حامیانشان به نشانه اعتراض در مرقد حضرت عبدالعظيم بست نشستند. این حرکت که از آن به "هجرت صغری" هم یاد می شود، با حمایت مالی بازاریان و برخی نزدیکان به دربار همچون میرزا حسن خان مشیرالملک و میرزا حسین خان موتمن الملک ادامه پیدا کرد. خواسته های بست نشینان از جمله عزل مسیو نوز و علاء الدوله مورد موافقت شاه قرار نمی گرفت. سرانجام در اواخر دی ماه شاه دستخطی برای تاسیس "عدالتخانه" نوشت. دو روز بعد، علما به تحصن خویش خاتمه دادند. ماه های پس از "هجرت صغری" با بی توجهی نسبی شاه و دربار به تعهداتی که داده بودند، سپری شد. در بهار 1285، سید طباطبایی در نامه هایی دوگانه به شاه و عین الدوله – صدر اعظم وقت – از آنان خواست که وعده های خود را برای اصلاح نظام پشت گوش نیاندازند. فعالیت های طرفداران اصلاحات در این زمان فزونی می گرفت. در تیرماه 1285، عین الدوله صدر اعظم دستور داد شیخ محمد واعظ اصفهانی، از منتقدین سلطنت و دربار، را دستگیر کنند. در میانه درگیری های ماموران و طرفداران شیخ، یک طلبه کشته شد. بازار دوباره تعطیل شد و مردم به رهبری آقایان طباطبایی و بهبهانی در مسجد جامع متحصن شدند. در این تحصن شیخ فضل الله نوری، بزرگترین مجتهد وقت تهران نیز به متحصنین پیوست. مذاکرات شاه و نمایندگان متحصنین برای عزل عین الدوله بی نتیجه بود. با شدت گرفتن درگیری ها میان سربازان و مردم، علما و همراهانشان تهران را به قصد قم ترک کردند. این حرکت بعدها به "مهاجرت کبری" معروف شد. تقریبا همزمان با مهاجرت به قم، عده ای از روحانیون و کسبه نیز به کنسولگری انگلستان روی آورده و در آنجا بست نشستند. این حرکت که ظاهرا به ابتکار آقا سید عبدالله بهبهانی آغاز شده بود، ابعاد تازه ای به جنبش مردم بخشید. با گذشت حدود یک هفته، تعداد متحصنین به بیش از ده هزار نفر رسیده بود. مردم از طبقات و اصناف گوناگون به تحصن می پیوستند. چادرهای بسیاری برپا شده بود و در دیگ های بزرگ برای مردم غذا پخته می شد. بازرگانان بزرگی همچون حاج محمد حسن امین الضرب، حاجی محمد معین التجار و ارباب جمشید هزینه های تحصن را تقبل می کردند. در روزهای اول مرداد 1285، خواسته متحصنین با واسطه سفارت انگلیس به شاه اعلام شد. سه خواسته اصلی مردم عبارت بود از: 1. عزل عین الدوله2. بازگشت علما از قم3. تاسیس عدالتخانه به نظر می رسد که درخواست پایه گذاری یک شورای ملی – که در ابتدا جزو تقاضاهای متحصنین نبود – در همین دوران و از دل مباحثات نمایندگان اصناف و اقشار مختلف بیرون آمده باشد. یحیی دولت آبادی، از رجال صدر مشروطه، اشاره می کند که چند روز پس از اعلام درخواست اولیه متحصنین، هشت تن از تجار برجسته تهران با عین الدوله صدر اعظم دیدار کردند و در این دیدار بود که موضوع "شورای منتخبان ملی" مطرح شد. با افزایش فشارها، شاه موافقت اولیه با تشکیل مجلس را اعلام کرد و عین الدوله از صدراعظمی استعفا داد. سرانجام در روز چهاردهم مردادماه 1285 مظفرالدین شاه فرمان تشکیل مجلس شورای ملی و مشروطیت سلطنت ایران را صادر کرد. صدور فرمان مشروطه، تشکیل مجلس نمایندگان و نوشتن قانون اساسی سرآغاز جریانی بود که با مرگ مظفرالدین شاه و سلطنت محمد علی شاه سمت و سوی دیگری پیدا کرد. بسیاری از آنچه به "انقلاب مشروطه" می شناسیم، (وقایعی چون به توپ بستن مجلس، فتح تهران و خلع محمدعلی شاه) پس از صدور این فرمان رخ داد که خود داستان دیگری است. خدمات