فلسفه و تجدد در شهر کتاب
شهر کتاب مرکزی، روز سه شنبه، 21 شهريور ماه، شاهد بحث و بررسی کتاب "فلسفه و تجدد" نوشته دکتر کريم مجتهدی، استاد فلسفه دانشگاه تهران بود که به تازگی از سوی انتشارات اميرکبير منتشر شده است.
در اين بحث به غير از مولف کتاب، دکتر محمد خوانساری و دکتر رضا داوری اردکانی - استادان فلسفه دانشگاه - شرکت داشتند. دکتر خوانساری به گفتن کلياتی درباره نويسنده کتاب و نيز در باب فلسفه اکتفا کرد اما دکتر داوری اردکانی علاوه بر نويسنده به خود اثر نيز پرداخت. وی نخست به مشکلات فلسفه که موضوع سخن دکتر خوانساری هم بود اشاره کرد و گفت: "خيال نکنيد فلسفه با مخالفت حکام و فقها و گروههای مختلف مواجه بوده است، مسأله اين نيست، فلسفه همزاد سوفيسم است. اتفاقی نبود که سوفسطاييان، معاصر سقراط بودند. فلسفه از زمان سقراط تا امروز با سوفيسم و سوفسطايی گری همراه بوده است. هر جا فلسفه هست سوفيسم هست، و هر جا سوفيسم هست فلسفه هست. اين دو توام هستند و از هم جدا نمی شوند. يک گروه و دسته ای نيست که با فلسفه مخالف است، فلسفه مخالف خود را با خودش می آورد. آقای دکتر مجتهدی در کتابشان بدون اينکه بخواهند با صراحتی که من مطرح می کنم به موضوع بپردازند، مقدمه دالامبر بر دائرة المعارف را تلخيص کرده اند. دالامبر، جامع فلسفه و سوفيسم است. دالامبر يکی از مردان بزرگ قرن هيجدهم است. او بر دائرة المعارفی مقدمه نوشته که نويسندگانش ولتر و روسو هستند." دکتر داوری که پيشتر با اشاره به غربت فلسفه، دکتر مجتهدی را چهل سال همخانه خود خوانده بود، به نويسنده اثر بازگشت و چنين ادامه داد: "ما در خانه غربت با هم بوديم ولی هيچ وقت رابطه خصوصی با هم نداشتيم. يعنی ما بيش از ۴۰ سال با هم زندگی کرديم، اما هر وقت نشستيم از فلسفه گفتيم؛ نه از سياست، نه از چيزهای ديگر، نه از زندگی روزمره، نه از کار و کسب، هرچه گفتيم از فلسفه گفتيم. شايد اين دوستی برای خيلی ها ملال آور باشد اما هر کسی با تعلقاتی زنده است. هر کسی را نام معشوقی که هست می برد ... ما در غربت بوديم و هميشه در غربتيم برای اينکه فلسفه راه مقصد است اما به مقصد نمی رسد." وی سپس به اشاره به اين که کتاب "فلسفه و تجدد" مجموعه مقالات است، گفت: "در مقدمه دکتر مجتهدی توضيح می دهند که من وقتی می گويم فلسفه و تجدد، فلسفه و تجدد يکی نيست و اين درست است. فلسفه پيش از تجدد بوده اما نمی دانم بعد از تجدد خواهد بود يا نه، نمی دانم بعد از تجدد از فلسفه چه می ماند؛ اما تفکر می ماند، اسم فلسفه می ماند، معنی لغوی فلسفه می ماند، فلسفه به معنی ای که در ذهن همه ماست و به صرافت طبع چيزی از آن می فهميم از ميان نمی رود. ولی فلسفه قبل از تجدد بوده است. اتفاقا تجدد وقتی می آيد مقداری با فلسفه ناسازگاری می کند، تند خويی می کند، بد خلقی می کند، تحريفش می کند. بايد کتاب را بخوانيد." دکتر داوری آنگاه به ريشه های تجدد اشاره کرد و گفت: "آقای دکتر مجتهدی حق دارند، کسی فکر نکند که فلسفه تجدد است اما در تجدد، فلسفه ظهور داشته است. تجدد ارتباط و نسبتی دارد با فلسفه. تجدد فلسفه نيست. تجدد را بودلر آورده است. فيلسوفان کاری به تجدد نداشتند. بحث و اصطلاح مدرنيته را بودلر مطرح کرده است. قرن هيجدهم قرن پايه گذاری تجدد است و اين کتاب تاريخ مختصر تفکر قرن هيجدهم است. از تلخيص مقدمه دائرة المعارف شروع می شود، به ولتر و روسو می رسد و بالاخره چند فصل آخر مربوط به کانت است. اينها نامداران و فيلسوفان قرن هيجدهم اند. مظاهر فلسفه قرن هيجدهم اند." دکتر داوری به آن بخش از کتاب که درباره ولتر در ايران است اشاره کرد و گفت: در دوره ناصری دو رساله راجع به ولتر نوشته شده است. يکی از آنها ( نوشته اعمتادالدوله؟ ) نسبتا دقيق است و يکی هم بسيار مضحک و مسخره است چون ولتر را لات و عرق خور و چاقوکش معرفی می کند. من بعدها خيلی به اين موضوع فکر کردم و حدس می زنم اگر اين حرف ها بتواند منشايی داشته باشد اين است که ولتر بسيار تلخ و صريح بود و گاهی شايد حرف های تلخ و زشت می زده است. من آن رساله را که دکتر مجتهدی تلخيص کرده، ديده ام ... اين هم لازم بوده است که ما بدانيم که ولتر را چگونه شناختيم. اين بخشی از تاريخ آشنايی ما با فلسفه و تمدن غربی است. نکته اين است که اگر بخواهيد تجدد را بشناسيد بايد منورالفکری يا به تعبير رايج، روشنگری را بشناسيد. اصلا تجدد از آنجا برخاسته است. منورالفکری فلسفه نيست اما تجدد منورالفکری است و منورالفکری تجدد است. تجدد با قدرت پيدا کردن ايدئولوژی آغاز می شود. قرن هيجدهم فلسفه را ايدئولوژيک می کند، دين را ايدئولوژيک می کند. فلسفه و ايدئولوژی در اين قرن با هم خلط می شود." به گفته دکتر داوری اگر کانت نبود شايد غلبه ايدئولوژی بر فلسفه چنان شدتی پيدا می کرد که فلسفه بيشتر از اين مهجور می شد: "اين کانت است که فلسفه را از چنگال ايدئولوژی بيرون می آورد. دالامبر، مريد فرانسيس بيکن است. در اين کتاب هم موضوع روشن است. بيکن نمی خواست فلسفه را به دامن ايدئولوژی بياندازد چون هنوز تصوری از ايدئولوژی نداشت. دالامبر هم هنوز با ايدئولوژی آشنا نبود. اما دالامبر، فرانسيس بيکن را چنان تفسير می کند که فلسفه به ايدئولوژی تبديل می شود. ما هم اکنون بسيار قرن هيجدهمی فکر می کنيم. وقتی در اروپا قرن هيجدهم مورد سوال قرار گرفته، اينجا قرن هيجدهم برايمان مطلق است. افکار و حرف های قرن هيجدهم تازه تر شده اما ما همان حرف ها را می زنيم و آن حرف ها برايمان مطلق است و حقايق بی چون و چرايی است که اگر کسی بگويد من نمی فهمم چرا اين طور است می گويند شما علم ستيز و خرد ستيز هستيد." دکتر داوری در پايان گفت: " کتاب آقای دکتر مجتهدی قرن هيجدهم را به شما معرفی می کند. بحث تجدد در ضمن مطالب کتاب هست اما موضوع کتاب بحث در ماهيت تجدد نيست. حتا بحث در نسبت فلسفه و تجدد هم نيست. من معتقدم که تجدد با فلسفه به وجود آمده است. اگر بيکن و دالامبر و کانت نبودند تجدد به وجود نمی آمد. خلاصه کنم اگر بخواهيد درس فلسفه قرن هيجدهم را بخوانيد کتاب "فلسفه و تجدد" کتاب خوبی است. مطالب به روشنی بيان شده است. موضع گيری نشده است. رد و اثبات در اين کتاب کم می بينيد. در همه اين زمنيه ها آقای دکتر مجتهدی نظر دارند اما اين کتاب را ننوشته اند که مثلا روسو را رد بکنند يا ولتر را اثبات بکنند. کتاب گزارش روشن منقحی است از منورالفکری که ما می توانيم چهره ای از خودمان را هم در آن ببينيم." خدمات