ఎనిమిది లక్షల మందిని బలితీసుకున్న మారణహోమం నుంచి ఆ ఇద్దరు చిన్నారులు ఎలా బతికి బయటపడ్డారో తెలుసా
రువాండాలో 1994లో జరిగిన హింస వల్ల జనం ప్రాణాలు అరచేతిలో పెట్టుకుని చెట్టుకొకరు పుట్టకొకరుగా పరుగులు తీశారు. అప్పుడు దాదాపు శాశ్వతంగా దూరమైపోయారని అనుకున్న ముగ్గురు చిన్నారుల కథ ఇది.
మారణహోమం తర్వాత వేలాది చిన్నారులు రువాండా నుంచి పారిపోయి శరణార్థ శిబిరాలకు చేరారు సొంత ఊళ్లకు తిరిగి వెళ్లాలంటేనే భయంతో వణికిపోయిన వారిలో ఒక రేడియో కార్యక్రమం ఎలా ధైర్యం నింపింది? చనిపోయారని అంతా ఆశలు వదులుకున్న పిల్లలను దశాబ్దాల తర్వాత వారి కుటుంబంతో ఈ కార్యక్రమం ఎలా కలిపిందో కూడా ఇది చెబుతుంది. మేనల్లుళ్లు కనిపించకుండాపోయిన 25 ఏళ్ల తర్వాత బీబీసీతో మాట్లాడిన థియోగిని కోరెగెర్ "ఈ కార్యక్రమం మాలో మళ్లీ ఆశలు నింపింది. మేం చేరలేని చోటుకు మా సందేశాన్ని చేర్చింది" అన్నారు. ఈ కథ రువాండాలో మారణహోమం ముగిశాక, వంద రోజుల పాటు హత్యలు, అత్యాచారాలు కొనసాగిన తర్వాత మొదలైంది. ఒక అంచనా ప్రకారం అప్పటి హింసలో 8 లక్షల మంది టుట్సిస్, హుతూస్ చనిపోయారు. ప్రాణాలు కాపాడుకోడానికి కొన్ని లక్షల మంది పారిపోయారు. వీరిలో లక్షా 20 వేల మంది పిల్లలు కూడా ఉన్నారు. ఆ భయంకర క్షణంలో వారందరూ తమ కుటుంబాలకు దూరమయ్యారు. భయంభయంగా సరిహద్దులు దాటిన 40 వేల మంది పిల్లల్లో ముగాబో, అతడి తమ్ముడు టుయిషిమిరె కూడా ఉన్నారు. అప్పుడు ఏడేళ్ల వయసున్న ముగాబో తన కుటుంబాన్ని చూసుకోవాల్సిన పెద్దగా మారాడు. అతడి తల్లి చనిపోయే ముందు పొత్తిళ్లలో ఉన్న తమ్ముడు టుయిషిమిరెను జాగ్రత్తగా చూసుకోమని ముగాబేకు అప్పగించింది. ముగాబో(ఎడమ), టుయిషిమిరె కాంగోలో ఉన్నప్పుడు రెడ్ క్రాస్ తీసిన ఫొటో రక్తపాతం జరిగినప్పుడు పారిపోయిన ఆ ఇద్దరూ తర్వాత ప్రస్తుత రిపబ్లిక్ కాంగో ప్రాంతానికి చేరారు. రువాండా సరిహద్దుల్లో ఉన్న ఒక శరణార్థుల శిబిరంలో తలదాచుకున్నారు. "మేం అప్పుడు బిక్షమెత్తుకుని, టమోటాలు, చేపలు అమ్ముకుంటూ జీవించి ఉండచ్చు, కానీ అలా చేయలేదు" అని ముగాబో చెప్పాడు. కానీ శరణార్థుల శిబిరాలు ప్రమాదకరంగా ఉండేవి. మారణహోమం నుంచి బయటపడ్డ లక్షలమంది అక్కడే తలదాచుకునేవారు. దాంతో అక్కడ కలరా లాంటి వ్యాధులు ప్రబలాయి. తిరిగి ఇళ్లకు చేరుకోవాలనే ఆశ తీరకముందే వారిలో కొన్ని వేల మంది చనిపోయారు. "ఆ శిబిరాలు చాలా ఘోరంగా ఉండేవి. ఎక్కడ చూసినా జనం రకరకాల వ్యాధులతో బాధపడుతుండేవారు" అని కుటుంబంతో కలిసి పారిపోయి కిలోమీటర్ల దూరం వచ్చేసిన రినె ముకురువబూ చెప్పాడు. ఒక విధంగా చెప్పాలంటే రినె అదృష్టవంతుడు. 1994లో టాంజానియాకు చేరుకున్న సమయంలో, అతడి కుటుంబంలో అందరూ కలిసే ఉన్నారు. కానీ తర్వాత అతడి తండ్రి కనిపించకుండా పోయాడు. జబ్బు పడ్డవారికి సాయం చేసేందుకు ఒక క్లినిక్ ఏర్పాటు చేసిన తల్లి అదే క్యాంపులో మరణించింది. కుటుంబంలో అతడితోపాటు తమ్ముడు ఫాబ్రిస్, సోదరి మాత్రమే మిగిలారు. తర్వాత కొన్ని క్షణాలకే ఐదేళ్ల రెనీ ఒంటరివాడైపోయాడు. టాంజానియా శరణార్థ శిబిరంలో కుటుంబాన్ని కోల్పోయిన రెనె 1994లో మారణహోమం ముగిశాక గాయాలు నయం చేయడం, బాధితుల కడుపు నింపడం, వేల మందికి ఆశ్రయం కల్పించడం లాంటివి మానవతా సాయం అందించే సంస్థలకు సవాలుగా మారింది. శిబిరాల్లో భారీగా ఉన్న పిల్లల్ని వారి కుటుంబాల దగ్గరికి ఎలా చేర్చాలన్నది వారికి ఎదురైన మరో ముఖ్యమైన సమస్య కానీ, అప్పట్లో ఇంటర్నెట్, మొబైల్ ఫోన్స్ ఏవీ ఉండేవి కావు. ఏవైనా ఘర్షణలు జరిగితే జనం కట్టుబట్టలతో పారిపోతారు. అలాంటప్పుడు ఎక్కడికో వెళ్లిపోయిన కుటుంబాలను ఎక్కడ వెతకాలి. పిల్లలను వారితో ఎలా చేర్చాలి. "1994లో ఈ మారణహోమం జరిగినప్పుడు బీబీసీ స్వాహిలి సేవలకు మేనేజర్‌గా ఉన్న నెవిల్లే హార్మ్స్‌కు ఒక ఐడియా వచ్చింది. విడిపోయిన కుటుంబాలను కలిపేందుకు ఆయన ఒక లైఫ్‌లైన్ ప్రాజెక్ట్ ప్రారంభించాలని అనుకున్నారు" అని అప్పట్లో ఆయన సహచరుడు యూసఫ్ ముగెంజి చెప్పారు. ఆ ప్లాన్ ప్రకారం రువాండాలో 15 నిమిషాలు వచ్చే ఒక చిన్న కార్యక్రమం ప్రసారం చేయాలని బీబీసీ నిర్ణయించింది. న్యూస్ బులెటిన్ అయిపోగానే, శరణార్థులు తప్పిపోయిన తమ కుటుంబ సభ్యుల గురించి చెప్పిన టేపులు వినిపించేవారు. అది అంత సులభం కాదు. రెడ్ క్రాస్, సేవ్ ది చిల్డ్రన్, ఐక్యరాజ్యసమితి లాంటి స్వచ్ఛంద సంస్థలు అప్పుడు బీబీసీకి సాయం అందించాయి. శిబిరాల్లో తాము రికార్డ్ చేసిన టేపులను బీబీసీ స్టూడియోకు పంపించేవి. "శరణార్థ శిబిరాల్లో ఉన్న వారి మాటలు రికార్డ్ చేసి పంపిన టేపులను మేం ప్లే చేసేవాళ్లం" అని అప్పట్లో ఒక కార్యక్రమానికి వ్యాఖ్యాతగా పనిచేసిన ముగెంజి చెప్పారు. ఆ కార్యక్రమానికి 'గహుజమిర్యాంగో' అంటే 'కుటుంబాలను కలపడం' అనే పేరు పెట్టారు. 25 ఏళ్ల క్రితం ఆ దీనిని మొట్టమొదటిసారి ప్రసారం చేశారు. నిజానికి బీబీసీ రువాండా కార్యక్రమం మూడు నెలలపాటే నడిపించాలి. కానీ అది అలా కొనసాగుతూనే వచ్చింది. రువాండా వైపు తిరిగి వెళ్తున్నప్పుడు రెనె తన కుటుంబాన్ని చివరిసారి చూశాడు. ఆ తర్వాత వాళ్లు కనిపించలేదు. ఆరోజు మీరు పిల్లాడిగా తప్పిపోయింది మీకు గుర్తుకొస్తోందా అని అడిగితే.. " ఆరోజు నేను ఏడుస్తున్నా.. భయమేస్తోంది. నా చుట్టూ చాలామంది ఉన్నారు. కానీ మా వాళ్లెవరూ కనిపించలేదు" అని రెనె చెప్పాడు. తర్వాత అతడిని సహాయ సిబ్బంది చుట్టుముట్టారు. అతడు మాట కోల్పోయాడు. "వాళ్లు నన్ను నా పేరు, నా చిరునామా అడిగారు. కానీ ఆ షాక్‌లో నా నోట మాటరాలేదు. మాట్లాడలేకపోయాను" అని రెనె తెలిపాడు. రెనెను కూడా కుటుంబాలకు దూరమైన మిగతా పిల్లలున్న ఒక అనాధాశ్రమానికి పంపించారు. అతడు అక్కడ కొన్ని నెలలు మాట్లాడలేకపోయాడు. కానీ అతడిని ఒక కుటుంబం దత్తత తీసుకోవడంతో రెనె తన బాధను మర్చిపోయే ప్రయత్నం చేశాడు. అప్పుడే చాలాదూరం నుంచీ వచ్చిన ఒక సందేశం అతడికి చేరింది. "మా పక్కింట్లో ఉన్న ఒక వ్యక్తి.. పరిగెత్తుకుంటూ వచ్చి, వాళ్లు రేడియోలో నీ పేరు చదువుతున్నారు అని నాకు చెప్పాడు. నేను పరిగెత్తుకుంటూ ఆ ఇంట్లోకి వెళ్లా. వాళ్లు మా పేర్లు చదువుతున్నారు" అని రెనె చెప్పాడు. ముగాబో, టుయిషిమిరె మొదట తిరిగి ఇంటికి వెళ్లడానికి భయపడ్డారు కాంగోలో ఇద్దరు పిల్లలు ఒంటరిగా ఉంటున్నట్టు రెడ్ క్రాస్ గుర్తించిన ఒక ఫొటోను బీబీసీకి చూపిస్తూ ముగాబో "నాకు నా పేరు గుర్తు లేదు, కానీ నాకు నా తమ్ముడి పేరు టుయిషిమిరె అని గుర్తుంది" అని చెప్పాడు. కానీ కిగలిలోని వాళ్ల మామయ్య థియోగిని రేడియోలో ఆ మాటలు విన్నాడు. "బీబీసీలో ఆ మాట వినగానే.. నాకు అది స్వర్గం నుంచి వచ్చిన సందేశంలా అనిపించింది. ఎందుకంటే ఇక్కడ రువాండాలో ఎలాంటి సమాచార వ్యవస్థ లేదు. మాకు ఎక్కడనుంచీ ఏ సందేశాలూ అందేవి కావు" అని థియోగిని చెప్పారు. కానీ పిల్లలను తిరిగి కుటుంబాల దగ్గరకు చేర్చే సుదీర్ఘ ప్రయాణంలో పేర్లు రేడియోలో వినిపించడం ఒక అడుగు మాత్రమే. శిబిరాల్లో ఉన్న పిల్లలు తిరిగి వారి స్వస్థలాలకు వెళ్లడానికి భయపడుతుండడంతో వారికి మరో సమస్య ఎదురైంది. "నేను రువాండా నుంచి మా మామయ్య రాసిన లెటర్ చదివాను. ఆయన మమ్మల్ని చూడాలని ఉందని రాశారు. కానీ నేను తిరిగి రానని చెప్పేశాను. మా అమ్మ, నాన్న అక్కడ నా కళ్ల ముందే చనిపోయారు. మళ్లీ అక్కడికెలా వెళ్లగలను" అని ముగాబో చెప్పాడు. అక్కడ అతడికి ఇంకో సమస్య కూడా ఉంది. మారణహోమం ముగిసిన తర్వాత రువాండాలో అధికారంలోకి వచ్చిన టుట్సీ రెబల్ ఆర్మీలో అతడి మామయ్య జవాను. ఆ సైనికులంటే ముగాబోకు చిన్నపటి నుంచీ అసహ్యం. కానీ వాళ్ల మామయ్య మరో ప్రయత్నం చేశాడు. ఆయన తనతోపాటు, ముగాబో మిగతా సోదరులు ఉన్న ఒక ఫొటోను అతడికి పంపించాడు. అంతే.. అడవిలో ఏడాది గడిపిన తర్వాత ముగాబో, టుయిషిమిరె తిరిగి తమ ఇల్లు చేరారు. తమ్ముడు ఫాబ్రిస్‌తో రెనె, వీరంతా 2012లో తిరిగి కలిశారు రేడియోలో పేరు విన్నా, తిరిగి ఇంటికెళ్లాలని ఎందుకు అనిపించడం లేదో రెనెకు తెలీడం లేదు. బహుశా భయం వల్లే అనుకుంటున్నాడు. తనను దత్తత తీసుకున్న కుటుంబంతో సంతోషంగా ఉండచ్చని అతడికి తెలుసు. బహుశా అది సురక్షితం కూడా. కానీ, అక్కడ ఎవరైనా తన కోసం ఎదురుచూస్తున్నారేమో అనే ఒక చిన్న ఆశ అతడి మనసును తొలిచేసేది. "అలా మనసులో ఎప్పుడూ అనిపించేది. నేను మళ్లీ నా పేరును రేడియోలో వినాలని అనుకునేవాడిని. కానీ అది మళ్లీ రాలేదు" అని రెనె చెప్పాడు. ఆ కోరికే తన పేరు దూరం చేసుకోకూడదని అతడు అనుకునేలా చేసింది. దత్తత తీసుకున్న కుటుంబం పేరు మార్చుకోమని చెప్పినా రెనె వినలేదు. 15 ఏళ్ల తర్వాత రెనె అదే పేరుతో ఫేస్‌బుక్‌లోకి వచ్చాడు. ఎప్పటికైనా, ఎవరోఒకరు తనను గుర్తుపడతారులే అనుకున్నాడు. కానీ కొన్ని గంటల్లోనే అతడి ఎదురుచూపులు ఫలించాయి. ఫేస్‌బుక్‌లోకి వచ్చిన తర్వాత రోజే, అతడి బంధువులు రెనెను గుర్తుపట్టారు. "1995లో మేం రెనెను వెతకాలని ప్రయత్నించాం. కానీ ఎక్కడున్నాడో తెలుసుకోలేకపోయాం. తను ఇక ప్రాణాలతో లేడనే అనుకున్నాం. 18 ఏళ్ల తర్వాత తను ఇంకా బతికే ఉన్నాడని తెలీగానే మాకు అద్భుతం అనిపించింది" అని రెనె మామయ్య చార్లెస్ బీబీసీకి చెప్పారు. రెనె కజిన్ ఆలివర్ అతడిని పేస్‌బుక్‌లో గుర్తించాడు. చనిపోయాడనుకున్న మీ అబ్బాయి బతికే ఉన్నాడని అతడి కుటుంబంలో చెప్పాడు. కానీ, అతడు ఇప్పుడు పెద్దవాడైపోయాడు. దాంతో అది అతడేనా అని కాస్త సందేహించింది. "నువ్వు మీ తమ్ముడులా కనిపిస్తున్నావు, అది నువ్వే, సందేహమే లేదు" అని ఆలివర్ మొదటిసారి రెనెను కలిసినప్పుడు చెప్పాడు. అన్నదమ్ములిద్దరూ విడిపోయిన తర్వాత తన తమ్ముడు బతికే ఉన్నాడని రెనెకు తెలియడం అదే మొదటిసారి. మామయ్య థియోజినితో ముగాబె, టుయిషిమిరె రేడియో ప్రసారాలే కాదు పిల్లలను కుటుంబాలతో కలపాలని రెడ్ క్రాస్, స్వచ్చంద సంస్థలు కూడా ప్రయత్నించాయి. కుటుంబాలతో వారిని కలిపేందుకు పిల్లల ఫొటోలు తీసి, వారి పేర్ల జాబితాలు రూపొందించేవారు. వాటిని ఒక్కో గ్రామంలో పంచేవారు. అలా, ఒక అంచనా ప్రకారం తాము 70 వేల మందిని తిరిగి వారి కుటుంబాలతో కలపగలిగామని కిగలిలోని రెడ్ క్రాస్ ఇంటర్నేషనల్ కమిటీ అధికారి ఎస్పెరన్స్ హిటిమానా చెప్పారు. కానీ వారి పని ఇప్పటికీ కొనసాగుతోంది. "నేను ఇప్పటికీ నెలకు రెండు, మూడు కేసులు చూస్తుంటాను. కొన్ని కేసుల్లో మేం వారి కుటుంబాలను వెతకడంలో సక్సెస్ అవుతున్నాం. కొన్ని కేసుల్లో మాత్రం ఎలాంటి పురోగతి ఉండదు. వేరే దారి లేక, ఇక మేం ఏం చేయలేం అని వారికి చెప్పేస్తుంటాం" అని ఆమె బీబీసీకి చెప్పారు. ఇక బీబీసీ రువాండా రేడియో సర్వీస్ విషయానికి వస్తే అది ఇప్పటికీ కొనసాగుతోంది. కానీ తప్పిపోయిన వారి పేర్లను మాత్రం చదవడం లేదు. ఇప్పుడు దానిలో చర్చా కార్యక్రమాలు ప్రసారం అవుతుంటాయి. బీబీసీ అక్కడ డిజిటల్ సేవలు కూడా ప్రారంభించింది. ఆ సమయంలో కుటుంబాలను కలపడానికి ప్రయత్నించిన ముగెంజి ఇప్పుడు బీబీసీ గ్రేట్ లేక్స్ సర్వీస్‌లో పనిచేస్తున్నారు. 25 ఏళ్ల క్రితం చేసిన దానిని ఆయన ఇప్పటికీ గర్వంగా భావిస్తుంటారు. కానీ, కిగలిలో మామయ్య, తమ్ముడితో కలిసి ఉంటున్న రెనె లాంటి వారికి, మామయ్య థియోగిని దగ్గర ఉంటున్న ముగాబో, టుయిషిమిరె లాంటి సోదరులకు అదంతా ఎలా మొదలైందో ఇప్పటికీ గుర్తుంది. అప్పటి ప్రసారాల గురించి థియెగెనె ఒకే మాట చెబుతారు. "బీబీసీ లేకుంటే, వాళ్లు మాకు ఎప్పటికీ దక్కేవారు కాదు". ఇవి కూడా చదవండి: (బీబీసీ తెలుగును ఫేస్‌బుక్, ఇన్‌స్టాగ్రామ్‌, ట్విటర్‌లో ఫాలో అవ్వండి. యూట్యూబ్‌లో సబ్‌స్క్రైబ్ చేయండి.)