कोरोना लॉकडाऊन : घरकामानं वैतागलेल्या बायकांनी थेट नरेंद्र मोदींकडे केली नवरोबांची तक्रार
कोरोना विषाणूच्या प्रादुर्भावामुळे देशभरात सगळीकडे लॉकडाऊन लागू करण्यात आला. या काळात घरातली सगळी माणसं घरातच होती. अशावेळी घरातली कामं कुणी केली? असा प्रश्न विचारला तर वाद होऊ शकतो.
सुबर्णा घोष परंतु खरं उत्तर हेच, की घरातल्या महिलेने ही कामं करण्यात मोलाचा वाटा उचलला आहे. लॉकडाऊनमुळे भारतीय घरांमधलं जेंडर पॉलिटिक्स खऱ्या अर्थाने उघड झालं आहे. आपल्या देशात घरातली कामं बरीच असतात. स्वयंपाक करणं, भांडी घासणं, केर काढणं, लादी पुसणं, कपडे धुणं वगैरे. पाश्चिमात्य देशांमध्ये बहुतांश घरांमध्ये डिशवॉशर्स, व्हॅक्यूम क्लिनर्स, वॉशिंग मशीन्स अशी यंत्रणा असते. आपल्याकडे ताटवाट्या, चमचे, पातेली, कढई, डाव हे सगळं स्वतंत्रपणे धुवावं म्हणजेच साफ करावं लागतं. वॉशिंग मशीन नसेल तर कपडे हाताने रगडून धुवावे लागतात. केरसुणीने संपूर्ण घराचा केर काढून मग लादी पुसावी लागते. हे करतानाच घरी बच्चेकंपनी असेल तर त्यांच्याकडे पाहावं लागतं. घरात कोणी ज्येष्ठ मंडळी असतील तर त्यांची काळजी घेणं ओघाने आलंच. भारतातल्या हजारो घरांमध्ये ही कामं करण्यासाठी ताई, मावशी, अक्का येतात. दर महिन्याला विशिष्ट पगार देऊन त्यांना काम दिलं जातं. या महिला स्वयंपाकाचं बघतात, केर-लादीचं बघतात, लहान मुलांचं संगोपनही करतात. काही महिला दिवसातले काही तास हे काम करून जातात, काही ठिकाणी पूर्णवेळ असतात. परंतु लॉकडाऊन काळात बाहेर जाण्यावर निर्बंध आल्याने या महिला कामावर जाऊ शकल्या नाहीत. या महिला कामाच्या ठिकाणी पोहोचू न शकल्याचा परिणाम म्हणजे अनेक घरांमध्ये ही कामं करणार कोण यावरून झाली वादावादी आणि भांडणं. याचीच परिणती म्हणजे change.org या वेबसाईटवर एका महिलेनं ऑनलाईन याचिका दाखल केली. या महिलेचं म्हणणं आहे, पंतप्रधान मोदी, पुरुषांना घरातली कामं करायला सांगा. पुरुष घरातली कामं का करत नाहीत? वॉशिंग मशीन लावण्याचं काम असो किंवा सिलिंडर जोडण्याचं. बहुतांश पुरुष मंडळी ही कामं का करत नाहीत? असा सवाल या याचिकेतून विचारण्यात आला आहे. स्वयंपाक करून तसंच घराची साफसफाई, कपडे धुणं यांनी वैतागलेल्या सुबर्णा घोष यांनी ही याचिका दाखल केली आहे. घरातली कामं करताना सुबर्णा वर्क फ्रॉम होमही करत आहेत. पंतप्रधानांनी पुढच्या भाषणात हा मुद्दा मांडावा असं त्यांना वाटतं. भारतीय पुरुषांनी घरातल्या कामांमध्ये हातभार लावावा, असं पंतप्रधानांनी सांगावं असं त्यांना वाटतं. हा एक मूलभूत प्रश्न आहे. अधिकाअधिक लोक यावर का बोलत नाहीत? असा सवाल त्यांनी केला. सुबर्णा यांच्या याचिकेला 70,000 जणांनी पाठिंबा दिला आहे. यावरून देशातल्या बहुतांश घरांमध्ये लिंगनिहाय कामांमध्ये किती असमानता आहे हे दिसून येतं. भारतात घरकाम ही स्त्रियांची जबाबदारी समजली जाते. आंतरराष्ट्रीय कामगार संघटनेच्या अहवालानुसार, 2018 मध्ये शहरी भागातल्या महिलांनी ज्याच्यासाठी पैसे मिळत नाही म्हणजेच घरातल्या कामांसाठी दररोज 312 मिनिटं घालवल्याचं स्पष्ट झालं आहे. याच कामांसाठी पुरुषांनी मात्र केवळ 29 मिनिटं खर्च केली आहेत. गावांमध्ये महिलांनी याकरता दररोज 291 मिनिटं व्यतीत केली तर पुरुषांनी केवळ 32 मिनिटं दिली आहेत. मुंबईत राहणाऱ्या सुबर्णा यांच्या घरी वेगळी परिस्थिती नाही. घरात जे अनुभवलं त्यातूनच याचिका मांडावी असा विचार आला असं सुबर्णा यांनी बीबीसीला सांगितलं. माझ्याप्रमाणे आजूबाजूच्या अनेक महिलांची हीच स्थिती आहे. घरातल्या कामाचा बोजा महिलेवरच येऊन पडतो. मी स्वयंपाक करते, घराची साफसफाई करते, अंथरुण आवरते, कपडे धुते, वाळलेल्या कपड्यांच्या घड्या घालून ठेवते. सुबर्णा यांचे पती बँकेत काम करतात. नवरा घरकामात मदत करणाऱ्यांपैकी नाही. माझी मुलं कधीकधी घरकामात मदत करतात, असं सुबर्णा सांगतात. सुबर्णा चॅरिटी संस्थेचं काम करतात. लॉकडाऊन काळात विशेषत: एप्रिल महिन्यात घरातली कामं करून थकून गेल्याने कामावर परिणाम झाल्याचं त्या सांगतात. मी दमून जायला होत असे. घरात कोणी काय करायचं हे सगळंच बदलून गेलं होतं. बाकी कोणी कामात हातभार लावत नाहीये याबाबत बोलूनही दाखवलं. मी खूप चिडचिड केली. त्यावर घरचे म्हणाले, मग कामं करू नकोस. सुबर्णा यांनी घरच्यांचं म्हणणं ऐकलं. मे महिन्याच्या सुरवातीच्या दिवसांमध्ये मी भांडी घासली नाहीत, कपडे धुतले नाहीत. बेसिनमध्ये भांड्यांचा गाडा पडला होता. कपड्यांचा ढीग साठतच गेला. नवरा आणि मुलांना परिस्थितीचं गांभीर्य कळलं आणि त्यांनी हळूहळू कामं करायला घेतली. पितृसत्ताक मानसिकतेचा परिणाम? नवऱ्याने घरातल्या कामांमध्ये मदत करायला सुरुवात केली. घरातल्या कामाच्या बोज्याने ऑफिसच्या कामावर परिणाम होत असल्याचं त्याच्या लक्षात आलं. आपल्या संस्कृतीत, समाजात जी शिकवण रुजवली जाते त्याचा पुरुष बळी ठरतात. घरची कामं करण्याचं त्यांना कधी शिकवलंच जात नाही. त्यांना हे काम समजावून देण्याची आवश्यकता आहे. सुबर्णा घोष यांचा मुलगा आणि मुलगी घरकामात मदत करताना याचं कारण बहुतांश भारतीय घरांमध्ये पितृसत्ताक समाजात, मुलींना लहान वयापासून घरातली कामं करायला शिकवलं जातं. त्यांनी गृहकृत्यदक्ष व्हावं यासाठी सगळा खटाटोप असतो. घरचं काम ही महिलांची जबाबदारी आहे असं बिंबवलं जातं. त्यांना नोकरी किंवा व्यवसाय करायचा असेल तर त्यांना घरचं काम आणि ऑफिसचं काम अशी दुहेरी कसरत सांभाळावी लागेल. लहानपणी मी घरातली सगळी कामं करत असे, स्वयंपाकघरात आईला मदत करत असे, असं पल्लवी सरीन यांनी म्हटलं आहे. याबाबत मी माझ्या मित्रमैत्रिणींना फेसबुकवर विचारलं. माझा भाऊ स्वत:चं जेवण वाढूनही घेत नसल्याचं त्यांनी सांगितलं. ज्यांच्या घरी पुरुष मंडळी घरातली कामं करतात त्या घरांमधले पुरुष परदेशात राहणारे होते किंवा परदेशात राहून आलेले होते. भारतीय पुरुष घरातल्या कामात हातभार लावत नसल्याचंच चित्र होतं. घरातली कामं ही महिलांचीच जबाबदारी आहे असं ठसवलं जातं असं उपासना भट यांना वाटतं. पुरुषांनी घरातल्या कामांमध्ये हातभार लावण्याची इच्छा दर्शवली तरी आईवडील किंवा सासूसासरे समोर असताना ते किती काम करू शकतात? तसं झालं तर खऱ्या अर्थाने आपला समाज प्रागैतिक झाला असं म्हणावं लागेल. अनेक पुरुष घरातल्या कामांमध्ये मदत करतात पण आईवडील किंवा सासूसासरे असताना इकडची काडी तिकडे करत नाहीत. ऑक्सफॅमच्या अहवालानुसार, भारतीय महिला तसंच मुली दररोज तीन दशलक्ष तास घरातल्या कामांवर खर्च करतात. यासाठी त्यांना एक रुपयाही मिळत नाही. जर या कामाचं पैशात मूल्यांकन करायचं ठरवलं तर या महिला करोडोपती होतील. परंतु प्रत्यक्षात घरातल्या कामाला ऑफिसमधल्या कामाप्रमाणे पैशात तसंच सामाजिकदृष्ट्याही गणलं जात नाही. महिला ही कामं आवडीने करतात असं म्हटलं जातं. सुबर्णा यांना मात्र थोडं वेगळं वाटतं. मी माझ्या आईला, काकू, आत्या यांना घरातली कामं करताना पाहिलं आहे. मी त्यांच्याप्रमाणे ही कामं करू शकणार नाही असं मला वाटायचं. सुबर्णा यांचं लग्न झाल्यानंतर घरातली कामं कोण करणार हा प्रश्न घरी येणाऱ्या सेविकांमुळे सुटला. त्यामुळे घरातल्या कामांमध्ये लिंगसमानता असल्याचं फसवं चित्र उभं राहिलं. स्वयंपाकाला तसंच साफसफाई करायला येणाऱ्या ताईंमुळे आमच्या घरी भांडणं होत नाहीत, शांतता राहते, असं सुबर्णा सांगतात. कामं होत असल्याने सगळं काही आलबेल आहे असं चित्र दिसतं. लॉकडाऊनमुळे घरात एवढी कामं असतात आणि ती कोण करणार यावरून ताणाताणी होऊ लागली. इतके वर्ष, महिने नांदणारी शांतता कामांच्या पसाऱ्यामुळे भंग पावू लागली. लॉकडाऊनमुळे घरातली सगळीच माणसं घरी असल्याने कामांचा ढीग वाढू लागला. लॉकडाऊनने मला या विषयावर घरातल्यांशी समोरासमोर बोलण्याची संधी मिळाली. त्यातूनच सुबर्णा यांनी याचिकेतून पंतप्रधानांना यावर बोलण्याची विनंती केली आहे. सुबर्णा यांनी आजूबाजूच्या घरांमधील महिलांशी संवाद साधला. घरातली कामं, लहान मुलं, ऑफिसचं काम यामुळे या स्त्रियाही वैतागून गेल्याचं त्यांच्या लक्षात आलं. मात्र काहीजणींना आपला नवरा स्वयंपाकघरात काम करतोय हे पाहणं विचित्र वाटलं. तो कसा जेवण करू शकतो? किंवा घर साफ करू शकतो? असा प्रश्न अनेकींनी मला विचारला. अनेकींना नवरा कामात हातभार लावत नाही याचं फार काही वाटलं नाही. मी केलेला स्वयंपाक तो विनातक्रार खातो हे किती चांगलं आहे असं काहीजणींनी मला सांगितलं. हा विषय इतका घरकेंद्रित आणि चार भिंतींपुरता असल्याने त्यावर उघडपणे फार कोणी बोलत नाही, असं सुबर्णा यांना वाटतं. जेव्हा तुमचा नवरा, वडील-सासरे, भाऊ यांचाच मुद्दा निघतो तेव्हा त्यांना तुम्ही कसे प्रश्न विचारणार? मला चांगली बायको व्हायचं आहे हेही महिलांच्या डोक्यात असतं. मी अशा याचिका दाखल करते आहे, असं नवऱ्याला सांगितल्यावर त्याने पाठिंबा दिला असं सुबर्णा सांगतात. नवऱ्याच्या मित्रांनी माझी चेष्टा केली. तू घरातली थोडी कामं का करत नाहीस, तुझी बायको याचिका टाकून पंतप्रधान मोदींना देशभरातल्या पुरुषांना घरातल्या कामासंदर्भात आवाहन करायला सांगते आहे, असं नवऱ्याच्या मित्रांनी त्याला सांगितलं. त्याने खूपच खेळकरपणे स्वीकारलं. देशातले बहुतांश पुरुष आपल्या बायकोपेक्षा पंतप्रधान मोदींचं ऐकत असल्याने बायको याचिकेतून त्यांना विनंती करत असल्याचं नवऱ्याने सांगितलं. सुबर्णा यांच्या याचिकेवर सोशल मीडियावर काहीजणांनी टीकाही केली. घरातली कामं यासारख्या चार भिंतीतल्या विषयाकरता पंतप्रधान मोदींना त्रास देण्यावरून अनेकांनी सुबर्णा यांच्यावर टीका केली. भारतीय महिलांनी घरातली कामं करावीत असं मला काहींनी लिहून पाठवलं. आम्ही ही कामं करतोच. पण मग पुरुष का करत नाहीत? पंतप्रधान मोदी खरंच याविषयावर जाहीरपणे बोलतील का? याबाबत सुबर्णा यांना विचारलं. त्यावर त्या म्हणाल्या, "मी आशावादी आहे. पंतप्रधान मोदी महिला वर्गात अतिशय लोकप्रिय आहेत. त्यामुळे महिलांशी निगडीत महत्त्वाच्या विषयावर त्यांनी बोलायला हवं. पाऊस सुरू झाल्यावर त्यांनी सर्दी-खोकला-ताप याच्याविषयी सांगितलं. मग ते घरातल्या कामांमध्ये लिंगसमानतेवर का बोलू शकत नाहीत?" हे वाचलंत का? (बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम, यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.'बीबीसी विश्व' रोज संध्याकाळी 7 वाजता JioTV अॅप आणि यूट्यूबवर नक्की पाहा.)