शेतकरी आत्महत्या: 'सोयाबीन उगवलं नाही, असं माझा भाऊ 8 दिवस सांगत होता, शेवटी त्याने जीव दिला'
"तो 8 दिवसांपासून सगळ्यांना एकच सांगत होता की, सोयाबीन उगवली नाही, सोयाबीन उगवली नाही. सगळं करून झालं, पण कुणीच लक्ष दिलं नाही. शेवटी माझ्या भावानं आत्महत्या केली."
मालनबाई शिंदे, विष्णू शिंदे यांच्या आई दत्तात्रय शिंदे बोलत होते तेव्हा त्यांचा कंठ दाटून आल्याचं जाणवत होतं. शेतात पेरलेलं सोयाबीनचं बियाणं न उगवल्यामुळे परभणी जिल्ह्यातल्या पाथरी तालुक्यातील मर्डसगाव येथील शेतकरी विष्णू शिंदे (39) यांनी आत्महत्या केली आहे. दत्तात्रय शिंदे हे विष्णू शिंदे यांचे मोठे भाऊ आहेत. बीबीसी मराठीशी बोलताना त्यांनी सांगितलं, "माझ्या भावानं 15 दिवसापूर्वी सोयाबीन पेरलं होतं. पण ते उगवलंच नाही. त्याला याचं खूप टेन्शन आलं. सोयाबीन उगवलं नाही असंच ज्याला त्याला म्हणत होता. विष्णू शिंदे "3 एकरात सोयाबीन पेरलं होतं. आमची जमीन जिरायती आहे. दुसरं पीक घेऊ शकत नाही. पीक कर्जासाठी त्यानं अर्ज केला होता, पण बँकेनं आमचा अर्ज मंजूर केला नाही. आता दुबार पेरणीची वेळ आली, तर पैसे आणायचे कुठून असाही प्रश्न त्याच्यासमोर होता. टेंशनमध्ये येऊन त्यानं जीव दिला." विष्णू शिंदे यांनी शुक्रवारी (26 जून) रात्री शेतात गळफास घेऊन आत्महत्या केली. त्यापूर्वी त्यांनी सोयाबीन न उगवल्याची तक्रार जिल्हा कृषी विभागात केली होती. 24 जून रोजी त्यांच्या शेतातील सोयाबीनचा पंचनामा कृषी विभागातील कर्मचाऱ्यांनी केला होता. पण, अद्याप त्याचं पुढे काहीच झालं नसल्याचं दत्तात्रय सांगतात. जगभरातील आकडेवारी - कोरोना व्हायरसचा सर्वाधिक फटका बसलेल्या देशांतील आकडेवारी- ते म्हणाले, "विष्णूनं आत्महत्या करण्यापूर्वीच कृषी अधिकारी शेताचा पंचनामा करून गेले होते. पण, पुढे काही झालं नाही. 26 जूनला आत्महत्येची घटना घडली आणि आज (29 जून) ला तलाठी आणि मंडळ अधिकारी येऊन कुटुंबाची माहिती घेऊन गेले. आता पुढे काय होईल माहिती नाही." विष्णू यांच्या पश्चात आई-वडील, पत्नी आणि दोन मुलं आहेत. अधिकारी काय म्हणतात? विष्णू यांच्या तक्रारीनंतर त्यांच्या शेतातील सोयाबीनचा पंचनामा केला असल्याचं परभणीचे जिल्हा कृषी अधिकारी संतोष आळशे यांनी बीबीसी मराठीला सांगितलं. ते म्हणाले, "विष्णू यांनी सोयाबीनबाबत तोंडी तक्रार दिली होती. त्यानंतर आमच्या कर्मचाऱ्यांनी त्यांच्या शेतातील सोयाबीनचा पंचनामा केला. शेतातले फोटो काढले आहेत आणि आता पुढची प्रक्रिया सुरू आहे." प्रतिनिधिक छायाचित्र पुढची प्रक्रिया काय आहे, असं विचारल्यावर ते म्हणाले, "आम्ही आता पंचनाम्याविषयी संबंधित सोयाबीनच्या कंपनीला माहिती कळवत आहोत. त्यानंतर शेतकऱ्याला किती नुकसान भरपाई द्यायची याचा निर्णय कंपनी घेईल." विष्णू शिंदे यांनी पाथरीतल्या 'बळीराजा कृषी केंद्र' या दुकानातून सोयाबीनच्या 3 थैल्या खरेदी केल्या होत्या. त्यांनी तिथून 'रुची सीड्स' या कंपनीचं सोयाबीनचं बियाणं खरेदी केल्याचं पावतीवर नमूद केलं आहे. बीबीसी मराठीनं या दुकानाचे मालक राजाभाऊ मुदमुले यांच्याशी संपर्क साधला. विष्णू शिंदे यांच्याविषयी विचारल्यावर ते म्हणाले, "विष्णू शिंदे यांनी आमच्या दुकानातून सोयाबीनचं बियाणं खरेदी केलं होतं. पण, आम्ही फक्त कंपनीकडून माल घेतो. डायरेक्ट इंदूरहून हा माल येतो." "शेतकरी जेव्हापासून बियाणं उगवत नसल्याची तक्रार करत आहे, तेव्हापासून आमची विक्री थांबली आहे. दुकानदारांनाही याचा फटका बसला आहे," असंही त्यांनी पुढे सांगितलं. यानंतर रुची सीड्स या कंपनीशी संपर्क साधण्याचा आम्ही प्रयत्न केला, पण अद्याप संपर्क होऊ शकला नाही. बोगस बियाणं ओळखण्याचा उपाय मराठवाडा आणि विदर्भातल्या अनेक शेतकऱ्यांनी सोयाबीनचं बियाणं उगवलं नसल्याची तक्रार केली आहे. त्यामुळे मग सोयाबीनचं बोगस बियाणं ओळखण्यासाठी काही उपाय आहे का हे जाणून घेण्यासाठी आम्ही राष्ट्रीय कृषी संशोधन प्रकल्पाचे सहयोगी संचालक डॉ. सूर्यकांत पवार यांच्याशी संवाद साधला. ते म्हणाले, "एकतर सोयाबीन बियाण्यांच्या बॅगवर बियाण्याच्या उगवण क्षमतेविषयी माहिती दिलेली असते. शेतकरी ही माहिती बघू शकतात. नाहीतर मग खरेदी केलेल्या सोयाबीनच्या एकूण बियाण्यांपैकी 100 दाणे शेतकरी बाहेर काढू शकतात. ते मातीत टाकून त्यापैकी किती उगवतात ते पाहू शकतात. समजा 100 पैकी 70 दाणे उगवले, तर संबंधित बियाण्याची उगवण क्षमता 70 टक्के आहे, असं समजता येतं. त्यानुसार मग शेतकरी पेरणीचा निर्णय घेऊ शकतात." शेतकऱ्यांनी पेरणीसाठी घाई केली, असं म्हटलं जात आहे, मग पेरणीसाठी योग्य वेळ कोणती हे कसं ओळखायचं, यावर ते म्हणाले, "साधारणपणे 3 ते 4 इंच पाऊस झाल्यावर आणि जमिनीत पुरेशी ओल निर्माण झाल्यावर शेतकऱ्यांनी पेरणी करायला हवी. पण, जमिनीच्या प्रकारानुसार यातही बदल होऊ शकतो, हेही लक्षात घ्यायला हवं." सरकारचं भरपाईचं आश्वासन सरकारनं बोगस बियाणे कंपन्यांविरोधात कारवाई करावी. बियाणं न उगवल्यास या कंपन्यांकडून पैसे वसूल करावे आणि शेतकऱ्यांना नुकसान भरपाई द्यावी, अशी मागणी विरोधी पक्षनेते देवेंद्र फडणवीस यांनी केली आहे. तर 'शेतकऱ्यांचं नुकसान सहन केलं जाणार नाही, असं वक्तव्य मुख्यमंत्री उद्धव ठाकरे यांनी केलं आहे. ते म्हणाले, "शेतकऱ्यांनी पेरलेलं बियाणं उगवलं नाही. बोगस बियाणाच्या तक्रारींची आम्ही दखल घेत आहोत. ज्यांनी शेतकऱ्यांना फसवलंय त्यांच्यावर कारवाई करू. त्यांना शिक्षा करू आणि शेतकऱ्यांना नुकसान भरपाई मिळवून देऊ." हेही वाचलंत का? (बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम, यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.'बीबीसी विश्व' रोज संध्याकाळी 7 वाजता JioTV अॅप आणि यूट्यूबवर नक्की पाहा.)