बर्लिन वॉलची 28 वर्षं : एका रात्रीत बांधलेली ही भिंत नंतर का पाडली?
रातोरात बांधलेल्या बर्लिनच्या भिंतीनं दोन्ही जर्मनीतल्या लोकांना बुचकाळ्यात टाकलं. दररोज भेटणारी माणसं अचानक दुरावली.
पूर्व आणि पश्चिम जर्मनी 1961च्या ऑगस्ट महिन्यात बांधलेली ही भिंत अखेर, 9 नोव्हेंबर 1989 ला पाडण्यास सुरुवात झाली. या ऐतिहासिक घटनेला आज 28 वर्षं पूर्ण होत आहेत. पण मुळात ही भिंत का बांधण्यात आली होती? भिंत का बांधली? दुसऱ्या महायुद्धात जर्मनीनं मित्र राष्ट्रांच्या सैन्यासमोर शरणागती पत्करली होती. या युतीत होते ब्रिटन, अमेरिका, फ्रांससारखे पाश्चात्त्य देश आणि सोव्हिएत युनियन (तेव्हा पूर्व युरोपातील देशांचा रशियाच्या नेतृत्वात एक संघ होता). विजयी देशांनी मग जर्मनीला विभागून एकेका प्रांतावर नियंत्रण मिळवण्याचं ठरवलं. जर्मनीचा पश्चिम भाग युतीकडं तर पूर्व भाग सोव्हिएत संघाकडं गेला. बर्लिन हे शहर सोव्हिएत संघाकडं होतं, पण ते राजधानीचं शहर होतं. त्यामुळं बर्लिनचे चार भाग करून चार देशांकडं (अमेरिका, फ्रांस, ब्रिटन आणि सोव्हिएत संघ) द्यायचा निर्णय झाला. तणाव आणि विभागणी दरम्यान, सोव्हिएत संघाकडील जर्मन लोकांना वेगळीच वागणूक मिळाली. 1949 मध्ये जर्मनीचे दोन स्वतंत्र देश झाले. मित्र राष्ट्रांच्या नियंत्रणातल्या पश्चिम जर्मनीला 'द फेडरल रिपब्लिक ऑफ जर्मनी' म्हटलं गेलं. सोव्हिएत संघाच्या ताब्यातल्या पूर्व जर्मनीचं 'जर्मन डेमोक्रॅटिक रिपब्लिक' असं नामकरण करण्यात आलं. पश्चिम जर्मनीतील लोक मुक्तपणे देशात फिरू शकत होते. त्यांच्यावर बंधनं नव्हती. त्यांना स्वत:चे विचार मांडण्याचं स्वातंत्र्य होतं. पण, पूर्व जर्मनीतील लोकांवर अनेक बंधनं होती. कसं वागावं, काय ऐकावं, कुठं फिरावं, याचे जाचक नियम होते. काही वर्षांतच पूर्व जर्मनीतील हजारो लोकांनी पश्चिम जर्मनीत पलायन करण्यास सुरुवात केली. भिंतकशी बांधली? 1961मध्ये सोव्हिएत संघाचे अध्यक्ष निकिता ख्रुश्चेव्ह यांनी पूर्व जर्मनीतील लोकांचं वाढतं स्थलांतर थांबवण्यासाठी पूर्व आणि पश्चिम जर्मनी यांच्यात भिंत बांधण्याचं ठरवलं. 13 ऑगस्ट 1961च्या एका रात्रीत या भिंतीचं बांधकाम पूर्ण करण्यात आली. सकाळी उठल्यावर लोकांना या भिंतीमुळे झालेल्या विभाजनाचं वास्तव कळलं. दोन्ही बाजूंचे नागरिक त्यांच्या आप्तेष्टांपासून विभक्त झाले होते...एका रात्रीत! रातोरात काम सुरू झालं. ही भिंत बर्लिनच्या सीमेवर बांधली होती, जेणेकरून पूर्व जर्मनीतील लोक भिंत ओलांडून जाणार नाहीत. किती लांब होती भिंत? सुरुवातीला तर हे फक्त तारेचं 155 किमी लांबीचं एक कुंपण होतं. पण लोक त्यावरूनही येजा करू शकत होते. म्हणून मग तयार कुंपणापैकी 106 किमी लांबीच्या भागात सिमेंट काँक्रिटची भिंत बांधण्यात आली. उर्वरित भागात तारेचं कुंपण कायम राहिलं. शिवाय लक्ष ठेवायला 300 वॉचटॉवर बनवण्यात आले. ही भिंत पुढे पूर्व आणि पश्चिम युरोपच्या फाळणीचं प्रतीक बनली. तिला 'लोखंडी पडदा' असं म्हटलं जाऊ लागलं. सोव्हिएत संघासाठी ही भिंत एक सुरक्षाकवच होती. मात्र ब्रिटन, फ्रान्स आणि अमेरिका यांच्या दृष्टीनं ही भिंती म्हणजे तुरुंग झाला होता. भिंती पलीकडचं जीवन सुमारे 5,000 लोकांनी भिंत ओलांडून जाण्याचा प्रयत्न केला होता. अर्थातच ते खूप अवघड आणि धोक्याचं होतं. 1961 ते 1989 दरम्यान भिंत ओलांडताना 100 पेक्षा जास्त लोकांचा मृत्यू झाल्याचं सांगितलं जातं. पूर्व जर्मनीतील लोकांच जीवन खूपच हलाखीचं होतं. पश्चिम जर्मनीतून आलेल्या लोकांच्या नोकऱ्या गेल्या. त्यांना त्यांच्या कुटुंब आणि मित्रांपासून दूर ठेवण्यात आलं. ...आणि मग भिंत पाडली सोव्हिएत संघाच्या ताब्यातील पूर्व युरोपातील देशांमध्ये लोकांवर असलेल्या बंधनांविरोधात, 1980च्या दशकात क्रांतीचं बिगूल वाजू लागलं. पूर्व जर्मनीतील लोकांनी हवं तिथं जाण्याचं, राहण्याचं, आवडतं संगीत ऐकण्याचं आणि विचार मांडण्याचं स्वातंत्र्य मिळवण्यासाठी आंदोलनं सुरू केली. लोकांची निदर्शनं वाढत गेली तशी त्यांची देशाबाहेर जाण्याची मागणीही वाढली. पूर्वेकडील लोक हंगेरी आणि चेकोस्लोव्हाकियामार्गे पश्चिम जर्मनीत पळून जाऊ लागली. शेवटी पूर्व जर्मनीच्या सरकारला लोकांवर नियंत्रण ठेवण्यात अपयश आलं. मग 9 नोव्हेंबरला पूर्व जर्मनीच्या एका नेत्यानं टीव्हीवर भाषण करताना, बर्लिन भिंतीचे दरवाजे लवकरच उघडण्यात येतील, अशी घोषणा केली. त्याच रात्री पूर्व जर्मनीतील लोक भिंतीजवळ जमा झाले. भिंतीचे दरवाजे उघडण्याची मागणी करू लागले. सुमारे 10.45 वाजता लोकांनीच दरवाजे उघडले आणि पश्चिम जर्मनीत प्रवेश केला. तो ऐतिहासिक क्षण! दोन्ही जर्मनीतील हजारो लोक या क्षणाची वाट पाहत होते. शेवटी दारं उघडली आणि गळाभेटी झाल्या. त्या दिवशी लोक भिंतीवर चढून नाचले. 9 नोव्हेंबर 1989 या दिवशी बर्लिनची भिंत पाडायला सुरुवात झाली होती. ते काम काही दिवस चाललं. लोकांनी जल्लोष केला. पुढच्या काही आठवड्यांत लोकांनी ही पाडायची मोहिमच घेतली. अनेकांनी त्या भिंतीच्या विटा आठवण म्हणून घरीही नेल्या. सरकारनं ही भिंत 1990 मध्ये पाडायला सुरुवात केली. भिंतीचा काही भाग आठवण म्हणून अजूनही ठेवण्यात आला आहे. याच दरम्यान जर्मनीच्या एकिकरणाची चर्चा सुरू झाली. (बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम, यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.)