2-DG : कोरोनावरचं भारताच्या DRDOने शोधलेलं औषध नेमकं काय आहे आणि ते कसं काम करतं?
संरक्षण मंत्री राजनाथ सिंह हे आज (17 मे) 2-डीजी हे औषध रिलीज करतील. 2-डीजी हे भारतातील कोव्हिड-19 रुग्णांसाठीचं पहिलं औषध असल्याचा दावा केला जात आहे.
प्रातिनिधिक फोटो हे औषध भारताच्या संरक्षण आणि विकास प्राधिकरणानं (डीआरडीओ) बनवलं आहे. काही दिवसांपूर्वीच ड्रग्ज कंट्रोलर जनरल ऑफ इंडियाने 2-डीजीच्या वापराला मान्यता दिली आहे. राजनाथ सिंह यांच्या कार्यालयानं ट्वीट करून म्हटलं की, डीआरडीओच्या इन्स्टिट्यूट ऑफ न्यूक्लिअर मेडिसीन अँड अलाइड सायन्सेस (INMAS) या औषध उत्पादन करणाऱ्या विभागाने डॉक्टर रेड्डीज लॅबोरेटरीजसोबत मिळून 2-डीजी हे औषध विकसित केलं आहे. Twitter पोस्ट समाप्त, 1 हे औषध कोव्हिड रुग्णांची ऑक्सिजनवरील अवलंबित्व कमी करतं. हे औषध डीआरडीओच्या इन्स्टिट्युट ऑफ न्युक्लियर मेडिसीन अँड अलाइड सायन्स (INMAS) आणि हैदराबादच्या सेंटर फॉर सेल्युलर अँड मॉलिक्युलर बायोलॉजीने संयुक्तरीत्या विकसित केलं आहे. 2-deoxy-D-glucose (2-DG) असं या औषधाला नाव देण्यात आलं आहे. हैदराबाद येथील डॉ. रेड्डीज लेबॉरेटरी या औषधाची निर्मिती करणार आहे. भारतात कोव्हिडची दुसरी लाट आली आहे. शहरापासून आता गावापर्यंत ही लाट पसरताना दिसतेय. अशा परिस्थितीत कोव्हिड विरोधातल्या लढ्यात आणखी एक औषध मिळणं, महत्त्वाचं मानलं जातंय. 2-DG औषधांच्या मेडिकल चाचण्या झाल्या आहेत आणि ज्या रुग्णांवर औषधांच्या चाचण्या झाल्या त्यांच्या प्रकृतीत वेगाने सुधारणा झाल्याचं दिसून आल्याचा दावा करण्यात आला आहे. इतकंच नाही तर हे औषध घेणाऱ्या रुग्णांना फारशी ऑक्सिजनचीही गरज पडली नसल्याचं आढळलं. याशिवाय, हे औषध घेणाऱ्या रुग्णांची कोव्हिड आरटीपीसीआर चाचणी इतर रुग्णांच्या तुलनेत कमी दिवसात निगेटिव्ह येत असल्याचंही संशोधकांचं म्हणणं आहे. डीआरडीओच्या संशोधकांनी गेल्या वर्षी एप्रिल महिन्यात या औषधावर काम सुरू केलं होतं. त्या प्रयोगात या औषधातले रेणू कोरोनाच्या Sars-CoV-2 विषाणूला आळा घालण्यात मदत करत असल्याचं आढळून आलं. एप्रिल 2020 च्या प्रयोगाच्या आधारावर मे 2020 मध्ये औषधाच्या दुसऱ्या टप्प्याच्या चाचणीला परवानगी मिळाली होती. रुग्णांसाठी औषध सुरक्षित डीआरडीओने डॉक्टर रेड्डीज लॅबच्या सहकार्याने कोव्हिड पॉझिटिव्ह रुग्णांवर या औषधाच्या क्लिनिकल चाचण्या सुरू केल्या. मे 2020 ते ऑक्टोबर 2020 या दरम्यान 2-DG औषधाच्या दुसऱ्या टप्प्याची चाचणी झाली. या टप्प्यात रुग्णांसाठी हे औषध सुरक्षित असल्याचं म्हणजेच औषधामुळे कोव्हिड पॉझिटिव्ह रुग्णाला अपाय होत नसल्याचं आढळलं. शिवाय, त्यांच्या प्रकृतीत सुधारणाही आढळली. देशभरातल्या 6 हॉस्पिटलमध्ये फेज-IIa च्या चाचण्या घेण्यात आल्या तर 11 हॉस्पिटल्समध्ये फेज-IIb च्या चाचण्या घेण्यात आल्या. फेज IIb मध्ये औषधाची मात्रा बदलण्यात आली होती. चाचणीच्या या दुसऱ्या टप्प्यात एकूण 100 कोव्हिड रुग्णांवर औषधाची चाचणी झाली. चाचणीच्या दुसऱ्या टप्प्यात कोव्हिड रुग्णांवर सध्या जे उपचार करण्यात येतात त्या तुलनेत 2-DG औषध दिलेल्या रुग्णांमध्ये आजाराची लक्षणं लवकर बरी होत असल्याचं आढळलं. या औषधामुळे रुग्ण जवळपास अडीच दिवस आधी बरा होत असल्याचं दिसलं. 2-DG औषधाच्या चाचण्यांचे टप्पे पहिला टप्पा - फेज-I डीआरडीओच्या संशोधकांनी गेल्या वर्षी एप्रिल महिन्यात या औषधावर काम सुरू केलं होतं. त्या प्रयोगात या औषधातले रेणू कोरोनाच्या Sars-CoV-2 विषाणूला आळा घालण्यात मदत करत असल्याचं आढळून आलं. एप्रिल 2020 च्या प्रयोगाच्या आधारावर मे 2020 मध्ये औषधाच्या दुसऱ्या टप्प्याच्या चाचणीला परवानगी मिळाली होती. दुसरा टप्पा - फेज-II डीआरडीओने डॉक्टर रेड्डीज लॅबच्या सहकार्याने कोव्हिड पॉझिटिव्ह रुग्णांवर या औषधाच्या क्लिनिकल चाचण्या सुरू केल्या. मे 2020 ते ऑक्टोबर 2020 या दरम्यान 2-DG औषधाच्या दुसऱ्या टप्प्याची चाचणी झाली. या टप्प्यात रुग्णांसाठी हे औषध सुरक्षित असल्याचं म्हणजेच औषधामुळे कोव्हिड पॉझिटिव्ह रुग्णाला अपाय होत नसल्याचं आढळलं. शिवाय, त्यांच्या प्रकृतीत सुधारणाही आढळली. देशभरातल्या 6 हॉस्पिटलमध्ये फेज-IIa च्या चाचण्या घेण्यात आल्या तर 11 हॉस्पिटल्समध्ये फेज-IIb च्या चाचण्या घेण्यात आल्या. फेज IIb मध्ये औषधाची मात्रा बदलण्यात आली होती. चाचणीच्या या दुसऱ्या टप्प्यात एकूण 110 कोव्हिड रुग्णांवर औषधाची चाचणी झाली. चाचणीच्या दुसऱ्या टप्प्यात कोव्हिड रुग्णांवर सध्या जे उपचार करण्यात येतात त्या तुलनेत 2-DG औषध दिलेल्या रुग्णांमध्ये आजाराची लक्षणं लवकर बरी होत असल्याचं आढळलं. या औषधामुळे रुग्ण जवळपास अडीच दिवस आधी बरा होत असल्याचं दिसलं. तिसरा टप्पा - फेज-III दुसऱ्या टप्प्याच्या यशानंतर DGCI ने नोव्हेंबर महिन्यात औषधाच्या तिसऱ्या टप्प्याच्या चाचणीला परवानगी दिली. तिसऱ्या टप्प्यात देशभरातल्या 27 कोव्हिड हॉस्पिटल्समधल्या 220 कोरोना रुग्णांवर चाचणी घेण्यात आली. डिसेंबर 2020 मार्च 2021 या दरम्यान तिसऱ्या टप्प्याच्या चाचण्या झाल्या. यात दिल्ली, उ. प्रदेश, प. बंगाल, गुजरात, राजस्थान, महाराष्ट्र, कर्नाटक, आंध्रप्रदेश, तेलंगणा आणि तामिळनाडूतल्या हॉस्पिटल्सचा समावेश होता. तिसऱ्या टप्प्याच्या चाचण्यांचा तपशीलवार अहवाल DGCI ला सादर करण्यात आला. या औषधामुळे कोव्हिडची लक्षणं बरी होणाऱ्या रुग्णांचं प्रमाण जास्त होतं. तसंच ज्या रुग्णांना 2-DG औषध देण्यात आलं त्यापैकी 42% रुग्णांना तिसऱ्या दिवसानंतर ऑक्सिजनची गरज भासली नाही. मात्र, ज्यांना हे औषध दिलेलं नव्हतं अशा केवळ 31% रुग्णांनाची ऑक्सिजनची गरज संपली. शिवाय, 65 वर्षांपेक्षा जास्त वयाच्या लोकांमध्येही हाच ट्रेंड दिसला. त्यानंतर DGCI ने 1 मे रोजी मध्यम ते गंभीर कोव्हिड रुग्णांसाठी अनुषांगिक उपचार (adjunct therapy) म्हमून या औषधाच्या आपातकालीन वापरासाठी मंजुरी दिली. चाचण्या कुठे आणि केव्हा झाल्या? कोरोनाच्या पहिल्या लाटेदरम्यान आयएनएमएएस-डीआरडीओच्या वैज्ञानिकांनी गेल्या वर्षी एप्रिलमध्ये प्रयोगशाळेत चाचण्या सुरू केल्या. या कामात हैदराबादच्या सेंटर फॉर सेल्युलर अँड मायक्रो बायॉलॉजी लॅबने डीआरडीओला मदत केली. या चाचण्यांदरम्यान हे लक्षात आलं की कोरोनाचा संसर्ग रोखण्यात हे औषध किमयागार ठरू शकतं. आयएनएमएएस-डीआरडीओच्या डॉ.सुधीर चांदना आणि आणि डॉ. अनंत भट्ट यांनी या औषधाच्या निर्मितीत मोलाची भूमिका बजावली आहे. बीबीसी पंजाबचे सहयोगी पत्रकार सत सिंह यांच्याशी बोलताना डॉ. सुधीर चांदना यांनी सांगितलं की, गेल्या वर्षी संपूर्ण देशात लॉकडाऊन असताना हैदराबादमध्ये जाऊन डॉ. अनंत यांनी प्रयोगशाळेत चाचण्या केल्या. याआधीही डीआरडीओच्या प्रयोगशाळेत या औषधाचा उपयोग अन्य आजारांच्या क्लिनिकल ट्रायलमध्ये करण्यात आला. ब्रेन ट्यूमर झालेल्या रुग्णांच्या उपचारादरम्यान हे औषध वापरण्यात आलं होतं. फेज थ्री चाचण्यांसाठी हे तंत्रज्ञान डॉ.रेड्डीज कंपनीकडे सोपवण्यात आलं. डॉ. चांदना आयएनएएमएसस-डीआरडीओच्या रेडिएशन बायोसायन्स विभागाचे प्रमुख म्हणून काम पाहत आहेत. पहिल्या टप्प्यातील प्रयोगशाळेतील चाचण्यांच्या आधारे ड्रग्ज कंट्रोलर जनरल ऑफ इंडियाने फेज२ चाचण्यांसाठी मान्यता दिली. हे काम २००० मे महिन्यातच सुरू झालं. दुसऱ्या टप्प्यात आयएनएमएएस-डीआरडीओने डॉ. रेड्डीज कंपनीच्या साथीने चाचण्या घेतल्या. सहा महिने चाचण्या चालल्या. हे औषध कोरोना रुग्णांसाठी उपयोगी ठरू शकतं हे स्पष्ट झालं. दुसऱ्या टप्प्यात 17 रुग्णालयांमधल्या 110 रुग्णांवर या चाचण्या घेण्यात आल्या. कोणाला देता येऊ शकतं हे औषध? डॉ. चांदना यांच्या मते रुग्णालयात भरती करण्यात आलेले सौम्य लक्षणं असणाऱ्या रुग्णांपासून गंभीर स्थितीतील रुग्णांपर्यंत कोणालाही हे औषध देता येऊ शकतं. ऑक्सिजन यंत्रणा ज्या रुग्णांवर कार्यान्वित करण्यात आली आहे तसंच अतिदक्षता विभागात दाखल करण्यात आलेल्या रुग्णांवर हे औषध परिणामकारक ठरत असल्याचं स्पष्ट झालं आहे. हे औषध कधीपासून बाजारात मिळू लागेल? हे औषध ग्लुकोज अनालॉग आणि जेनेरिक मॉलिक्यूल यापासून तयार झालं आहे, त्यामुळे भारत सरकारला या औषध निर्मितीची चिंता नाही. हे औषध पावडर स्वरुपात असेल आणि पाण्यात घोळवून घेता येईल जसं ग्लुकोज प्यायलं जातं. भारतीय बाजारात हे औषध कधी उपलब्ध हे डॉ.रेड्डीज लॅब कंपनीवर अवलंबून असेल. डीआरडीओच्या चाचणी प्रक्रियेत डॉ. रेड्डीज लॅब सहयोगी कंपनी होती. कोरोना रुग्णांना ऑक्सिजन पुरवठा ही चिंतेची बाब आहे बीबीसीने डॉ.रेड्डीज लॅब कंपनीशी उपलब्धतेसंदर्भात संपर्क केला मात्र त्यांचा प्रतिसाद मिळू शकला नाही. या संपूर्ण प्रक्रियेत डॉ. चांदना यांच्याबरोबरीने काम करणारे डॉ. अनंत भट्ट यांनी बीबीसीला सांगितलं की, औषध बाजारात उपलब्ध व्हायला तीन ते चार आठवड्यांचा कालावधी लागू शकतो. कोव्हिड रुग्णांची स्थिती पाहता, रुग्णांना या औषधाचे पाच ते सात डोस लागतील असं डॉ. चांदना यांनी सांगितलं. डॉक्टरांच्या सल्ल्याविना तसंच प्रिस्क्रिप्शनविना आणि घरच्या घरी उपचार सुरू असलेल्या रुग्णांना हे औषध देता येणार नाही. एका पॅकेटची किंमत किती असेल हे अद्याप स्पष्ट झालेलं नाही. डॉ.अनंत भट्ट यांनी बीबीसीला सांगितलं की औषध बनवण्यासाठी जो कच्चा माल लागतो त्याची किंमत प्रतिडोस मागे 500-600 रुपये आहे. याचा अर्थ पाच डोससाठी वापरण्यात येणाऱ्या कच्च्या मालाची किंमत 2500-3000 पर्यंत असू शकते. या आधारे औषधाच्या किंमतीचा अंदाज येऊ शकतो. अर्थात मोठ्या प्रमाणावर उत्पादन झालं तर किंमत कमी होऊ शकते. औषधाच्या किंमतीचा निर्णय डॉ.रेड्डीज लॅबचा असेल. 2-DG औषध कसं काम करतं? या औषधाचं स्वरूप साधं असल्याने अगदी सहज उत्पादन करता येतं. त्यामुळे देशभरात मुबलक प्रमाणात औषध उपलब्ध करता येईल, असा संशोधकांचा दावा आहे. हे औषध पावडर स्वरूपात आहे. औषध पाण्यात विरघळून देतात. हे औषध विषाणूचा संसर्ग झालेल्या पेशीमध्ये जमा होतं. त्यानंतर व्हायरल सिंथेसिस आणि एनर्जी प्रोडक्शनला आळा घालून विषाणूची वाढ थांबवतं. केवळ संक्रमित पेशीमध्येच जमा होणं, या औषधाचा विशेष गुण मानला जातोय. कोव्हिडच्या दुसऱ्या लाटेत अनेक रुग्णांना हॉस्पिटलमध्ये दाखल करावं लागतंय. शिवाय, मोठ्या प्रमाणावर ऑक्सिजनची गरज भासतेय. अशा वेळी हे औषध संक्रमित पेशीला टार्गेट करून काम करत असल्याने कोरोनाग्रस्तांचे प्राण वाचवण्यात हे औषध मोलाचं ठरेल, असं संशोधकांचं म्हणणं आहे. 2-डीजीच्या वापरावर प्रतिबंध कुठले? या औषधाचा उपयोग सर्व प्रकारच्या रुग्णांवर केला जाऊ शकत नाही. डॉ.अनंत भट्ट यांनी बीबीसीला सांगितलं की, चाचणी प्रक्रियेदरम्यान गरोदर महिला आणि किडनीचा आजार असलेल्या रुग्णांना हे औषध देण्यात आलं नाही. गरोदर स्त्रियांना हे औषध घेता येणार नाही हे औषध कुणाला द्यावं आणि कुणाला देऊ नये त्याचे अपवाद यासंदर्भात आयसीएमआर लवकरच सविस्तर मार्गदर्शक तत्वं जाहीर करणार आहे. मात्र हे नक्की की किडनीचे आजार आणि गरोदर स्त्रिया यांना या औषधाचं सेवन करता येणार नाही. दुसऱ्या लाटेत कोरोनाचा फटका बसलेल्या रुग्णांना या औषधासाठी थोडी प्रतीक्षा करावी लागणार आहे. हे वाचलंत का? (बीबीसी न्यूज मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी आम्हाला YouTube, Facebook, Instagram आणि Twitter वर नक्की फॉलो करा. बीबीसी न्यूज मराठीच्या सगळ्या बातम्या तुम्ही Jio TV app वर पाहू शकता. 'सोपी गोष्ट' आणि '3 गोष्टी' हे मराठीतले बातम्यांचे पहिले पॉडकास्ट्स तुम्ही Gaana, Spotify, JioSaavn आणि Apple Podcasts इथे ऐकू शकता.)