देवेंद्र फडणवीसांचा राजीनामा : नवीन सरकारलाही द्यावी लागणार बहुमत चाचणी
महाराष्ट्र विधानसभेत बुधवारी (27 नोव्हेंबर) विश्वासदर्शक ठरावावर मतदान घेण्याचा आदेश सुप्रीम कोर्टाने दिल्यानंतर काही तासातच नाट्यमय राजकीय घडामोडी घडल्या.
बहुमत नसल्यामुळे आपण राजीनामा देत असल्याचं देवेंद्र फडणवीस यांनी म्हटलं आणि अवघ्या साडेतीन दिवसातच देवेंद्र फडणवीस आणि अजित पवार यांचं सरकार कोसळलं. त्यानंतर शिवसेना, काँग्रेस आणि राष्ट्रवादी काँग्रेसच्या नेत्यांनी आपण राज्यपालांकडे जाऊन सत्ता स्थापनेचा दावा करू असं म्हटलं. या तिन्ही पक्षांकडे मिळून 162 आमदार आहेत. मात्र, या पक्षांनाही आपल्याकडे पुरेसं संख्याबळ आहे, हे सिद्ध करावं लागेल. या प्रक्रियेबाबत बीबीसी मराठीशी बोलताना घटनातज्ज्ञ उल्हास बापट यांनी म्हटलं, की आमदारांचा शपथविधी झाल्यानंतर कदाचित लगेचच फ्लोअर टेस्टपण होईल. बहुमत आहे की नाही हे बघण्यासाठी 'फ्लोअर टेस्ट' होईल. पण या तीन पक्षांकडे बहुमत आहे, त्यामुळे गंभीर प्रसंग निर्माण होईल, असं वाटत नाही.हंगामी अध्यक्ष म्हणून कालिदास कोळंबकर यांची निवड झाली आहे. त्यामुळे उद्याची विश्वासदर्शक ठरावाची मीटिंग तशीच चालू राहिल. पण ही 'फ्लोअर टेस्ट' म्हणजे काय ? त्याची प्रक्रिया कशी असते? बहुमत चाचणी म्हणजे काय? बहुमत चाचणी, त्याला इंग्लिशमध्ये Floor test असंही म्हणतात. आपल्याकडे बहुमत आहे, हे सिद्ध करण्यासाठी हा ठराव मांडला जातो. सोप्या शब्दात सांगायचं झालं तर सत्ताधारी पक्षाकडे सरकार स्थापन करण्यासाठी लागणारं बहुमत आहे की नाही, ते बघायला हा प्रस्ताव विधानसभा किंवा लोकसभेत मांडला जातो. ही एक घटनात्मक तरतूद आहे, ज्याअंतर्गत राज्यपाल मुख्यमंत्र्यांना त्यांच्या पक्षाचं बहुमत सिद्ध करायला सांगू शकतात. राज्यघटनेनुसार मुख्यमंत्र्यांची नेमणूक मात्र राज्यपाल करतात. जेव्हा एका पक्षाला निवडणुकीत स्पष्ट बहुमत मिळतं, तेव्हा राज्यपाल त्या पक्षाच्या नेत्याची मुख्यमंत्री म्हणून नेमणूक करतात. पण जेव्हा कुणाकडे बहुमत आहे हे स्पष्ट नसेल तेव्हा सदनात उपस्थित असलेल्या आणि मतदान करणाऱ्या सदस्यांपैकी 2/3 सदस्य आपल्याला पाठिंबा देतात, असं सरकारला सिद्ध करावं लागतं. महाविकास आघाडीचं संख्याबळ किती? भारतीय जनता पार्टीचे 105 आणि मित्रपक्षांचे 14 मिळून एकूण 119 आमदार सध्या देवेंद्र फडणवीस यांच्याकडे होते. अजित पवार गटाचे 3 आमदार जोडल्यानंतर हा आकडा 122 पर्यंत गेला. मात्र बहुमताचा आकडा 145 आहे. म्हणजे भाजपाला बहुमताच्या आकड्यापेक्षा 23 जागा कमी पडत होत्या. आकड्यांचा मेळ बसत नसल्यानेच देवेंद्र फडणवीस यांनी आपल्या पदाचा राजीनामा दिला. दुसरीकडे आपल्याकडे 162 आमदार असल्याचा दावा महाविकास आघाडीने केला आहे. शिवसेनेचे 56, राष्ट्रवादीचे 51, काँग्रेसचे 44 आणि मित्रपक्षांचे 11 असे एकूण 162 आपल्या बाजूने आहेत असं शिवसेना, राष्ट्रवादी काँग्रेस आणि काँग्रेस यांचं म्हणणं आहे. 'कॉम्पोझिट फ्लोअर टेस्ट' म्हणजे काय? जेव्हा एकपेक्षा अधिक पक्ष सत्तास्थापनेचा दावा करतात, तेव्हा या प्रकारची फ्लोअर टेस्ट घेतली जाते. कोणाकडे बहुमत आहे हे स्पष्ट नसेल तर राज्यपाल सदनाचं विशेष अधिवेशन बोलावू शकतात. यावेळी होणाऱ्या विश्वासदर्शक ठरावामध्ये कोणाकडे बहुमत आहे हे सिद्ध होऊ शकतं. एकूण सदस्यांपैकी किती सदस्य सदनात उपस्थित आहेत आणि मतदान करणार आहेत यावर बहुमताचा आकडा ठरतो. म्हणजेच महाराष्ट्राच्या विधानसभेत बहुमताचा आकडा आहे 145 आणि सदस्य संख्या आहे 288. पण समजा सभागृहातले 46 आमदार काही कारणाने अनुपस्थित राहिले किंवा त्यांनी मतदान न करता तटस्थ राहाण्याची भूमिका घेतली, तर बहुमताचा आकडा 23 ने कमी होईल. 'कॉम्पोझिट फ्लोअर टेस्ट'साठी दोन पद्धतीने मतदान घेतले जाऊ शकते. एक म्हणजे आवाजी मतदान ज्यात आमदार ओरडून आपलं मत कोणाला आहे ते सांगतात. तर दुसरं म्हणजे विभाजित मतदान. यात प्रत्येक सदस्य स्वतंत्र्यपणे मत नोंदवतो. हे मतदान इलेक्ट्रॉनिक यंत्र, चिठ्ठ्या किंवा बॅलेट पेपरवर घेतलं जातं. ज्या पक्षाला बहुमत मिळेल ते सरकार स्थापन करतात. जर दोन्ही गटांना समसमान मतं मिळाली तर सदनाच्या अध्यक्षाला मतदान करण्याचा हक्क असतो. प्रो-टेम अध्यक्ष म्हणजे काय? प्रो-टेम अध्यक्ष म्हणजे सदनाच्या कामासाठी नेमलेला हंगामी अध्यक्ष. ज्यावेळेस विधानसभा किंवा लोकसभेच्या निवडणुका झाल्या असतील पण सदनाच्या अध्यक्षाची आणि उपाध्यक्षाची निवड झाली नसेल तर विश्वासदर्शक ठरावाची प्रक्रिया सुरळीत पार पाडण्यासाठी प्रो-टेम अध्यक्षाची निवड केली जाते. हेही वाचलंत का? (बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम, यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.'बीबीसी विश्व' रोज संध्याकाळी 7 वाजता JioTV अॅप आणि यूट्यूबवर नक्की पाहा.)