कोरोना व्हायरस : लॉकडाऊनमध्ये पुरूष महिलांना घरकामात अधिक मदत करत आहेत का?
भारतात स्त्री-पुरूष असमानतेची दरी मोठी आहे. पुरूषी वर्चस्वाची मानसिकता पावलोपावली दिसते. घरकामही त्यापैकीच एक.
घरात इकडची काडी तिकडे न करणारे पुरूष कोरोना संकटामुळे ओढावलेल्या लॉकडाऊनमध्ये मात्र घरकामात मदत करू लागले आहेत. यासंबंधीच्या प्राथमिक माहितीवरून तरी तसं दिसतं. मात्र, एवढ्यावरून भारतीय कुटुंबांमध्ये स्त्री-पुरूष भेद कमी होत आहे, असं म्हणता येईल का? दिल्लीतले त्वचारोगतज्ज्ञ डॉ. राहुल नागर सांगतात की त्यांच्या घरामध्ये कुणी कुठली कामं करायची, हे ठरलेलं आहे. त्यांच्या पत्नीही डॉक्टर आहेत. लॉकडाऊनपूर्वी घरी स्वयंपाक त्याच करायच्या आणि मुलांच्या प्रायमरी केअररही त्याच होत्या. घरी झाडू-लादी आणि भांड्यांसाठी मदतनीस ताई होत्या. स्वतः डॉ. राहुल मात्र अधून-मधून जमेल तशी मदत करायचे. पण कोरोना संकटाने भारतातल्या मध्यमवर्गात दिसणारं हे सर्वसामान्य चित्र पूर्णपणे पालटलं. कठोर लॉकडाऊनमुळे घरी मदतनीसांचं येणंही बंद झालं. डॉ. नागर सांगतात, "लॉकडाऊनपूर्वी माझी पत्नी पाच तास काम करायची तर मी तासभर करायचो. पण लॉकडाऊनने आमच्या संसाराची जी घडी बसली होती त्याला जोरदार धक्का दिला." "लॉकडाऊनच्या सुरुवातीच्या दोन महिन्यात आम्ही घरातल्या कामांची जबाबदारी वाटून घेतली होती. माझी पत्नी सरकारी डॉक्टर असल्याने तिला घरी थांबता येत नव्हतं. तिला खूप काम होतं. त्यामुळे मीच घरी थांबलो आणि घरच्या कामांची जबाबदारी उचलली." "बेबीसिटिंग केलं, मुलाचे ऑनलाईन क्लासेस घेतले, त्याला आंघोळ घालणं, खाऊ-पिऊ घालणं केलं. सुरुवातीचे संपूर्ण दोन महिने झाडू-लादी मीच केलं. मी स्वयंपाकही करून बघितला." आता मात्र लॉकडाऊनचे निर्बंध थोडे शिथील झाले आहेत. मदतनीस ताई घरी येऊ लागल्या आहेत. त्यामुळे डॉ. राहुल नागर यांनीही आठवड्यातून काही दिवस क्लिनिकमध्ये जायला सुरूवात केली आहे. मात्र, त्यांच्या मुलाचे दोन तास ऑनलाईन क्लास असतात. ही जबाबदारी आजही तेच पार पाडतात. "लॉकडाऊन शिथील झाल्यापासून माझी पत्नी आणि मी आम्ही सारखाच वेळ घरकामासाठी देतो", डॉ. राहुल हसत हसत सांगतात. ही एकट्या डॉ. राहुल नागर यांची कहाणी नाही. डेटावरून असं दिसून येतं की भारतीय पुरुषांनी लॉकडाऊनच्या पहिल्या महिन्यात म्हणजे एप्रिलमध्ये घरकामात पूर्वीपेक्षा खूप जास्त मदत केली. सेंटर फॉर मॉनिटरिंग इंडियन इकॉनॉमी (CMIE) या संस्थेनी ही माहिती गोळा केली आहे. अशोका विद्यापीठातल्या अर्थशास्त्राच्या प्राध्यापिका अश्विनी देशपांडे यांनी डिसेंबर 2019 ते एप्रिल 2020 या काळातल्या डेटाचं विश्लेषण केलं आहे. त्यांच्या निष्कर्षानुसार लॉकडाऊनच्या काळात भारतीय स्त्री आणि पुरूष दोघांनीही घरकामासाठी जास्त वेळ दिला. अर्थातच स्त्रियांनी पुरूषांपेक्षा जास्तच काम केलं. मात्र, घरकामासाठी स्त्रियांच्या तुलनेत पुरूषांनी आधीपेक्षा जास्त वेळ दिला. प्रा. देशपांडे आपल्या विश्लेषणात लिहितात, "याचा अर्थ घरकामात खर्ची होणाऱ्या सरासरी वेळेतला जो स्त्री-पुरूष भेद होता तो लॉकडाऊनच्या पहिल्या महिन्यात राष्ट्रीय पातळीवर आणि राज्यांच्या पातळीवरसुद्धा बऱ्यापैकी कमी झाला." बीबीसीशी बोलताना प्रा. देशपांडे म्हणाल्या की डिसेंबरमध्ये पुरूष घरकामासाठी दिड तास द्यायचे. एप्रिल महिन्यात अडीच तास देत होते. तर स्त्रिया डिसेंबरमध्ये चार तास घरकामात खर्ची करायच्या. तर एप्रिल महिन्यात साडे चार तास दिले. घरकामातला स्त्री-पुरूष भेद कमी करण्यात सर्वोत्तम कामगिरी करणाऱ्या राज्यांमध्ये दिल्ली, हिमाचल प्रदेश आणि तामिळनाडू या राज्यांचा समावेश आहे. जगातल्या बहुतांश भागांप्रमाणेच भारतातही घरातली बरीचशी कामं स्त्रियाच करतात आणि त्याचा त्यांना कुठलाही मोबदला मिळत नाही. इंटरनॅशनल लेबर ऑर्गनायझेशनच्या 2018च्या अहवालानुसार भारतातल्या शहरी भागातल्या स्त्रिया दिवसातले 312 मिनिटं घरकामात घालवतात. तर पुरूष या कामांसाठी दिवसातले केवळ 29 मिनिटं देतात. तर ग्रामीण भागात हेच प्रमाण स्त्रियांसाठी 291 मिनिटं आहे आणि पुरूषांसाठी 32 मिनिटं आहे. भारतात सहसा घरांमध्ये डिश वॉशर किंवा व्हॅक्युम क्लीनर नसतो. वॉशिंग मशीनसुद्धा कमी घरांमध्येच आहे. बरीचशी कामं ही हाताने करावी लागतात. त्यामुळे भारतीय घरांमध्ये सहसा या कामांसाठी मदतनीसांची मदत घेतली जाते. मात्र, लॉकडाऊनमध्ये या मदतनीसांनाही घरी बसावं लागलं. त्यामुळे घरकामाचा बोजा पडल्याची तक्रार अनेकींनी केली. गेल्या महिन्यात एका महिलेने थेट पंतप्रधानांनाच पुरूषांना घरकामात अधिक मदत करायला सांगा, असं आवाहन केलं होतं. त्यावरून लॉकडाऊनच्या काळात भारतीय कुटुंबांमधल्या अस्वस्थतेविषयीचा लेख मी लिहिला होता. प्रा. देशपांडे यांच्या मते लॉकडाऊनच्या काळात पुरूष घरकामात अधिक मदत करू लागले आहेत. यामागचं मुख्य कारण लॉकडाऊनमुळे ओढावलेली बेरोजगारी हे आहे. भारतात एप्रिल महिन्यात 104 दशलक्ष पुरूषांना रोजगार गमवावा लागला होता. मात्र, शहरी भागात विशेषतः मध्यमवर्गीय कुटुंबात मदतनीसांच्या गैरहजेरीमुळे पुरूषांवर अधिकच्या घरकामाची जबाबदारी पडली. CMIE ने डिसेंबर 2019 मध्ये एकूण 43,600 जणांचा सर्व्हे केला होता. त्याच लोकांचा एप्रिल महिन्यातही सर्व्हे करण्यात आला. CMIE चा डेटा याच सर्व्हेच्या माहितीवर आधारित आहे. सर्व्हेमध्ये सहभागी झालेले 63% लोक शहरी भागातले होते. तर 36.8% लोक ग्रामीण भागातले होते. 47% महिला होत्या तर 53% पुरूष होते. यात शेतकरी, रोजंदारीवर काम करणारे आणि नोकरी करणारे मध्यमवर्गीय अशा सर्वांचाच समावेश होता. प्रा. देशपांडे म्हणतात की या सर्व्हेचे निष्कर्ष महत्त्वाचे आहेत. कारण डिसेंबर 2019 मध्ये ज्या लोकांचा सर्व्हे करण्यात आला होता त्याच लोकांना लॉकडाऊन लागू झाल्यानंतरच्या पहिल्या महिन्यात म्हणजे एप्रिलमध्ये सर्व्हे करण्यात आला. त्यामुळे त्यांच्याकडून मिळणाऱ्या उत्तरांची तुलना करणं शक्य झालं. मात्र, हा डेटा प्राथमिक आहे. पुढच्या महिन्यांमधल्या डेटा गोळा करून त्याचं विश्लेषण केल्यानतंरच भारतीय कुटुंबांमध्ये दिसणारा हा बदल तात्पुरता आहे की कायमस्वरुपी हे ठामपणे सांगता येईल, असं प्रा. देशपांडे यांचं म्हणणं आहे. त्या म्हणाल्या, "सप्टेंबरमध्ये CMIE चा पुढचा डेटा येईल. त्यानंतरच काही सांगता येईल. हा ट्रेंड कायम रहावा, अशी आपण केवळ आशा करू शकतो." एप्रिल महिन्यात आपल्या घरात जे बदलाचे वारे वाहू लागले त्यांनी पुढच्या काळात चांगलाच जोम धरला, याचे पुरावे मात्र आहेत. गेल्या महिन्यात मी घरकामावरून घराघरात उडणाऱ्या खटक्यांविषयी एक लेख लिहित होते. त्यावेळी मी सोशल मीडियावरून माझ्या मित्रमंडळींना आणि परिचितांना त्यांच्या घरात कामाची वाटणी कशी करण्यात आली आहे, याविषयी विचारलं होतं. यावर सारा हसन नावाच्या तरुणीने लिहिलं की ती आणि तिच्या जोडीदाराने ठरवलं की ज्याला जे काम उत्तम जमतं ते त्याने करावं आणि ते एकमेकांना पूरक ठरलं. "यामुळे बरीच मदत झाली. जर तसं केलं नसतं तर आम्ही लॉकडाऊनमध्ये टिकूच शकलो नसतो." पल्लवी सरीन यांनी लिहिलं, "लहान असताना मी घरातली सगळी कामं करायचे. स्वयंपाकघरातली कामं, आईला मदत, हे सगळं मी करायचे. माझा भाऊ स्वतःचं ताटही वाढून घेत नव्हता. मात्र, लॉकडाऊनने तर त्याला उत्तम शेफ बनवलं आहे आणि आता तो त्याचा बराचसा वेळ स्वयंपाकघरात घालवतो." लॉकडाऊनमधल्या सारा, पल्लवी आणि डॉ. राहुल नागर यांच्या कहाण्या बघितल्या की भारतीय कुटुंबही आता स्त्री-पुरूष समानतेच्या दिशेने निघाली आहेत, अशी आशा वाटते. कधी-कधी एखादी मोठी नैसर्गिक आपत्ती समाजात कायमस्वरूपी बदल घडवून आणते. कोरोना विषाणूच्या साथीमुळे लागू झालेला लॉकडाऊनही अशीच इष्टापत्ती ठरू शकते. प्रा. देशपांडे आपला अहवाल लिहिताना अमेरिकेचे खासदार क्लॅरेंस लॉग यांनी 1958 मध्ये लिहिलेल्या एका पुस्तकाचा दाखल देत म्हणतात, "दुसऱ्या महायुद्धानंतर OECD (Organisation for Economic Co-operation and Development) देशांमध्ये महिला श्रम शक्तीचा वाटा मोठ्या प्रमाणावर वाढला आणि हीच ती वेळ होती ज्यावेळी घरकामांमध्ये असलेली स्त्री-पुरूष असमानतेची दरी मोठ्या प्रमाणावर कमी झाली." त्याचप्रमाणे कोरोना विषाणू आणि त्यानंतर लागू झालेला लॉकडाऊन भारतातली स्त्री-पुरूष असमानता संतुलित करणारा असू शकतो का आणि आपल्या जगण्याच्या पद्धतीत दिर्घकालीन बदल घडवू शकतो का? हे पहाणं महत्त्वाचं आहे. प्रा. देशपांडे म्हणतात, "त्यासाठी आपल्याला बराच मोठा काळ माहिती गोळा करून तिचं विश्लेषण करावं लागेल. कारण असे बदल घडून यायला बरीच वर्षं लागतात. लॉकडाऊनच्या एका महिन्यातल्या माहितीवरून ज्या मोठ्या आणि कायमस्वरुपी बदलाची आपण अपेक्षा करतोय, त्याचा निश्चितच अंदाज बांधता येत नाही." हे वाचलंत का? (बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम, यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.'बीबीसी विश्व' रोज संध्याकाळी 7 वाजता JioTV अॅप आणि यूट्यूबवर नक्की पाहा.)