मुरलीधर शिंगोटे : मुंबईचा मराठी माणूस, ज्याने हिंदी, कानडी पेपर काढले
सकाळी दारात येणाऱ्या वृत्तपत्रामागे एक खूप मोठी यंत्रणा असते. बातमी देणाऱ्यापासून ते घरी पेपरची घडी टाकणारी व्यक्ती ही सगळीच मंडळी या साखळीचा महत्त्वाचा भाग असतात. त्यातल्या वितरक हा सगळ्यांत महत्त्वाचा भाग. मुरलीधर शिंगोटे उर्फ बाबा हे असेच वर्तमानपत्राचे वितरक होते. मग ते एक वृत्तपत्राचे मालक झाले.
मुरलीधर शिंगोटे गुरुवारी (6ऑगस्ट) जेव्हा शिंगोटेंनी देह ठेवला तेव्हा पुण्य नगरी, मुंबई चौफेर, कर्नाटक मल्ला, आपला वार्ताहर, यशोभूमी ही पाच वर्तमानपत्र मागे सोडून गेले आणि त्यामागे अनंत आठवणी. पत्रकारितेशी तसा अर्थाअर्थी संबंध नसताना एखादा पेपर 25 पेक्षा अधिक वर्षं सुरू ठेवणं हे साधंसुधं काम नाही. शिंगोटेंनी ते केलं. ही सुरुवात कशी झाली याविषयी सांगताना दिव्य मराठीचे संपादक संजय आवटे सांगतात, "बाबांकडे आधी नवा काळची एजन्सी होती. त्यानंतर कालनिर्णय समुहाने वृत्तपत्र सुरू केलं. त्याची एजन्सी शिंगोटेंनी घेतली. मग नवा काळ च्या लोकांनी कंत्राट संपवलं. कालांतराने वर्तमान हे कालनिर्णय समुहाचं वर्तमानपत्रही बंद झालं. तिथून पुढे मग त्यांनी स्वतःचं वर्मानपत्र काढलं." साधेपणा हा जगण्याचा पाया साधेपणा हा मुरलीधर शिंगोटेंच्या जगण्याचा पाया होता. एखाद्या वृतसमूहाचा मालक म्हटला की त्याच्यामागे एक विशिष्ट वलय असतं. शिंगोटेंच्या मागे ते वलय साधेपणाचं होतं.आपल्या कंपनीतल्या सर्व कामगारांना समानतेने वागवणं हे त्यांचं वैशिष्ट्य होतं. ते कोणालाही अंतर देत नसत. ज्येष्ठ पत्रकार राही भिडे यांना शिंगोटेंबरोबर काम करण्याचा प्रदीर्घ अनुभव आहे. त्यांच्या साधेपणाचे अनेक किस्से त्यांनी बीबीसी मराठीला सांगितले. त्या सांगतात, "माझी पुणे आवृत्तीची संपादक म्हणून नेमणूक झाली होती. काही दिवसांनी शहरातल्या व्यक्ती मला भेटायला येऊ लागल्या. एक दिवशी उल्हासदादा पवार मला भेटायला आले. दारात पेपर टाकून एक व्यक्ती झोपलेली दिसली. त्यांनी माझ्याकडे विचारणा केली. मलाही त्यावेळी कल्पना नव्हती. थोडी चौकशी केल्यावर कळलं की ते बाबा शिंगोटे आहेत. आम्हाला आश्चर्यांचा धक्का बसला. ते रात्रभर प्रिटिंग प्रेसमध्ये काम करून दिवसा आराम करत. शेवटी मी त्यांच्या झोपण्याची व्यवस्था ऑफिसमध्ये केली." नागपुरातील ज्येष्ठ पत्रकार नितीन कुलकर्णी यांनीही शिंगोटेंच्या साधेपणाचा किस्सा सांगितला. "पुण्य नगरीची नागपूर आवृत्ती सुरू होणार होती. तेव्हा आम्ही खूप उत्साहात होतो. पहिल्या आवृत्तीच्या प्रकाशन समारंभाला नितीन गडकरी येणार होते. आम्ही सगळी माणसं खाली चहा पित होते. आमच्याबरोबर अत्यंत साधे कपडे घातलेला आणि साध्याशा चपला घातलेला एक माणूस उभा होता. गडकरी आले आणि त्यांनी विचारणा केली, की काय बाबा कसं काय चाल्लंय. मग कळलं की ती व्यक्ती म्हणजे आमच्या वृत्तपत्राची मालक होती. आम्ही त्यांना अक्षरश: वाकून नमस्कार केला." साम टीव्हीचे वरिष्ठ निर्माते नवनाथ सकुंडे सांगतात, "1997-98 च्या सुमारास मी मानखुर्द स्टेशनवर पेपर विकायचो. त्याच काळात मी लेखही लिहायचो. एकदा बाबा मला भेटायला आले. पेपर विकणारा आणि पेपरमध्ये लिहिणारी अशी व्यक्ती पाहून त्यांना आश्चर्य वाटलं. त्यांनी मला थेट लेख पाठवत जा असा आदेश दिला. नंतर बराच काळ मी आपला वार्ताहर मध्ये लिहायचो. कालांतराने माझा आणि त्यांचा संपर्क कमी झाला. पण ते कायम माझ्या लक्षात राहिले. कामात हयगय नाही आणि कष्टकऱ्यांना कायम पाठिंबा आणि आधार त्यांनी दिला." कष्टाची जोड साधेपणाला त्यांनी कष्टाची जोड दिली. वितरण हा त्यांचा आत्मा होता. त्याचबरोबर त्यांनी वाचकांची नसही ओळखली होती. पुण्य नगरी हा तसा घरोघरी जाणारा पेपर नाही, मात्र तो स्टॉलवरचा पेपर होता. मग त्या अनुषंगाने पेपरमधील मजकूर ठरवला. अर्धा पान शब्दकोडे हा त्यातलाच एक भाग होता. उदा. लोकलमध्ये प्रवास करणाऱ्या व्यक्तीला काय आवडेल किंवा रिक्षेवाला या लोकांना काय वाचायला आवडतं ही नस ओळखून त्यांनी मुंबई चौफेर, आपला वार्ताहर अशी दैनिकं सुरू केली. मराठी व्यक्ती असून पाच विविध भाषात वर्तमानपत्र चालवणारे शिंगोटे हे, तसे दुर्मिळच. आपल्या वर्तमानपत्रांबद्दल आणि तिथल्या बातमीबद्दल ते आग्रही होते. त्यांनी इतर पेपरसारखे कोणतेही सोहळे केले नाही, किंवा मोठे इव्हेंट साजरे केले नाही. वर्तमानपत्राबद्दलच्या भूमिकेबद्दल ते शेवटपर्यंत ठाम राहिले, असं नितीन कुलकर्णी म्हणतात. कामाच्या रगाड्यात त्यांनी प्रकृतीकडे लक्ष दिलं नाही. त्यांची अनेक स्वप्नं होती. त्यांना त्यांच्या वर्तमानपत्रात अनेक नवे प्रयोग करायचे होते. त्यासाठी ते अनेक पत्रकारांबरोबर सतत चर्चा करायचे. त्यांच्या हाताखाली काम करणाऱ्या लोकांना ते पुरेसे स्वातंत्र्य द्यायचे, असं राही भिडे सांगतात. काळ बदलला तरी... सध्याच्या डिजिटल काळात पुण्य नगरी आणि इतर वर्तमानपत्र मागे राहिली. कारण बाबांनी काळाची पावलं नीटशी ओळखली नाही हे अनेक पत्रकार मान्य करतात. मुळात शिंगोटेंना डिजिटल हा प्रकार पटला नाही आणि ते फार काळ टिकणार नाही असं त्यांना वाटायचं. डिजिटल आलं तर पेपर कोण घेणार असा युक्तिवाद ते करतात. त्यांचा प्रेक्षक फोनवर पेपर वाचणारच नाही असं त्यांना वाटायचं. मुरलीधर शिंगोटे हे मुळात वितरक होते. मजल दरमजल करत ते वर्तमानपत्राचे मालक झाले. त्यांना वर्तमानपत्राच्या उद्योगाची नस माहिती होती. तरीही त्यांचा पेपर घराघरात पोहोचला नाही अशी खंत अनेक पत्रकार व्यक्त करतात. तरीही मोठ्या कष्टाने त्यांनी हे साम्राज्य उभं केलं हे नाकारून चालणार नाही. हे वाचलंत का? (बीबीसी मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी तुम्ही आम्हाला फेसबुक, इन्स्टाग्राम, यूट्यूब, ट्विटर वर फॉलो करू शकता.'बीबीसी विश्व' रोज संध्याकाळी 7 वाजता JioTV अॅप आणि यूट्यूबवर नक्की पाहा.)