Kẻ thù của Liên Xô vẫn khoẻ
Tuần này có sinh nhật 80 tuổi của ông Zbigniew Brzezinski, nhà chiến lược hàng đầu của Hoa Kỳ trong thời Chiến tranh Lạnh.
Báo chí Ba Lan nhân đây nhắc lại các đóng góp của ông trong quá trình làm biến đổi bản đồ chính trị châu Âu. Theo nhà báo Adam Michnik, chủ bút tờ Gazeta Wyborcza, giáo sư Brzezinski, cựu cố vấn an ninh của Tổng thống Jimmy Carter đã thay đổi hoàn toàn chính sách của Washington đối với Matxcơva, tạo tiền đề cho giai đoạn giải thể khối cộng sản Đông Âu thời Tổng thống Ronald Reagan. Là người gốc Ba Lan, ông Brzezinski sinh ngày 28.03.1928 ở Varsava trong một gia đình cha là nhà ngoại giao. Sang Mỹ từ nhỏ, ông đã đi vào nghiên cứu ngành Xô Viết học và làm biến đổi hoàn toàn tư duy của giới học giả và chính giới Mỹ bằng cuốn "The Soviet Block". Tác phẩm này đưa ra thuyết rằng các nước cộng sản Đông Âu, vì lý do lịch sử, kinh tế và tôn giáo, không phải là một khối thống nhất rắn chắc dưới lá cờ của Kremlin. Các động lực và mâu thuẫn nội tại của khối tạo điều kiện để Hoa Kỳ và Phương Tây dùng các chính sách cứng rắn và mềm mỏng tùy lúc để tạo thay đổi từ bên trong. Trên thực tế, Brzezinski dưới thời của Carter đã giúp xóa bỏ chính sách "Hòa hoãn vì ổn định" (detente) của Tây Phương với Liên Xô mà một lý thuyết gia nổi tiếng khác, Henry Kissinger, đề ra, để chuyển sang phản công, chia rẽ các phòng tuyến khác nhau của phe hiệp ước Varsava. Nhân quyền và các quyền dân chủ từ thời Carter được Hoa Kỳ nêu bật trong chính sách đối ngoại với Đông Âu trong khi quốc phòng lại giảm đi sự đe dọa tấn công trực tiếp bằng việc ký các thỏa ước giải trừ quân bị với nước Nga Xô-Viết. Hậu Chiến tranh Lạnh Sau khi cuộc đối đầu Đông Tây chấm dứt với sự tan rã của Liên Xô, Henry Kissinger đưa ra thuyết 'Giàn nhạc toàn cầu' cho rằng các nước trên thế giới nay giống Anh, Pháp, Nga, Đức và Áo-Hung thời Giàn giao hưởng châu Âu hồi thế kỷ 18, sẽ cạnh tranh ngoại giao một cách thực tiễn, phi ý thức hệ (realpolitik) vì quyền lợi và ảnh hưởng. Nếu lấy một hình ảnh gần gũi với văn hóa Đông Á thì thế giới hậu Chiến tranh Lạnh của Kissinger gần với thời Xuân Thu Chiến Quốc ở Trung Hoa ngày xưa. Brzezinski trái lại chia rõ thế giới ra bốn vùng rõ rệt và ở mỗi vùng, Hoa Kỳ cần có chính sách khác nhau và các giá trị vẫn có vai trò của chúng. Trong cuốn "The Grand Chessboard" (Bàn Cờ Lớn-1997), ông nhìn từ góc độ an ninh toàn cầu và quyền lợi của Hoa Kỳ để đặt ra bốn khu vực: châu Âu là đầu cầu dân chủ (Democratic Bridgehead); Nga là Hố Đen (Black Hole), khu vực Caucases và Trung Á là vùng Balkan mới, hàm ý hỗn loạn, của lục địa Âu-Á (Eurasia) và Đông Á là Mỏ Neo. Việc đặt Nga vào một khu vực riêng đã gây ra nhiều tranh luận, đặc biệt tại chính Nga vì người ta tin rằng giáo sư chính trị học Brzezinski vẫn còn nhiều ảnh hưởng đến chính giới Mỹ. Riêng về khu vực Mỏ Neo là Đông Á, ông đưa ra quan điểm rằng sự tăng trưởng kinh tế theo mô hình tư bản ở một loạt nước châu Á-Thái Bình Dương trong thời Chiến tranh Lạnh khiến vùng này là chỗ dựa về an ninh của Mỹ. Sự thăng tiến nhanh chóng về kinh tế-thương mại ngược lại cũng đặt các nước Đông Á vào thế cạnh tranh về năng lượng. Ở đây, sự vươn lên của Trung Quốc có vai trò quan trọng. Brzezinski cho rằng Hoa Kỳ cần kiềm chế sự vươn lên của Trung Quốc làm sao để nước này chỉ trở thành một cường quốc khu vực chứ không phải là cường quốc toàn cầu. Ngay từ năm 1997, Brzezinski cũng đã tiên đoán rằng thực phẩm và năng lượng sẽ là "gót chân Achille" của Trung Quốc. Hoa Kỳ vì thế, cần coi việc tiếp cận nguồn năng lượng và thực phẩm là một thứ vũ khí ngoại giao để kiềm chế Trung Quốc. Năm nay 80 tuổi, Zbigniew Brzezinski vẫn khoẻ, hiện là giáo sư trường Johns Hopkins ở Washington DC. Ông cũng thường trả lời báo chí, nhiều khi cùng với Henry Kissinger trong sự tương kính, dù quan điểm hai người khá trái ngược nhau trong một loạt lĩnh vực. Ông cũng nổi tiếng là người phê phán tổng thống George W Bush và chính sách an ninh, nhất là Trung Đông của Tòa Bạch Ốc, ngay từ nhiệm kỳ đầu tiên. Hồi 2005, ông lên tiếng chỉ trích "sự khủng hoảng lãnh đạo" của nước Mỹ và cho rằng chính sách của ông Bush khiến Hoa Kỳ "trượt vào cuộc chiến với Hồi giáo".