VN cần cải tổ doanh nghiệp nhà nước bằng cách nào?
Quá trình cải tổ cơ cấu khối doanh nghiệp quốc doanh của Việt Nam cần chú trọng cổ phần hóa và cải cách quản trị doanh nghiệp, Tập đoàn Tài chính HSBC nói.
Công nhân làm việc tại nhà máy giày da Ladoda, tỉnh Hưng Yên Đánh giá rằng tại các nước Á châu, việc cải tổ trên toàn khu vực là cần thiết, bởi nó sẽ không chỉ giúp thúc đẩy tăng trưởng mà còn giúp ngăn ngừa các rủi ro tài chính cũng như việc phân bổ vốn không hiệu quả, nhưng nghiên cứu mới công bố của HSBC nhận định mức độ cần cải tổ cũng như phương thức áp dụng ở các nước khác nhau là khác nhau. Trong Bản nghiên cứu về tình hình cải tổ cơ cấu khối các doanh nghiệp quốc doanh (SOE) tại Á châu, HSBC nhìn nhận nền kinh tế của Việt Nam có nhiều nét tương đồng với Trung Quốc. Ở cả hai quốc gia cộng sản này, nền kinh tế vốn từng theo mô hình tập trung bao cấp đã trải qua những cải cách thị trường mạnh mẽ. Tuy nhiên, SOE vẫn chiếm phần lớn tổng tài sản, tổng sản phẩm đầu ra, và quan trọng hơn cả, là về những khối nợ khổng lồ do làm ăn không hiệu quả. Các số liệu thống kê cho thấy tổng số 1.300 doanh nghiệp thuộc khối SOE của Việt Nam chỉ đóng góp 35% tổng sản phẩm đầu ra, trong lúc chiếm 45% tổng các khoản đầu tư, được cấp các khoản vay tới 60% tổng tín dụng ngân hàng, đồng thời được tiếp nhận gián tiếp 70% các khoản hỗ trợ phát triển, theo số liệu công bố năm 2012. Số liệu thống kê cho thấy tổng tài sản không gồm các khoản tài chính trong khối doanh nghiệp nhà nước của Việt Nam chiếm tới 80% tổng GDP Việc cấp vốn quá lớn cho khối SOE cũng là nguyên nhân dẫn tới cuộc khủng hoảng ngân hàng tại Việt Nam hồi 2011. Các khoản nợ xấu khổng lồ buộc Việt Nam phải cải tổ hệ thống ngân hàng để đối phó, với việc sáp nhập năm ngân hàng nội địa và tái cơ cấu ba ngân hàng khác trong năm 2014. Cũng trong năm 2014, Nghị quyết 15 về vấn đề cổ phần hóa và thoái vốn trong các doanh nghiệp nhà nước được ban hành. Nghị quyết này được coi như tín hiệu về mối quan tâm ưu tiên của Chính phủ trong hai năm tiếp theo. Khoản vay ngân hàng (phần màu xám trong biểu đồ) cấp cho các doanh nghiệp tại Trung Quốc và Việt Nam chiếm tỷ lệ cao nhất trong khu vực, chủ yếu là cấp cho các doanh nghiệp quốc doanh (số liệu tính tới cuối năm 2015 - Phần màu đỏ trong biểu đồ là phần trái phiếu công ty) 'Cổ phần hóa nửa vời' Tuy nhiên, tiến trình chuyển đổi này đã diễn ra theo cách thay vì 'tư hữu hóa' toàn bộ thì lại được thực hiện theo cách 'cổ phần hóa', tức là bán từng phần để chuyển doanh nghiệp từ dạng 100% sở hữu nhà nước sang dạng công ty cổ phần. Việc cổ phần hóa cũng không cam kết trao cho khối kinh doanh ngoại quyền được tham gia tới đâu, trong lúc cho phép các doanh nghiệp nhà nước khác vẫn được quyền mua cổ phần trong các công ty được cổ phần hóa, tức là chỉ chuyển phần sở hữu nhà nước trong công ty này sang sở hữu nhà nước ở công ty khác thay vì cổ phần hóa thực sự. Chẳng hạn như việc tư nhân hóa Vietnam Airlines là điều rất được trông đợi, nhưng trong kế hoạch phát hành cổ phiếu đầu tiên, hồi 11/2014, số cổ phiếu dự định đưa ra chỉ chiếm 3,5%, trong đó phần dành cho các nhà đầu tư ngoại hầu như không đáng kể. Cuối cùng, chính phủ đã có kế hoạch bán 8,8% cổ phần của Vietnam Airlines cho ANA của Nhật mở cửa cho các nhà đầu tư nước ngoài Điều này khiến ý tưởng 'cổ phần hóa' nhằm đưa các đại diện phi quốc doanh vào ban lãnh đạo doanh nghiệp để có thể quản lý công việc kinh doanh tốt hơn, hiệu quả hơn, trở nên khó thực hiện. Do vậy, HSBC đánh giá là cho đến nay, chất lượng chương trình cổ phần hóa và tư hữu hóa doanh nghiệp ở Việt Nam là rất đáng thất vọng, và điều này được thể hiện ở việc khối SOE chỉ đóng góp có 30% GDP trong năm 2015, bất chấp việc được nhận những khoản đầu tư, vốn vay khổng lồ. Nếu chính phủ tiếp tục áp dụng việc chỉ cổ phần hóa từng phần rất nhỏ trong các doanh nghiệp SOE, HSBC nói, thì việc cải cách quản trị và tăng mức hoạt động hiệu quả sẽ rất khó được hiện thực hóa. "Một trong những ưu tiên hàng đầu của Chính phủ Việt Nam hiện nay phải là việc đẩy mạnh chương trình cổ phần hóa đi kèm với việc cải cách quản trị doanh nghiệp trong nước," bản nghiên cứu của HSBC nhấn mạnh.