ባሕተላይ ምዃን- ዓብይ ምርጫ ይኸውን'ሎ
ኮኾብ ተዋሳኢት ኤማ ዋትሶን፡ ዘይምርዑውቲ ምዃና ወግዓዊ ካብ እትገብር ንነዘ፡ ብዙሓት ኣብዚ ጉዳይ ይዘራረቡ ኣለው።
ካብ 2001 ጀሚሩ፡ ቑጽሪ ነጸላ ወይ ዘይተመርዓው ሰባት ይውስኽ ኣሎ ኣብዚ ሰሙን፡ እዛ ጓል 29 ዓመት ተዋሳኢት ፊልሚታት 'ሃሪ ፖተር' ንመጽሄት ፋሽን ኣብ ዝሃበቶ ቃለ መሕትት፡ ንርእሳ "ምስ ገዛእ ርእሶም ቃልኪዳን ዝኣተዉ" ኢላ ክትገልጽ ከም ዝወሰነት ተዛሪባ። ብዙሓት ተጠቀምቲ ማሕበራዊ ሚዲያ፡ እዚ ቃል ብምጥቃማ እንተናእሱዋን መባጨዪ እንትገብሩዋን፡ ካልኦት ዝደገፉዋ ግን፡ ማሕበራዊ ህይወታ እንታይ ከም ዝመስል ምግላጻ ዘንቅፍ ኣይኮነን ኢሎም ተኻቲዖምላ። 'ዘይምርዑው' ምዃን ዘተባብዕ ጎስጓስ ግን ካብ ቀረባ ዓመታት ናብዚ እናጎልሐ መጺኡ'ዩ። ኤማ ዋትሶን፡ ዘይምምርዓው ንኢዳ ሕጉስቲ ምዃና ተዛሪባ ኣብ ዓለም፡ ቁጽሪ 'ዘይምርዑዋት' ይውስኽ ኣሎ። ጸብጻብ IORMA ዝተብሃለ ትካል መጽናዕቲ፡ ኣብ 2016 ኣብ ዓለም ዘሎ ቑጽሪ ኣብ ትሕቲ ሓንቲ ቤት ዝጥርነፉ ነጸላ ሰባት 330 ሚሊዮን [ 16 ሚኢታዊት] ከም ዝበጽሐ የርኢ። እዚ፡ ኣብ 2001 ካብ ዝነበሮ ብ50 ሚኢታዊት ዕብየት ብምርኣይ ዝተወንጨፈ ቑጽሪ'ዩ። ሓጋዚ ፕሮፌሰር ዩኒቨርሲቲ ሂብሩ ኢልያኪም ኪስሌቭ፡ እዚ ናይ ብሕታውነት ናብራ ውጽኢት "ዝተሓላለኸ ማሕበራዊ፣ ባህላውን ቑጠባውን ምኽንያታት'ዩ" ይብል። ሙሁራት፡ ምዕባይ ነጸላነት መሰላት ደቂ ኣንስትዮ ንምጥንኻር ይሕግዝ'ዩ ይብሉ "ኣብዚ ሕጂ እዋን፡ ንርእስና ንምዕባይ ድማ ግዘን ብሑትነትን ንደሊ ኢና። ሎሚ፡ ዕድላትን ቑጠባዊ ረብሓን ንምድላይ እንጓየ ሰባት ስለ ዝኾንና፡ ኣብ ሓደ ተኣሲርና ኮፍ ክንብል ኣይንደልን" ይብል ኪስሌቭ። እዚ እስራኤላዊ ሙሁርን ካልኦትን፡ ዘይምምርዓው ደቂ ኣንስትዮ ኣብቲ ማሕበረሰብ ዘለወን ቦታ እናጠንከረ ይመጽእ ምህላው ዘርኢ'ዩ ኢሎም ይኣምኑ። "ደቂ ኣንስትዮ፡ መርዓ ሃንቀው ዘብለንን፡ እንድሕር ዘየዕተመርዒየን ድማ ዝስበራን'የን ተባሂሉ'ዩ ዝእመን" እትብል መምህር ማሕበራዊ ስነ ልቦና ዩኒቨርሲቲ ካሊፎርኒያ ቤላ ዲፓውሎ፡ "እቲ ሓቂ ብኣንጻሩ ኮይኑ እናሃለወ፡ ደቂ ኣንስትዮ ክምርዐዋ፣ ምስ ሕጹየንን ቜልዑን ክነብራ ምግባር ሕልሚ ጌርና ኢና ንሓስቦ" ኢላ። መርዓ ሓደጋ'ዶ ኣንጸላሊዩዎ? ሕቡራት ሃገራት፡ ብዙሓት ደቂ ኣንስትዮ ካብ ሓዳር ይርሕቓ ኣለዋ ይብል በዓልቲ ሞያ ስነ ልቦና ዲፓውሎ፡ ኣብ 2018 ዝተኻየደ መጽናዕቲ ብምጥቃስ፡ 20 ሚኢታዊት ደቂ ኣንስትዮ ጥራሕ ሓዳር ቀዳማይ ምርጭአን ከም ዝገብራ ትዛረብ። ሓዳር፡ ኣብ ዓለም ቑጽሩ ይንኪ'ዩ ዘሎ። ከም ጸብጻብ ሕቡራት ሃገራት፡ ኣብ 1970 ካብተን ኣብ መፍረያይ ዕድመ ዘለዋ ደቂ ኣንስትዮ [ካብ 15-49 ዕድመ ዘለዋ]፡ እተን 31 ሚኢታዊት ዘይተመርዐዋ እየን ነይረን። እዚ ቑጽሪ ኣብ 2010 ናብ 36 ሚኢታዊት ብምዕባዩ፡ ኣብ 2030 ድማ 40 ሚኢታዊት ክበጽሕ'ዩ ይብሃል። ኣብ 2017 ዝተኻየደ ቖጸራ ህዝቢ ከም ዝሕብሮ፡ ልዕሊ 45 ሚኢታዊት ማለት 'ውን ከባቢ 110 ሚልዮን ዝኾኑ 18 ዓመት ዝመልኦም ኣሜሪካውያን፡ ኣይተመርዓውን። እዚ ዓለምለኻዊ ዝንባለ እንተኾይኑ ግን፡ ዘይምርዑውነት ብሓቂ ይጋፋሕ'ዩ ዘሎ። ኣብ ሃገራት ሕብረት ኤውሮጳ ዘሎ ዝንባለ ዘይምርዑውነት፡ ልዕሊ 30 ሚኢታዊት እንትኾን፡ ኣብ ኣፍሪቃ ግን ትሕቲ 3 ሚኢታዊት ከም ዝኾነ መረዳእታ ሕቡራት ሃገራት ይገልጽ። "ኣብ ብዙሓት ሃገራት ዓለም ዘይምምርዓው፡ ነውሪ'ዩ" ይብል ኪስሌቭ። "ብዙሓት ሰባት፡ ዘይምምርዓው ምልክት ከምቲ ባቡር ዘምልጠትካ'ዮም ዝቖጽሩዎ" ኢልያኪም ኪስሌቭ "ኣብ ብዙሓት ሃገራት፡ ዘይምርዑው ምዃን ምልክት ማሕበራዊ ውድቀት ወይ ድማ ነጸላ ንዝኾኑ ሰባት ዝወሃብ ኣሉታዊ ርድኢት ተገይሩ'ዩ ዝቑጸር" ኢሉ እቲ ሙሁር። ብምዃኑ ድማ፡ ከም ኤማ ዋትሶን ዝበሉ ኣብነታውያን ሰባት ብምምጻእ፡ እቲ ዝጸንሐ ርድኢት ክልወጥ ይኽእል'ዩ ኢሎም እስራኤላውን ሙሁራት ይኣምኑ። "ክሳብ ሕጂ፡ ብዙሓት ሰባት ዘይምርዑው ምዃን ምልክት ከምቲ ባቡር ዘምልጠትካ'ዮም ዝቖጽሩዎ" ይብል ኢልያኪም ኪስሌቭ። "ኤማ ዋትሶን ግን ጸገም ዘይብሉ ጉዳይ ምዃኑ ምርኣይ ክኢላ ኣላ። ካብ ደቂ ተባዕትዮ ንላዕሊ ብዙሓት ደቂ ኣንስትዮ እየን ንክምርዐዋ ዝግደዳ። ግን ድማ፡ ዘይምምርዓው፡ ልክዕ ሕጉስ፣ ዕውትን ፈላጥን ኮይንካ ምስዚኦም ኢድ ንኢድ ተተሓሒዝካ ምኻድ'ዩ" ክብል ይገልጾ። ኣብ ቻይና ዝኽበር መዓልቲ ዘይምርዑዋት፡ ብተዘዋወሪ መገዲ መጻምዲ ብሓዳር ንክጣመሩ ዝኽበር ፍሉጥ መዓልቲ'ዩ እዚ ዘይምርዑው ናይ ምዃን ዝንባለ፡ ኣብ ትምህርቲ፣ ኣባይትን ካልኦትን ንዝሰርሑ ሓንጸጽቲ ፖሊሲ ዘተሓሳስብ እናኾነ ይመጽእ ከም ዘሎ ኣካዳሚያዊ መጽናዕታት የመልክቱ። ቻይና ናይዚ ኣብነት እያ። ካብ 20-24 ዓመት ዕድሚኦም ካብ በዝሒ ህዝባ 200 ሚሊዮን ዝግመቱ ሰባት፡ ዘይምርዑዋት'ዮም። መዓልቲ ዘይምርዑዋት እተኽብር ሃገር'ውን እያ።