ኣመጋግባ፡ ካብ ሓሙሽተ ሰባት ህይወት ሓደ ዝቐዝፍ ዓይነት መግቢ
ብሰንኪ ጕድለት ኣመጋግባ ዓመታዊ ከባቢ 11 ሚልዮን ሰባት ሞት ከም ዘንጸላልዎም ብጻለዊ ጆርናል ዝተኻየደ መጽናዕቲ ኣመልኩቱ።
ብላንሰት ዝተባህለ ጆርናል ዝተገብረ መጽናዕቲ፡ መዓልታዊ እነህልኾ ዓይነት መግቢ ካብ ሽጋራ ንላዕሊ ሰባት ከም ዝቐዓትልን፡ ኣብዚ እዋን ብዓለም ደረጃ ካብ ሓሙሽተ ሰባት ንሓደ ሰብ ከም ዝቐዝፍ እቲ ዝተረኽበ ውጽኢት መጽናዕቲ የረድእ። ጨው ኣብ ባኒ ይኹን ኣብ ሳልሳ ሶያ ወይ ኣብ ዝተዓሸገ ስጋ ይሃሉ ብዘየገድስ፡ ካብቶም ዝለዓለ ዕምሪ ሰባት ዘሕጽር ዘሎ ባእታ ኮይኑ'ሎ። ተመራመርቲ ከም ዝሕብርዎ እዚ መጽናዕቲ ብዛዕባ ግዝፊ ሰብነት ከም ዘይኮነን፡ እንተኾነ ግን ''ሚዛኑ ዘይሓለወ ኣመጋግባ'' ንልቢ ከም ዝጎድእን መንሽሮ ከም ዘስዕብን ይሕብሩ። እንታይ ዓይነት ኣመጋግባ እየ ዝኽተል? ብመሰረት ዓለምለኻዊ ደረጃ ሕማማት ዘጽንዕ ማእከል፡ ሰባት ኣብ ነፍስ ወከፍ ሃገር ብኸመይ ከም ዝሞቱ መጽናዕቲ ዘካይድ ኮይኑ፡ ኣብ ቀረባ ግዜ ዘካየዶ መጽናዕቲ፡ ልምዲ ኣመጋግባና ንዕምሪ ህይወትና ከም ዘሕጽሮ የመልክት። ሓደገኛ ኣመጋግባ እዘን ዝስዕባ ነገራት ኣለዎ: ምህላኽ ወይ ምምጋብ ውሑድ ዝዓቐኑ ሓምሊ፤ ፍርያት ባሕሪ፤ ኦመጋ-3፤ ኣእካልን ጥረታትን ከምኡ'ውን ፋይበር ካብቶም ዋና ቀተልቲ ኢዮም። ብኸመይ'ዩ እዚ ንሰባት ዝቀትል? ካብ 11 ሚልዮን ዝሞቱ ሰባት፡ ሞት 10 ሚልዮን ምስ ስርዓተ ኣመጋግባ ዝተተሓሓዘ ኮይኑ፡ ሚዛኑ ዘይሓለወ ኣመጋግባ ንልብን መትንታትን ስለ ዝጎድእ፡ ካብቶም ቀንዲ ቀተልቲ ብዝሒ ኣጠቃቅማ ጨው ኮይኑ ተረኹቡ'ሎ። ብዝሒ ጨው ኣብ ነብስና ጸቕጢ ደም ከም ዘስዕብን፡ እዚ ከኣ መሊሱ ኣብ ሓደጋ ወቕዒን መጥቃዕቲ ልብን ክብ የብሎ። ጨው ንልብን ናይ ደም መትንታትን ብቀጥታ ይጸልዎም። እዚ ጽልዋ እዚ ኸኣ ድኻም ልቢ ብምስዓብ፡ ልቢ ብግቡእ ክትሰርሕ ከም ዘይትኽእልን ይገብራ። ባህርያዊ እኽሊ፤ ፍሩታ፤ ከምኡ'ውን ሓምሊ እንተተመጊብና ንልብን መትንታትን ብግቡእ ከም ዝሰርሑ ስለዝገብሮም ሓደጋ ሕማም ልቢ ምስኡ ይጎድል። ዓለምና ኣብ ምንታይ ኩነታት ትርከብ? ዝተፈላለያ ሃገራት ፍልይ ዝበለ ኣመጋግባን ናይ ጥዕና መምርሒታትን ኣለወን። ግን ኣብ ኣመጋግባ መጺእካ ኣበር ዘይብላ ሃገር የለን። ኣብ ኣመጋግባ፡ እዛ ሃገር ኣብ ዘተኣማምን ደረጃ ኣላ ኢልካ ትዛረበላ ክሳብ ሕጂ ኣይተረኽበትን ዛላ። ኣእካልን ጥረታትን ኣእካልን ጥረታትን ካብቲ እንምግቦ መግብታት ዝተሓተ ምዃኑ እቲ መጽናዕቲ የመልክት። እዞም ጕጅለ ከም ፋጆሊ: ኣዳጕራ: ብርስን: ዓይኒ-ዓተር: ባልደንጓ ዝኣመሰለ ጥረታት ብዙሕ መኣዛ ዘለዎም ኮይኑ፡ ብዙሓት ሰባት ግን ከም መግቢ ስለ ዘይርእይዎ ኣገዳስነቶም ውሑድ ኮይኑ ይረኣ። ስጋን ሽኮርን'ከ? ኣብ ቀረባ እዋን ኣብ መንጎ ሽኮርን ስብሕን ከምኡ'ውን ቀይሕን ዝተዓሸገ ስጋን ምስ መንሽሮ ምትእስሳር ከም ዘለዎም ኣብ ሚድያት ተዓዚብኩም ትኾኑ ኢኹም። ፕሮፈሰር ማሪ ግን እዞም ዝጠቀስናዮም ንጥዕናና ጎዳእቲ ምዃኖም ክምዕድ እንከሎ፡ ምስ ውሑድ ምህላኽ ባህርያዊ እኸሊ፤ ፍሩታ፤ ጥረምረ ከምኡ'ውን ሓምሊ ኣወዳዲርካ ጉድኣቶም ውሑድ ምዃኑ ይገልጽ። ብተወሳኺ፡ ሽኮራዊ መስተ ኣብ ነፍሰ ወከፍ ኣንጎሎ ከም ዝስተን፡ ሰባት ካብ ስብሕን ሽኮራዊ መስተን ክንቑጠብን ኣብ ክንድኡ ንጥዕና ዘመሓይሽ መኣዛ ዘለዎ መግቢ ክነድህብ ከምዘለና ተመራመርቲ የተሓሳስቡ። ጥዕና ዘይብሉ መግቢ ምብላዕ ኣገዳሲ ድዩ? ጥዕንኡ ዘይተሓለወ መግቢ ምምጋብ ዕምርና ከም ዝሓጽር ከም ዝገብሮ ኣብ ዝተፈላለየ እዋን ተመራመርቲ ኣረጋጊጾምልና። ፕሮፈሰር ማሪ ሓንቲ ክንሓታ ዘለና ሕቶ ኣላትና ይብል። ''ኣብ ከባቢ 50 ዓመተይ'ዶ ካብ መጥቃዕቲ ልቢ ክመውት እደሊ ወይ ኣብ 40ታት ምስ ኣመጋግባ ዝተተሓዘ ሕማም መንሽሮ ክመውት እደሊ ዝብል ኢዩ። '' ኣየኖት ሃገራት ጽቡቕ ዝሰርሓ ኣለዋ? ኣብ ከባቢ ማእከላይ ባሕሪ ዝነበራ ሃገራት ፈረንሳ፤ ስጳኛ፤ እስራኤል ዝኣመሰላ ሃገራት ምስ ኣመጋግባ ዝተተሓሓዘ ሞት ኣብ ዓለምና ኣብ ዝተሓተ ደረጃ ይርከባ። ኣብ ደቡባዊ ምብራቕ፤ ደቡብን ከምኡ'ውን ኣብ ማእከላይ ኤስያ ዝርከባ ሃገራት ግን ኣንጻር ናይዘን ዝጠቐስናየን ጸገማት ኣለወን። ኣብ ጨው መጺእና ጃፓን ቻይና ተጻራሪን ተለዋዋጥን ዝኾነ ዝምድና ኣለወን። ቻይናውያን ብብዝሒ ሳልሳ ሶያን ካልኦት ጨው ዝመልኦ ጸብሒ ስለዘህልኹ፡ ካብተን ዝለዓለ ቀጽሪ መወቲ ዘለዋ ሃገር እያ። ኣብ ጃፓን ግን ኣጠቃቅማ ጨው ምስ ግዜ እናጎደለ ስለዝመጸ፡ ቁጽሪ መወቲ ምስ ጨው ዝተተሓሓዘ እናነከየ መጺኡ። ዓባይ ብሪጣንያ ምስ ኣጠቃቅማ ጨው ድሕሪ ፈረንሳን፤ ደንማርከን በልጅምን ትስራዕ። እቲ ቀንዲ ምኽንያት ድማ ዘይምህላው ባህርያዊ እኽሊ፤ ሓምሊን ጥረ-ምረን ኢዩ። ምኽሪ ሞያውያን ፕሮፈሰር ማሪ ክብደትና ብዘየገድስ ትሕዝቶ ዘሎዎ መግቢ ከንበልዕ ኣለና ይብል። ሰባት ፍረታትን፤ ኣሕምልትን፤ ኣእካልን ጥረታትን ከበልዑ ከም ዘለዎን፡ ምህላኽ ጨው ክቕንሱ ከም ዘለዎን ፕሮፈሰር ማሪ ብተወሳኺ ይምዕድ። ሰባት ካብ ስብሒ፤ ሽኮር ከምኡ'ውን ጨው ዝበዝሖ መግቢ ክቑጠቡን፡ ጥዑይ ኣመጋግባ ብምዝውታር ዘይተመሓላለፍቲ ሕማማት ከም ሕማም ሽኮርያ፡ ልዑል ጸቕጢ ደም፡ ወቕዒ ልቢን መንሽሮን ናይ ምልካፍ ተኽእሎ ክጎደል ይኽእል ይብል ፕሮፈሰር ማሪ። ኣብ ከባቢኻ ዝበቍል ኣሕምልትን ፍረታትን ብብዝሒ ኣብ ዝፈርየሉ ወቕቲ እውን ተረባሕቲ ክንከውን ኣለና ይብል።