"ጸባ ጡጦ" ንጸባ ጡብ ኣደ ይትክእ'ዶ?
ሓደ እዋን መርዛም ጋዛት ዝተሓወሶ መደረጓሕ፡ ታምቦራ ካብ ዝተብሃለ እምባ፡ ብቕልጣፈ ሀሪካን ይወርድ'ሞ ሂወት አሻሓት ይቐዝፍ።
ቁመት እቲ ጎቦ ድማ፡ ካብ ዝነበሮ ነክዩ 1200 ሜትሮ ኮይኑ ተሪፉ። ኣብ 1815 ዓ/ፈ እዩ ነይሩ። ቐስ ብቕስ ኣብ ሰሜናዊ ሄሚስፈር ትኪ እሳተ ጎሞራ ቦኸኽ እናበለ ይረአ። ንፀሓይ ድማ ይጋርዳ። እዚ ስዒቡ፥ ኣብ ኣውሮፓ ኣብ 1816 ክረምቲ ዝበሃል ኣይነበረን። እኽሊ ጠፊኡ። ደቂ ሰባት፡ ብሰንኪ ጥሜት ኣንጭዋ፥ ድሙን ሳዕርን ክበልዑ ተገዲዶም። እቲ ተጓንፎ ዳርምስታት ኣብ ዝተብሃለት ከተማ ጀርመን ኣብ ልዕሊ ወዲ 13 ቆልዓ ሓደ በሰላ ገዲፉ ሓሊፉ። ጀስተስ ሎቭ ሊብይግ ይበሃል። ምሕባጽን ምፅብባቕን ዝሰርሕ ኣብኡ ይሕግዝ ነይሩ። ከቢድ መፅናዕቲ ሊብይግ ንፉዕ ተመራማሪ ኬሚስትሪ ኮይኑ ዓብዩ። ዘበናዊ ድኹዒ ኣብ ምምሃዝ ፈላማይ መፅናዕቲ ኣካይዱ። ኣብ ስነ-ኣመጋግባ ሳይንስ ድማ መፅናዕቲ ኣካይዱ። ኣብ 1865 ሊብይግ ሓደ ፎርሙላ ሓቓቒ ምግቢ ህፃናት ምሂዙ። ፀባ ላሕሚ፥ ሕሩጭ ስርናይን ስገምን ከምኡ ድማ ፖታሽየም ባይካርቦኔት ዝሓዘ ነይሩ። እዚ ፀባ ጡብ አደ ዝተከኣ ናይ መጀመርታ ንዕዳጋ ዝቐረበ ፀባ እዩ። ጀስተስ ቮን ሊይቢግ እቲ ሓሳብ ንምመሃዝ ምኽንያት ዝኾኖ ቆልዓ ኾይኑ ዝረአዮ ጥሜት 'ዩ ነይሩ። እቲ ተመራማሪ ከምዝተገንዘቦ፥ ጡብ እትምግብ ኣደ ዘይብሉ ህፃን ክህሊ ይኽእል እዩ። ቅድሚ ዘመናዊ ሕክምና፥ ካብ 100 ሓንቲ ኣደ ኣብ እዋን ወሊድ ትመውት። ሕዚ ኣብ ድኻ ሀገራት ካብ ዘሎ ኣሃዝ ዝገደደ እዩ። ሓደ ሓደ ኣደታት ድማ ፀባ ከውርዳ ኣይኽእላን። ብርግፅ እቲ አሃዝ ዘካትዕ እዩ ግን፥ ኣብ መንጎ 20 ሓንቲ ኣዶ ከምዚ ዓይነት ፀገም የጓንፋ እዩ። ካብኡ'ኸ ደኣ? ገለ ገለ ርኹባት፥ ሓካይም ይቖፅሩ ነይሮም። ኣሽዑ ዝተኸበረ ስራሕ እዩ ነይሩ። ሊብይግ ነምርምሩ ኣሰር ዝኾኖ እዚ እዩ ነይሩ። ካልኦት ድማ ፀባ ጤል ወይከኣ ናይ ኣድጊ ፀባ ኣጥቢቦም ደቆም የዕብዩዎም ነይሮም። ጠለብ ዕዳጋ ኣብ 1880ታት፥ ጡብ ኣደ ዘይረኸቡ ካብ ሰለስተ ህፃናት ክልተ፥ ናይ መጀመርታ ዓመቶም ኣኽቢሮም። ኣብቲ እዋን፥ እቲ ፎርሙላ ፀባ ፅቡቕ ዕዳጋ ረኺቡ። እቲ ወረ ምጥባው ካብ ዘይክእላ ኣዴታት ወፃኢ 'ውን ሓሊፉ ከይዱ። ቅድም ክብል ናይ ርኹባት ተገይሩ ዝፀንሐ፥ ሎሚ ኩሉ ከምዝዕድጎ ልሙድ ኾይኑ ቀሪቡ። ብፍላይ ከኣ ተቖፂረን ንዝሰርሓ ኣዴታት ቁፅሪ ሓደ መማረፂ ኮይኑ። ናብ ስረሐን ቀልጢፈን ክምለሳ ንዝደልያ አዴታት፥ ፎርሙላ ፀባ ምጥቃም ግድን እዩ። ጡብ ኣደ ንጥዕና ተመራፂ እንትኸውን ሂወት ብዙሓት ህፃናት የድሕን። ክፍተት ኣታዊ ኣብ ቀረባ ሰብ ሙያ ስነ ቑጠባ ካብ ዩኒቨርሲቲ ቺካጎ ደቂ ኣንስትዮ ምስ ደቂ ተባዕትዮ ተመሳሳሊ ተሞክሮ ዝነበረን'ኳ እንተኾነ ድሕሪ ግዘ ግና ሰፊሕ ኣፈላላይ እቶት ከምዘርኣያ ድማ ይገልጹ። ኣብ እዋን ወሊድ ዝውሰድ ግዘ ዕረፍቲ ስዒቡ፤ ስራሕ ዝቖጽሩ ትካላት ዝኸፍሉወን ገንዘብ ይንክዩ። ሓንቲ ጓል ኣንስተይቲ ሓደ ማህጸን'ዩ ዘለዋ ዝብል ሓቂ ምልዋጥ ኣይክኣልን። ይኹን'ምበር እቲ ናይ ስራሕ ባህሊ ምቅያር ይከኣል። ደቂ ተባዕትዮ ኣንስቶም ናብ ስራሕ ቦታ ኣብ ዝኸዳሉ እዋን፡ ህጻናት ክምግብሉ ዝኽእልሉ ኣጋጣሚ ይፈጥር'ዩ። ኣብ 2016፡ ብርክት ዝበሉ መጸዕናዕታት፡ ኣሉታዊ ጽልዋ "ጸባ ጡጦ" ሒዞም፡ ኣብ መጽሄት ሜዲካል ላንስት ተሓቲሞም'ዮም። "ጸባ ጡጦ" ዝጠቡብ ካብቲ ጸባ ጡብ ኣደ ጦብዩ ዝዓቢ ዕሸል ዚያዳ ንሕማም ዝተቓልዐ'ዩ ይብሉ፡ ንሕክምና ዝወጽኡ ወጻእታትን ካብ ስራሕ ዝውሰድ ዕረፍትን'ውን ክውስኽ ከምዝገብሮ ይግለጽ። ፍርቂ ሕማም ተቕማጥን፡ ሰለስተ ኢድ ጸገማት ምትንፋስን፡ ጸባ ጡብ ኣደ ብምጥዋብ ምክልኻል ከምዝከኣል ይእመን። ትንታነ ልዕሊ 1300 መጽናዕታት ዝሓዘ ሕታም ሓበሬታ ላንሴት ከምዘመላኽቶ፡ ምጥዋብ ኣብ ዓመት ኣስታት ሞት 800ሽሕ ህጻናት ክከላኸል ይኽእል። ጃስተስ ቮን ሌቢግ ህይወት ከድሕን ይደሊ። ግን ድማ ክፈርሕ ይኽእል። ኣብ ሃፋትም ሃገራት ዝተመረዘ ጸባን ማይን ስግኣቶም ውሑድ'ዩ። ይኹን'ምበር ጡጦ ኻልእ ቑጠባዊ ዝንባለ ኣለዎ። ጸባ ጡብ ኣደ ጦብዮም ዝዓብዩ ህጻናት ዝለዓለ ክእለት ዝሓዙ ኾይኖም ይዓብዩ ይብል ላንሴት። ህጻናት ንፉዓት ገይርካ ብምዕባይ ዓለም እንታይ ክትርባሕ ትኽእል? ላንሴት ከምዝገበጦ ኣብ ዓመት 300 ቢሊዮን ዶላር ክኸውን ይኽእል። እዚ ሸውዓተ ዕጽፊ ዋጋ ዕዳጋ ጸባ ጡጦ'ዩ።