Jimaa qama'uun fayyaa sammuu ni miidhaa?
Saayintistoonni Dhaabbata Qorannoo Fayyaa Keenyaa keessa hojjetan jimaa qama'uun fayyummaa sammuurratti akka dhiibbaa qabu qorannoodhaan adda baafanneerra jedhan.
Dhaabbatichi qorannoo bara 2017 keessa qoratee tureen jimaan rakkoo dhibee afaanii, dhibee qaama hormaataa fi sammuu akka hin qaqqabsiisne ibsee ture. Odeeffannoodhuma bara sana fayyadame irra deebiin haaromsuun torbee darbe bu'aa qorannoo baaseen garuu jimaan miidhaa guddaa fayyaa sammuurraan akka ga'u irra gaheera jedha dhaabbati qorannoo kun. Bara 2015 ragaan qorannoof walitti qabamee bara 2017 bu'aan qorannichaa erga dhiyaatee as kun qorannoo isa jalqabaa jimaan dhiibbaa fayyaa sammuurratti qabaachuu mul'isuudha. Barruun 'BMC Psychiatry' jedhamu maxxansa isaa Kibxata darbee keessatti ''Amalli jeeqamuu sammuu, namoota jimaa qama'an kanneen qorannoof filataman irratti argameera'' jedha. Akka gabaasa kanaatti jimaa qama'uun amala duraan hin turre mul'isuu fi mirqaanaadhaan waan hin jirre namatti mul'isuufaa waliin wal qabata. Kunimmoo mallattoolee dhibamuu sammuu mul'isan keessaati jedha. Qorannoon kana haa jedhu malee namootni jimaa qama'an jimaan fayyaa isaanii irratti dhiibba akka hin qabne falmu. Nama jimaa baatee jiru Qorannoon kun Keenyaa kutaalee biyyaa Meeruu fi Embuu keessatti bara 2015 irraa eegalee qoratame. Namoota 831 qormaataaf filataman keessaa namoonni 306 ykn dhibbeentaan 37 jimaa qama'u, walakkaa ol dhiirota. Daa'imman umurii 10-17 gidduu jiran keessaa harki 14 jimaa qama'u, amala kana qabatanii wayita guddatan qorichoota sammuu namaa hadoochan birootti akka ce'aniif isaan kakaasa jedha qorannochi. Namoonni qorannoo jimaaf filataman kunneen waa'ee dhugaatii alkoolii fi tamboorrattis yaada kennuuf filatamaniiru. Qorannoon kun jimaa qama'uu fi sababoota dhibee sammuu ta'an kanneen akka tamboo fi dhugaatii alkoolii gidduu hidhata guddaan jiraachuus adda baaseera. Qorannicha adda durummaan kan dursaa turan Pirofeesar Chaarlas Mbakaayaa waraqaa qorannoo bara 2017 magaalaa Naayiroobiitti jila qorannoo saayinsii irratti dhiyeessaniin jimaa qama'uun hanqina fedhii nyaataa, hir'ina fedhii saal-quunnamtii fi furdina qaamaa garmaleef nama saaxila jedhanii turan. Jimaa malee guyyaa takka ooluu dandeessaa?