Aadaa Hojii: Hojii amma dalaguu dandeenyu maaliif borutti dabarsina?
Yeroo baa'yye namootii hedduun, hojjii yeroo sun dalaguu danda'an, yeroo birootti dabarsu. Waa'ee xinnoo akka iimeelii ykn ergaa gabaabaa namatti erguu ykn waan daqiiqaa tokko fudhachuu danda'u kan akka namaaf bilbiluu ta'u danda'a.
Hojii xinnoo yoo ta'e saffisaan dalaguun wayyoo qaba jedhu oggeeyyiin Yoo hojiin sun daqiiqaa shan qofa fudhata ta'e maaliif hin dalagin jettee of-gaafattaa? Hin aartaa? Dalagi xinnoon, dandeetii iddoo gar-malee guddaa sammuu teenna keessatti fudhachuu danda’u qaba. Ta'ullee, salphinaan hirʼisuun akka dandaʼamu, dursani akka dalagii kun sitti baayyateen hubachuu. Sanaan booda, yoo irra deebiin karaa hojii tanaan hojjachuu barbaanne qulqulleeffanee, miira keenna jijjirree, fedhii ofii qabachuu eegalle, dalaga xinnoo walitti kuufame nu aarsuu kana xumuruu dandeenna. Dalagii xinnoon maaliif waan garmalee guddaa nutti ta’a? Jechi Afaan Ingiliziin 'procrastination' jedhamu fedha ofiin hojii yeroo biraatti dabarsuudha jechuun ibsiti Yunivarsiitii Shiifildii Ingilaandiitti piroofeesara Saayikoloojii kan taate Fuschia Sirooyissa. “Namooti garii, hojii harʼaa boriif bulchuun sababa akkanaaf gaariidha jechuun sababa dhiheessan, haa ta'u malee, achi dabarsuun sirrii miti.'' Namoonii harʼa bor jedhan heedduunsaani dhiphina sadarkaa olaanaa qabu, hirriba dhabuufi hojii biroo hojjechuuf dandeettiin isaanii hir'isa. Gama fayyaa sammuu ammoo har’a bor jechuun dhiphinaan qabamuu fi yaaddoon wajjin wal qabata jedhan. Haaluma wal fakkaatuun, hariiroo namoota wajjiin qabnuu laaffisuu danda’a. Kunis, yoo waan har’a hojjachuuf mallu boruutti dabarsine, amanamummaa namoota kaan wajjin qabnu cabsa waan ta'eefi. Dalaga gurguddaa fuula duratti dabarsuun maaliif akka ta’e hubachuun salphaadha; sodaachisaa ta’u danda’a, sammuu waan dadhabsiisuuf ta'u danda'a, yeroo baayyee fi humna guddaa fudhata waan ta'e ta'uu mala. Gama kaanin ammo dalagii xinnoon bifa nama aarsuu qaba. Ogeessi xiin - sammuu Sirooyissa irraanfanneef hojii boruutti hin dabarsinu jetti; beekaa itti-yaadnee, shakkii, sodaa fi miira gaʼumsaa qabaachuu dhabuurraa dalaguu dhiisuu filannee jetti. Garmalee guddatee - kooba gaara ta’e ta’aa Namootii hedduun hojjii amma guyyaa birootti dabarsuun, yerookeetti itti fayyadamuu rakkoo ta’un wal qabata jedhu. Sirooyissaan garuu miiran fayyadamuudha jetti. “Namooti dalaga fuula duraatti dabarsan kundhibaaʼaa gammachuu qaban miti, kan wommaafuu hin yaaddofne miti,” jetti. “Dhugumaan isaan, har’a bor jechuu kana yaadda’anii, dhiphatani, garmalee of ceepha'u.” Yaaddoo tun sammuuf miiraa humna keenya nu jalaa fixee, dandeettii rakkoo tana furuun hir'isa. Ni yaaddessa: rakkoon tiyyaa maalii? Maaliif hojjii xinnoo tana fixuu dadhaba? Yaadii kun keessa dheerate, miira hamaa keessa galcha. “Gaafa hojiin tun xinnoo fuula duratti dabarsitan, amma garmalee guddatee waa’ee gara fuulduraa ilaalchisee shakkiifi sodaatu isaanitti dhaga’ama,” jetti Sirooyissaan. “Garmalee guddate- kooba gaara ta’e ta’aa.” Sababni biroo kan dalagii tuulamuuf, akka hojii guggurdoo, yeroo murtaaʼee guyyaa xumuraa waan tokko itti raawwatamuu qabu dhabuunsaa sababa tokko ta'u danda'a. Utuu yeroo hin balleessiin, akkamiin dalaga xinnoo hojjechuu dandeenya? Kanaaf, akkamiin hojii nama sodaachisuu tana dalaguuf wanti nama kakaasu maal ta’uu qaba? Yuunivarsitii Karletooniitti piroofeesara Saayikoloojii kan ta’e fi barreessaa furmaata rakkoo har’a bor jechuu Tiimootii Siichil, kaka'umsaafi gocha hordofaa jedha. Kanaaf, osoo maaliif akka hin hojjanee hin yaadin osoo saffisaan dalagdanii gaariidha jechuun ibsa. Yeroo ittaanutti, yoo qaamii kee, ”hojjachuu hin fedhu’ jedhee iyyee, gochi itti aanuu kan ani raawwachuu danda’u kami jedhi of-gaafadhu. Kanaan booda, wanti raawwatuu, gama miiraa irra gama gocha deebi’a jedha. Akki biraa hojjii xinnoo, guggurdootti makuu. “Hojii guyyaa guyyaan hojjennu gidduutti hojjachuu dandeenna, fakkeenna, ganama cufaa, daqiiqaa 15 osoo cireen hin bilchaatiin, mana qulqulleeffadha,” jedha Siichil. Kun waan hedduu gargaara, maaliiif? Yeroo hin balleessine jechuudha. Piroofeesaroti lamaanuu, akka of-jaallannu dubbatan. Yoo hojiin tokko ulfaataa ykn si nuffisiisaa ta’e, miira birootin akka ilaaltuu fedhan, ulfaataa ta'ullee waan haaraa irra baruuf deemaa jette yoo hojjatee, rakkisaa hin ta’u.