Ebla 15, Guyyaa Yaadannoo Gootota Oromootti eenyufaatu yaadatama?
Guyyaan Gootota Wareegamtoota Oromoo waggaa waggaan Ebla 15 kabajamu kan bara 2019 guyyicha yaadachuun erga jalqabee yeroo duraaf ifatti magaalaa Ambootti yaadatameera.
Gootota fi Wareegamtoota Oromoo Ebla 15 yaadachuuf sababa kan ta'e ammoo hooggantootni olaanoon ABO 10 ta'an, hayyuu duree fi itti aanaan isaanii bara 1980tti gara Somaaliyaa osoo deemanii, baha biyyaa naannoo Shinnigaa jedhamutti haala sukkanneessaan ajjeefamuudha. ''Ebli 15 Guyyaa Gootota Oromoo jedhamee kan moggaaffame ALA 1984 murtii koreen giddu-galeessaa ABO Dirree Bahaa ture walgahii godherratti,'' jechuun hayyuu-dureen Adda Bilisummaa Oromoo - Qaama Ce'umsaa Obbo Galaasaa Dilboo BBCtti himaniiru. Akeekni murtee kanaas, ''gootota keenya yeroo adda addaatti qabsoo keessatti wareegaman qofa qofaan yaadachuun gahaa waan hinturreef,'' hunda isaanii bakka tokkotti yaadachuuf akka tahes dubbatu. ''Jalqaba diddaa gabrummaa sabni Oromoo baadiyaatti godhe, achirraas olguddatee jaarmiyaan gurmaayee, booda kanammoo jabaachaa dhufee sadarkaa qeerroon Oromoo falmaatii asiin gahe - kanneen bakka tokkotti yaadachuu kan jedhutu akeekamee murtiin sun darbe,'' jedhu Obbo Galaasaa. Waa'ee taattee ka'umsa kabaja guyyaa kanaa ennaa dubbatan ''Hoogganoonni dhaabichaa gariin biyya alaa waan jiraniif, walqunnamtiiniis ulfaataa waan tureef, isaan sana qunnamanii, egeree dhaabichaarratti waliin mari'atanii nutti deebi'uuf bobba'aniitu wareegaman,'' jedhu. Wareegama hoogganootaan booda Wareegamuun hooggantoota kanneenii qaawwaan dhaabicharra uumees guddaa tahuu dubbatu Obbo Galaasaan. ''Dhaabicha jireenyaafi dhabamuu jidduu seensise,'' jedhu. ''Warra gaafas Dirree sana turre: qabsicha dhiisanii deemuu, wareega isaaniis gatii dhorkanii biraa deemuu ykn ammoo itti cichanii hsanga hireen isaan qunname nuunis qunnamutti, qabsicha itti fufuuf murteeffanne,'' jedhu. Akkasiin dhaabnis jiraachuu danda'e jechuun yaadatu. Hooggantoota gameeyyii kanneen akka Magarsaa Barii, Gadaa Gammadaa, Abboomaa Mittikkuu, Yiggazuu Bantii dhabuun isaanii abdii kutachiisee turuus, itti cichuun qabsicha itti fufsiisuu dubbatu. ''Wareegamuun hooggantoota kanneenii dhaabicha jireenyaafi dhabamuu jidduu seensisee ture'' Galaasaa Dilboo 'Guyyichi Oromoo maraan yaadatamuu qaba' Waggoota 34 darbaniif Ebli 15 namoota ABO'tti dhiyeenya qabaniifi addichaan kabajamuu eegalus, namootni yaadataman hooggantoota kana qofa miti kan jedhu ammoo qindeessaan koree ayyaana kanaa fi qondaala ABO kan ta'e Lammii Beenyaati. Jalqabbii kabaja guyyaa kanaas yoo ibsu ''Humni hidhattoota Somaalee yeroo sana ture warri Musliima ta'an gara tokkotti warrimmoo Kiriistaana ta'an gara tokkotti akka goran ajajanii, warra Kristaana ta'an irratti tarkaanfii fudhachuuf yeroo jedhan, hoogganoonni ABO yeroo sanii, amantaan adda hin baanu jedhanii waan mormanif, bakka tokkotti wareegaman,'' jedha. ''Guyyaan kun guyyaa Oromoon bilisummaa isaatiif, mirga isaatiif, haqa isaatiif falmachaa ture keessatti kanneen mana hidhaa keessatti qaamni isaanii hir'ate fi kanneen akkaataa garaagaraan aarsaa kaffalan itti yaadannuudha.'' Ayyaanni kun hanga ammaatti abbummaan ABO kabajamaa haa dhufu malee, ayyaanni kun ayyaana Oromoon hundi seenaa isaa fi qabsoo isaa keessatti gootota darban itti yaadatu ta'ee Oromoo maraan yaadatamuu qabas jedha. Seenaan gootota Oromoo kana caala akkamiin yaadatamuu danda'a? Haalli ajjeechaa qondaaltota olaanoo ABO, kan bu'uura guyyaa yaadannoo kanaa ta'ee bifa gaha ta'een qoratamee beekamuu qaba kan jedhu lammmiin reeffi isaanii gammoojjii itti ajjeefaman irraa ka'ee kabajaan Oromiyaa keessatti awwaalamuu qabaa jedha. Goototni Oromoo hundaa maqaan isaanii qoratamee siidaan yadannoo dhaabachuufi qaba yaada jedhus hirmaattootni guyyaa yaadannoo kanaa BBC'tti himaniiru. Akka naannoo Oromiyaatti guyyaan yaadannoo gootota Oromoo manneen hojii cufaa ta'anii ayyaana Oromoo ta'ee osoo kabajamee jedha Lammiin. Gootota Oromoo Shamarran Akkuma dhirootaa qabsoo uummata Oromoo keessatti dubartootnis qabsa'aa aarsaa olaanaa kaffalaanii darbaniiru. Akka fakkeenyaattis miseensa dubartii jalqabaa gumii sabaa ABO kan taatee Juukii Barentuu gootummaa isheet kan hedduu beekamtu yaadachuun ni danda'amaa jedha Lammiin. Yuukeen qondaaltootni ABO walgahii osoo taa'aa jiranii wayita diinaan marfaman, diina qondaaltota irraa qolachuun dubartii goota wareegamte ta'uus yaadata. Seenaa Aslii Oromoo fi kanneen biro hedduu kaasuun dubartootni gootummaa isaaniin yaadataman hedduun jirachuu hubannas jedha. Qophiin kun maalif Ambootti qophaaye? ''Mormii dheeraa sirna cunqursaa kuffisuuf taasifamaa ture keessatti wareegama obbo Daraaraa Kafanii kaffalan irraa qabee hanga Jaagamaa Badhaanetti magaalaa wareegama guddaa kaffalteef seenaa qabeettii waan taateef Amboon filatamte,'' jedha walitti qabaa koree qophii kanaa kan ta'e Lammiin. ''Bara 2014 fincila xumura gabrummaa magaalaa kana keessatti gaggeeffameen qeerroon 78 guyyaa tokkotti magaalaa itti wareegamaniidha.'' Mormii guddaa sirna ADWUI irratti magaalaa Ambootti dhoowee naannolee Oromiyaa kaan dhuunfateen aarsaan guddaan magaalaa kanatti kaffalamuu isaas yaadachuufi maatiin waareegamtootaas sirna kanarratti akka qooda fudhatan barbaadameeti jedhameera. Sirna Yaadannoo Goototaa Ambootti Ayyaanni yaadannoo gootota Oromoo Ebla 15 kabajamu kan bara kanaa kun Istaadiyoomii Magaala Ambootti bakka uummatni hedduun aanaalee ollaa, fi naannolee biraarraa dhufan kumaatamni argamanitti kabajameera. Sirna kanarrattis hayyuu dureen ABO obbo Daawud Ibsaa, Itti aanaa dura taa'aan KFO obbo Baqqalaa Garbaa fi keessummoonni hedduun argamaniiru. Guyyaa kaleessaa galgala jala bultii ayyaana kanaatti waajira olaanaa ABO Magaalaa Finfinnee Gullalleetti argamutti, Amboo fi magaalaalee kaanittis dungoo ibsuun gootota Oromoo qabsoo uummatichaa keessatti aarsaa kaffalan yaadataniiru. Barataan mana barnootaa qophaayiinaa Amboo Yeroos Yeeyyii ''Oromoon akkuma gaafa gootasaa yaadatu korma qalee korma koo jedhee yaadatu, bakka barataa Jaagamaa Badhaanee itti ajjeefametti, korma qaluun gootota keenya yaadanne,'' jedha. Kanaan dura dhoksaatti gootota isaaf wareegaman yaadachuurraa bahee ifatti walitti qabamee yaadachuu isaatiin, miirri hirmaattota ayyaanichaa fi isa bira ture miira gammachuu akka ta'ees Yeroos ni dubbata. Ganama kanas barattootni Yunivarsiitii Amboo fi manneen barnootaa magaalittii keessa jiran hedduun hiriira nagaa dhaadannoolee gootota kana faarsuufi suura isaanii qabu qabachuun Istaadiyoomii Ambootti walgahan.