Irreecha aadaan alatti attammii bu'aa dinagdeessaa guddisuun danda'ama?
Irreechi ayyaana guddaa ummanni miliyoonaan lakkaa'amu irratti qooda fudhatuudha. Sirna kabaja kanaarrattis ummanni kan aadaafi dudhaa isaa babareedaa itti calaqiisiifatuudha.
Baazaarii Irreechaa Kana malees Irreechi qabeenyaawwan madda turiziimii olaanaa ta'uun biyyattiif galii gudda maddisiisuu danda'an isa tokkoodha. Feesitivaalli guddaan kun gama dinagdeeetiinis human guddaa qabaatulleen, hanga barbaadamu irraa hinfayyamamiin olaanaa qabaachuu oggeeyyoonni damee kanaa ni dubbatu. Hayyuu diinagdee kan tahaniifi dhimma kanarratti BBCn kan dubbise, Dr Tashoma Tafarraa isaan tokko. Tashoma Tafarraa (PHD) Yunvarsiitii Finfinneetti Qorataafi Barsiisaan Dinagdee Magaalaa yoo ta'an, Irreechi calaqqee aadaafi eenyummaa ta'uun alatti, sirnaan itti yaadamee hojiirra oolchuu dandeenyaan faayidaa dinagdee guddaa qaba jedha. Muuxannoo biyyoota addaa addaa keessatti yaada 'Gabaa Magaalaa' [City Market] jiru kan kaasan hayyuun Dinagdee kun, ayyaana akka Irreechaa lakkoofsi namootaa guddaan irratti argamu faayidaa dinagdee gurguddaa qaba jedhu. Irreecha magaalaaf akka waltajjii beeksisaatti Akka Tashomee (PhD) jedhanitti, misooma fiduu keessatti magaalonni baasii guddaa baasanii waltajjiiwwan akka baazaariifi festivaala gara garaa qopheessuun of beeksisu. Haata'u malee, namoota Ayyaana Irreechaa kabajachuuf walitti sassabamuuf magaalaan baasii tokko malee beeksisa guddaa hojjeta jedhan. "Irreechi, tokkoffaa magaalattiif beeksisadha. Fakkeenyaaf namni magaala sun maala akka qabdu, maal akka omishu hin beekne bilaashaan dhufee bara," jedhan. Ayyaanni akka Irrechaa gabaas sochoosuu ni danda'a Faayidaan dinagdee Irreechaa lamaffaan gabaas sochoosuu danda'uu isaati akka oggeessa kanaatti. Irreechi carraan daldalaafi tajaajila adda addaa akka uumamu gochuun namoonni, keessatti magaalaan keessummeessu, bu'aa dinagdee guddaa akka irraa argatu gargaara jedhan. "Namni miliyoona tokko ta'u dhufee magaalaa tokko keessa seenuu jechuun, egaa waan baay'ee bitee ba'a. Kan hin beeknellee hubatee gaaf biraa deebiyee bitata. Kanaaf, dinagdeerratti bu'aa guddaa qaba," jedhu Tashoomeen (PhD). Gabaa guddaa Irreechaa kana maaliif sirriitti itti hin fayyadamne? Gabaa guddaa akka Ayyaana Irreechaa kanarraa bu'aa buufachuuf hojiin fedhii gabaafi dhiyeessa ayyaana kana waliin walqabatan kan akka uffata aadaa, nyaataafi dhugaatii, bakkeewwan qophii bashannanaa walitti fiduu barbaachisa jedhan. Warra uffata aadaa hojjetan akka human godhatan gochuufi qindeessuu akkasumas odeeffannoo barbaachisu dhiyeessuun warra bitaniifi gurgran walitti fiduun Irreecha irraa faayidaa dinagdee malu argachuu keessatti gumaacha qabaata jedhu hayyuun Dinagdee Magaalaa kun. Qophiileen akka bazaar tibba Ayyaana Qillee baasii Birrii miliyoona hedduun qophaa'an akka fakkeenyaatti kaasuun, fesitivaala akka Irreechaa guddaa kanarraas bu'aa dinagdee argachuuf qophiiwwan walfakkaatan qophaa'uun barbaachisaa ta'uu yaadachisu. Sochii bifa bittinnaa'aa ta'e osoo gurmeessuun karaa ijaarameen irratti hojjetamee bu'aan dinagdee Irreechaa magaalaa Finfinnee ykn Bishooftuurra darbee kan biyyaaf ta'udha akka Tashoomeen (PhD) jedhanitti. "Akaakuu omishaalee akka uufata aadaa, nyaataafi dhugaatii dhiyeessuurratti osoo namoota bifa gurmaa'een hojjeechiisanii galii argachuu danda'u. Madda hojiis isaaniif ta'uu danda'a." Qophiiwwan akka 'Guyyaa Magaalotaa' waggaa waggaan qophaa'an kan agarsiifni torbanootaaf turu muuxannoo gaarii irraa baratamudha jedhu. Qophiiwwan walfakkaatan, fakkeenyaaf baazaarii, simpooziyeemiifi kan biroo qopheessuun Ayyaanni Irreecha qophii guyyoota muraasaa qofa ta'ee akka hin dabarre torbanoota ykn taatee ji'aa taasisuun ni danda'ama jedhan Hayyuun Dinagdee Tasheemee Tafarraa (PhD). Oggeessi dinagdee kan biraa BBCn dubbise Dr Ayyalaa Galaan waa'ee bu'aa dinagdee Irreechaa yoo kan olompiikaan wal bira qabanii ibsa, ''Ayyaanni guddaan akkasii addunyaatti yoo kabajamu, biyyoonni gargaraa anatu qopheessa irratti wal-saamu'' jechan. Sababiinsaa wayita himanis, feesitivaalli akkasii guddaan namoonni miliyoonaan lakkaa'aman biyyootaa fi iddoo garaagaraa irra dhufan waan hawwatuuf, galii olaanaan waan irraa argamuufiidha jedhu. Haaluma kanaan silaa magaalaa Finfinnee keessatti sababii ayyaana Irreechaa kanaatiin carraawwan hojjii danuu uumuun danda'ama ture kan jedhan hayyuun dinagdee kun, galii ayyaana tokkorraa argamuun namni tokko hanga ji'a jahaa jiraachuu ni danda'a jedhan yoo faayyidaa jireenya nama dhuunfaa keessatti qabaatu ibsan. ''Bara dheengaddaa fa'i namni iddoo bulu dhabee goodaa marga keessa bule. Kanaafuu, osoo dargaggoonni hojiiwwan dhiyyeessitii dunkaanaa, iddoo ciisichaa, nyaataafi waan garagaraa qopheessuu irratti bobbaasanii diinagdeef ni fayyada ture'' jechuun ibsu. Kana malees haala amma jiruu yoo dubbatan, mootummaan uummanni akka tasgabbaa'u gochuun ayyannichi ummataafi biyyaaf bu'aa akka buusuu hojjachuu qabaatas jedhaniiru.