Obbo Lammii Taayyee: 'Kan jaarsummaa jibbu seexana duwwaadha’
Koreen rakkoo nageenyaa Lixa fi Kibba Oromiyaatti mudate akka furamuf haala nan mijeessa jedhe, 'Koree Araaraafi Nagaa Furtuu', himannaan narratti ka'e fudhatama hin qabu jechuun ibse.
Obbo Lammii Taayyeen Barreessaa Koree kanaa yero ta'an himannaa Dr Gammachuu Magarsaa ni balaaleeffatu Koreen kuni torban darbe ibsa miidiyaaletti kenneen qaamolee lamaan, mootummaafi hidhattoota, walitti fiduun araarri akka bu'u gahee isaa akka gumaachu ibsee ture. Haa ta'u malee, qondaallii Paartii Badhaadhinaa waajjira Oromiyaa Obbo Taayyee Danda'aafi miseensa koree kanaati jedhamun ibsa irratti kan maqaan isaanii ka'e Dr Gammachuu Magarsaan karaaa gara garaanis ta'u koree kana himataniiru. Obbo Taayyee Danda'aan ''Koree araaraa wanti jedhan hin jiru. Daawud ibsaa waraana akka hin qabne ifaan waakkate. ... Warri baadiyyaa fi magaalatti yakka farra namoomaa raawwatu shiftaa dha. Shiftaa waliin ammoo dubbiin hin taatu,'' jechuun fuula fesbuukii isaanii irratti barreessan. Kuni egaa osoo Hogganaan Kominikeeshinii Bulchiinsa Mootummaa Naannoo Oromiyaa Obbo Getaachoo Baalchaa ibsa sana irratti argamuun mootummaan koree nagaa buusuuf hojjetu akka deeggaru osoo ibsanii jiraniiti. Gama kaaniin, miseensa koree araaraa ta'uun isaanii kan eerame Dr Gammachuu Magarsaa ibsa kenname kanaan booda, beekkamtii isaanii malee koricha keessatti galfamuu midiyaa biyya keessa tokkorratti dubataniiru. BBC'n haaluma adeemsa koree araaraaf haalan mijeessa jedhu kana ilaalchisuun barreessaa koricha kan ta'an Obbo Lammii Taayee waliin turtii taasiseera. "Korri keenya dhaabbata tola-ooltummaa Furtuu jedhamu jalatti ijaaramee jira. Korri kun ammoo Waraana Bilisummaa Oromootiifi mootummaa gidduu waldhabdeen jiru akka hiikamuuf jara lamaaniin koree filachiisa jechuudha," jechuun ibsuu Obbo Lammiin. 'Dubbiin Obbo Taayyee fudhatama hin qabu' Kan qondaalli Paartii Badhaadhinaa Obbo Taayyeen dubbataniifi Hoogganaan Biiroo Kominkeeshinii Oromiyaa Obbo Getaachoo Baalchaa dubbatan dhaga'uu ibsuun, dhimma akkasii irratti aangoon seeraa kan kennameef dubbi himaa mootummaadha jedhu Obbo Lammiin. "Akka seeraatti kan fudhatamuu qabu kan Obbo Getaachoon dubbatanidha. Sababiin isaas, dubbi himaa mootummaa waan ta'aniif aangoon seeraan isaaniif kennamaadha. Kan Obbo Taayyee Danda'aan haasa'an ammoo dhiibbaayyu haa qabaatu ykn araara sana jibbuuf ykn mormuudhaaf, akka gufatuuf fedhii dhuunfaa isaarraa qaburraan haasa'uu danda'a malee akka ejjennoo mootummaatti fudhatama qaba jedhee hin fudhadhu ani gamakootiin." Akka dhuunfaa isaatti Obbo Taayyeen fedhii araaraa sana dhabuu danda'a jechuun himu Obbo Lammiin. Erga ji'a ja'an darbanii as haadha isaanii bilbilaanis ta'e qaamaan dhaqanii akka arguu hin dandeenye kan dubbatan Obbo lammiin, sababii rakkoon nageenyaa jiruuf maatiifi firri isaaniillee maal keessa akka jiran namni quba walqabu hin jiru jechuun dhimma nagaa hangama akka yaaddessaarra ga'e ibsu. Rakkoon nageenyaa uumame guddaa ta'uu isaarraa kan ka'een nutti dhaga'amee furmaata argachuu qaba jechuun kaka'uu malee dhimma kana ilaalchisee WBO waliin hidhata hin qabnu, mootummaa waliinis ta'e Paartii Badhaadhinaa waliin hidhata hin qabnu jedhan Obbo Lammiin. "Itti waliin galle" Gama kaaniin Dr. Gammachuu Magarsaa tibba kana osoo hin beekiin koree kana keessatti filatamuu ibsanii, akka koree jedhame kana keessa hin jirrellee naaf yaa beekamu jedhanii turan. Dr Gammachuu Magarsaan osoo itti waliin galiin koree kana keessa na galchani jechuun dubbatu Hayyuun Antiroppooloojii Dr Gammachuu Magarsaa koreen kuni 'jarjarsuudhaan' hundaa'e yaada jedhu turtii miidiyaa OMN waliin taasisaniin ibsaniiru. Dhimma koree furtuu ibsi miidiyaaf kennamu guyyaa sadii dura [Kibxata] dhagahuu isaaniifi innu ijoo dubbii marii guyyaa san taasisan akka hin taane eeru. "Wanti irratti waliigalames hin jiru. Koreen furtuu rakkoo Oromiyaa keessa jiru hiika jedhee namni irratti waliigales hin jiru," jechuun himan. "Hin gaafatamne, itti hin amanne, itti waliin galle maqumakoo fuudhanii fiigani," jechuun ibsi kennamus quba hin qabu jechuun ibsu. Yaada isaanii kana garuu Obbo Lammii Taayyeen ni balaaleeffatu. Kana yeroo deebisan Obbo Lammiin guyyaa lama walga'ii Hoteela Gihoonitti akka waliin taa'an himuun dubbiin Dr. Gammachuu osoo hin beekiin itti ana dabalan jedhu ''dubbii sobaati'' jedhan. Marii guyyaa jalqabaas isaan waliin akka jalqaban kaasuun guyyaa dhumaa yeroo ibsa miidiyaaf kennuuf yeroo qophaa'aa jiranittis waajjira isaaniitti akka walga'an dubbatu. Akka Obbo Lammiin jedhanitti, Dr. Gammachuun ibsa Obbo Taayyee Danda'aa kennaniin booda dubbichi hin milkaa'u jechuudhaan wanti kun soba jechuudhaan abdii kutannaadhaan yaada dhuunfaa isaanii kennan jedhan. "Kun ammoo sirrii miti. Nutis hin fudhannu. Obbo Taayyee Danda'aa waan barbaade yoo haasa'e wanti kun milkaa'uu hin danda'u jedhanii akkasitti kaasuun isaanii sirrii miti," jechuun himu. Dr. Gammachuun nama Dr. Abiyyitti dhiyaatu barbaaddannee itti erganna jedhanii akka turan dubbachuun dhimmichi dhimma Dr. Abiy osoo hin taane dhimma biyyaati waan ta'eef, "nuti dhaabbata seera qabeessa waan taaneef lolumti akka dhaabbatuuf gaafanna," jedhan. Sodaadhuma Obbo Taayyee Danda'aan dubbataniifi aktivistoonni tokko tokko warri nagaan akka bu'u hin barbaanne walitti bu'iinsa kana ajandaa siyaasaatiifi beekkamtii mataa isaaniitiif itti fayyadamuudhaaf biddeena godhatanii olola namarratti oofan namoonni baqatu jedhu Obbo Lammiin. "Nuti ammoo gatii kaffaluun nurra jiraatu hundumaa ni kaffalla jennee korri kun ejjennoodhaan irratti hojjechaa jiraa," jechuun ibsu. 'Hojii jalqabne hin dhiisnu' Dr Gammachiis namoonni maqaan isaanii koreetti akka dabalamu kennanis miidiyaa irraa dhagahanii isaan gaafachuu dubbatu. Dhimma kana irratti kan gaafanne Obbo Lammiin Dr. Gammachuun jalqaba namoota biroo koree keessatti hirmaatan lamallee filanii booda yaada Obbo Taayyeen kennaniin booda garuu yaada jijjiirrachuu dhageenye jedhu Obbo Lammiin. "Nuti Taayyee mitiitii abbaan barbaade yoo haasa'e hojii jalqabne dhiisuu hin dandeenyu nuti. Waa'ee namoota rakkachaa jiraniitu nu kakaase waan ta'eef, abbaan barbaade waan barbaade yoo nuun jedheyyuu hojii jalqabne sana dhiisuu hin dandeenyu." Dr. Gammachuunillee koree kana keessatti hirmaachuu dhiisuu hin qaban ture kan jedhan Obbo Lammiin dhiimma jalqabarraa kaasnee waliin mariyachaa turreefi ofiinillee itti amananii namoota biraa koreetti affeeranii booda dhiisuun isaanii sirrii miti jedhan. Obbo Taayyeen ammoo hojii jalqaban haarsaa babaadame mara kaffaluun gargaarsa Waaqaan abdii milkaa'uu qabannee itti fufuna jedhu. Dhimma kana irratti garuu Dr Gammachuun yaada biraa akka qaban eeru. Akka hayyuun kuni jedhanitti rakkoo nageenyaa akka furamuf haawwii malee fala isaa hin qaban. Garuu, rakkinni nageenyaa dura qoratamuu qaba jechuun 'rakkoon walxaxaadha, koree tokkoon halkan tokkoon hin hikkamu,' jechuun yaada qaban ibsu. Koreen kuni kan durirraa addaa? Adeemsi isaanii kan kanaan dura ture irraa adda kan taasisu akka jiru kan ibsan Obbo Lammiin, haal-dureewan dura raawwatamuu qabu raawwachuun itti adeemuuf jiraachuu isaanii ibsu. Adeemsi araaraa kanaan dura jalqabamee hin milkaa'iin hafe haal-dureen barbaachisu dursee dhumuu dhiisuu isaatiini jedhu Obbo Lammiin. "Amma nuti garuu waraana hiikkachiisuu, waraana fidanii harka kennachiisuu kanneen jedhan haal-duree keessa galuu hin qaban jechuun itti deemna.'' Kana dura osoo araarri gara itti ba'utti hin baramiin dura waraana hiikkachiisuu sanatu dogogora uume jedhu. "Kanaaf nuti ammoo waraanni osoo meeshaa hin hiikkatiin, qaamni hidhatee jiru sun nama bakka buufatee akkamittin hiikkachuu danda'a kan jedhamu bakka bu'oota isaanii waliin mari'anneetu mirgi lamaaniiyyu haala wal madaalawaa ta'eefi kabajamuu danda'uun itti adeemama," jedhan. 'Kan jaarsummaa jibbu seexana duwwaadha' "Aadaa Oromoo keessatti namni jaarsummaa jibbu seexana duwwaadha. Jarri lamaanuu araara jibbu amantaa jedhu hin qabnu nuti,'' jedhu Obbo Lammiin. Warra hidhatanii bosona jiraniif gaaffii dhiyeessuutti akka jiranis ibsaniiru. Warri hidhatanii jiranis ta'e mootummaanis fedhii akka agarsiisee jiru kan himan Obbo Lammiin, jaarsolii isaanii filatanii itti deemama jedhu.