Fatiyaa Awwal: 'Warri diyaaspooraa biyyasaaniif maal gochuun akka qaban ofi haa gaafatan'
Fatiyaa Awwal Shoobart jedhamti, magaala Moyyaaletti dhalatte. Umurii qarrummaa isheettis gara biyya Jarmanii imaluun ogummaa fayyaan tajaajilti. Oromoonniifi lammiileen Itoophiyaa biyyoota alaa jiraatan(diyaaspooraan) gaaffii biyya koof maaliin hojjedhe jedhu of gaafachuu qabuu jetti.
Hojii ishee idilee bulchiinsa Narsiingiin cinaatti hawaasa Oromoo biyya Jarman keessa jiraatan keessatti dhimmoota siyaasaa, dinagdeefi hawaasummaa hedduun hirmaannaa guddaa qabaachaa akka turte Aadde Fatiyaa Awwal BBC himteetti. Oromoota biyya Jarman keessatti rakkoolee garaagaraa keessa jiraataniif deeggarsa barbaachisu ofiifi namoota kaanis qindeessuun gargaaruun beekamti. ijaarama OMN keessattis hawaasa Oromoo biyya Jarmanii kakaasuun gahee olaanaa baateetti. ''Sochiin walabummaa sun eegalee, OMN yeroo hundeeffame, Jarman keessatti yeroo jalqabaatiif uummata walitti qabnee OMN akka ijaaramu waan guddaa hojjenne. Ana qofa osoo hin taane garee kiyya waliin hojjenne'' jechuun hundeefama OMN bara 2014 keessaa gahee guddaa qabaachuu nutti himte. Konfaransiin OSA Ameerikaan alatti yeroo jalqabaaf gara Awrooppaa dhufuun biyya Jarman keessatti akka gaggeefamu gachuu keessattis gumaacha guddoo qabdi. ''Qabsoo biyya keessatti gaggeefamaa ture maallaqa walitti guuruun deeggaruu, rakkoo ummata keenyaa miidiyaarratti ifatti dubbachuu, Jarmanootaaf rakkoo biyyaarratti hubannoo kennuu, baqattootaaf Afaan hiikuufi jajjabeessuurratti fi dhimmoota akka kanaa hundarraa hin hafuu,'' jetti. Namootni dhiyeenyatti ishee beekanis kanuma dhugaa bahuuf. Ji'a tokko dura jila lammiilee Jarmanii qabachuun gara Oromiyaa imaltee, jiruuf jireenya uummata Oromoo akkasumas aadaa fi duudhaa saba Oromoo waliin waal barsiifteetti. Bakka dhaloota abbaa ishee kan ta'e Godina Baalee keessattis manneen barnootaaf meeshaalee barnootaa gummaachuun, namoota qabsoo uummatichaa keessatti gahee addaa qaban huccuu itti uffisuun jajjabeessiteetti. Hojiileen hanga amma hojjette kunniin akka galaana guddaa keessaa bishaan faldhaanan waraabuuti jechuun gummachi taasifte xiqqaa ta'uu ibsiti. ''Amma boqonnaan tokko cufamee, boqonnaa biroon banameera'' Aadde Fatiyaa Awwal, hojiilee biyyaa alaa fi biyya keessatti hojjechaa turte dhaabbata gargaarsaa jabaa seera qabeessa ta'e tokko ijaaruun cimsuun barbaachisaa dha jettee amanuun dhaabbata F.A.S AID jedhamu hundeessiteetti. Dhaabbatni kun Fayyaa fi Barnootarratti addatti xiyyeefachuun jireenya uummata fooyyessuuf hojjetaa nuun jette. ''Qabsoo Oromoorratti qeerroon lubbuu isaa itti gabbaraa, nuti warri diyaaspooraa ammoo maallaqaa fi sagalee uummataa addunyaaf dhageessisuun gahee guddaa baane. Amma boqonnaan sun cufame kan itti aanuu akkamitti uummata keenya rakkina keessaa baafan kan jedhudha.'' ''Kanas akka qabsoottin ilaala kan jettu aadde Fatiyaan rakkoo uummataa bifa qindaayeen hiikuu kaayyeffachuun dhaabbata kana hundeessuu dubbatti. ''Dhaabbata galmaahe yoo ta'e warri faranjiis amantaa qabaachuun hojii hawaasaa kana deeggaruu danda'u nutiis, waan hunda qabataman hojjechuufi agarsiisuu dandeenyaa'' jetti. Karoora booruu Aadde Fatiyaan karoorri guddaa dhaabbatni ishee fi Abbaan warraa ishee hundeessan qabate uummata, keessaahuu dargaggoota dammaqsuu ta'uu dubbatti. ''Uummatni ofii mootummaa osoo hin eegiin biyya ofii guddifachuu qaba. uummatichi qabeenya qabu baree akka itti fayyadamuu danda'urratti dammaqsuu feena.'' Dabalataaniis baadiyyaa keessatti rakkoo bishaan dhugaatii uummatichaa furuu, manneen barnootaa cimsuu, barattoota barnoota teeknikaan cimsuuf hojiileen eegaalaman jiraachuu nutti himan. Ji'a tokko dura jila lammiilee Jarmanii qabatanii gara Oromiyaa imalanii kan turan aadde Fatiyaan lammiileen Jarmanii kunniin dargaggoota muuxannoo qaban baatii jahaaf gara biyyaa eerguun leenjii oogummaafi muuxanno qooduuf waadaa galaniiru jetti. ''Biyya sanaaf maal goonaaf kan jedhu haa yaadnu'' Dhalattootni biyya keenyaa, biyya kanarraa maal araganna, Oromiyaarraa maala araganna jechuu qofa osoo hin taane biyya keenyaaf maala goona kan jedhu yaaduu qabuu jetti. ''Qarshiin biyyoota Awroopppa keessatti argatan gahaa ta'uu dhiisuu malus, mana barumsaa itti baratanii darbaniif waan daastaruma bituun waan guddaadha sanumallee gachuu hin dadhabanii'' jetti. Hojiilee biiznaasa ammaa amma bilisummaa argameen hojjechuun caalatti bu'aa hawaasaafi biyyaaf buusuu danda'an sammuu keessa kaawwachuu qabuu jechuuniis dhaamti. ''Osoon Oromoo ta'ee isin wajjinin qabsaa'a ture'' Adde Fatiyaan hakiima lammii Jarmanii Dr. Shoobaart jedhaman waliin bultii ijaartee daa'imman isaanii lama waliin jiratti. Abbaan warraa ishee waliin bakka hojiitti walbaruu nutti himte. Aadde Fatiya Awwal ''Warri diyaasporaa biyya biyya koof maal haa godhuuf jedhaa'' jetti Aadaafi duudhaa Oromoof kabaja nama qaban ta'uu kan dubbattu Fatiyaan, ''Osoon Oromoo ta'ee dhaladhee isin waliin qabsa'ee natti tola'' jedha Abbaan warraa ishee. Naamusa qabsoo ummatni Oromoo osoo rasaasni irratti roobuu gaggeesseefi sana booda haaloo osoo bahuuf hin yaadiin haala itti jiruuf dinqisiifannaa qabas jetti. Aadde Fatiyaa guyyaa itti hedduu gammaddeefi gaddite gaafannee, yeroo jalqabaa Obbo Jawaara Mohaammad gara biyyaa galee waliin imaluu himuun, Amboofi iddoo kaanittis miirri ture hedduu ishee gammachiisu nutti himteetti. Guyyaan itti gaddite ammoo Irreecha bara 2016 irratti wayita uummatni ajjeefame ta'uuf gaddi sun amallee akka itti dhagaahamu dubbatti. Jireenyi hawaasummaa jabaa fi kolfuuf taphachuun akka ishee gammachiisuus nutti himteetti.