Siyaasa Itoophiyaa: Obbo Lidatuun wallaansaaf biyyaa akka hin baane maaliif marsaa lamaaf dhorkaman?
Namni siyaasaa Obbo Lidatuu Ayaaleew wallaansaaf biyyaa akka hin baaneef yeroo lammafaaf dhorkamuu BBCtti himan.
Obbo Lidatuun akka jedhaniitti, rakkina ujumoo dhiiga onnee mudateen Hospitaala Ameerikaa Atilaantaatti argamu tokkotti waggaafi baatii sadeetiin dura yaalamanii ture. Tibba sanattiis ujummoowwan dhiiga onnee sadi irratti rakkoon argamuufi yeroof tokko qofaaf wallaansi erga taasifameen booda baatii jahaan booda akka deebi'uuf beellamni kennameef ture. Haata'u malee, wayita guyyaa beelamni isaa jala gahu to'annaa poolisii jala waan olfameef deemee wallaanamuu akka hin dandeenye himu. Obbo Lidatuu Ayaalew to'annaa jala kan olfaman ajjeechaa Aartiisti Hacaaluu Hundeessaa hordofee hokkora kakaasuun shakkamanii ture. Kanaanis baatiiwwan shaniif erga mana hidhaa turaniin booda wabii qarshii kuma 30tiin mana hidhaa bahunsaanii ni yaadatama. Haata'u malee, gaaffiin wallaansaaf biyya alaa deemuuf dhiyyeesse erga himannaa irratti dhiyaatee irraa bilisa jedhameen boodas deebii hin arganne. ''Mana hidhaatti baatii shaniif, ergan hidhaa bahee batiiwwan lamaaf tureera. Beellamni kiyyaas baatii saddeet darbeera,'' jedha. Wayita hidhaarra turanittis weerara Covid-19n walqabatee haalli fayyaa isaanii yaaddeessaa waan tureef, hakiimoonni tarree ragaa wallaansaa dhiyeessuun bu'aa bahii hedduun booda mirgi wabii akka eegameef himu Obbo Lidatuun. Himannaa 'meeshaa hin hayyamamne qabachu' jedhuun irratti dhiyaateef mirgi wabii eegamufilleen, mana murtiitti dhiyaachuuf beellama baatii lamaatu kennameef. ''Akkan biyya alaa deemee wallaanamuuf yeroo gahaa akkan argadhuuf ture,'' jedha. Maaliif akka biyyaa hin baane dhorkaman? Obbo Lidatuun akka jedhaniitti, erga mirgi wabii isaaniif eegamee booda biyya alaa deemuuf osoo gara buufata daandii qilleensaatti imalaa jiruu akka deebi'u taasifameera. ''Dhorkaa mana murtii qabduu?'' jedhee gaafadhulleen hin qabnu. Hojattoota Tika Biyyaalessaati. Kan ajajamnees waajjira keenya irraati. Bahuu hin dandeessuu naan jedhan,'' jedhu Obbo Lidatuun.Himannaan Heera-motummaafi sirna heera mootummaa diigu' jedhuun irratti dhiyaate hin cufamne ture. Tarii sababiin isa ta'uu danda'a jedhee yaadee kan ture ta'ulleen, erga galmeen himannaa kun cufameen boodas yeroo lammaffaa biyyaa akka hin baaneef dhorkamuu dubbatu. ''Himannaa narratti dhiyaateen bilisa ta'uu kiyyaaf murtee maan murtii hiksiisuun qabadhee dhiyaadhulleen, 'aanga'oota keenya waliin dubbadhu ammas siif hin hayyamamne' jechuun na gaggeessan jedhu. Iyyata Komishinii Mirga Namoomaatti Obbo Lidatuun akka jedhaniitti, jalqaba biyyaa akka hin baane wayita dhorkamaniitti, Ministeera Nageenyaa, Mana Murtii Waliigalaa, Waajira Tikaafi Komishinii Mirga Namoomaatiif mirgi jiraachusaanii akka kabajamuuf gaaffii dhiyeessanii akka turan himu. Waajiraalee kanneen keessaa muraasni gaaffiisaanii fudhachuun wayita dubbisan, kaan garuu dubbisuuf hayamammoo osoo hin ta'iin hafuu yaadatu Obbo Lidatuun. ''Yaalii mataa keenyaa taasisaa jirra. Garuu furmaanni hanga ammaatti argame hin jiru,'' deebii jedhu akka kennaniif dubbatu. Ammas Komishinii Mirga n#Namoomaatti xalayaa galfachuun, ''ammas hordoffii mataa keenyaa ni taasifna naan jedhan,'' jedhu. Haata'u malee, Obbo Lidatuun ''Itoophiyaa keessatti dhimmi mootummaan akka mootummaatti, dhaabiileen ykn aanga'aan murteessu kan jiru natti hin fakkaatu. Kan murteessu nama tokko. Dhimma kiyyarratti kanan argaa jiruus kanuma,'' jedhu.Aanga'oonni kan murteessaniifi seeraan kan fudhatamu osoo ta'ee, biyya mootummaafi seerri jirutti mirgi lammii tokkoo haala kanaan miidhamuu hin danda'u ture jedhu. ''Murteen fedha namoota dhunfaa qofaatiin kennama. Kanaan boodas qaamniin abdii godhadhee gaafadhu hi njiraatu. Kan ta'u ilaaluudha,'' jedhu Obbo Lidatuun. ''Dhimma haaloo akka ta'e hubachuun ni danda'ama'' Obbo Lidatuun dhimma isaanii ilaalchisee aanga'oota garaa garaatti dubachuu himanii, ''qaamoolee furmaata naaf kennu jedhee yaade hunda dubbiseera. Garuu hayyamamoo hin taane. Dhimma haaloo akka ta'e hubachuun ni danda'ama,'' jedhan. Kanaafis haala itti to'ataman akka fakeenyaatti kaasu. Magaalaa Finfinneetti qabamuun Oromiyaatti hidhamuufi erga mirgi wabii isaaniif kabajameen boodas mootummaan gadhiisuuf hayyamamaa akka hin turre himu. ''Dhimma fayyaakoo hakiimii kiyyatti aanee mootummaan ni beeka. Imeeliin ani dhimma fayyaa kiyyaaf wal jijiiraa ture mootummaan ni beeka. Garuu sababii maqa balleessootiin na baasu didan,'' jechuun sababii fayyinsaaniin akka lubbu dhabaniif yoo barbaadameen alatti sababiin isa dhorku kan biraa akka hin jirre dubbatu. Kaan yaaddoo tarii biyyaa yoo bahee ni hafa jedhu ta'uu mala jedhanilleen Obbo Lidatuun garuu, ''Akkan kana hin goonne ni beeku. Wallaanamee ni fayya jedhaniiti malee, deemee ni hafa jedhanii miti'' jechuun biyya biraa jiraachuuf fedha akka hin qabne dubbata. ''Daandii seera qabeessa deemuun qabsaa'aa siyaasaati. Kanaan booda aanga'aa kamuu kadhachuu hin danda'u. Akka qaama qabsoottiin lakkaa'a. Yoon lubbuu kiyya dhabees akkan aarsaa kanfaleettin lakkaa'a,'' jedhan. Kana hundaafis kan akka sababaatti kaasan waan mootummaa mormaniif, mootummaan ce'umsaa haa hundaa'u, Fulbaana booda mootummaan hin jiru jedhee dubbachu isaaniitti mootummaan irratti haloo qabachuu himu. Kanaanis ifatti irratti dhaadatamuu yaadatu. Kanaan alattis miseensa Paartii Badhaadhinaa akka ta'aniif gaafatamanii, hayyamamoo ta'uu diduunsaanii aanga'oota mufachisuu akka danda'u yaadu. ''Kun qaama qabsoo kooti. Kan na yaaddeessu biyyattiin akka mootummaafi sirna tokkootti osoo hin taane sirna akka nama haaloo qabuu tokkoo keessatti kufusheeti,'' jedhu. Kanaafuu, fayyina isaanii caalaa waa'een biyyaa akka isaan yaaddessu kan dubbatan Obbo Lidatuun, ammas haala danda'ameefiin qabsoo biyyattiin ittiin fayyuu dandeessu akka taasisan dubbatu.