Hidha Abbayyaa: Masrii fi Sudaan waamicha Itoophiyaan dhiyeessiteef fudhachuu didan
Itoophiyaan osoo marsaa lammaffaa Hidha Guddicha Abbayyaa bishaaniin guutuu hin eegaliin dura, odeeffannoo wal jijjiiruun akka danda'amuuf Masriifi Sudaan oggeessoota isaanii akka filataniif waamicha dhiyeessitee turte, biyyoonni lamaanuu garuu waamicha kana didaniiru.
Itoophiyaan haaluma sagantaa duraan qabameen, marsaa lammaffaa hidha guddicha baatii dhuma gannaa irratti bishaaniin guutuuf ibsteetiin ture biyyoonni lamaan akka oggeessota bakka buufataniif torban darbe waamicha kan dhiyeessitee turte. Masriifi Sudaan Hidha Guddicha Itoophiyaan ijaaraa jirtu ilaalchisee waliigaltee seera qabeessa ta'e irra osoo hingahamiin bishaan guutuun akka hineegalamneef cimsanii mormaa turuunsaanii ni yaadatama. Itoophiyaan garuu gaaffii Sudaaniifi Masrii kana irra deddebiin kuffisuun mariin biyyoota kanneen jidduutti gaggeeffamu osoodhuma deemaa jiruu bishaan guutuun kan hinhafne ta'u ibsaa turte. Toraban darbees walitti qabummaa dura teessuu Gamtaa Afriikaa ammaa kan taatee DR Koongootiin mariin Kinshaasaatti biyyoota sadaniin gaggeeffamee ture bu'aa malee xumurameera. Itoophiyaanis walgahii kanaan booda ture Sudaaniifi Masriin haala marsaa lammaffaa hidhi guddichi bishaaniin ittiin guutamu ilaalchisee odeeffannoo wal jijjiruuf oggeessoota isaanii akka beeksiisaniif kan gaafatte. Rooyitarsi Kaayiroodhaa akka gabaaseetti, Masriifi Sudaan, waliigaltee seera qabeessa akka irra gahamuuf gaafataa jira osoo hinraawwatamaniin gaaffii oggeessoota odeeffannoo waljijjiruuf Itoophiyaan gaaffatte hinfudhatiin hafaniiru. Bakka bu'aan Oduu Sudaan Ministira Bishaan biyyattii eeruun akka gabaaseetti, hidhichiratti odeeffannoo wal jijjiruun barbaachisaa ta'u himuun, garuu dhimmota walii galteerra gahame keessaa muraasa irratti qofa irratti xiyyeeffachuun shakkii akka itti uumee ibseera. Biyyoonni kunneenis Itoophiyaan osoo walgahiirra hingahamiin dura marsaa lammaaffaa bishaan akka hingunneef irra dedeebbiin mormii dhageessisaa turan illeen waan hinhafne ta'u hubachuun qophii taasisaa jiraachuun beekameera. Sudaan hidha bishaanii Jabal Awaliyaa kan bishaa kubiik meetira miiliyoona 600 qabu, bishaan dhugaatiifi qonnaaf, osoo Itoophiyaa marsa lammaaffaa guutuu hineegaliin dura akka guuttattu maddi oduu Sunnaa gabaaseera. Ministirri Jallisii Masrii ammoo dhaabbata TV tokkoon, bishaan marsaa lammaffaa Itoophiyaa gutuuf jirtu hidha Asawaaniin kan bakka buusan ta'u ibsuun, yaaddoonsaanii inni guddaan tibba gogiinsaa ta'u himuu Rooyitarsi gabaaseera. Ministirri Bishaan, Jalliisiifi Inarjii Itoophiyaa Dr Injinar Silashii Baqqalaa, Itoophiyaan hidha guddichi ijaarsiisaa gara xumuramuutti adeemaa jiru marsaa lammaaffaa bishaaniin guutuu tasumaa yeroo biraatti akka hindabarsineefi kana raawwachuufiss adeemsiifi sababiin dandeessitu akka hinjirre dubbataniiru. MM Abiy Ahimad haasaa baatii Bitooteessa darbe paarlaamaa irratti taasisaniin, Itoophiyaan erga waliigalteen raawwatameen booda hidhicha bishaaniin gutti kan jedhamu yoo ta'e, ''biyyattiin waggaatti doolaara biiliyoona tokko dhabdi'' jechuun marsaa lammaffaa bishaan guutuun kan hinhafne ta'u himanii turan. Itoophiyaan bishaan marsaa jalqabaas kan guuttee osoo Masriifi Sudaan gaaffii walfakkaataa dhiyeessanu ta'unsaa ni yaadatama. Hidhi Guddicha Abbayyaa Itoophiyaan doolaara biliyoona shan ta'u baasuun ijaaraa jirtu kun xumuramuuf parsantaa 20 qofti kan hafe yoo ta'u, wayita xumuramuttis hidhawwan anniisaa maddisisan Afriikaa keessaa kan jalqabaa isa guddicha ta'a jedhameera. Hidhichi gutummaatti xumuramee wayita gutummaan hojii eegaluuttis elektirikii meegaa waattii kuma shanii ol maddisiisuuf dandeettii qaba jedhameera. Bara darbee wayita hidhichi marsaa tokkooffaa bishaaniin guutamu, marsaa lammaaffaan ganna dhufaa Hagayyaafi Adooleessaa ykn Fulbaan irra kan raawwatamu ta'uu Itoophiyaan beeksiifte turte. Hidhi kunis bara dhufaatti sadarkaa murtaa'een annisaa maddisiisuu kan eegalu ta'uun himameera. Masriifi Sudaan hidhi kun sadarkaa olaanaadhaan dhiyeessitii bishaan keenyaa hir'isaa jechuun jalqaba ijaarsa hidha kanaa mormaa turan illeen, haata'u malee ummata ishee wallakkaa ta'uufi damee indastiriishee guddataa jiruuf humna anniisaa dhiyeessuuf kaayyeeffachuun kan kaatee Itoophiyaa garuu ijaarsicha itti fufuun gara xumuraatti adeemaa jirti. Qondaaltoonni motummaata Marsiifi Sudaan yeroo garaa garaatti sababii ijaarasa hidha Itoophiyaan gaggeessaa jirtuutiin hammantaa bishaan argatan irratti dhiibbaa akka taasisuu yaaddoo isaanii ibsaniiru. Itoophiyaan garuu bishaan isheen fayyadamtu pirojaktoota bishaan biyyattii keessatti hambiisaniif akka hintaane hubachiiftulleen, Sudaanfi keessatti Masriin hojii bishaaniirratti raawwatamu kamiiyyuu osoo waliigaltee isaanii hinargatiin dura raawwachuu akka hinqabne ibsaa turte. Ijaarsi isa erga eegalee waggaa 10ffaa kan qabaate Hidhi Guddicha Abbayyaa bishaaniin guutuufi adeemsa hojii isaa itti fufuu ilaalchisee Itoophiyaa, Sudaaniifi Masrii jidduutti gaggeeffamaa ture bu'aa malee hanga ammaa gaheera. Mariin biyyoota sadanii Gamtaa Afriikaatiin ogganamaa ture duraan Finfinnee, Kaartuum, Kaayiroo fi Waashingtaniitti biyyoota sadan jidduutti gaggeeffamaa kan ture yoo ta'u, sababii weerara koronaavaayirasitiin walqabatee ammoo yeroo muraasaaf adda citee erga tureen booda karaa onlaayiniitiin gaggeefamaa ture. Haaluma kanaanis mariin biyyoota sadan jidduutti gaggeeffamu kun torban darbees magaalaa guddoo DR Koongoo, Kinshaasaa keessatti guyyoota sadiif taa'amee bu'aa malee erga adda galameen booda ture, Itoophiyaa biyyoonni lamaan oggeessoota isaanii akka bakka buufataniif gaaffii kan dhiyeessite.