Dureen Dhaabbata Tikaa Itoophiyaa duraanii haala siyaasa biyyattiirratti maal jedhu?
Obbo Waldasillaasee Waldamikaa'el A.L.I bara 1972 irraa eegalee loltuu TPLF turan. Erga mootummaan Dargii kufee booda hanga bara 2003'tti Dhaabbata Tika Biyyaalessaa keessatti hogganaa damee Odeeffannoo fi Tika biyya keessaa ta'uun hojjetaniiru.
BBC waliin haasa'anii jiru, kunoo dubbifadhaa. BBC: Dhaabbatni Tika biyyattii waggoota dheeraaf dhalattoota Tigiraayiin dhuunfatame ture jedhama? Kuni maaliif ta'e? Obbo Waldasillaasee: Dhaabbata kana keessatti hogganaa damee Odeeffannoo fi Tika biyya keessaa ta'een yeroo dheeraaf hojjetaa ture. Hojjettoota dhaabbatichaa waliigalaa yoo fudhanne irra hedduun isaanii dhalattoota Amaaraati, itti aansuun ammoo lakkoofsi dhalattoota Oromoo fi Tigree wal madaala akkasiin itti fufa. Kana salphaatti raga isaa argachuun ni danda'ama. Akka carraa ta'ee qabsoo hidhannoo irraa eegalee dame kanaan muuxannoofi barnoota gaarii kan qaban miseensoti TPLF hedduu turan. Sababa kanaan sadarkaa hoggansaatti namoonni hedduun Tigroota turan. Bara 2003 booda garuu wal madaaluu qaba jedhamee hojiin wal madaalchisuu hojjetameera. BBC: Dhaabbatichi mirga namaa sarbaa akka ture erga MM Abiy aangootti dhufanii booda hedduu gabaafamaa ture. Kanarratti maal jettu? Obbo Waldasillaasee: Bara MM duraanii Hayilamaariyaam Dessalenyi aangoorra turan ADWUI'n hojiilee misoomaa hedduu akka hojjete garuu ammoo gama mirga namaa eeguutiin hanqinni akka jiru kanaafis itti gaafatamaan ADWUI mataa isaa akka ta'e gamaggameera. Nageenya biyyattii tiksuuf jecha sarbamni mirgaa raawwatame jiraachuu mala hagan ani beekutti garuu dhaabbatichi lubbuu lammilee fi qabeenya isaanii tiksuuf dhama'aa ture. Hojilee hedduun hirmaannaa uummataan hojjetamu turan. Gareelee dhoksaan socho'an nageenya biyyaa booressan uummati dursee odeeffannoo nuuf kenna ture. Dhaabbati kun bara Dargii baay'ee sodaatama ture, boodarra garuu gara dhaabbata uummata waliin hojjetuutti jijjiiramee jira. BBC: Qaama saalaa dhiiraa irratti haayilaandiin rarraafamaa akka ture, qeensi namaa buqqifamaa akka ture namoonni himatan jiru. Dhaabbatichi kana hin raawwannee? Obbo Waldasillaasee: Kun gaaffii bareeda. Hojiin Dhaabbata Tikaa odeeffannoo walitti qabuudha. Odeeffannoo walitti qabee qaama mootummaa dhimmichi ilaallatuuf dhiyeessa. Ministira Muummeef dhiyeessa jechuudha. Ministirri Muummee odeeffannoo argaterratti hundaa'ee tarkaanfii fudhachuuf ykn dhiisuuf murteessa. Hanga bara 2003 ani hoggansarra turetti qorannoon kan odeeffannoo namarraa funaanu poolisii federaalaa ykn poolisii naannoleeti. Hojiin qorannoo kan keenya hin turre. Kanaaf kanaan wal qabatanii wantooti ka'an anaaf ifa miti. BBC: Kanaaf yakkoota raawwataman eenyu kan raawwate? Obbo Waldasillaasee: Odeeffannoo isaa hin qabu. BBC: Isin malaammaltummaan himatamtanii mana hidhaa galtanii ture. Himata isinirratti dhiyaaterratti maal jettu? Obbo Waldasillaasee: Ana abbaa dhimmaa caalaa mana murtiirraa yoo dhageesse wayya. BBC: Isin maal jettu? Obbo Waldasillaasee: Himati hedduun bu'uura kan hin qabne waan tureef hin fudhanne. Manni murtiis kuffisee ture. Himata lama ofirraa hin ittisne. Tokko shugguxii fi Qawween si harkatti qabame kan jedhu yoo ta'u, lammati dubartii tokkoof tajaajila geejjiba kennita turte kan jedhudha. Lamaanuu hojii waliin kan walqabatan waan turaniif ofirraa hin ittisu jedheen isaan adabame. Himata kaan kitaaba maxxansiisee gurguruuf aangoo isaa fayyadame, Finfinnee keessatti qabeenya maddi isaa hin beekamneen mana ijaareera kan jedhu raga dhiyeessee manni murtii bilisa na baase. BBC: Wayita himatamta hojiirra waan hin turreef shugguxii fi qawween isin harkatti argame akkamiin hojii waliin walqabachuu danda'a? Obbo Waldasillaasee: Yeroos maaliif meeshaa kana qabadhee akkan tureefi konkolaataan dubartii sanaaf remade amalli hojii kootii akkan ibsu naaf hin hayyamu. BBC: Garuu yeroo mana hidhaa seentan, dura taa'aa Boordii Waldaa Misooma Tigraay turtan… Obbo Waldasillaasee: Hojiin Waldaa Misooma Tigraay hojii dabalataati malee hojii dhaabbataa hin turre. Osoo hin hidhamiin ji'a lama dura, hojii irraa kaafamee ramaddii biraa osoon eegaa jiruuti wantichi kan uumame. BBC: Hogganaa dhaabbata Tikaa duraanii fi isinis hogganaa kan ture Geetaachoo Asaffaa akkamiin ibsitu? Obbo Waldasillaasee: Amalli hojii itti gaafatamummaa inni qabuu ni beekama. Nama mana hojii akka kanaa hojjetu miidiyaatti baate gamaggamuun sirrii miti. Sanuu yeroo kanatti waa jechuun barbaachisaadha jedhee hin amanu. BBC: Amma eessa jirtu, maal hojjettu? Obbo Waldasillaasee: Amma dura hojii kootti dabalataan Yuunivarsitiiwwan Finfinnee fi Siiviil Sarvisii barsiisaan ture. Fedhii barsiisummaa qaban ture. Yuunivarsiitii Aksuumitti dorgomeen saayinsii siyaasaa barsiisaan jira. Qorannoo nageenyaa fi hariiroo idil-addunyaatiin digirii lammataa qaba. BBC: Akka mana hidhaa baateen gara Tigraay waan dheemteef, mootummaa federaalaaf basaasuuf akka deemtan himamaa ture, kun hagam dhugaadha? Obbo Waldasillaasee: Kuni oduudha. Ta'e jedhamees odeeffamuu mala wallaalarraas ta'uu mala kanaan osoo yeroo keenya gubuu baannee gaariidha. BBC: Akka hoggana dhaabbata tikaa duraaniitti haala dhaabbatichi amma irra jiru akkamiin madaaltu? Obbo Waldasillaasee: Dhugaa dubachuuf homaa odeeffannoo hin qabu. Qormaati akkamii akka isaan mudachaajiruufi akkamiin irra aanaa akka jiran waan hin beekneef asirratti dubbachuun natti ulfaata. BBC: Haala siyaasaa Itoophiyaa yeroo amma akkamiin ilaaltu? Obbo Waldasillaasee: Haalli siyaasaa Itoophiyaa 'kan tilmaamamuu danda'udha' jedheen yaada. Yoon dogoggoruu baadhe, sababa hojii kootiin biyyattii sirriitti nan beeka jedheen yaada. Siyaasni Itoophiyaa bara 1983 booda bu'uura irraa jijjiirameera. Sabaafi sab-lammoonni akkasumas uummattoonni Itoophiyaa ofiin of bulchuu, qabeenya isaaniis ofiin itti fayyadamuu eegalaniiru jedheen yaada. Dhimma siyaasaa fi hawaas-diinagdee isaaniirratti murteeffachuu eegalanii jiru. Namoota siyaasaa tokko tokko yoo ta'een ala uummanni dhimma ofii isaarratti xiyyeeffata. Wayita ammaa kana saba isa tokko isa kaanirratti kakaasuu hin dandeessu. Kanaaf bu'uura irraa jijjiiramni jira jedheen yaada. Fakkeenyaaf uummata Oromoo yoo fudhatte, cunqursaan narra gaheera, ijoollee koo sabboontota ta'aniin buluun fedha, qabeenya kootti fayyadamaa hin jiru, Afaan koo haga barbaadamu hin guddanne kan jedhan gaaffillee haqaa gaafata malee waa'ee Tigraay ykn Amaaraa dhimma isaa miti. Gaaffiin saba Amaaraas gaaffii misoomaa, haqaa fi diimokiraasiiti. Kan Tigraayis akkasuma. Amma booda sirna federaalizimii ni jabeessita malee jijjiiruu hin dandeessu. Kaanaafi ni tilmaamama kanan jedheef. BBC: Keessatti Oromiyaafi Tigiraayitti cimaa kan dhufe sabboonummaan ni jira. Karaa biraatiin ammoo sirna mootii durii 'Ahadaawii' deebisuudhaaf kan lallabaa jiran jiru waan ta'eef kunnneen wal dhiibaa akka jiran ibsmaas jira. Kana irraa ka'uunis namoonni Itoophiyaa carraa eeggatu carraa Yugoozilaaviyaadha jechuun namoonni yaadda'an ni jiru. Kun yaada isin kaastan waliin wal hin faallessuu? Obbo Waldasillaasee: Guddina siyaasaa yeroo ammaa jiru kana gara kana A L I bara 1983 turetti deebisuu hin danda'an. Kanaan booda Amaarallee dabalatee saba tokkollee gara sirna Ahaadaawwiitti deebisuun hin danda'ani. Siyaasa Amaaraa waliin walqabatee gaaffiin fudhatama qabu tokko ni jira. Sabni Amaaraa miliyoonaan lakkaa'aman naannoo Amaaraatiin ala jiraatu. Kun mirgi isaanii eegameefii akkaataa ittiin jiraachuu qaban uumamuuf qaba. Kun gaaffii Amaaraa bu'uuradha. Bakka deemnutti miidhaan nurra gahaa jira jedhu. Sabni kun kan jedhaajiru yaaddoo qabnaadha. Akkaataa ittiin hojiirra oolchan irratti rakkoon hin jiru jechuun hin danda'amu. Gaaffiiwwan Oromoo isaaf deebi'anii jennaan isaan booda dhiphummaan jira ykn hin jiru kan jedhu kan ilaallu ta'a. BBC: TPLF kanaan dura dhiphummaa akka qabxii gimgamaa tokkootti ittiin fayyadamaa ture. Sabboontonni siyaasaa YTigiraay ammoo 'Itoophiyaan nu miiteetti waan ta'eef biyya ofii kenyaa ijaarrachuu qabna' jechuudhaan keessumaa qabsaa'onni TPLF buleeyyiin yaada addaa osoo gaggeeffataa jiranii ni mul'atu waan ta'eef kun dhiphoota isaan jechisiisaa? Obbo Waldasillaasee: Gaaffiin kun mirga Heera mootummaan kennedha malee dhiphummaa kan nama jechisiisu miti. Biyyattii kanaaf gatii guddaa kaffallee osoo jiruu bu'aa qabsoo keenyaa argachaa waan hin jirreef ofiin of yaa dandeenyu namoonni jedhan akka jiran nan beeka. Kun dhiphummaa hin jechisiisu. Anaaf kun sadarkaa 'Discourse' irra kan jiru natti fakkaata. Itoophiyaan akka hin diigamne kan qabee jiru ummatadha. Dhugaadha, sababa rakkoo siyaasaa Itoophiyaa keessatti uumameen dinagdee biyyattii irratti rakkoon qaqqabeera. Sirni Heera mootummaa humnoota biyya keessaafi biyya alaatiin rakkoo keessa galeeera. Ummatichi garuu mo'atee akka bahu shakkii hin qabu. Wanti dagatamuu hin qabne garuu rakkoon siyaasa uumame garuu gatii salphaa baasuudhaan ummanni Itoophiyaa of eeggannoo taasisuu akka qabudha. BBC: Torbee muraasa dura bulchaan naannoo Tigiraay Dr. Debretsihon Gabramikaa'el ayyaana Guraandhala 11 irratti dabarsaniin "Manni maree bakka bu'oota ummataayoo hojjetan rakkoon siyaasaa biyyattii akka furmaata argatuuf hojjedhaa yookaan ammoo Tigiraay biyyadha jechuun labsaa" ergaa jedhu erga dabarsaniin booda namoonni dhaggeeffachaa turan akka irra deebiyaniif gaaffii dhiyeessaniif turan. Kun isiniif ergaa siyaasaa akkamii qabaa? Obbo Waldasillaasee: Ummanni Tigiraay TPLF tiin gaggeeffamaa sirna federaalaa walqixxummaa irratti hundaa'e ijaarrachuun jiraachuu barbaadna waan ta'eef kan qabsaa'aa jirru jedha. Ta'uu baannaan garuu nagaadhaan adda baanee qophaa qophaa keenyatti walkabjnee jiraachuu barbaadna kan jedhu ejjennoo qaba ture. Dhaabbileen mootummaa federaalaatiin ija tokkoon ilaalamuu qabna; gidduu-galuun harka humnoota biyyaa alaa dhaabbachuu qabaadha kan jedhaa jiru. Keessattii dhiyeenya kana yaadawwan Tigiraay irratti qiyyaafatan humnoota alaa irraa dhufaa waan jiraniif Tigiraay ammoo qaama Itoophiyaa tokko waan taateef qaamoleen mootummaa giddu-galessaa isaan ilallatu kanaaf deebii barbaachisaa ta'u kennuutu irra jiraata kan jedhama jiru. BBC: Humnoonni isin jettan eenyufaadha? Obbo Waldasillaasee: Fakkeenyaaf Pirezedaantiin Ertiraa ISaayyaas Af-warqii dhiyeenya kana miidiyaalee biyyattii waliin gaaffiifi deebii taasisan yoo ilaallee jiraanne bal'inaan kan dubbatan Tigiraayiin kan ilaallatu ture. Isaan waa'ee Tigiraay yaa turuu waa'ee Itoophiyaallee haasa'uudhaaf dirqama hin qaban. Kun akka birmaduu biyya biraa keessa seenuudha. Dubbii isaanii kanaaf qaamni mootummaa giddu-galeessaa bulchaa jiru yeroo sanatti deebii kennuun isarra ture. Yeroo isaatti deebiin kennamuu dhiisuu isaatiin ummataafi mootummaa Tigiraayiif tajaajila hin barbaachifne hin kennine. Kanaaf, gaaffichi deebii itti kennaa ykn ammoo carraa keenya nutti himaadha; kun ammoo sirriidhan jedha. Kan jechuun ammoo ni fixxoqna jechuu miti. Mootummaan Federaalaa waan isarraa eegamu hin bahanne jechuun ammoo nuuf dhumate jechuu miti. Ummanni Tigiraay humna alaa gidduu seenuuf dhufu offirraa qolachuudhaaf itti-gaafatamuummaafi dandeettii gahaa qaba amantaa jedhun qaba. Kana waan ta'eef, dargaggeessi kan Dr. Debratsihoniif harka rukkutaniif yaadichi sirrii waan ta'eefidha. BBC: Dhiyeenya akana TPLF beekamtii siif kennee ture. Ammallee miseensa paartichaadha jechuudhaa isin? Obbo Waldasillaasee: Beekamtii sun ana qofaaf osoo hin taane qabsaa'ota TPLF duraanii hedduuf ture kan kenname. Ani hangan lubbuun jirutti TPLF'dha. TPLF akka daayinaamikii ta'un barbaada. Dhaaba jijjiiramaa akka ta'es nan amana. Akka inni dhaaba jijjiiramaa ta'u kan isa taasise ammoo qaroomina ummatichaati. Namoonni tokko tokko TPLF fi ummanni Tigiraay tokko miti yeroo jedhan nan dhaga'a. Akka kootti garuu tokkodhan jedha. BBC: Yeroo kanatti dhaabbileen siyaasaa mormituu ta'an baayyeen jiranitti ummanni Tigirayiifi TPLF tokkodha jechuun yeroo ija siyaasaan ilaalamu haqa jallatedhaa? Obbo Waldasillaasee: Ija siyaasaa qophaan yoo ilaalle TPLF dhaaba siyaasaa seera qabeessadha. Ta'us garuu ummanni Tigiraay tarsiimoo siyaasaafi hawaas-dinagdee kan ofii isaa taasifateera. Kun waanamanataa siyaasaa ummata Tigiraay yeroo gaafattu yaada TPLF sirriitti ibsa. Yaada kana namoonni morman hin jiran jechuu miti garuu. qorannoodhaan mirkaneeffachuu dandeessudha. BBC: Ummanni Tigiraayiifi TPLF tokkodha yaadni jedhu dhaabbileen siyaasaa yaada fayyaa'aafi caalu qabannee ummata Tigiraayiif dhiyaannee jirra warra jedhan ukkaamsuu hin ta'uu? Yaadni akkasii kun ammoo ummata Tigiraayiif faayidaa kan qabudhaa? Obbo Waldasillaasee: Tigiraay keessatti yaadonniifi waldaaleen hawaasaa bilisaan sochoo'uu akka qaban nan amana. Namoonni yaada siyaasaa adda ta'e qaban gurmaa'uu qabu. Dhiibbaafi dhorkaan tokkollee isaanirratti taasifamuu hin qabu. Isaan kun ifa bu'uuraa dimokiraasii waan ta'aniif jala sararamuu qabu. Yaadni koo yaadawwan TPLF ittiin gaggeeffamu ummata gara caaluun fudhatama qabaa qofa osoo hin taane kan ummata keessatti hundee gadi fageeffatanidha jedheen amana. Kanaafidah dur irraa kaasee TPLF yeroo rakkoon isa mudatutti ummanni birmate kan oolchuun. Kana jechuun garuu dhaabbileen siyaasaafi yaadawwan biroo dhufuu hin qaban jechuu miti. Innumaattuu TPLF tarkaanfataa ta'uu kan danda'u filannoon yaadawwan biroo yeroo jiraatanittidha jedheen amana. BBC: Gara fuula duraatti barsiisummaan itti fufta immoo gara siyaasaatti deebiita? Obbo Waldasillaasee: Hinbeeku. Garuu barsiisuun baayyee natti tola. Haala siyaasaa lafa jiru hubachuuf aangoo motummaa qabattee waan sitti hintolleef, dhaabbilee barnootaa keessatti qorannoo gaggeessuun caalaa fayyadamta. Dhaabbata barnootaa keessa ta'een dhaloota ammaatiif muxannoo kiyya dabarsaa jira. Kanaanis dhaloota biyyaafi ofiisaa ogganu umuurratti gahee kan qabu natti fakkaata. BBC: Galatoomaa. Obbo Waldasillaasee: Anis isinan galateefadha.