Sarbama mirgaa: Duguuggaa sanyii jechuun maal, yoomirraa kaasee hojiirra oole?
Duguggaan sanyii gocha sarbama mirga namoomaa isa olaanaadha. Garee tokko qofaa irratti xiyyeeffachuun miseensoota hedduu fixuu akka ta'eetti ibsama.
Keessattuu gochi kun gocha Naaziin warra Jewushootaa balleessuuf bara1940ota keessa raawwatameen fakkeeffama. Haata'u malee, hiikkaan seeraa gocha dugguuggaa sanyii jedhu kun walxaxaadha. Gaaffii duguggaa akkamiiti? jedhu kaasa. Ibsi duguggaa sanyii jedhu kun haalawwan kamiin hojjata? Hikkaafi falmiiwwan ka'an Jechi duguggaa sanyii jedhu kun jalqaba kan hojiirra oolee bara 1943tti abookaatoo lammii Jewushii-Polaand, Dr Raafaa'el Lamikiin turan. Jechichis jecha Giriikii 'Genos' jedhuufi jecha Laatiin 'Cide' walitti fiduun kan umame. 'Genos' sanyii ykn saba jechuu yoo ta'u, 'Cide' jechuun ammoo ajjeechaa mul'isa. Dr Raafaa'el kan bara ajjeechaa jumlaa Holokoost sanatti obboleessa tokko malee maatii isaa warra Jewushootaa hunda dhabeera. Duguggaan sanyii addunyaarratti yakka jedhamee akka galmaa'uuf sochii taasisaniiru. Sochiichis Mootummonni Gamtoomanii duguggaa sanyii ilaalchisuun waliigalteerra akka gahan dandeessiseera. Kun kan ta'e ammoo bara 1948tti yoo ta'u, waliigaltichi hojiirra oolfamuu kan eegale ammoo bara 1951n asittdha. Keewwannni lammaffaan waliigaltichaas duguggaa sanyii kan hiiku ''haleellaa saba, sanyii ykn miseensoota amantaa biyya tokkoo gutummaan ykn irra caalaa balleessuuf raawwatame'' jedha. Fakkeenyaa: Biyyoonni waliigaltee Mootummoota Gamtoomanii kana fudhatanis duguggaa sanyii akka hin raawwatamne 'dhorkuufi yoo mudate' ammoo adabuuf dirqama qabu. Waliigalteen kunis erga Mootummoota Gamtoomaniin raggaasifamee kaasee qeequmsiiwwan garaa garaa irratti ka'aniiru. Komii inni guddaan irratti ka'u, dhimmoota adda ta'an irratti waliigalticha hojiirra oolchuun rakkisaa ta'usaati. Hiikkaan duguggaa sanyiitiif kenname baayyee dhiphaafi kan waan hedduu hin hammaneedha kan jedhanis jiru. Gama biraatiin ammoo jechi duguggaa sanyii jedhu kun irra deddebbiin hojiirra olfamunsaa jechicha gatii dhabsiiseera kan jedhanii mormanis jiru. Komiiwwan waliigaltee kanarratti ka'an gadi fageenyaan yoo ilaalluu ammoo: Qeequmsiiwwan armaan olitti kaafaman akkuma jiraniitti ta'ee, garuu duguuggaa sanyii yoo jedhamu maal jechuu akka ta'e ifaadha kanneen jedhanis jiru. Waa'ee duguuggaa sanyii Ruwaandaa irratti kitaaba kan barreessan Alan Dasitaachee, ''Duguuggaan sanyii yakkoota biraa irraa adda kan ta'u, kaayyoo duubaa isaatiin jirudha'' jedhu. ''Duguuggaan sanyii yakka baayyee cimaadha,'' jechuun ibsu. Haatau malee, jechichi hojiirra kan oolfamu haalawwan attamiitiif? kan jedhurratti gaaffii qabu. Jechi gaaffiin walfakkaataan irratti ka'u kan biraa, ''Faashistii'' kan jedhuudha. Yunvarsitii Haarvaardiitti Daarektarri duraanii Jidduugala Imaammata Mirga Namoomaa, Maayikil Ignaatiif jechichi haleellaawwan gosa hundaa ibsuuf yoo itti fayyadamamu hubachuu dubbatu. ''Fakkeenyaaf, garbummaan haleellaa sanyii jedhama. Garbummaan gocha balaaleefatamu yoo ta'u, innis sirna namoota balleessuu osoo hin taanee kan humna namaa saamuu ture,'' jedhu. Duguuggaa sanyii meeqatu raawwatamee? Hiikaawwan duguuggaa sanyiitiif kennaman hedduutu jiu. Garaagarummaan kunis jarraa 20ffaa keessatti duguuggaan sanyii meeqatu raawwatamee? kan jedhurratti waliigalteen akka hin jiraannee taasiseera. Hanga ammaatti duguuggaan sanyii raawwatame kan Holokosti qofaadha kan jedhanis jiru. Gama biraatiin waliigaltee UN bara 1948 caqasuun duguuggaan sanyii sadii raawwatamaniiru kan jedhanis jiru. Duguggaawwan sanyii sadan kunneenis ajjeechaa bara 1915- 1920tti Tarkii Otomaanitti Armaneenota irratti raawwatame, Holokostii Yihudoonni miliyoona jahaa olii ittiin dhuman fi ajjeechaa Ruwaan kan Tutsiiwwaniifi Huttii kuma 800 ol ittiin ajjeefamaniidha. Dhiheenya kana duguuggaa sanyiitii jedhamun kan galmeeffamanis jiru. Tokkoo ajjeechaa bara 1995tti Bosoniyaatti raawwatamedha. Isas mana murtii addaa Yakkaa Idil-Addunyaa Yugozilaaviyaa duraanitu duguuggaa sanyiiti jedhee ramada. Kan malees, beela nam-tolchee Soviyeetiin bara 1932-1933tti Yukireeniitti umameedha. Weerarri bara 1975tti Indoneeshiyaan Baha Tiimoor irratti raawwatteen, beelaafi saamicha humnaa Kaambodiyaa Keemir Rush keessatti bara 1970mota keessa raawwatameen namoonni miliyoona 1.7 kan ittiin ajjeefaman ni eeramu. Lammiilee Kaambodiyaa kunneenis kan irratti xiyyeefatame sababii ejjannoo siyaasaa ykn hawaasa keessatti qaban qofaan kan jedhu hedduu mormisiisa. Kana jechuun ammoo, hikkaa duguuggaa sanyii UN ala taasisa jechuudha. Manni Murtii Yakka Idil-addunyaa bara 2010tti pirezidaantii Sudaan duraanii Omaar Al Baashir irratti ajaja baasee ture. Al-Baashir sababii waraana waggoota torbaaf biyyattii bulchiinsa Daarfuuritti gaggeeffameen namoonni kuma 300 ajjeefamanii kanneen milyoonotaan lakkaa'aman buqa'usaanitiin himataman. Bara 2016tti Ameerikaan IS Iraaqiifi Iraan keessatti hordoftoota amantaa Kiristaanaa, hawaasa Yaaziidootaati Shi'aa irratti duguuggaa sanyii raawwateera jechuun himmatti. Ministirri Haajaa Alaa yeroo sanaa Joon Keerii, ''IS kaayyoosaa, gochaafi maqaa ofii kenneenuu sanyii balleessaadha,'' jedhan. Gaambiyaan iyyata bara 2017tti mana murtii idil-addunyaatti galchiteen Miiyaanmar Islaamota Rohinjiyaam irratti duguuggaa sanyii raawwattee jirti jedha. Islaamoonni Rohinjiyaam kuma dhibba hedduun lakkaa'amanis Miyaanmar keessaa baqqachuun Baangilaadishiifi biyyota biraatti dahataniiru. Kumaatamnis ajjeefamusaanii gabaafameera. Bara 2021tti Ameerikaa, Kaanaadaafi Neezarlaandis waliin ta'uun Chaayinaa Shinsgaang keessatti hawaasa Wiigaa irratti duguuggaa sanyii raawwattee jirti jechuun himatan. Biyyoonni biraas, karaa mana maree isaanitiin himannaa walfakkaatu dhageessisaniiru. Ragaaleen akka agarsiisaniitti, Chaayinaan hawaasa Wiigaa dirqiin dhala akka hin godhanne taasisuun, jumlaan ittisuun, humna saamun, guddeeddiifi dararuun miidhaa irraan geessiftee jirti. Gochaawwan kunneenis kan duguuggaa sanyii jedhaman yoo ta'u, Chaayinaan garuu himannicha kuffiiftee jirti. Muziyeemii yaadannoo namoota Keemiir Ruushtti ajjeefamanii Adeemsa mana murtii duguuggaa sanyii Dura duguuggaa sanyitiin mana murtiitti kan dhiyaate, Huttuufi kantiibaa Magaalaa Taabaa kan Ruwaandaa keessaa kan turan Zsaann Pool Akaayisuu turan. Manni murtii addaa dhimmicha ilaalees Fulbaana 2, 1998tti yakka duguuggaa sanyiifi sarbama mirgoota namoomaatiin itti murteesseera. Manni murtichaa dhimma Ruwaandaa irratti murtee kan dabarse namoota 85 irratti yoo ta'u, isaan keessaa 29 isaanii kan duguuggaa sanyitiin itti murtaa'eedha. Ragaan UN bara 2010tti miliqee bahe tokko akka mul'isutti, Huttuuwwan Ruwaandaas haleellaan wal fakkaatu irratti raawwatameera. Janaraalli Boosiiniyaa duraanii Raadislaav Kirisitich bara 2001tti nama jalqabaa mana murtii idil-addunyaa addaa irratti itti murtaa'eedha. Janaraalichi, ''kan ajjeeffaman namoota 8,000, kun ammoo duguuggaa sanyii hin jechisiisu'' jechuun mormii dhiyeeffatanii turan. Manni mutichaa garuu bara 2004tti iyyata isaa kufiseera. Ajajaan Bosiniiyaa Sarbii duraanii Raatkoo Milaadiichis bara 2007tti duguuggaa sanyii, yakka waraanaafi sarbuu mirga namoomaatiin himatemee hidhaan umurii guutuu itti murtaa'eera. Namni kunis, ''ajjeessaa Bosiniyaa'' maqaa jedhuun waamamu ture. Akkasumas, bara 2018tti ammoo maanguddoonni waggaa 92 Nuwoon Chiiyaa fi kan waggaa 87 Kiiwu Saampiin ajjeechaa Keemir Ruushiin wal qabateen duguuggaa sanyiifi sarbama mirga namoomaatiin himatamanii hidhaan umurii gutuu irratti murtaa'eera.