Koronaavaayiras: Namoonni carraafi yaaddoo jaalalaa yeroo karra cufatanii turanii isaan mudate himu
Namoota yeroo jaalalaa waliin dabarsuu barbaadaniif waqtiin weerara koronaavaayirasii kun hedduu mijataa hin taane.
Jaalalleewwan lamaan gamoo garaa garaarra taa'anii yeroo waliin haasa'an Jaalalleewwan hedduun yeroo kaan guyyaatti si'a baayyee wal-argan walirraa fagaachuuf dirqamaniiru. Jaalalleewwan yero kaan guyyaa boqonnaa isaanii walitti adeeman qofaatti karra cufame keessa ooluun dirqama itti taate. Warri kutaa biyyaa gara garaa ykn biyya gara garaa keessa jiraataa jaalalaaf walitti marmaaraa turan amma fageenyarratti qofa wal hawwuu taate. Kun ammoo obsa jaalalleewwan hedduu kan fixachiises ta'aa jira. Yeroo ummanni addunyaa walakkaatti dhiyaatu karra cufatee taa'uun dirqama ta'e kana keessa, namoonni jaalallee haaraa baafachuu barbaadaniifis walitti dhiyaachuu, akkasumas wal amanuun rakkisaa waan ta'eef rakkoo ta'eera. Namoonni Chaayinaarraa hanga UKtti; nhanga Indiyaatti seera walirraa fageenya hawaasummaa dirqama hojiirra oolchaa jira. Kun ammoo nama duraan beekan ykn hariiroo jaalalaa waliin qaban walirraa fageesseera. Nama duraan hin beeknetti dhiyaachuun baruuf yaaluun ykn hariiroo michummaa kan jaalalaa godhachuun ammoo innumattuu kan hin yaadamne ta'eera. Kanaaf, taateen uumame kun hariiroo michummaa jaalalaafi baallama jaalalaa waliin dabarsuu akka addunyaatti hangam miidhaa jiraa? Namoonni shan addunyaa bakka garaa garaa jiraatan mudannoo dhimma jaalalaa isaan mudate akka itti aanutti nuuf qoodaniiru. Akeekkachiisa: Seenaan kun ergaawwan dubbii jaalalaa umurii gaheessotaa qofa ilaallatu ni qaba. Soofii*, umuriin ganna 27, Shangaayi, Chaayinaarraa Dubartii soofaarra adurreeshee waliin teessee miirga addaatiin mobaayila ofii ilaaltu Osoo jalqaba magaalaan Wuhaan, booda ammoo guutummaan Chaayinaa gara karra cufachuutti hin seeniin dursee jaalallee koo duraanii waliin addaan baanee turre. Erga sochiin guutummaan guutuutti dhorkaa ta'een booda wanti godhan hin dhibe. Akkuman jaalallee koo duraa waliin adda baaneen, gara karra cufatanii turuuttin seene. Rakkoo lamaan walfaana dhufe kana keessumeessuun dirqama natti ta'e. Adeemsa keessaan, appilkeeshinii ittiin michuu jaalalaa barbaadatan argachuun murteesse. Kutaa mana jireenyaa koo keessa qofattii koo adurree koo waliin taa'uun dirqama ture. Takka bitaatti takka ammoo mirgaatti sosocho'uun sammuu ofii haaromsachuu qofa filannoon jiru. Haata'u malee, haala ani keessa jiru kana keessatti Saatii baayyeedhaaf dhiirota waliin toorarraan nan haasa'a sababiin isaa osoo wal hin argiin dura kan gochuun dand'amu waliin haasa'uudha karaa danda'ame kanaan. Manneen nyaataafi bakkawwan itti wal argan martinuu cufaadha. Osooma kaaffee banaa jiru arganneellee aguugguu afaaniifi funyaanii (maaskii) uffachuun dirqamadha. Kun ammoo wanta baallama jaalalaa hiika dhabsiisedha. Osoo jaalallee duraan waliin turan ta'e hanga tokko gaarii ture. Waqtii weeraraa kana keessa nama duraan hin beekne karaa appilikeeshinii wal-baruun gara michummaatti ce'uun ammoo rakkisaadha. Nama duraan wal hin beekne waliin akkamiin vaayirasicharraa bilisa jettee amantee walitti dhiyaattaa? Waan balaa qabudha. Ani ammaaf dhimma kana dhaabeen jira. Sababiin isaas ammoo yeroo akkasii kana keessa eessayyu hin ga'amu. Dhugaa dubbachuudhaaf, yeroo dhiyoo keessatti wanta deebi'ee gaarii ta'u fakkaatee natti hin mul'atu, keessumaa fageenya keenya eeggannee maaskii keenya keessa dhokannee waan jirruuf. Jeremii Kohen, umuriin ganna 28, Biruukiliin US irraa Nama guutuu/baaxii manaarra taa'ee diroonii bilbilaan hordofu Yeroon qophaakoo mana kootti adda of baasee turuun dirqama ta'e kana keessa sammuu koo hojiin qabsiisuuf jecha, suura namoota manneen naannoo koo jiran irra kaaseen ol kaa'uu jalqabe. Guyyaa muraasa darbe, mucaa intalaa fiixee manasheerra dhaabattee shubbistun arge. Miira isheen ittiin shubbistu baayyee na hawwate. Mana koo karaa boroo banadheen harka ol kaaseen nagaa gaafadhe. Isheenis deebistee harka ol naaf qabde. Ani battaluma aniifi isheen wal argine qalbii koo na seenteen ishee waliin wal arguun fedhe. Garuu yeroon isaa mijataa miti. Namuu adda of baasee mana mana isaa jira. Haata'u malee, rakkinni gara fala barbaaduutti nama geessiti. Diroonii koo fudhadheen lakkoofsa bilbilaa koo barreessee itti hidheen fiixee manaa ishen irra jirtuttin erge. Isheenis turtii satii tokkoon booda ergaa barreeffamaa naaf deebiste. Isaan booda waliin haasa'uu jalqabne. Akka gadi baatuuf gaafadheen booda guyyaa baallama jaalalaa qaamaan wal arginu qabanne. Gamoo gara garaa irra garuu darbii walfakkaatuufi fuullee waliirra galla. Hanga yeroo qaamaan wal arginuuttis FaceTime fayyadamuun saatii saatiin wal arguu jalqabne. Viidiyoodhaan bilbillee nagaa waliin jechaa, waliin taphanna. Guyyaa biraa ammoo hariiroo keenya kana utuma qaamaan wal bira hin ga'iin akka babbal'atee baramu barbaadeen miidiyaa hawaasummaarrattin gadi dhiise. Seenaa na mudateefi akkamitti akka waliin haasa'uu ittiin jalqabnen maxxansuu eegale. Mudannoon keenya kun baayyee namoonni waliif qoodanii hedduu jaallatame. Nutis isaan booda gaaffiifi deebiif gaafatamnee haala mijeessine. Sun ammoo caalaatti walitti nu fide. Kun osoo sababa dirqama mana cufatanii turuun hin jiraannee kan hin taane ture. Ani nama ajaa'ibaa argachuu kootiif gara maleen gammade. Yeroo baayyee carraa jirutti hin fayyadamun ture. Bakka tokkotti namatti cufamee taa'uun akkan waan fala ta'u kalaquun nama kana waliin hariiroo uummadhuuf na kakaaseera jedheen yaada. Kilaarisee, ganna 35, Dimokiraatawa Rippabilika Koongoo (DRC) irraa Osoo weerarri Covid-19 kun dhibee addunyaa hamaa hin ta'iin dura nama ta'e waliin hariiroo michummaa jaalalaa darbee darbee wal arginun qaba ture. Nama sana waliin guyyaa guyyaan qaamaan wal ni argina turre garuu ani miira guutuudhaan of kennee dhaabbatummaan of hin kenninen ture. Akka hariiroon keenya suuta suutaan deemun barbaadan ture. Haata'u malee, wanti akka weerara kanaa uumamee gargara nama tursiisu dhufa jedhee eenyutu yaadeeraa? Yeroo sanaaf DRCn guutummaatti mana cufadhee taa'aa hin jedhamne garuu ani sektera fayyaa keessa gargaarsa namoomaarra waanan hojjedhuuf, vaayirasii kana baayyee cimseen of eeggannoo taasisan ture. Kun ammoo hedduu isa haarse. Osoon isa waliin wal hin argiin torban irra darbe. Anis maaliif akkan isa osoo hin argiin ture barbaachisummaa isaa ibsuufiin yaale. Inni garuu kana akka sababaatti fayyadamee akka ani isarraa addaan bahuuf yaadatt feudhate. Anis isa dhabuu kooti. Kana biratti ammoo naman dhaabataadhaan guutummaa jireenya kootiif naaf ta'uu danda'u dhabee laata jedheen sodaadha. Inni na eeguu dhiisuu mala jedhees nan sodaadhe. Isa waliin qaamaan wal arguu dhabuun koos na miidheera. Nuti lamaan keenyayyu saal-qunnamtii raawwachuu yeroo yerootti akka malee nu barbaachisa ture. Kanaaf, yeroo akkas adda turamu kana filannoo barbaadachuun jiraachuu mala. Akka carraa ta'ee, fedhiin ani qabuufi filannoon koo nama akka isaa kana yeroo yeroon jaalala raawwatudha. Namni kun fedhii koo kanas ni beeka jedheen yaada. Innis nama akkas yeroo yeroon jaalala raawwachuu barbaaddu taatee maaliif hangas gargar turame jedhee dubbicha cimsee yaade jedheen amana. Kun hunduu ta'uun isaa akkan baayyee gadduufi qofummaan natti dhaga'amu taasieera. Inni amma baayyee ana waliin hin haasa'u. Yeroo ani ergaa barreeffamaa isaaf ergus baayyee turee naaf deebisa. Ani hanga danda'ametti yeroo weerara kanaa isaafis ta'e anaafis of eeggachuufan tarkaanfii kana fudhadhe garuu hariiroon jaalala keenyaa yeroo hamaa kana darbuu dhiisuu mala jedheen yaadda'aa jira. Debaasmitaa, umuriin ganna 24, Niiw Delhii, Indiyaarraa Dhiirriifi dubartiin yeroo viidiyoodhaan waliin haasa'anitti Jaalallee dhiiraa koo yeroo ammaa waliin yeroo ji'a sadii dura jaalala jalqabnutti, magaalaa tokko keessa waan jiraannuuf baayyee boqodheen ture. Hariiroon jaalalaa ani duraan qabaataa ture hunduu jaalala fageenyarraa ta'an turan. Dhuma irratti naman yeroo dheeraa waliin dabarsu magaalaan keessa jiraadhu keessaa argachuu kootiif gammadeen ture. Waajira tokko keessa waan hojjennuuf guyyaa guyyaan wal argina ture. Hanga rakkoon sababa weerara kanaa akka tasaa dhufee hunduu manatti galee cufatee akka taa'u dirqama taasisuun jaalala keenya kana gara jaalala fageenyarraatti jijjiirutti yeroo eebbifamaa qabaataa turre. Hedduun kan nama haarsudha sababiin isaas kun kan ni ta'a jennee sammuu keenyatti hin yaadne ture. Yeroo ammaa guyyaatti si'a ja'a ykn si'a torba viidiyoodhaan waliin haasofna; waliinis fiilmii ilaalla; taphawwan toora interneetaarra jiranis taphanna. Yeroo tokko tokko nyaata walfakkaatu waliin bilcheeffanna. Taphawwan sammuu namaa qaran toora interneetaa taphachuu hedduun jaalladha waan ta'eef isallee waliin fageenyarra teenyee waliin taphanna. Kun hanga rakkoon kun darbutti tooftaa nuti uummannee jaalala keenya cimsannee dabarrudha. Yaaddoofi muddama baayyee waan namatti uumuuf yeroo hedduu isa dubbanna. Duraan qaamaan wal bira jiraattee kan garaa kee haasa'aa turtee yeroo qaamaan gargar ta'uun garaa garummaa qaba. Yeroo qaamaan wal bira jiraatan walif ibsuun salphaadha. Wal hubachuunis salphaa ta'a. Haata'u malee, yeroo baayyee ammoo waa'ee kanaallee ni kolfinayyu. Reefuu akkuma jaalala ho'aa jalqabneen kun uumamuu isaa gaafa rakkoo kana keessa darbine namootatti odeessina waliin jenna. Kunis gaaridha jedheen yaada ani. Julii, umuriin ganna 24, magaalaa Iligaan Filiippiinsirraa Dubartiin yeroo laaptooppi ilaalaa jirtutti Ani amma toora marsariitii Tinder jedhamu kan irratti namoonni waa'ee jaalalaafi fedhii jaalalaa haasa'anirra ergan dhufee ji'a alamaa ol darbeera. Osoo biyyi keenya sababa weerara dhibee kanaatiin hin cufatiin nama abbaan arge waliin baallama jaalalaan qabaataan ture. Sana kanan godhus yeroon yeroo qabaadhudha garuu. Amma, osoo hin yaadamiin, yeroo baayyeen qaba garuu nama tokkoyyu garuu ammoo argachuu hin dandeenye. Naman waliin jaalala raawwadhu tokkoyyu waanan hin arganneef baayyeen miidhameera. Naman qaamaan argee waliin fedhii jaalalaa koo waliin dabarse hin arganne. Amma karaa appilikeeshinii jaalallee ittiin barbaadaniifi argatanii irra taa'uu qofaadha. Achirratti dhiirota hedduun argaan oola; waliinis ni haasofna garuu qaamaan wal arguun hin danda'amu. Osoo wal argina jedhameellee geejjibni waan hin jirreef waan danda'amu miti.