Isheen Eenyu 25: Dubartii Oromoo shamarran hanqina modeesiif barnoota akka hin dhaabneef
Maqaan kiyya Aannee Ajjamaa jedhama. Magaalaa Finfinnetti dhaladhee guddadhe. Barnoota sadarkaa tokkoffaa fi lammaffaa Finfinnetti baradhe. Eega barnoota kiyya sadarkaa lammaffaa xumure booda gara Ameerikaa dhufe.
Eegasii booda barnoota dippiloomaa (Associate Degree) kiyya Akkaawuntiingiidhaan baradhe eebbifame. Barnoota digirii kiyyas Yuunivarsiitii Meetiroosteetirraa 'Business Administration Minor Human Resource' baradhe. Yeroo ammaa kanatti dhaabbata miti mootummaa baqattootaaf deeggarsa adda addaa taasisu 'Alight' jedhamu keessatti hojjadha. Hojii tola ooltummaa Hawaasa rakkoo hedduu qabu keessaa waan baheef dirqama ummata kiyya gargaaruu qaba jedhee amana. Bara 2018 waggaa 20 booda maatii kiyya qabadhee gara biyyaa deemee ture. Yeroo sanitti rakkoo hawaasni keessa jiru keessumaayyuu rakkoon bishaanii baay'ee na rifachiise. Yeroo ani Finfinnee turretti rakkoo bishaanii argee hin beeku ture yeroo biyya deeme sanitti garuu namni baay'een bishaan saamsame bitatee dhuga ture. Ummatni keenya baadiyyaa jiraatu immoo ammallee bishaan lagaa waraabbatee dhuga. Inni kun immoo baay'ee natti akka dhagahamu godhe. Nuti bitachuu dandeenya waan ta'eef anii fi ijoolleen kiyya bitannee dhugna ture. Ijoolleen maatii keenyaayyuu bishaan nuti akka hin dhugne dhorkamne dhugu ture. Haalota kanniin akka gaafa achii deebi'u akka dhuunfaa kiyyaatti maal godhuu qaba jedhee akka yaaduuf kan na taasise. Achiis bakka dhalootaa harmee kiyyaatti bishaan baasne. Bakkeewwan baadiyaa bishaan baasuu hin dandeenyetti immoo dhaabbata 'Waves for Water' jedhamu waliin ta'uu dhimbiibduu bishaanii bituudhaan hawaasa Karrayyuu, Amboo fi Wallaggaatiif raabse. Dubartoonni rakkoolee adda addaarraa kan ka'e barnootasaaniirraa duubatti deebi'u. Isaan keeessaa laguudhaaf paadii qabaachuu dhabuu fi bishaan waraabuudhaaf karaa dheeraa deemuu fa'i dha. Yeroo bishaan waraabuuf karaa dheeraa deemanitti sa'aatiin mana barnootaa waan irra darbuuf barnootasaanii haalaan hin hordofan irra darbees achumaan manatti hafu. Paadii dhabuusaaniitiin ji'a tokko keessatti torbee tokkoof yookiin lamaaf mana barnootaarraa ni hafu. Paadii dubartoota irra deddeebiidhaan waggoota 3-4 miiccataa itti fayyadaman dubartoota 500 oliif kenneera. Kanarraa kan ka'e eega Ameerikaatti deebi'e booda dhaabbata miti mootummaa 'Days for Girls' jedhamu kan dubartoonni sababa hanqinna paadiitiif mana barnootaarraa hin hafnerratti xiyyeeffatee hojjatu keessatti tola ooltuu ta'ee hojjachuu jalqabe. Yeroo dhaabbata kana keessatti tola ooltu paakeejii tokko birrii 400 (doolaara 12.5) itti gurguru. Anaaf bilisaan naa kennan. Anis isa kana walitti qabee gara biyyaa geesse. Yeroo ummatni Oromoo naannoo Somaaleerraa buqqa'an san dubartoota Oromoo kutaalee Ameerikaa adda adda keessa jiraatan waliin ta'uun dhaabbata 'Sinqe International Group' jedhamu hundeessuudhaan naannoo Bishooftuutti dubartoota abbaan warraa jalaa du'eef manneen 51 ijaarree kennineerra. Gama biraatiin dubartoota akkuma kiyya haadha ta'an lama biraa waliin poodkaastii 'Oromo View' jedhamu waggaa lama dura hojjachuu jalqabne. Nutis walitti dhufnee bakka dubartoonni Oromoo waa'ee jireenya hawaasummaa, fayyaa fi dhimmoota biroorratti itti dubbatan uumuuf kaayyeffannee jalqabne. Kaayyoon keenya dubartoota Oromoo baratanii fi namoonni hedduu hin beekneen biyya ambaa jiraatan gara waltajjii fidnee akka hawaasni irraa baratu gochuudha. Dhimmoota akka fayyaa sammuu, miidhaa dhiiraan dubartootarra gahuu fi kkf irratti xiyyeeffannee ni hojjanna. Jabina kiyya kan jedhu ani waan hojjachuuf itti amane tokko osoo galmaan hin geenye karaatti dhiisuu hin jaalladhu. Galma gahuu barbaadu san sirritti hojjadhee fiixaan baasuu barbaada. Gaafa hojiilee adda addaarratti hirmaattu danqaan garagaraa si mudata. Keessumaayyuu biyya ambaa teettee saba kiyyaaf waan kana hojjadha gaafa jettu fageenya dabalatee wantoonni danqaa sitti ta'an ni jiraatu. Danqaa na mudatan sanneen kutadhee hojjachuudhaan keessa darba. Gaafa hojii tokkorratti bobbaatus gargaarsi namootarraa argattus hamilee sii ta'ee hojii jalqabde san galmaan gahuuf ni tattaaffatta. Hojii adda addaa hojjadhu keessatti wanti baay'ee na gammachiisuu namootaaf gargaarsa taasisee jireenyisaanii jijjiiramee gaafa galatoomi naan jedhan baay'ee gammada. Gara fuulduratti kutaalee Oromiyaa adda addaatti wirtuu dargaggootaa banuu barbaada. Inni kunis akka dargaggoonni araada garagaraatiif hin saaxilamne gargaara. Kan biraa immoo wirtuu 'Food Shelf' jedhamu hundeessuu barbaada. Kunis bakka hiyeeyyiin nyaata dheedhii akka paastaa fi makaroonii dhaqanii fudhatanii manatti deebi'anii ijoolleesaaniitiif bilcheessanii kennanniif isaan gargaara. Kun immoo akka ijoolleen sababa beelaa mana barnootaarraa hin hafnee fi maatiinis waan nyaatu hin dhabne yookiin kadhachuuf ala hin baane taasisa. Gama biraatiin immoo warshaa paadii dubartootaa omishu dhaabuu barbaada. Kunis dubartoonni omisha kanarraa akka fayyadamanii fi namoota birootiifis carraa hojii ni uuma. Dubartoonni osoo abdii hin kutatin ofitti amannee maatii keenyaafis ta'e saba keenyaaf waan hojjachuu dandeenyu hojjachuurraa duubatti deebi'uu hin qabnu. Nama biraa ilaaluu osoo hin taane ani dhuunfaa kiyyatti maal hojjachuu danda'a isa jedhurratti xiyyeeffannee kutannoodhaan ofii keenyaa fi saba keenyaaf bu'aa buusuu qabna jedhee amana.