Hiriirawwan mormii Oromiyaa irratti namoonnii midhaman haqa argataniiruu?
Diddaa waggoota darban Oromiyaa keessa tureen namootni kumaatamatti lakka'amaan lubbuu yoo dhaban, hedduun miidhama qaamaf saaxilamaniiru.
Magartuu Abdallaa barattuu rasaasaan miilli ishee laamsha'e 'Human Right Watch' gabaasa Fulbaana bara 2017 baaseen labsii yeroo muddama ji'a Onkololessaa bara 2016 labsamee ji'oota kudhaniif ture keessatti qofa namoota 1000 oliitu ajjeefame, kuma kudhaniin kanneen lakka'aamanitu mana hidhaatti guurame jedhe. Lakkoofsi namoota ajjeefamanii meeqa akka ta'e mootummaan waan ibse hin qabu. Rogeeyyii fi jaarmiyaaleen siyaasaa mormii kana keessatti qooda fudhataa turan namoonni 5000 ta'an lubbuu dhabuu dubbatu. Kanneen lubbu itti wareegan malee kan qaama itti dhaban akkasumas dararaa adda addaa itti kafalan danuudha. Ofii namoonni kunneen wayi haqa argatani? Iyyaafanneerra. Hiriira mormii Oromiyaa keessa waggoota sadii oliif walitti fufiinsan adeemaa ture keessatti namoota rasaasa humna nageenyaan madaa'uu himatan keessa Magartuu Abdallaa nama tokko. Bara 2016 hiriira mormii Harargee Bahaa aanaa Haramayaa magaala Addalleetti mootummaarratti bahame irratti rasaasa afuriin rukutamu kan himattu Magartuun, lukti ishee bitaa sababii kanaan laamsha'ee amma uleedhaan deemti. Humnoonni nageenyaa rasaasaan ishee rukutan seeratti dhiyaatanii murtoo haqaa otoo hin argatiin hafuusaani akka gaddituu dubbatti. "Fooniif lafeenillee narraa yaa'e, miilli kiyya na gabaabbatee. Ilaa hanga ammaattillee rakkoo cimaatu narra gahe" jetti. Miseensota raayyaa ittisaa dhiyeenyarraa kaampii qaban ta'u malee, eenyummasaanii adda baafte maqaa nama ishee miidhe himachuuf akka hin beekne dubbatti. "Namoonni rasaasaan na rukutan seeratti hin dhiyaanne, kaanis rukutanii, kaanimmoo ajjeesanituma bira kutan," jetti shamarreen kun. Maatii namoota gaafas lubbuun darbee qaamni mootummaa dhufee hin gaafanne, "takkaa rabbi isin haa sabbarsiisu (jabeessu) namni jedheenillee jiru" jetti Magartuun. Magartuun miidhama miilashiirra gaheerraa fayyuuf maallaqa wal'aansaaf barbaachisuu dhabdee hafuu kaafte. Maatiif hawaasni naannoo amma danda'an deeggaruus hin daganne garuu, amma biyya ambaatti yaalchisu hin dandeenye. Bara darbe hoospitaala Xiqur Ambaassaa maatiin yaalchisu geessanii, biyya ambaatti akka yaalamtu rifariin barreeffameefi maallaqa dhabuun qe'eetti deebi'uu dubbatti. Yeroo miidhama qaamaaf saaxilamtu barattu ganna 14 akka turte kan dubbattu Magartuun, amma ganna 17 guuttetti. Waggoota sadiif barnoota sababii miidhama qaamaan addaan kuttetti barana deebite. Waggaa sadan kana kutaa torba baratti, "kunoo baranaas achuman jira" jette haala amma keessa jirtu wayita dubbattu. 'Gammachuu gaddaatti jijjirame' Godina Booranaa Aanaa Mi'oo Hiddii Lolaatti Guraandhala bara 2019 otoo durba fuudhanii deebi'anii dhukaasa miseensota raayyaa ittisa biyyatiin misirroof misirrichallee dabalate namootni 5 ajjeefamuun, namoonni lama madaa'anii turan. Fira dhiigasaanii sababii kanaan dhabu namoota himatan keessa tokko Qaallicha Jaldeessaadha. Obboleessaa fi durbiin isaa dhukaasa kanaan ajjeeffamuu nutti hime. Raayyaan ittisa biyyaa ijoolluma nagaa motoraan imalaa turan irratti dhukaasuu himata. Namoonni ajjeecha gammachuu gara gaddaatti jijjire kana raawwatan hidhamu ykn ammoo itti gaafatamuu isaanii akka hin dhageenye dubbata. Qondaaltoonni bulchiinsa aanichaa maatiisaanii erga dubbisanii booda tokko tokkoo maatii isaaniif beenyaan maallaqaa birri kuma 85 kaffalamuu BBC'tti himeera. Warra ajjeechaa san raawwatana garuu "eenyummaa isaaniiyyuu hin bariin hafne" jedha. Magaalaa Amboottis Shawaayyee Dhugaasaa obboleessishee Ashabbir jedhamuu miseensota Agaaziin ajjeefamee, otoo eenyummaan nama ajjesellee adda hin baafamne, seerattis hin dhiyaanne hafuu himti. Obboleessi ishee otoo gara manaatti galuu deemuu rasaasaa humna nageenya mootummaan ajjeefamuu dubbatti. Namni ajjeecha kana raawwate eenyummaasa adda otoo hin baafamin hafeera jette. Arsii Lixaa magaalaa Aajjeetti miseensa firoota isaa sadi du'aan dhabu dubbatan keessa tokko Gabii Nabiiti. "Irreecha hora Harsadeerratti dhumaati mudate mormuuf hiriira bahanii gara garummaa sa'aatii shanii keessatti namoota hedduutu lubbuu dhabe," jedhe. Miseensotni Raayyaa Ittisa biyyaa lubbuu namaa dabarsuun shakkaman eenyummasaaniyyu otoo adda hin baasiin hafuu dubbata. "Ijoolleen warri isaanii sababii kanaan lubbuu dhaban gadadootti hafan. Namni gaddasaanii akka irraanfataniif gaafate jajjabeessellee hin jiru," jedha. Kan seeratti dhiyaatan jiruu? Mootummaan lubbuu namaa darbeefi miidha qaqqabe qoratee seeratti dhiyeessuuf waadaan seenaa ture, cilee ibidda buute ta'ee hafuu namoonni miidhamuu himatan ni komatu. Yeroo mormii san iddoo muraasatti miseensonni humna nageenyaa ajjeechaa raawwatan seeraan himatamani adabaman jiraachuu gabaafamaa ture. Addee Xaayiba Hasan kantibaa magaalaa Shaashamannee wayita turanitti loltoota mootummaa lubbuu namaa dabarsuutti shakkaman seeratti dhiyeessuun leellifama turan. Haa ta'u malee miseensonni raayyaa ittisa biyyaa Shaashamanneetti himannaan irratti dhiyaate hidhamanii turan amma magaala Adaamaatti geeddaramuufi ammatti mana hidha jiraachuuf dhiisuu isaani ragaa akka hin qabne qondaalli poolisii magaalaa Shaashamannee maqaan isaanii akka hin eeramne barbaadan tokko BBC'tti himaniiru. Biiroon Haqaa mootummaa naannoo Oromiyaafi Abbaan Alangaa Federaalaa dhimma haqa dhabuu namonni kunneen komatan irratti yaada kennuurraa of qusataniiru. Ajajaa itti aanaa Raayyaa Ittisa Biyyaa jeneraal Birhaanuu Juulaa dhimma kanarratti gaafanne, loltoonni seeran ala namarratti tarkaanfii fudhatanii adabaman jiraachu dubbatu. Akka fakkeenyatti Mooyyaleetti kanneen nama ajjeesan hidhamanii, dhimmisaanis ilaalamaa jiraachu dubbatan. Fincilli yeroo dheeraaf adeemsifamaa ture, namoonni bakkaa bakkatti miidhaman jiru kan jedhan ajajaan waraanaa kun, 'eenyu miidhaa qaqqabsiise kan jedhu addaan baasuun rakkisaadha' jedhu. "Kan yakka hojjate seeratti hin dhiyaatiin yoo jiraate, kan beekamu seeratti dhiyaata, kan ijoolleen jalaa miidhamte mootummaatu miidhe yoo ta'e, mootummaatu beenya kaffalee araaraan xumurama" jedhan. Akka waliigalaatti garuu ajjeechaa fi dararaan wayita san lammilee irratti raawwate, dhiifama sadarkaa biyyaaleessatti MM Abiy Ahimad mootummaa bakka bu'uun gaafatan keessatti ilaalama jedhan. Namoonni ofii qaama itti dhaban ykn maatii itti wareegan garuu yookin haqa hin arganne, yookin sirnaan dhiifama godhanii miidhama isaaniirraa hin bayyanatiin jiru.