Waldhabdeen maatii gidduutti uumamu akkamiin jireenya ijjoollee miidhuu danda'a?
Maatiin waldhabuun adda yoo bahan dhimmoota rakkisaa ta'an keessaa tokko, haala ijoolleen ittiin jaalala maatii lamaanii haala wal qixa ta'ee argachuun guddachu itti danda'an mijeessuu dhabuudha.
Wayita maatiin adda bahu ijoolleen maaltu mudata Yeroo tokko tokkos daa'imni maatii isa tokko arguuf diduu danda'u. Kanaafuu, biyyoota guddataniitti hojjattoonni hawaasummaa dhimma kanarratti hojachuu jalqaban. BBCn akka fakkeenyatti qajeelfama gama kanaan biyyaa Ingilaandii keessa jiru irratti yeroo jalaqbaatiif gaabaasa qindeesseera. Kunis dhimmoota maatiin tokko akka ijoolleen isaanii addaan bahan hinjaalaneef waan sana kakaasan ni hammata. Gabaasichi maatii sababii waldhabdee hamaa jidduu isaaniitti umameen adda bahan maqaan isaanii osoo hineeramne seenaafi muxannoo isaanii nutti himaniiru jedha. Seenaa Meerii Ijooleen jidduutti akka waan miidhamanii itti dhagamu danda'a ''Kunis haala maatiin ittiin ijoolleesaanii ittiin to'ataniidha; haalli kunis kan haatii kiyyaas ture.'' Meeriin wayita maatiin ishee erga waldhabdee jibisiisaa waggootaan booda adda bahanitti umurii dardaraa irraa turte. Amma booda deebiitee yoo yaadattu, haatii ishee akka ijoollee ishii miira ishee hordofan taasisuun miira ishee eegachu barbaaddi turte. ''Haatii keenyas abbaan keenya isheen ala deemaa akka tureefi waan nu hinjaalanneef nu gate nutti himaa turte.'' Kanaafuu, Meeriin abbaa ishee walii jiraachu waan hindandeenyeefuu yeroo isheen isa waliin qabaattu akka didu taasifama turte. Waggoota muraasaan booda ammoo, isa waliinu dubbachu dhaabuun qunnamtiidhum abbaa ishee waliin qabdu hunda dhaabde. ''Akka waan diina ta'eettiin ilaala ture. Haalli sunis akkuma adda waraan wayi ture. Nutis gara tokkoon innis garee biraa ture. Dhumarra Meeriin abbaa ishee waniin wal argu eegalte. Garuu osoo akka abbaa isheen wal agartu haadhatti himte haalli jireenyaa mana keessaa waan geedaramuuf ni callifte. Haatii Meerii ishee dubbisuu dhaabdi ta'a ykn jalala isheef qabdu dhaabuun karra cufatti ta'a. ''Abbaa kiyya waliin yeroo gariin dabarsa- kanaafuu yoon isa waliin yeroo garii dabarsee malee adabbiin narra qaqabu hinjiraatu.'' Kana malees rakkin biraatu ture. Haatii Meerii baayyee dhugaatii fudhatu turan. Kanaafuu, yeroo tokko tokko waa'ee ijoollee ishee ni dagatu turan. Akka gaheessaa tokkootti yoo yaadattu, hanga ammattuu dhiibbaa irra gahee itti dhagahamaa jira. Kunis walitti dhufeenya namoota biraa waliin qabdu keessatti dhiibbaa olaanaa irratti taasisaa jira. Amma Meeriin abbaa ishee waliin walitti dhufeenya kan qabdu yoo ta'u garuu haadha ishee waliin yeroo xiqqoo dubbatti. Baroota kanneen hunda miidhaa ishee irra qaqabee irratti hojjataa jirti. ''Ammalleen darbee darbee alkan abjuun isa yeroo sanaan argaa jira. Akka yeroo hunda na walii jiraatus amaneera.'' Seenaa Loyusaa Loyusaan abbaa ishee bilbila alaa irraa bilbiltiif Loyusaan yeroo maatiin ishee adda bahan waggaa torba turte. Isheenis haadha ishee waliin jiraachuu eegalte. ''Yeroo hunda haala itti qofaa isaa manatti dhiifnee deemne sana yoo yaadadhu hunda gaddatu natti dhagaham.'' Loyusaan garuu abbaa ishee waliin walitti dhufeenya gaarii qabdii, isheenis 'waliin xabachuu jaalatti.'' Garuu ariin haadha ishee sodaachise. Kanaafuu, poolisiitti bilbilachuu barbaaddee ta'u ammoo baayyee sodaatte. Haatishees sababii dhimma ta'ee hinqabaanneef waan abbaa ishee maallaqa hinkennineef ta'u itti himte turte. Haata'u malee, booda keessa kun dhara ta'u barte. Yeroo hunda akka nama badaatti Loyusaanitti himama ture: ''Atis isuma fakkaatta.'' jechuun akka fakkeenyaatti kaafamti turte. Haala guddisa ishee irratti miira hamaa baayyee qabdi. ''Innis maal akka sirratti raawwate hinbeektu? jechuun itti iyyiti turte haatiishee kun. Akkasumas, haatiishee nama baayyee gaarii hintaane waliin irriiyummaa eegalte ishee reebaa ture. ''Qofaa kiyya akkan abbaa kootti dubbadhuuf naaf hin hayyamamu ture. Kanaafuu saree keenyaa gadi baasuun waliin adeemuu jechuun bilbila daandiirraa barbaadeen bilbilaaf ture." ''Yeroo hojiifi mana dhugaatii deemtuutti hunda akka bilbile ni ilaalti turte.'' Akkasumas, haatii ishee bakka baayyee fagoo ta'eetti waan dabarteef abba ishee arguun caalaa rakkoo itti ta'e. Yeroo baayyee, karaa akkoo isheen kaardii guyyaa dhalootaa eergaaf ture. Garuu bara tokko isaanitti kallatiin naaf eergame. ''Sababiin ani kaariidicha argadheef jettee guyyaa dhaloota kiyaatti osoo nutti hindubbatiin hafte.'' Bara umurii dargagummaa isheetti Loyusaan abbaa ishee waliin jiraachu deemte. Jalqabarratti walitti dhufeenya isaanii haaromsuun baayye itti cime ture. Loyusaan amma haadha isheetiif miira ta'ee qabaachuuf yaalaa jirti. ''Keessi kiyyaa duwwaadha.'' Gaddi cimaa ishee kan biraa waa'ee obbooloota ishee wayita maatiin adda bahan xixiqqoo turaniif waa'ee abbaa isaanii waan yaadatan oomaa hinqabaanneeti. Itti fufuu Dr Andrew Reeves, Dura ta'aa Waldaa Gorsaafi Deeggarsa Xin-sammuu Biritish akka jedhaniitti, namoon muxannoo jireenyaa akkanaa keessa darbanis aariifi rakkina namoota amanachuu keessattuu walitti dhufeenya yeroo dargagummaa qabaachuu malu. ''Hiikoo isaatiif waan walfakkaatu hinjiraatu. Akka gaheessaatti hubanno kanaa qabaachuufi murtee taasisuu irratti deegarsa gaarii asitti argamu argachuu qabaatu.'' Akkasumas, waa'ee maal akka uumame yaadamuutti kallattii dargaggoo xiyyeeffannaa keessa galchuun gara ejjannoo logiimaleessummaa fiduu yaaluun barbaachisaadha jedhaniiru. Namoonni tokko tokkos gorsa barbaadu, kanneen hafan ammoo dhimmoota walitti dhufeenya namoota itti siqanii irratti hojjatu. Kallattiin lamaanuu ta'us ammoo waa'een maatii waliin walitti dhufeenya uummachuu baayyee dhimma dhuunfaati. Akka Dr Reeves jedhanitti, hunda keessayyu bu'aa qabatamaafi kan dhugaa akka bahu eeguun gaarii ta'a.