Itoophiyaa fi USA: Imbaasiin Itoophiyaa Yaadni Furmaataa Seenetiin Ameerikaa dabarse isa mufachiisuu ibse
Yaada furmaataa Seenetiin Ameerikaa gidduu kana sagalee guutuun dabarse akka isa mufachiise Imbaasiin Itoophiyaa Waashingiteen jiru ibse.
Ibsa imbaasiin Itoophiyaa Magaalaa Waashingitan jiru gaafa Sambataa baasen yaada murtee murtaa'e mormuun ''Gaanfa Afrikaatti shororkeessummaa qolachuuf walta'uumsi nageenyaa barbaachisaa'' ta'u ibse. Seenetiin Ameerikaa Yaada Furmaataa 'S. Res. 97' jedhuufi dhimmoota ijoo sadiirratti hundaa'e sagalee guutuun dabarseera. Yaadni furmaataa kun qaamoleen kunniin ''mirgoota namoomaa kabajuu, deeggarsi namoomaas danqaa malee akka gahuufi sarbamoonni raawwataman jedhaman qaama walabaan akka qoratamanif tumsa akka godhan'' gaafata. Kanneen ijoo ta'an keessaa tokko Naannoo Tigraayitti kanneen lola keessa qooda fudhatan hundinuu waraana akka dhaaban kan gaafatudha. Ibsicha keessatti Ameerikaatti Ambaasaaddarri Itoophiyaa Fitsum Araggaa, ''fedhii waloo keenya yeroo dheeraa dippilomasiin malee karaa adabbiitiin hin kabachiisnu,'' jechuun ibsaniiru. Lola Naannoo Tigraay keessa baatii Sadaasa darbe eegaleen kumaatamaan kan lakkaa'aman yoo du'an kuma hedduun kan lakkaa'aman qe'eerraa buqqa'aniiru. Wanti naannichatti ta'e jedhame Ameerikaafi dhaabbileen garaagaraa Itoophiyaa irratti akka dhiibbaa guddisaniif karra banuu xinxaltoonni himu. Jimaata darbe namoonni Ameerikaan dhimma keessoo Itoophiyaa keessa seenaa jirti jedhan daanditti bahuun ''Harka keessan Itoophiyaarraa kaasaa,'' jechuun magaalaa Finfinnee keessa sagalee mormii dhageessisaniiru. Yaadonni murtoo 'Senate resolutions' jedhaman kunniin, gama seeraatiin dirqama kan kaa'an miti. Haata'u malee, yaada waloo miseensonni Seenetii dhimma tokkorratti qaban kan agarsiisanidha. Imbaasichi maal jedhe? ''Imbaasiin Itoophiyaa yaadni furmaataa S. Res 97 Seenetii Ameerikaan Gaafa Caamsaa 19, 2021 darbuu isaan mufii isaa ibseera,'' jechuun ibse. Itoophiyaafi US Gaanfa Afrikaa tasgabbeessuu keessatti hariiroo waggoota 120 ol ta'eefi biyyoota Afrikaa biroof fakkeenya qabu horatani jedha ibsi bahe. Haata'u malee, yaada furmaataa Seenetiin Ameerikaa dabarse keessaa tokko irratti mootummaan Itophiyaa durumaa mormii isaa ibsaa ture. Ministirri Dhimma Alaa Itoophiyaa kana dura gaaffii 'TPLF waliin mari'adhaa jedhu gonkumaa hin fudhadhu' jechuun osoo Seenetin Ameerikaa murteerra hin gahin ibseera. Itoophiyaa torban muraasa dura ture TPLF fi 'Shanee' yookiin 'Waraana Bilisummaa Oromoo' jechuun garee of waamu galmee shororkeessitootaa keessa galchiteetti. Imbaasiin Itoophiyaa Ameerikaa jiru murtee Seenetii booda ibsa baasen immoo dhaabbata shororkeessummaan galmaa'e waliin mootummaan Itoophiyaa marii akka taa'u gaafatu mormeera. Konkolaataa dhaadannoo harka keessaan Itoophiyaarraa kaasaa jedhu qabatan Imbaasiin Itoophiyaa haleellaan humnoonni TPLF buufata waraanaa Itoophiyaarratti baatii Sadaasa darbe raawwate ''yaaddoo shororkeessummaa hamaa bakka bu'a'' jechuun himate. Ulaan deeggarsa namoomaa ammallee cufaa ta'u isa yaadni furmaataa Seenetiin murtaa'e keessa eerame mormuunis banaa ta'uufi ammallee mootummaan Itoophiyaa deeggarsa %70 akka ummataan bira gahaa jiru ibse. Yaadni furmaataa tajaajilli ibsaa, baankii, telefoonaafi intarneeta Tigraayitti akka deebi'u gaafatu eeruunis ''gati guddaan'' suphamee tajaajila akka kennaa jiru ibse. Akkuma Naannoo Tigraayitti lolli eegaleen tajaajilli ibsaafi intarneetaa akkasumas bilbilaa yeroo garaagaraatti adda citeera. Badii kanaaf mootummaan TPLF himata. 'Namni ilaalcha siyaasaan hidhame hin jiru' ''Gaggeessitoota siyaasaa, deeggartootaafi rogeeyyiin sochii siyaasa isaaniitiin hidhaa jiran, akkasumas gaazexessitoonni gabaasa isaaniitiif hidhamanii jiran akka gadhiifaman waamicha dhiyeessina,'' jechuun yaadni furmaataa kuni gaafateera. Imbaasiin Itoophiyaa Waadhingitan DC jiru kanaaf deebii deebiseen, ''hidhamtoonni akkanaa [sochii siyaasaa isaaniin hidhaman] hin jiran,'' jechuun ibse. Dabalataan, ''yaadni Furmaataa Seenetii haala gaddisisaa ta'een dhimma seera hiiktuu Itoophiyaan ilaalamuu qabu sarba,'' jechuun hime. Poolisiin Itoophiyaa hoggantoota paartilee mormituu yakkaan shakkuun yeroo ammaa himatni itti banamee dhimmi isaanii mana murtiitti ilaalamaa jira. Qondaaltonni kunneen garuu dhimma poolisiin ittiin shakke hin fudhatan. Dhimma ''ilaalcha siyaasaa keenyaaf hidhamne'' jechuun himuun dhimmi isaanii mana murtiin furmaata akka hin arganne ibsu. Seenetiin Ameerikaa wixinee seeraa sagalee guutuun murteesse irratti biyyattiin ''marii biyyaaleessaa hunda hirmaachiseefi amanamummaa qabu akka qopheessitu ni gaafanna,'' jedhaniiru. Imbaasiin Itoophiyaa deebii isaatiin murteen seenetichaa labsiin Fulbaana 2019 kan hundaa'eefi ergama Komishinii Araaraafi Nagaan wal sima jechuun komishinichi hojiirra akka jiru ibse. Yaadni Furmaataa Seenetichaa ''sarbamoonni mirga namoomaa raawwatan jedhaman qaama walabaan akka qoratamu,'' gaafateera. Yeroo ammaa Komishiniin Mirga Namoomaa Itoophiyaafi Dhaabbata Mootummoota Gamtoomaniitti Komishiniin Olaanaa Mirgoota Namoomaa (OHCHR) sarbama raawwate jedhame waliin qorachuuf waliigalaniiru. Imbaasichi ibsa isaa keessa Naannoo Tigraayitti ajjeecha namoota nagaa irratti raawwaten walqabatee loltoonni sadii yakkamaa ta'uufi 28 biroo irrattimmoo himanni banamu ibse. Ameerikaatti Ambaasaaddarri Itoophiyaa Fitsum Araggaa ''fedhii waloo keenya yeroo dheeraa dippilomasii malee seerri adabbii hin kabachiisu,'' jechuun ibsaniiru Yaadni Furmaataa Seenetichaa mootummaan Itoophiyaa hoggantootaafi hidhattoota TPLF'f harka kennuun dhimma isaanii mana murtiitti akka ilaalamu dhiheesse bira darbeera jechuun qeeqe. Itoophiyaan deeggarsa namoomaa taasisuufi seerota mirga namoomaa kabachiisuu keessatti US bira dhaabatti jechuun kanneen yakkaan shakkaman seeratti dhiheessuun hawaasi Tigraay jireenya idileetti akka deebi'u akka hojjettu ibsite. Murtee seenetichaa keessatti waraanni Ertiraa Itoophiyaa keessa akka bahu gaafatus ibsa Imbaasii Itoophiyaan baase keessa dhimma kanaaf deebii kan kennu hin jiru. Kana dura yeroo dheeraaf erga haalan booda Itoophiyaafi Ertiraan waraana Ertiraa Tigraay keessa akka baasan ibsanis Ameerikaan kana dura ammallee jiru jechuun himuun ishee ni yaadatama. Waldhibdeen mootummaa federaalaafi hoggantoota TPLF yeroo dheeraa Itoophiyaa bulchan gidduu hammaatee baatii Sadaasa darbe haleellaa humnoonni TPLF buufata waraana Itoophiyaarratti bananiini lolli kan eegale.