Duumessa facaasuu: Akkamiin karaa nam-tolcheen rooba roobsuun danda'ama?
Ministirri Muummee Itoophiyaa Abiy Ahimad guyyaa Kibxataa miseensota Paarlaamaatti yoo dubbatan Itoophiyaatti teknolojii fayyadamuun rooba roobsuun akka danda'ame ibsaniiru. Garuu, teekinolojiin kuni maali?
Qorattoonni Taayiwaan qilleensa fedhii ofiif oolchuun biyyoota walitti buusuu mala jechuun bara 2017'tti akeekkachiisanii turan MM Itoophiyaa Abiy Ahimad guyyaa Kibxataa Paarlaamaatti dhimmoota dubbatan keessaa tokko biyyattiin teknolojii fayyadamuun rooba roobsuun akka danda'ame ibsuu isaaniiti. ''Kuni missiraachoodha. Itoophiyaan cimtee torbanoota darban Shawaa Kaabaafi Goojjaamitti roobni agartan kan uumamaa osoo hin taane nuyi kan roobsinedha. ''Yaallee bu'aa itti agarreerra. Itoophiyaanis duumessa roobsuu dandeesse jechaadha,'' jechuun yeroo dubbatan kanneen seera tuman harka rukutaniif. MM Abiy lakkoofsi ummataa dabaluufi fedhiin lafa qonnaa dabalu eeruun bakkeewwan gogaa ta'an akka oomishaaf mijataa ta'an gochuuf tekinoloojiin kuni akka barbaachisu himaniiru. MM Abiy tekinooloojiin kuni dhihootti akka eebbifamullee himan. Garuu, teekinolojiin Ameerikaan goginsa ittiin qolattu, UAE'n bishaan ittiin barbaaddu, Chaayinaan samii itti qulqulleessitu kuni maali? Akkamiinis dalaga? Duumessa facaasuun maali? Duumessa facaasuun [cloud seeding] gama teknolojiin fayyadamuun karaa nam-tolcheedhaan [artefishaalii] rooba roobsuu yookiin cabbii uumuudha. Kana dura yaaliin akkanaa Itoophiyaa keessa jiraachuun dhagahamee hin beeku. Yaaliin duumessa facaasanii rooba roobsuu kuni bara 1940 keessa eegale qoratamaa ture. Chaayinaan yero hedduu duumessatti dhukaasuun duumessa bittimsiti Qorannoon kunis lammii Ameerikaa Dr Vincent J. Schaefer akkaataa uumama duumessaa dhaabbata General Electric'f yeroo qoratu eegalanitti jalqabe. Duumessi ofumaa karaa uumamaa ta'en bakkaa bakkatti faca'us biyyoonni garagaraa gara rooba barbaadanitti facaasuun itti fayyadamuu eegalaniiru. Dr Rob Toomsan, Yunivarsiitii Reeding biyya UK argamutti meetirolojii barsiisu. Akka isaan jedhanitti tekinolojiin kuni durumaa samii keessa paartikiloota xixiqqoo bishaan yookiin gama cabbiin jiranitti kemikaalli gadhiifamee hammi bishaanii guddatee rooba ta'ee akka bu'u gochuudha. Teekniloojiin kuni biyyoota addunyaa kanneen akka Awustiraaliyaa, Iraan, Afrikaa Kibbaa, Chaayinaa, UAE akkasumas bakkeewwan USA goginsa qabanitti hojiirra oola. Yeroo hedduu rooba roobsuuf yookiin cabbii uumuuf hojiirra oolus rooba balleessuufillee biyyoonni itti fayyadamu. Amajjii waggaa darbe qondaaltonni Indoneeshiyaa magaalaa guddoo biyyattii Jaakaartaatti roobni cimee lolaan miidhaa dhaqqabsiise jennaan duumessa facaasani rooba xiqqeessaniiru. Akkamiin dalaga? Teknolojiin kuni bara 1940 keessa eegalus yero keessa dagaagaa dhufe. Yeroo ammaa diroonii [xiyyaara nam-maleessa] yookiin xiyyaara fayyadamuun silver ayodaayid kan guddinni isaa hanga cabbii geessu dumeessa keessa gadhiifama. Paartikiloota duumessa keessa gadhifamanitti bishaan walitti qabamuun dumeessa keessa jijjiiramni akka jiraatu taasisu. Kunis, carraa tiifuu dabalee achumaanis roobni akka jiraatu gargaara. Xiyyaaraan ala rokkeetii, dhukaasawwan garagaraa duumessatti dhukaasuun akka rooba uumee roobu taasisu. Adeemsa kana keessa gara caalu kemikaalota kaarbon daayoksaayidii jajjaboo ta'an [cabbii gogaa], potaasiyeem ayoodaayid, akkasumas silvar ayodaayidiitu hojiirra oola. UAE'tti kemikaalli yeroo xiyyaararraa duumessatti gadhiifamu Barreeffamoonni ashaboon nyaataa adeemsa kana akka fayyaduun danda'amu eeranis jiru. Garuu, teeknoloojiin kuni rooba roobsuuf qofa miti kan hojiirra oolu. Hurrii bittimsuuf, balaa bubbee qajeelchuuf, akkasumas balaa bakakkaa xiqqeessuufis oola jedha Waajjirri Qilleensaa Noorz Kaarolaayinaa. ''Fakkeenyaaf naannawa buufata xiyyaaraatti tiifuun xixiqqoo qorra makate yoo baay'ate cabbii gogaa [dry ice] itti naquun cabbiin walqabatee lafa gahee akka samiin qulqullaa'u godha,'' jechuun ibsa waajjirichi. Biyyoota itti fayyadaman Dhaabbanni Teekinooloojii Idil-addunyaa gabaasa bara 2017 baaseen biyyoonni 56 teeknooloojii kana fayyadamaa akka jiran ibse. Teeknoolojiin kuni gara caalu Ameerikaa keessatti beekama. Teeknoolojiin fayyadamanii rooba artefishaalaa [nam - tolchee] uumuun itti fayyadamuun Lixa Ameerikaa keessumaa gammoojjii ta'anitti baramaadha. Bulchiinsota saddeet Lixa biyyattii jiranitti caamni yookiin googinsi hammaate dhugaatii bishaanis ta'e lafa qonnaaf yaachisaa ta'e jennaan, kana ofirraa qolachuuf tooftaa teknolojii 'cloud seeding' jedhamu fayyadamuuf jechuu The Gaardiyaan gabaaseera. Bulchiinsonni kunneen Yutaah, Arizoonaa, Koloraadoo, fi Niiw Meeksiikoo dabalata. Akkuma Ameerikaa, Chaayinaanis teeknolojii duumessa facaasu fayyadamuun goginsa ofirraa qolachuuf yookiin sagantaan guddaa gaafa jiraate rooba caamsuuf itti fayyadamti. Magaalaan Beejing magaalota addunyaa qilleensi isaanii faalame keessaa tokkodha. Yeroo samiin biyyattii ifatti qulqulluu ta'u gaafa walgahiin siyaasaa guddaa yookiin sagantaan idil -addunyaa jiraatedha. Kuni akkanumaan miti. Qondaaltonni Chaayinaa waggoota dheeraaf sagantaa qilleensa bakkaa bakkatti jijjiiruu fayyadamu. Inumaa bara 2025'tti bakkee iskuweer kilomeetirii miiliyoona 5.5 irratti rooba nam-tolchee yookiin cabbii uumuuf yaada qabu. Kunis, lafa biyyattii keessaa %60dha. Garuu biyyoonni ollaa kanneen akka Hindii garuu qilleensa teknooloojin kuni dhiibbaa qabaata jedhanii yaaddoo isaani ibsaniiru. Akka fakkenyaatti Chaayinaan bara 2008 yeroo Olompikii Beejing tooftaa kanatti fayyadamuun akka hin roobne gootee turte. Yunivarsiitii Normaalii Beejingitti saayintistii kan ta'an Joon C. Moore akka jedhanitti, mandaroonni Chaayinaa 50,000 ol duumessa facaasuu kana lafti qonnaa isaanii akka hin miidhamne itti fayyadamu. Bara 2011, qondaaltonni Chaayinaa duumessa facaasuun magaalaa Beejingitti cabbii akka buusan himu Garuu, duumessa facaasanii ''waggaa keessa ji'a tokkoofi lamaaf hojjeta'' jedhu. Dabalataan, Chaayinaan ala waggoota 15 oliif Biyyoonni Arabaa Gamtoomanii (UAE) teeknooloojii kana gad fageenyaan fayyadamuun beekamti. Saayinsiin maal jedha? Duumessa facaasanii rooba argachuun waggootii dheeraaf turuus gama saayinsawaan qorannoowwan adeemsi kuni milkaa'uu agarsiisan xiqqoodha jedhu Joon C. Moore. ''Duumessa facaasuun karaa saayinsii osoo hin mirkaneessiin dagaage'' jechuun himu. Guraandhala 2020 barruu New Scientist jedhamuurratti qorannoon maxxanfame duumessa facaasuu yookin bittimsuun tiifuu roobaa 10% gadiin fida jedha. Qorannoon bara 2020 taasifame [Afaan Ingiliziitti geessa], tiifuun sababa dumeessa facaasuun dhufuu ifatti kan mirkaneesse ture. Ameerikaa gama Lixaa gogiinsi jirutti teeknolojii kana fayyadamuun furmaata waaraa hin fidu jedhanii ogeeyyiin dubbatan jiru. ''Duumessa facaasuun rakkoo goginsaan dhufuuf furmaata qaba jedhee hin yaadu garuu gargaaruu danda'a,'' jechuun Yunivarsiitii Koloraadootti qorattuu kan ta'an Katja Friedrich Gaardiyaanitti himan. Miidhaa qabaa? Roobni keessumaa kanneen qonnaan jiraataniif murteessaadha. Itoophiyaa keessa uummanni gara caalu qonnaan jiraata. Lafni gara hedduu baddaafi badda daree ta'us gammoojjiinis ni jira. Kanneen waa'ee duumessa facaasuu dhihootti hordofan akkuma rooba roobsuu, bakkeewwan gammoojjii misoomni akka jiraatu akka gargaaruufi bakkeewwan roobni baay'ate lolaa xiqqeessuu isaan gaaritti kaasu. Ta'us, qilleensa baramaa ni jeeqa kan jedhaniis jiru. Yaaddoon biraa immoo kemikaalli yeroo dumeessa facaasuuf hojiirra oolu rakkoo biraa uumuu mala kan jedhanii yaaddoo ibsanis jiru.