Fichee Cambalaalaa: Ayyaana foonirraa bilisa ta'e
Guyyaa ayyaana Fichee Cambalaalaa namni liqaa liqeesse maallaqa isaa hin gaafatu, loon qaluun dhorkaadha, muktis hin muramu, namoonni yakka raawwatanis guyyaa kana dhiifama argatu.
Uummanni Sidaamaa sochii addeessaafi urjiilee qorachuun ayyaana wagga isaa kabajata. Ayyaanni waggaa haaraa uummata Sidaamaa Fichee Cambalaalaa jedhamuun beekkamu kun kabajamuu erga eegalee naannoo waggaa 1,800 akka ta'u maanguddoonni himu. Ogeessii aadaa Obbo Birhaanuu Haankaraa immoo "Fichee Cambalaalaa ayyaana yeroo uummatni Sidaamaa eenyummaa isaa hubatee jiraachuu eegalee hanga ammaatti kabajamaa jiru dha" jedhu. Ayyaanni Dhaabbata Barnoota, Saayinsiifi Aadaa Biyyoota Gamtoomanii (UNESCO)n galmaa'e kun kan bara kanaa har'aafi boru [Waxabajjii 30 fi 31] uummata Sidaamaan kabajama. Ayyaantuwwan Ayyaantuwwan namoota kalaandara uummata Sidaamaa keessatti iddoo guddaa qabanidha. Jiruu hawwaasummaa uummata Sidaamaa keessatti ayyaantuwwan namoota haala addeessaa, urjiilee fi hafuura tokkon tokkon guyyootaa qorachuun guyyaa bara haaraa uummata Sidaamaa murteessanidha. Beekumsi ayyaantummaa dhalootaan maatii irraa gara ijoolleetti kan darbu yemmuu ta'u tokkoon tokkon gosoota Sidaamaa ayyaantuwwan mataa isaanii ni qabu. Ayyaantuuwwan sochii tuutni urjiilee lakkoofsaan digdamii torba ta'an lixaa gara bahaattiifi gara addeessaatti taasisan qorachuunifi haala lafa irra jiru waliin madaaluun kalaandaraa uummata Sidaamaa hojjetu. Dubartoonni heeruman akka itti mataa dhahatan adda ta'e qabu Ayyaanni bara haaraa uummata Sidaamaa Fichee Cambalaalaan waggaa waggaan yeroo kabajamu guyyaa dhaabbataa ta'e tokko hin qabu. Qorannoofi murtee ayyaantuuwwanii irratti hundaa'uun wagga waggaan guyyoota muraasa duubatti harkifachuun kabajama. Ayyaantuwwanis barri haraan osoo hin seenin ji'a tokko dursanii guyyaa ayyaanni bara haaraa irra oolu uummataaf lallabu. Uummatni Sidaamaas lallaba ayyaantuwwanii erga dhagahee booda ayyaana bara haaraaf qophii taasisuu eegala. Ayyaanichi yeroo dheeraaf itti qophaa'amaa erga turee booda jala bultii guyyaa ayyaantonni beeksisan irraa kaasee kabajama. Guyyaa jala bultii ollaafi firri waal waamee akkuma ayyaanota kan biroo waliin kabaju. Kan kabajamus nyaata Boorshaamee jedhamu kan warqee yookaan qooccoo irraa tolfamuufi aannaniini. Ayyaana araaraa lola irraa bilisa ta'e… Ayyaana Fichee Cambalaalaa irratti sirboota aadaa sirbuufi nyaata aadaa qopheessanii soorachuun dabalataan sirnootni aadaa raawwataman heddudha. Sirbootni aadaa qeexala, nyafaaroo fi kkf gara garaa ni sirbamu. Qeexala kan jedhamu gamtaan kan sirbamu wayita ta'u, biyyaafi bara, jaarsolee, aanga'ootaafi namoota bebbeekamoo faarsaa sirbu. Sirba Gamta 'Qeexala' jedhamu wayita sirban "Hiikaan Fichee Cambalaalaa inni ijoon nagaadha," kan jedhan Obbo Birhaanuu Haankaraa, waliin ta'uun tokkummaafi jaalalli mallattoolee ayyaanichaa ta'uu himu. Namootni wal lolan ayyaana Fichee Cambalalaa dura araaramu, namootni gaddarra turan uuffata gaddaa dhiisanii uuffata haaraa uuffatu. Shamarreen baranoo taatee mana turtes ayyaana kanarratti dubartoota birootti makkamuun yeroo misirruummaa ishee xummurti. Namni sababa kamiinuu qe'ee isaatii fagaates ayyaana Fichee Cambalaalaaf gara qe'ee isaatti deebi'a. Bineensotaafi naannoof xiyyeeffannaa guddaatu kennama Kana malees ayyaana kanaaf horiin hin qalamu foon hin nyaatamu. Horii dhaanunis dhorkaa dha. Loowwan marga caffee qophaa'eef akka dheedan taasifama.Ayyaana Fichee Cambalaalaa irratti lafa qotuunis uummata Sidaamaa biratti safuu dha. Sababni isaas ayyaanichi kan namaa qofa osoo hin taane kan uumama maraati jedhu Obbo Alamuun. Hulluuqaa Manguddoonni fi horiin wayita hulluuqan Ficheen jala bultii ayyaana bara haaraa uummata Sidaamaa yemmuu ta'u Cambalaalaan immoo guyyaa jalqabaa bara haaraati. Taateen uummatni Sidaamaa bara tokkoo gara bara isa biraatti ce'uu isaanii ittin agarsiisan 'hulluuqaa' jedhamuun beekkama. Hulluuqaan wanta bifa golboo qabu fi leemmanaa fi baala jiidhaa irraa hojjetamee dhaabbatudha. Hulluuqaan sadarkaa maatii fi hawaasaatti kan adeemsifamu yemmuu ta'u yeroo barri haaraan seenutti namniifi loowwaan hulluuqaa kana keessa akka darban taasifama. Uummanni Sidaamaa wayita ayyaana bara haaraa simatan barri haaraa bara milkii akka ta'uuf 'Fichee Jeeji' jechuunis wal eebbisu.