Lola Tigiraay: Baqattoonni Ertiraa lola Tigiraayiin jidduutti danqaman maal himu?
Dhaabbanni Mootummoota Gamtoomaniifi Gamtaan Awurooppaa lola mootummaa Federaalaafi TPLF gidduutii gaggeefamaa jiru hordofee rakkoon deeggarsa namoomaa akka mudachuu malu akeekkachiisaniiru.
Sababii lola kanaatiin lammiileen Itoophiyaa 56,000 ol tahan lolicha baqachuun Sudaan galaniiru. Kumaatamatti kan lakkaa'aman ammoo biyyuma keessatti qe'ee isaanii irraa buqqa'aniiru. Kaan magaalaa Finfinneetti akka baqatan himama. Naannoo Tigiraay bakki waraanichi itti gaggeeffamu keessa baqattoota Ertiraa kuma 100 tahaniif dahoo tahuun eegumsa mootummaa Itoophiyaafi dhaabbilee UN jala turan. Haaluma walfakkaatuunis Motummaata gamtoomaniitti Komishinarri Olaanaan Buqatootaa, Filippo Graandi, odeeffannoowwan ajjeechaa, butamuufi dirqiisiifamuun gara Ertiraatti deebifamu baqattoota Ertiraatiin yaadda'u ibsan. Ibsa Komishinarichi guyyaa Roobii Amajjii 14, 2021 baasaniin, haala deeggarsa namoommaa naannoo Tigraay keessaafi dhiibbaan in namoota nagaa irratti qabatu, keessattuu waa'een baqattoota Ertiraa naannicha keessatti dahatanii turan baayyee kan isaan yaaddeesse ta'u ibsan. BBC'n akka mirkaneessetti hojjettoonni dhaabbilee miti-mootummaafi UNHCR akkuma lolli jalqabeen naannicha gad- lakkisanii bahan. Kun baqattoota deeggarsa xiqqoo ykn deeggarsa malee hanga hafanitti isaan geessise. Ji'a Sadaasaa bara 2020 keessa Itoophiyaatti dubbii himtuu UNHRC kan taate Juuliyeet Istiifen, BBCtti akka himtetti sababa rakkoo nageenyaan kaampii baqattootaa bira gahuu hin dandeenye. Hojjettota isaaniis dubbisuu hin dandeenye ture. ''Haala qabatamaa naannichatti tahaa jiru baruu hin dandeenye. Osooma tajaajilli qunnamtii akka ammaa kanatti addaan hin citiin isaan argachuun rakkoo ture. Baqattootni kaampii Shimelba keessa turan nageenya isaaniif jecha gara kaampii Hitsats deemaa turan.'' Mootummaan Itoophiyaa tarkaanfiin waraanaa hoggantoota duraanii TPLF irratti baname baqattoota Ertiraa kaampii keessas tahe naannoo Tigiraay bakka jiran hin hubne jedhe. Qondaalonni mootummaa akka jedhanitti kaampiin baqattoota Eertiraa nagaadha. Baqattoota sodaatanii achii bahanii turanis nagaan deebisneerra jedhan. Ibsa mootumman ji'a Mudde bra 2020 keessa baaseen baqattootni hedduun odeeffannoo dhabuun callisanii bahanii deemaa turan jedhe.Mootummaan baqattoota kanneeniif nyaata geejibsiisuu himeera. Sababa beelaaf baqannee baane Baqataan kaampii baqattootaa Mayi Ayinii keessa jiraataa turee dhiyeenya gara kutaa Itoophiyaa biraatti baqate tokko BBCtti akka himetti kaampii baqattoota keessaa kan baqataniif sababa lamaafi. ''Kan jalqabaa hanqina dhiyeessii bu'uuraa kan akka nyaata, bishaanii fi qorichaati. Erga hojjeettonni UNHCR achii bahanii booda baqattoonni beelaaf qofa osoo hin taane balaaf saaxilamaniiru.'' Baqataan maqaan isaa nageenya isaaf jecha akka hin dhahamne gaafte kun, sababni biraan baqataniif loltoonni Eertiraa mootummaa Itoophiyaa waliin tahuun lolicha irratti hirmaataa jiru odeeffannoon jedhu waan tureef jedha. ''Erga odeeffannoon humni waraanaa Eertiraa kaampii baqattootaa Shimelbaa fi Hitsats irratti tarkaanfii fudhatan jedhu bal'atee booda baqattoonni sodaachuun kaampii keessa turanii baqatanii bahan.'' Baqataan biraa kaampii Adi Haaris keessa ture ''yeroo lolli naannoo kaampii baqattootaa gahu nageenya keenyaaf jecha baqannee baane. Bishaaniif nyaatni waan nu harkaa dhumeef baqattootni waanuma qaban waliif qoodaa turan. Baqattootni baay'een sababa beelaafi dheebuuf kaampii gadhiisanii bahan,'' jedhe. Baqataan biraa tokko akka jedhetti '' kaampii Addiharush gadhiiseen gara Adde Arkay deeme. Addey Arkay irraa ammoo Birrii 95 kaffaluun gara Gondar deemne. Bakka sakkatta'insaatti nu dhaabsisanii ture. Garuu waraqaa eenyummaa Eertiraa waanan qabuuf homaa hin taane.'' Sana boodas nama tokkotti Birrii 900 kaffaluun gara magaalaa Finfinneetti imaluu hime. 'Loltootni Eertiraa isin eeguuf dhufne nu jedhan' Baqataan biraa kaampii baqattootaa Shimelbaa keessa ture fi maqaan isaa akka eeramu hin feene tokko BBCtti akka himetti gaafa Sadaasa 10 bara 2020 loltootni Eertiraa gara kaampii Shimelbaa fi Hitsats dhaqan. ''Loltoota uffata danbii loltoota Eertiraa uffataniin kaampii baqattootaa keessatti walitti qabamne. Hidhattoota Tigiraay irraa isin eeguufi tiksuuf jecha dhufne nuun jedhan.'' Loltootni ''hamma asitti beelaan duutan'' mootummaan Eertiraa dhiifama waan isiniif godheef gara biyya keessaniitti deebi'e jechuun nu amansiisuuf yaalanii ture jedhe. Guyyaa itti aanu qondaalonni Eertiraa naannoo Gaash Barkaa irraa dhufuun namoota baqattoota bakka bu'an walitti qabuun akka baqattootni gara Eertiraatti deebi'aniif amansiisuuf yaalaniiru jedhe. Haa tahu malee baqattootni hanga fedhi isaanii guutummaatti guutamutti akka deebi'uu hin barbaanne amansiisan jedhe. Baqataan kun akka jedhutti guyyaa lamaan booda humnootni nageenyaa Eertiraa baqattoota gariin humnaan qabanii gara Eertiraatti deebisan. Baay'een isaanii kaampicha keessa waggoota kudhanii oliif kan jiraataniifi bakka bu'oota hawwaasa baqataati. Isaan keessaa tokko kan jedhamte haadha gonkumaa Eertiraa deemtee hin beeknedha. Achuma kaampii baqattootaa keessatti dhalattee guddachuun bara darbe heerumte. Humnaan qabamuun abbaa warraa ishee fi daa'imashee xiqqaa waliin gara Eertiraatti geeffamte jedhan maddeen odeeffannoo. UNHCR hanga ammaatti kaampiiwwan lamaan Shimelbaa fi Hitsats daawwachuu akka hin dandeenye ibse. UNHCR ''achi deemuuf eeyyama hin arganne'' jedhe. Waan nuyi beeknu dhiyyeessiin bu'uuraa ji'a lamaaf irraa dhaabbachuudha jedhe. Waa'ee baqattota humnaan fuudhamuun gara Eertiraatti deebifamanii irratti UNHCR baqattoota dhibbaan lakkaa'amanitti dubbanneerra. Kaampii baqattootaa Kaabaa irraa namootni humnaan fuudhamuu baqattoota irraa dhageenyerra jedhe. Haa tahu maler mirkaneeffachuu hin dandeenye kan jedhu dhaabbatichi yoo dhugumaan kan raawwate tahe seera idila adunyaa akka mallee cabsuudha jefdhan. Dhaabbileen dhimma baqattootaa irra deebiin kaampilee kanneen keessatti hojii isaanii itti fufuuf gaafataniiru. Haa tahu malee mootummaan Itoophiyaa fi Eertiraa lolicha keessatti loltootni Eertiraa hirmaachuu haalan. Minisiteerri Dhimma Alaa Ertiraa Osmaan Saalee Mohaammad, himata dhiyaatu kana oduu dharaati jedhan. Baqattoota Eertiraa Tigiraay turan Baqattootni Eertiraa 100,000 tahan tajaajila loltummaa dirqamaa fi hidhaa baqachuun Itoophiyaa galuun jiraachaa turan. Ji'a darbe keessa dursaan Dhimma baqattootaa UN Filiippoo Giraandii baqattootni Ertiraa Itoophiyaa jiran butamuu fi ajjeefamuu fi humnaan gara Ertiraatti deebifaman kan jedhu ''nu yaaddessa'' jedhanii ture. Mr Giraandiin kun seera idil adunyaa cabsuudha jedhaniiru. Akkasumas kaampiiwwan arfan carraan itti daawwatan jiraachuu akka qabus himaniiru. Mudde 29 bara 2020 Dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii qindoomina mootummaa Itoophiyaan baqattoota Eertiraa kaampii Mayi Ayinii jiraniif 13,000 tahaniif deeggarsa nyaataa dhiyeesseera. Akkasumas baqattoota kaampii Adi Harush jiran 12,170 tahaniif deeggarsa nyaataa dhiyeessuu himan.