Teeknooloojii: Afaanoota addunyaa hunda ni hiikaa jedhame
Addunyaa irra afaanoota kuma torbaa olitu jira. Afaanoonni kunneenis qubeewwan bareeffamaa kuma afur qabu.
Afaanoota kanneen keessaa Google hiikuu kan danda'u ammoo kanneen gara 100 ta'aniidha. Kana jechuunis hanga ammaatti appiin afaanoota kaan hiikuu hinjiru jechuudha. Afaanoonn irra jireessa gara afaanoota biraatti kan hiikaman namootuma afaan sana dubbataniin. Teeknoolojiiwwan tajaajila hiikuu kan kennan keessaa tokkoo appii Google. Appiin Google afaanoota 108 ni hiika. Maayikrosofti ammoo afaanoota 70 ni hiika. Addunyaa odeeffannoo ariitiidhaan wal jijjiruun baayyee barbaachisaa ta'eetti, afaanoonni kuma 4 ol ta'an appii kanaan hiikamu dadhabamuun dadabarsa odeeffannoo akka gufachisee yaadama. Dhaabbata qorannoo nageenya Ameerikaa keessa kan hojjatan Kaarl Rubiino akka jedhaniitti, Afaaniin walii galuu dadhabuun dhimmoota siyaasaafi guddina dinagdee irratti qaawwa uuma. Odeessaalee waa'ee afaaniin wal qabatan biroo: Nama tokko afaan barsiisuuf yeroo barbaachisa. Fakkeenyaaf Naayijeeriyaatti afaanoota 500tu dubbatama. Kaarl dhaabbata keessa hojjatuuti rakkoo kana hiikuuf qorannoo eegale. Qorannoon isaas adeemsa haasaafi barreeffamoota afaanoota garaa garaatiin hiikuu danda'u irratti xiyyeeffata. Yunivarsitii Kolombiyaatti hayyuun kompitara saayinsii Kaatiliin Maakoon, teknoolojii kana hojjiirra oolchuun yoo danda'amee hedduun haala salphaatti yeroo waliigalu danda'an guyyaansaa dhihoodha jetti. Qorattoonni dandeettii nam-tolchee (artificial intelligence)tti fayyadamuun meeshaa akka namaatti yaadu hojjachuuf yaadni isaanii. Meeshichis afaanicha baruun alatti kan hiikaasaanii hubatu ta'a. Haata'u malee yeroo tokko tokkoo hiikaa sirrii hintaane kennu danda'a. Maashiniin afaan hubachuun akka hiiku gochuuf ammoo barreeffamoota fuula miliyoonotaan lakkaa'aman irratti barraa'ee barsiisuun sadarkaa jalqaa ta'a. Adeemsi isaas salphaa hita'u. Saayintistiin kompitaraa MIT rajiinaa Baarziilii ''Maashiniin afaan yoo barate, odeeffannoo namni afaan yoo barate beekuu irraa eegamu olitu kennamaaf,'' jetti. Teeknoolojiin kun dhugaa yoo ta'e, tarii dhaloonni dhufuu nama afaan hiikuu hinbarbaachisu ta'a. Maashinichi kutaa barbaacha hiikaa jechaa, kutaa sagalee dhagahuun hiikuu akkasumas kan biraas ni qabaata. Qorattoonnis bara 2017 irraa kaasee qorannoo gaggeessaa jiru. Afaanoota qorannoo kanaan hammataman keessaa Siwaahiilii, Taagaalog, Somaaleefi Kaazaak ni eeramu. Xiyyeeffannaan qorannichaa tokko oduu, viidiyoo fi kan biraa maashinichaan akka hiikamu dandeessisuudha. Yunivarsitii Saawuzi Kaaliiforeniyaatti saayinsiin kompitaraa Iskoot Miilar akka jedhaniitti, baayyeen barreeffamaafi viidiyoowwan afaan ittiin hiikkattaniin marsariitii irra maxxansun isaanii qoranicha gargaarera. Maashinichi afaan tokko gara afaan biraatti akka hiiku ni taasifama. Fakkeenyaaf, Siwaahilii irraa gara Ingiliffaa jechuudha. Itti aansee ammoo afaan kamuu hiikuutti ce'a. Namni tokko hiikaa yoo barbaadee maashinicha sagaleedhaan ykn barreeffamaan gafachu qofaadha. Qorattoonni maqaan nama tokkoo afaan ittiin hiikkateen akkamiin adda dubbifamu ykn odeeffannoo afaan gara biraatiin wal qabatu yoo barbaadan haala salphaatti akka argatan dandeessiisu yaadaniiru. Saayintistiin Kompitara Idiinbargi Miirelaa Laapaataa ammoo barreeffama guutummaan hiikuu yaaluurra jechootaan adda baasanii hiikutu salphachu danda'a jetttti. Maashinichas kana barsiisuuf yaalaa jirti. Maashinicha hojiirra oolfamanaan afaanoota amma namoonni ittiin fayyadamaa jiran alatti afaanoota badan illeen qo'achuu ni danda'ama jedhamee yaadama. Afaanoonni durii kan argaman barreeffamaan waan ta'eef qoranichi dursa galmeewwan irratti xiyyeeffata. Ammatti maashinichi abuurtuu (search Engine) hiikkaa afaanoota garaa garaa barbaaduuf kan ooluu hojjatameera. Hoogganaan qoranichaa akka jedhaniitti, maashinichi hojiiwwan basaasaa eegumsa nageenyaatiin walqabatan dabalate dameewwan garaa garaa irratti tajaajila irra ni oola. Barataan wallaansa fayyaa Deeviid Ifilwaa Adilaanii akka jedhuutti, weerarri koronaavayirasii wayita ka'uutti odeeffannoowwan afaan garaa garaatiin qophaa'an hiikuun ni barbaachisa. Keessattu haaliwwan hiikaa itti argachu hindandeenyeetti rakkisaa turan jedha. ''Wayita dhimmoonni atattamaafi saffiisaan akka weeraraa mudataniitti, appiin hiikuu dirqama nu barbaachisu,'' jedha. Deeviid lammii Naayijeeriyaa afaan Yurbaa dubbatuudha. Deeviid miseensa garee appii afaan Yurbaa gara Ingiliffaatti hiikuuf hojjataniiti. Barreeffama fiilimii, oduu, dubbiifi barreeffamoota biraa walitti qabuun appicha kan gabbisan. Barreeffamoota amantaa barsiisan illeen kan fayyadaman yoo ta'u, Iwwii, Foongebee, Tiwii fi daataa beezii afaanoota Afriikaa kan biraa hiikan hojjachuuf karoora qabu. Maashinicha dhugaa haata'u malee, afaan kamuu haala salphaatti kan hiiknuu, haala salphaatti odeeffannoo kan itti wal geeddarru, afaan hinbeekneen namoota isa dubbatan waliin guyyaan itti wliigallu fagoo hinta'u.