Walitti bu'iinsa Walloo, gaaffii miseensota paarlaamaa fi deebii MM Abiy
Yaa'ii idilee mana maree bakka bu'oota uummataa irratti gaaffilee ka'aniif deebii kan kennan MM Abiy Ahimad, rakkoo nageenyaa biyyattiif ka'umsi guddaan 'ilaalcha safara keessaa bahuu dadhabuudha' jedhan.
Yoo xiqqaaate isin miseensonni paarlaamaa ilaalcha kana keessaa bahaa jechuunis gaafatan. Kana kan jedhan gaaffii dhimma walitti bu'iinsa tibbana naannoo Amaaraa godina Shawaa Kaabaa fi godina addaa saba Oromoo keessatti adeemaa jiru ilaalchisee gaafataman wayita deebisanidha. Walitti bu'iinsa erga Jimaata darbee itti fufee jiruun lubbuun namootaa yoo badu qabeenyi hedduunis barbadaa'ee jira. Jiraattonni humna addaa naannoo Amaaraatu qonnaan bultoota Walloo irratti lola bane yoo jedhan, mootummaan naannoo Amaaraa ammoo ABO-Shaneetu jiraattota irratti haleellaa raawwate jedhe. Paartiin Badhaadhinaa Oromiyaa ibsa Wiixata galgala baaseen hidhattoonni mootummaa Amaaraa namoota nagaa irratti 'yakka waraanaa' raawwataniiru jedhe. Miseensonni paarlaamaa maal jedhan? Miseensi paarlaamaa Mohaammad Hasan dhimma kanarratti wayita dubbatan, "lolli Oromoota Walloo irratti deemaa jiru lola humna addaa naannoo Amaaraa fi uummataati" jedhan. Miseensi paarlaamaa kun rakkoon nageenyaa tibbana uumame maqaa 'ABO Shanee' jedhuun haleellaa eenyummaarratti xiyyeeffate adeemaa jiru jechuun dubbatan. Namoonni hedduunis sababa eenyummaa isaaniitiin tajaajila yaalaa dhorkamanii mana keessatti guyyaa du'aa eeggachaa jiraachuus eeran. Maqaa ABO Shanee jedhuun waraanni uummata Oromoo Walloo irratti adeemsifamaa jiru kuni yakka waraanaa fi duguggaa sanyii sababoota sadii bu'uureffateedha jechuunis ibsan. "Tokkoffaan Oromoo ta'uu isaanitiini. Lammaffaan Musliima ta'uu isaaniiti. Sadaffaan qaamoleen finxaaleyyiin naannoo Amaaraa keessa jiran Oromoota Walloo akka qabdiitti qabsiisanii fedhiii isaanii raawwachiisuuf uggura irratti raawwachaa jiru" jedhan. Mootummaan federaalaa qaama nageenyaa walaba ta'e naannichatti bobbaasuun rakkoo gahe akka qoratu jechuunis gaafatan. Miseensi mana marichaa kan biraan aadde Amiinaa Idiris gamasaaniin, uummata obbolaa nagaan waliin jiraachaa ture barjaa ABO Shanee jedhu itti maxxansuun dhumaatii cimaaf kakaafamaa ture jedhan. "Dhaabonni akka ABIN naannoo Amaaraa keessaa Oromoo yoo balleesine malee eenyummaa keenyaaf yaaddoodha jedhanii godina keenya balleesseessuuf halkanii fi guyyaa hojjechaa jiru. "Uummata keenyarratti kallattiidhaan waraana kan bane humni addaa naannoo Amaaraa godina keenya keessaa akka bahu fi qaamoleen nageenyaa federaalaa akka seenu gaafanna" jedhan. Miseensi mana marichaa naannoo Amaaraa bakka bu'an yaadi miseensonni mana marichaa kaasan kun yaada namoota siyaasaa fiinxaleeyyii malee dhugaa lafarra jiru miti jechuun morman. Naannoon Amaaraa kan sabaa fi sablammoonni nagaan keessa jiraachaa jiranidha jedhan namni kun. MM Abiy maal deebisan? ABO-Shaneen diina uummata Itoophiyaati kan jedhan MM Abiy Ahimad, garaagarummaa sabummaa malee tarkaanfii fudhatudha jedhan. "ABO-Shaneen diina Ummata Itoophiyaati. Nagaan koottu dorgomi jennaan qaama didedha. Gartuun kuni Amaara qofa hin ajjeensne," jedhan. ABO-Shaneen Amaaraa caalaa kan salphise Oromoodha. Amaara qofa ajjeesaa jira kan jedhu dogoggoraafi balaa qaba jedhan. "Ummanni Walloo osoo akka ammaa godina kana sana jedhamee hin qoodamin dura 'kutaa biyyaa Walloo' jedhamee waliin jiraachaa ture. Ummanni kuni warra wagga dheeraa nagaan waliin jiraachaa turedha. Kanaaf lubbuu namaatiin siyaasa hojjechuurraa of haa qusannu" jedhan. Gama lamaaniinuu quba walitti qabuun akka jiru himanii, ammatti humnoonni federaalaa galanii jiru haalichi ni tasgabbaa'a jedhan. Bulchaan godina saba Oromoo maal jedhu? Lola guyyoota sadan darbe naannoo Amaaraa godina addaa saba Oromootti adeemaa tureen jiraattonni gandoota saddeetii qe'eerraa buqqa'aniiru jedhan bulchaan godinichaa obbo Ahmad Hasan. Obbo Ahmad gaaffiif deebii ganama kana BBC waliin taasisaniin Oromoota Walloo rakkoo wabii lubbuun jiraachuutu isaan qunnamee jira jedhan. Sababa lola deemaa ture kanaan lakkoofsi namoota ammaaf adda hin baane, aanaalee lama gandoota saddeet keessaa guutumatti buqqa'uu eeran. Hanga amaattis uummata qe'ee isaarraa buqqa'e kanaaf karaa mootummaatiin deeggarsi taasifameef akka hin jirres himan. "Nuti amma hojii lola kana tasgabbeessuutirratti xiyyeeffannee jirra. Uummanni qe'eerraa buqqa'e namootumatu gargaaraa jira malee karaa mootummaatin deeggarsi qaqqabe hin jiru." "Karaa ittiin gargaaraman qaama dhimmi ilaalu wajjin dubbachaa jirra," jedhan. Namoota lola keessatti miidhaman magaalota Shawaa Roobititti yaalaaf yeroo geeffamanitti sababa eenyummaa isaanitiin ajjeefamaniiru kan jedhan Obbo Ahmad, namoota magaalaa Daseetti yaalamuuf geeffamanis rakkoo walfakkaatu irraan gahuuf yaalin tureera jedhan. Kan magaalaa Dasee garuu marii qaama dhimmi ilaalu waliin tasifameen fooyya'iinsi jiraatus namootni lola keessatti miidhaman garri caalu Hospitaala Kamiseetti yaala argachaa jiraachuu eeran. Rakkoo nageenyaa Walloo fi naannawa isheetti uumame kanas ABO-Shaneetu harka keessaa qaba kan jedhus olola dhugaarraa fagooti jedhan Obbo Ahmad. "Naannawa kanatti qaama hidhate Shanee jedhamu hin beeknu. Kuni tuffii uummataati. Uummata mataa gadi qabuuf uummatatti lola labsuuf haala mijeefachuudha," jedhan. Yeroo ammaa kanas Wallootti guyyoota sadan darban caalaa nageenyi fooyya'aan jiraachuu fi humni addaa naannoo Amaaraas uummata keessaa bahee gara kaampiitti akka deebi'u taasifamaa jiraachuus eeran.