Tedroos Adihaanom G/Iyyesuus: Lammii Itoopiyaa qabsoo farra Koronavaayirasii hogganaa jiran
Bara Koronaavaayirasiin addunyaaf yaaddoo ta'etti hogganaa Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO) ta'uun rakkisaadha.
Pilaaneetiin guutuu jecha Dr Tedroos Adihaanom guyyuu tatamsa'ina dhukkuba biyyoota hedduutti babal'achaa jiru dubbatan hordofu. Lammiin Itoophiyaa kun waggaa lama dura Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO) hoogganuuf kan filaman yoo ta'u lammii Afrikaa jalqabaa dhaabbaticha hooggananidhas. Yeroo aangoo kana argatan dhaabbatichaa keessatti rifoormii gaggeessuufi dhukkuba wagga waggaan namoota miiliyoona ta'an ajjeesu: busaa, gifira, nimooniyaafi HIV/Edsii ittisuuf waadaa seenaniiru. Dhaabbatichi dhukkuboota kana irratti hojjetaa jiraatus turtiin aangoo Dr Tedroos garuu jalqaba Iboolaa Rippablika Dimookiraatawaa Kongootti eegale ammammoo Koronaavaayirasii (Covid - 19) jalaa qabameera. Dhukkuboonni lamaanuu immoo sadarkaa idil - addunyaatti yaaddoo fayyaa hawaasaa ta'un labsamaniiru. 'Nama namatti tolanidha' Kana jechuun sa'aatii 24 guutuu faana dhukkubichaa dhahuu, hojjettota fayyaa, meshaalee akkasumas qoricha bakkaa bakkatti sossosuu, biyyoota dhukkuba kanaan hubaman ykn hubamuu malan waliin mari'atu fi kaan dalagaa oolu jechudha. 'Nama namatti toluufi nama nama hin tuffanne' jechoota namoonni isa beekan ibsuf itti fayyadamanidha. Dr Tedroos nama Afrikaa jalqabaa dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO) hoogganuuf filamanidha Hogganaa Dhaabbata Fayyaa Addunyaa ta'un yeroo jalqaba ibsi miidiyaaleef kennan garuu gaazexeessitoota magaalaa Jenevaati gabaasanif amalli isaanii bitaa isaan galee ture. Seeqaa, taa'anii haasa'uu eegalan. Sagaleen isaanii takka takka hin dhagahamu. Kuni hogganaa dhaabbatichaa duraanii Maargaaret Chaan irraa adda isaan taasisa. Amala nama callisa baay'isan duuba garuu nama waan tokko raawwachuuf dhamahanitu mul'ata. Otooma dhaabbata kana hin hogganiin dura mootummaa Itoophiyaa keessatti tajaajilaniiru. Jalqaba ministeera Fayyaa boodarra immoo Ministira Dhimma Alaa ta'an. Obboleessi isaanii gifiraan akka du'e shakkama Dr Tedroos bara 1965 Asmaraatti dhalatanii Kaaba Itoophiyaa Tigrayitti guddatan. Magaalaan Asmaraa Ertiraan Itoophiyaa irraa erga foxxoqxe as magaalaa guddoo biyyattii taateetti. Akka kana dura gaazexaa 'Time' jedhamutti dubbatanitti taanaan obboleessi isaanii quxisuu naannoo umrii 4'tti du'e. Boodarra gaafa barataa turanitti duuni isaa gifiraan akka ta'e shakkaniiru. Daa'mni tokko dhukkuba irraa fayyuu danda'un du'un sirrii miti jechuun dubbachuun isaanii gabaafameera. Dr Tedroos miseensa Adda Bilisa Baasaa Ummata Tigraay (TPLF) ta'un bara 2005 irraa kaase ministeera ta'un tajaajilaa turan. Qondaaltota dhaabichaa keessaa nama namatti dhihaatu akka ta'anitti beekama. Biyya Naayijeeriyaatti aanee biyya ummata baay'ee qabdu, Itoophiyaatti, rifoormii seektara fayyaa gaggeessuun alatti tajaajilli fayyaa hawaasaaf akka waliin gahu hojjechuun leellifamaniiru. Haa ta'u malee, yeroo Ministira Fayyaa turan waajjirii isaanii gaazexeessitoonni dhukkuba koleeraa akka hin gabaasne taasisaa ture. 'Chaayinaa michoomsuu' Yeroo Dhaabbata Fayyaa Addunyaa hogganuuf duula gaggeessaa turanitti deeggartoonni Dr Tedroos qondaalli kuni dhukkuba koleeraa hin dhoksine jechuun haalaa turan. Dhukkuba addunyaaf yaaddo ta'e ittisuun kan milkaa'u qindoomina miseensota dhaabbatichaa 194'n akka ta'e Dr Tedroos ni beeku. Yeroo dhukkubni Iboolaa tamsa'e biyyoota hedduu daawwachaa turani. Ilaaluu qofa hin turre haala jiru hoggantoota mootummaa waliin mari'achuuf malee. Yeroo dhukkubni Koronaallee dhagahame gara Chaayinaa saffisaan imalani. ''Tarsiimoon isaanii Chaayinaa himachuu osoo hin taane iftoomina akka qabaattuufi walitti dhufeenya addunyaa akka cimsitu,'' gochuufi jedhu Yunivarsiitii Jorjitaawonitti Piroofeesara seera Fayyaa Addunyaa kan ta'an Laawurens Gostin. Garuu kuni hojjetee? Kanneen Dhaabbata Fayyaa Addunyaa faana bu'an isa Chaayinaan leellifamte qeeqaniiru. Gara Beejing erga imalanii boodas Chaayinaan ''dhukkubicha to'achuuf hojjetaa jirti'' jechuun Dr Tedroos dubbataniiru. Gyyoota muraasa booda, hoggantoota addunyaa magaalaa Muunik dhimma nageenyaa mari'ataa turanitti wanti Chaayinaan dalagde ''addunyaan yeroo akka bitattu gargaare'' jedhan. Dr Tediroos yeroo dhukkubni koronaavaayiras tatamsa'e gara Chaainaa imalaniiru Yaadonni kuni garuu isa Chaayinaan ogeessota fayyaa babal'ina dhukkubichaa dursanii himan hiiten waliin hin deemu. Qeeqni DrTediroos irratti dhihaatu biroo immoo dhukkubichi yaaddo fayyaa addunyaa ta'u isaa labsuf harkifataniiru kan jedhudha. Pirofeesar Goostin fa'i isa Dr Teedroos Chaayinaa leellisan akka hin jaalanne ibsaniiru. Waa'ee Koronaavaayirasii wanti beekuu qabnu maali? Dr Tedroos akkuma aangoo qabatanin ture yeroos pirezidantii Zimbaabuwee kan turan amma lubbuun kan hin jirre ambaasaaddara Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO) gochuun muuduf kan yaalan. Guyyoota muraasa booda garuu dhiibbaa dhaabbilee mirga namoomaa irraa dhufeen yaada Roobart Mugaabee irratti qaban jijjiraniiru. Pirofeesar Goostin rakkoo koronaavaayirasiin fide ittisuu keessatti ''hoggana fakkeenya ta'anidha,'' jechuun ibsu. Haa ta'u malee, dadhabinni dhaabbatichi qabu ammas akkuma fufetti jira jechuun ibsu. Kunis, fandii lafatti baduudha jedhan. 'Boru isin arga' Milkaa'inni Dr Tedroosis ta'e dhaabbata isaan hoggananii keessumaa to'anoon koronaavaayirasii irratti taasisaa jiran hanga to'atamutti ifa miti. Ammaaf, biyyoonni akka qophaa'an, akkasumas to'annoo isaanii akka cimsan gorsaa jiru. Guyyaa guyyaatti ibsa kennuun jechi isaanii addunyaa guutuutti tamsa'aa jira. Guyyuu deebii waliin akka deebi'an dhiibbaan irratti taasifamus isaan ammallee callisaadha. Xumurri ibsa isaanii yeroo hundaa walfakkaataadha: waraqaa sassaabuu, seequu, achiitii ''boru isiniin arga'' jedhu.