Ekisteenshinii fayyaa: Du'a haadholii fi daa'immanii hir'isuun kan leellifamu laafaa jiraa?
Imaammatawwan fayyaa mootummaan Itoophiyaa hojiirra oolcheefi maqaa gaarii ittiin horate keessaa ekisteenshiniin fayyaa tokkodha.
Haa ta'u malee, komiin biraa dhibee miti. Kolleejjii Fayyaa Hospitaala Adaamaa kan barsiisan Dr Silashii Gaaromaa, waggoota kudhanii oliif sagantaan hojiirra oole kun dhibee dursanii ittisuurratti hubannoo hawaasa foyyeesse, keessaattu du'aatii haadholii xiqqeesseera jedhu. ''Haadholii 100,000 keessaa 1,200 da'umsarrattii lubbuu dhaban gara 350'tti gadi hir'ateera, tumsa sagantaa kanaatin hir'ate.'' Ministeera eegumsa fayyaatti gorsaa sagantaa tajaajila fayyaa ta'uunis kan hojjetan ogeessi kuni gara caalu bu'aa buuse dubbatu. ''Waggaa 10 dura akka biyyatti daa'imman 1,000 lubbuun dhalatan keessaa 100 waggaa tokko otoo hin guutiin lubbuu dhabaa turani, amma harka walakkaan hirateera,'' jedhu. Talaallii ganda gandatti kennamuun sirna nyaataa fi qulqullina naannoorratti akkasumas tatamsa'ina dhibeewwan daddarboo hir'isuuf fayyaduu isaa dubbatu. Sababa kanaan, mootummaan Itoophiyaa deeggarsaafi badhaasa adda addaa ittin argataa ture. Hanqina Haa ta'u malee, hojjettoonni ekisteenshinii fayyaa gandaa gandatti, baadiyyaa keessa deemaa ummata waliin wal argan komii kaasu. Aadde Tsahaay, Godina Shawaa lixaatti ogummaa ekisteenshinii fayyaatiin amma dhiyeenyaatti tajaajilaa urte. Yeroo hojjetaa turtes manaa manatti deemanii saganticha barsiisuun hawaasarra fudhatama argachuu himti. Sagantichi wayita eegalamu minda ji'aa qarshii 500 kaffalamafi turu kan himtu Aadde Tsahaay, miindaa caalaa hawaasarraa fudhatama argachuutti gammaddi. Dr Silashii Gaaromaa, Ministeera eegumsa fayyaatti gorsaa sagantaa tajaajila fayyaa Amma mindaanillee fooyya'u, ilaalchis ta'e yaadni hojichaaf kennamu laafeera jechuun dubbatti. Komii hojjeettonni kuni kaasan keessaa tokko osoo hin jijjiiramin bakka tokko akka turan taasifamuun isaaniiti. Kunis, akka nuffan isaan taasisu qondaalli kuni ni himu. Keessumaa ganda tokko keessa akka turaniifi jijjiirraa akka hin gaafanne gochuun 'sirrii hin turre' jedhuogeessi Ministeera Fayyaatti hojjetan, Dr Silashii Gaaromaan. Sagantaan kun akka biyyaatti jijjiirama fide akka qabu kan dubbatan ogeessi kuni, hanqina imaammatichi qabu qo'annoon fooyya'u akka qabu yaada kennu. Xiyyeeffannoo gara fuula duraa Ministeera Eegumsa fayyaatti daarektarrii ekisteenshinii fayyaafi kunuunsa fayyaa sadarkaa jalqabaa obbo Tamasgeen Aayyaw akka jedhanitti xiyyeeffannoon sagantaa kanaaf kenname hin jijjiramne. Sababii isaa sagantichi hawaasa giddu galeessa godhate 'du'a haadholii fi daa'immanii hir'isuu, dhibee sombaa, HIV AIDS fi busaa hir'isuuf hubannoo hawaasa guddiseera' jedhan. ''Itoophiyaan du'a daa'immanii bara 1990 keessa ture harka lamaan hir'istee galma bara 2015'f qabame milkeessiteetti,'' jedhan. Dhibeewwan daa'imman miidhaan kanneen akka garaa kaasaa, nimooniyaa fi soorataan wal qabatan sagantaa kanaan to'achuun danda'amu dubbatu. Ogeeyyiin ekisteenshinii fayyaa hojii leenji'anirratti xiyyeeffatanii akka hojjatan ni sirreessina jedhu. Hojjettuu ekisteenshinii fayyaa kan turte Aadde Tsahaay, ''Hordoffiin hojii sagantichaarratti jiru laafuufi namoonni hojicha tuffataniillee jiru'' jetti. Ogeeyyiin hojiicha gadhiisan bakka hin buufaman kan jedhamu hangam dhugaadha jechuun kan gaafanne Obbo Tamasgeen, sagantaan A.L.I bara 1997 eegale yeroo ammaa hojjettoota 38,000 qaqqabu himu. Lakkoofsi ogeeyyii dabalaa jira, ogeeyyii hojii gadhiisaan bakka buusna, hojiirrattis kaka'umsan akka hojjatanii fi beekkamtii kennaa jirra jedhu. Dabalataanis, foyya'iinsa saganticharratti barbaachisuuf qo'ata jiraachuufi ji'a lama booda akka xumuramu BBC'tti himaniiru. Fuulduratti sadarkaa dippilomaarraa gara digiriitti guddisuuf foyyeessuuf jiraachuullee dubbataniiru. Ogeeyyiin hojiicha gadhiisan heddummachuutti jiraachuu kan gaafanne qondaalli kuni yeroo dheeraa tajaajiluu fi sababa gargaraatiin hojiicha kan gadhiisan harka 10 gadi ta'u himu. Aadde Tsahaay garuu hojjeetonni ekisteenshinii fayyaa sagantaa irratti leenji'an dubatti hambisanii hojii siyaasaarratti fulleeffachuu fi kanneen nuffanii hojiicha jijjiranis jiraachuu himte.