ጥዕና፡ ስለምንታይ እኹል ጸሓይ ብርሃን ንድቃስ ኣገዳሲ ይኸውን?
ጽቡቕ ድቃስ ለይቲ ከምቲ ንኽንነብር እንምገቦ ዝተመጣጠነ መግብን እንገብሮ ኣካላዊ ምንስቓስን፡ ንጥዕናና ኣዝዩ ኣገዳሲ ኢዩ።
ብኣንጻሩ ስእነት ድቃስ ናይ ኣእምሮ ጸገማት ከነማዕብል፣ ክብደት ክንውስኽን ብዝተፈላለዩ ሕማምት ክንጥቃዕን ይገብረና። ንቡር ተፈጥራዊ ብርሃን ዘይምርካብ ድማ፡ ጠንቂ ስእነት ጽቡቕ ድቃስ ክኸውን ይኽእል ኢዩ። ተፈጥሮ ዝዓደለና ናይ ጸሓይ ብርሃን ብምጥቃም ናይ ምድቃስ ስዓታትና ብምስራይ ድማ ጥዕናና ክንሕሉ ንኽእል። ምድቃስን ምንቃሕን ሓደ ካብቲ ኣገዳሲ ባህርያት ወዲ ሰብ ኢዩ። ሓደ ሲሶ ናይ ሂወትና ብድቃስ ነሕልፎ። ከይደቀስና ድማ ብሂወት ክነብር ኣይንኽእልን። ኣብ እንድቅሰሉን እዋን፡ ኣካላትና ዓርሱ ይጽግንን ነቲ ኣብ ነብስና ዝርከብ መርዛም ነገራት ድማ የጽርዮ። ካብ ድቃስና ምስ ተበራበርና ድማ ኣካልትና ብስርዓት ንኽዓዪ የኽእሎ። ዋላ ንሓጺር እዋን ድቃስ ምስኣን ንጥዕናና ኣዝዩ ይሃስዮ። ዋላ ንሓደ ለይቲ ምስ ዘይንድቅስ ኣካልትና ፋሕፋሕ ይብል። ንሰለስተ ለይቲ ምስዘይንድቅስ ድማ ኩሉ ኣካላትና ካብቲ ንቡር ንታሕቲ ይሰርሕ። ንብዙሕ መዓልታት ምስዘይትድቅስ ድማ ኩነታትና ዝያዳ ይኸፍእ። ስጋብ ሕጂ እቶም ንልዕሊ 11 መዓልታት ከይደቀሱ ዝጸንሑ ሰባት፡ ከቢድ ናይ ምርዳእ ጸገማትን ናይ ባህሪ ለውጥን ከስዕበሎም ከሎ፡ ንገለ ድማ ናይ ኣቕልቦት ምስኣንን ናይ ምዝካርን ጸገማ፤ ንካልኦት ድማ ብንቑሖም ሃተፍተፍ ናይ ምባልን ምሕላምን ጸገማት የስዕበሎም። ሊቃውንቲ ስነ-ፍልጠት እኹል ድቃስ ስጋብ ክንደይ ኣድላዪ ከምዝኾነ ካብ ዝርድኡ ነዊሕ ኮይኑ። እንተኾነ ኣካላትና ንብርሃን ምቅላዕ ኣብ ድቃስ ዘለዎ ተራ ብዙሕ ከይተመርመረ`ዩ ጸኒሑ። ናይ ድቃስ ስዓታትና ምስራዕ ብርሃን ንናይ ድቃስ ስዓታት ኣብ ምስራዕ ኣዝዩ ኣገዳሲ እዩ። የዒንትና ኣብ ከባቢና ነቲ ናይ ብርሃንን ናይ ጸልማት ግዜን ብምልላይ ነቲ መዓልታዊ መነባብሮና የተዓራርዮ። እዚ ናይ ዓይኒ ተራ ኣዝዩ ኣገዳሲ ክኸውን ከሎ፡ እቶም ከቢድ ናይ ዓይኒ ጸገማት ዘለዎም ሰባት፡ እቲ ናይ ኣካላቶም ሰዓት ብምምዝባሉ ናይ ድቃስ ጸገማት የማዕብሉ። ኣካላትና ንብርሃን ዘይምቅላዕ፡ ኣካላትና ክህውትት፣ ነቲ ናይ ጸላም ግዜ ድማ ብፍርቂ ስዓት ክውስኽ ይገብሮ። እኹል ድቃስ ዕድመ የንውሕ'ዩ! ብሰንኪ ነዊሕ ናይ ነፋሪት ጉዕዞ ዝፍጠር ናይ ድቃስ ምምዝባል [jetlag] ሓደ ኣብነት ናይ ተፈጥራዊ ብርሃን ብዘይምርካብ ዝፍጠር ሽግር ኢዩ። ቀደም ዘበን፡ ሰባት ኣብ ቃልዕ ቦታ ይሰርሑ ስለዝነበሩ፡ ናይ መዓልትን ለይትን ጸገማት ኣይነበሮምን። ኣብዚ እዋን ግና፡ መብዛሕትና ኣብ ውሽጢ ቤት ጽሕፈታት ብምስራሕና እቲ ኣብ ደገ ዘሎ ኣከባብያዊ ብልጫታት ኣይነስተብህለሉን። ኣብዚ እዋን፡ ኣብ ዓዲ እንግሊዝ፡ ኣብ ሕርሻን ምግፋፍ ዓሳን ናይ ዝነጥፉ ሰራሕተኛታት ቁጽሪ ሓደ ሚኢታዊት ጥራይ ኢዩ። ብሰንክ`ዚ ድማ ካብ ብርሃን ዝተሓረምና ፍጥረት ብምዃና፡ ኣብ ድቃስና ዓቢ ምምዝባል ብምፍጣሩ ኣብ ጥዕናና ሳዕቤናት ይፈጥር ኣሎ። እቲ ዘድልየና ዓቕን ተፈጥራዊ ብርሃን ካብ ሰብ ናብ ሰብ ዝፈላለ ይኹን ድኣ`ምበር፡ ኣድላይነቱ ግና ንኹልና ግድን እዩ። ኣብ ውሽጢ ገዛና እንጥቀመሉ መብራህቲ፡ ነቲ ኣካላትና ዘድልዮ ዓይነት ብርሃን ኣይህብን እዩ። ለይቲ ምስራሕ ዋላ`ኳ መብዛሕትና እኹል ተፈጥራዊ ብርሃን ዘይንረክብ እንተኾንና፡ ነቶም ናይ ለይቲ ስራሕ ዝሰርሑ ድማ ዝኸፍአ ኢዩ። ንሳቶም፡ ኣካላቶም ንዕረፍቲ ኣብዝዳለወሉ እዋን ስለ ዝሰርሑ፡ ትኩራት ኣይኮኑን፤ ብሰንኪ'ዚ ድማ ምትግባር ክእለቶም ትሑት ይኸውን። ነቲ ለይቲ ዝስኣኑዎ ድቃስ ኣብ ሰዓታት ቀትሪ ክትክእዎ ይፈትኑ ድኣ`ምበር፡ ድቃሶም ሓጺርን ዘይእኹልን እዩ። ኣብቲ ክድቅስሉ ዝግብኦም እዋን ይሰርሑ፡ ኣብቲ ክሰርሕሉ ዝግብኦም እዋን ድማ ክድቅሱ ይፍትኑ። እዚ ኣብ ጥዕንኦም ዓቢ ሳዕቤናት የኸትል። ኣብ ነዊሕ እዋን ኣብ ጥዕንኦም ዘስዕቦ ሳዕቤናት ድማ ንውሓት ዕድሚኦም ብሽዱሽተ ዓመት የጉድሎ። በዚ ምኽንያት፡ ብዙሓት ንስራሕ ዝህልዎም ትኹረትን ናይ ምትግባር ክእለቶም ስለዝንኪ፡ ኣስታት 97 ሚኢታዊት ናይቶም ለይቲ ዝሰርሑ ሰባት፡ ነቲ ንዓመታት ዝሰርሕዎ ዓይነት ስራሕ ኣይመልክዎን። እኹል ድቃስ እንታይ ረብሓ ኣለዎ? ለይቲ ብምስራሕ ነቲ ስነ-ህይወቶም [biology] ክቕይሩ ኣይክእሉን። እቲ ምክንያት ድማ እቲ ኣብ ቤት ጽሕፈታትን ፋብሪካታትን ዘሎ ብርሃን ዝደብዘዘ ስለ ዝኾነ ኢዩ። እቲ ቐትሪ እንረኽቦ ብርሃን ጽሓይ 250 ግዜ ካብቲ ኣብ ቤት ጽሕፈታት እንረኽቦ ዓይነት ብርሃን ዝበርሀን ዝደመቐን ኢዩ። እቶም ለይቲ ዝሰርሑ ሰባት፡ ናይ ስራሕ ግዜኦም ወዲኦም ንገዝኦም ኣብዝኸድሉ እዋን ዝረኽብዎ ዓይነት ተፈጥራዊ ብርሃን ክነቕሑ እምበር ክድቅሱ ዝደፋፍእ ኣይኮነን። ኣብ ዩኒቨርስቲ ሃርቫርድ ዝተገብረ መጽናዕቲ ከም ዘመልክቶ፡ ለይቲ ዝሰርሑ ሰባት ናብ ኣዝዩ ብሩህ ዓይነት ብርሃን ብምቅለዖም፡ ናብ ለይቲ ዝንቀሳቐሱ ፍጥረታት'ዮም ተቐይሮም። ካብቲ ተፈጥራዊ ናይ ቀትሪ ጸሓይ ብርሃን ስለዝተሓረሙ ግን እዚ ፍታሕ ክኸውን ኣይኽእልን። ተፈጥራዊ ብርሃን ጥዕና ይድርዕ እቶም ኣብ መዕቆቢ ኣረጋውያን ዝነብሩ ብዕድመ ዝደፍኡ ኣረጋውያን`ውን ብስእነት ጸሓይ ብርሃን ይሳቐዩ። መብዛሕትኡ እዋን ኣብ ውሽጢ ገዛ ስለ ዘሕልፍዎ፡ ተፈጥራዊ ብርሃን ናይ ምርካብ ዕድሎም ኣዝዩ ውሑድ'ዩ፤ እቲ ኣብ ውሽጢ ገዛ ዝረኽብዎ ብርሃን ድማ ህስስ ዝበለ ስለዝኾነ፡ ጽቡቕ ድቃስ ኣየስተማቕሩን። ጸሓይ ብርሃን ምሕራም፡ ስእነት ተፈጥራዊ ብርሃን ጥራይ ዘይኮነ፡ ኣብቲ ብርሃን እንረኽበሉ ሰዓታት`ውን ብስርዓት ዘይምጥቃም ዘጠቓለለ ኢዩ። ጸሓይ ዓራርቦ፡ ቀልጢፍና ንኽንድቅስ ነቲ ናይ ኣካላትና ሰዓት ክሕብሮ ከሎ፡ እቲ ናይ ወጋሕታ ጸሓይ ድማ ኣካላትና ካብ ድቃስ ክበራበር ይገብሮ። ኣብቲ ኣብ ደገ እንሰርሓሉ ዝነብርናሉ እዋን፡ እዚ ናይ ጽሓይ ምሕራምን ናይ ምድቃስ ጸገማትን ዝብሃል ሽግራት ኣይነበርን፡ ምኽንያቱ ተፈጥሮ ምዓስ ከምንድቅስን ከምንበራበርን ስለ ዝሕብረና ዝነበረ። ኣብዚ ዘለናዮ መዋእል ነታ ናይ ወጋሕታን ዓራርቦን ጸሓይ ጥራይ ኢና ነስተማቕር። ብፍላይ ተማሃሮ ዩኒቨርስቲ ደንጒዮም ካብ ድቃሶም ስለ ዝትንስኡን ደጒዮም ስለ ዝድቅሱን ነቲ ተፈጥራዊ ብርሃን ናይ ምርካብ ዕድላቶም ኣዝዩ ድሩት ይገብሮ። እቶም መንእሰያት፡ ብዛዕባ ምትካኽ ሽጋራ፣ መስተን ስዲ ጾታዊ ርክብን ኣብ ጥዕንኦም ዘስዕቦ ሳዕቤናት ክሕበሩ ከለው፡ ተፈጥራዊ ብርሃን ጽቡቕ ድቃስ ንኽድቅሱን ጥዕንኦም ክሕሎን ብዛዕባ ዘለዎ ተራ ግና ኣፍልጥኦም ድሩት ኢዩ።