ኮሮናቫይረስ፡ ልዕሊ 50 ሚልዮን ሰባት ዝቐተለ ንናይ ስፓኒሽ ፍሉ ለበዳ 1918 ብኸመይ ተገቲኡ?
ኣብ መንጎ ኮሮናቫይረስን እቲ ብውሑዱ 50 ሚልዮን ኣቢሉ ዝቀተለ ናይ 1918 ናይ ስፓኒሽ ፍሉ ለበዳ ብዙሕ ዘመሳስሎም ኣሎ ኢልካ መደምደምታ ምሃብ ኣጸጋሚ እዩ።
ኮቪድ-19 ሓድሽ ዓይነት ሕማም ኮይኑ፡ ብዘይተመጣጠነ መልክዑ ንሽማግለታት ዘጥቅዕ እዩ። እዚ ብ1918 ዝተራእየ ቀታሊ ዝኾነ ኢንፍልወንዛ ንዓለምና ከጽንታ ዝተበገሰ፡ ነቶም ኣብ ክሊ ዕድመ 20ን 30 ዝነበሩን ሓያል ስርዓተ ምክልኻል ዘለዎምን እዩ ዘጥፍእ ነይሩ። እንተኾነ ግን ነቲ ለበዳ ንምግታእ ብመንግስትታትን ውልቀ-ሰባትን ዝተገብረ ሕብረት ኣንጻር እቲ ሕማም ዝነኣድ እዩ። ፐብሊክ ሀልዝ ኢንግላንድ፡ ናይ መጀመርያ ናይ ኮሮናቫይረስ ናይ ወዝቢ ውጥን ንምስኣል ናይ ስፓኒሽ ፍሉ ኣጽኒዓ፡ እቲ ዝተረኽበ ውጽኢት ከኣ እቲ ካልኣይ ማዕበል ናይቲ ሕማም ኣብ ቀውዒ 1918 ዝነበረ ካብቲ ቀዳማይ ማዕበል ዝኸፍአ ምንባሩ እዩ። ኣብ ቤተ ኣምልኮ ጸሎት እንትግበር ኣብቲ ግዜ ናይ መጀመርያ ግዳይ ናይዚ ቫይረስ ዝተራእየሉ ኣብ ግንቦት 1918፡ እታ ሃገር ኣብ ኲናት ነይራ። ኣብ ክንዲ ናይቲ ቫይረስ ዘስዓቦ ሞት ምቅላስ፡ እቲ ኲናት ክቅጽል ወሲና። ብመሰረት እቲ ኣብ 1919 ብሰር ኣርቱር ኒውስሆልመ ንናይ ሮያል ሶሳይቲ ኦፍ መዲሲን ዝቐረበ ጸብጻብ፡ እቲ ሕማም ከኣ ከም ባርዕ ሓዊ ኣብ እኩብ ናይ ወተሃደራት መጓዓዝያታትን ናይ ኣጽዋር ፋብሪካታትን፡ ከምኡ'ውን ኣውቶቡሳትን ባቡራትን ብናህሪ ቀጺሉ። እንተኾነ ግን "መዘኻኸሪ ንረብሃ ህዝቢ " ዝብል ኣብ ሓምለ 1918 ንህዝቢ 'ሓሚሞም እንተለዉ ኣብ ገዝኦም ክጸንሑን፡ ማሕበራዊ ምትእኽኻብ ከወግዱን' ዝተጻሕፈ ምኽሪ በቲ መንግስቲ ተቀቢሩ ተሪፉ። ሰር ኣርቱር፡ እዚ መምርሒታት ብግቡእ እንተዝትግበሩ ነይሮም፡ ብዙሕ ሂወት ምደሓነ ኢሉ፤ ወሲኹ ከኣ "ወላ'ኳ ጥዕናን ሂወትን ኣብ ሓደጋ እንተወደቀ፡ ገለ ስረሖም ክቅጽለሉ ዝኽእል ሃገራዊ ኩነታት ኣሎ" ኢሉ። ኣብ 1918፡ ንኢንፍልወንዛን፡ ረኽሲ ሳንቡእን ዝኸውን ዝኾነ ክንክን መድሃኒትን ኣይነበረን፡፡ ሆስፒታላት ከኣ ቀልጢፈን ኣዕለቕሊቐን። ወላ'ኳ ኣብ ገለ ገለ ቦታታት ብዙሓት ቤት ትያትርን፡ እንዳ ሳዕስዒት ኣደራሻትን፡ ሲነማታትን፡ ቤተ ክርስትያናትን ንኣዋርሕ ተዓጽየን እንተነበራ፡ ነቲ ዝርግሐ ለበዳ ንምግታእ ግን ብዝኾነ ማእከላይ ኣካል ዝተኣወጀ ዕጽዋ ኣይነበረን። ብሰንኪ እቲ ኲናት ብዝተገብረ ምዕጋት ተጎዲአን ዝነበራ መብዛሕትአን እንዳ መስተ ተኸፊተን ነበራ። ጋንታታት ኩዕሶ እግርን FA Cup ን በቲ ዝነበረ ኲናት ተሰሪዙ፡ እንተኾነ ግን ካልኦት ጋንታታት ናይ ምስራዝን ወይ ከኣ ካብ ብእኩብ ምቅማጥ ናይ ምኽልካል ጻዕርታት ኣይነበሩን። ኣብዚ ጋንታታት ኣወዳት ኣብ ናይ ዞባ ውድድራት ይሳተፋ ነይረን፡ ኩዕሶ እግሪ ደቂ ኣንስትዮ ከኣ ኣብ ግዜ እቲ ለበዳ ብዙሓት እኩባት ህዝቢ ከምዝመጹ ጌይሩ። ኣብ ገለ ገለ ጎደናታት ናይ ከተማታት መምከኒ ይንጸግ ነይሩ፡ ገለ ገለ ሰባት ከኣ ኣብ መዓልታዊ ንጥፈታቶም ክኸዱ ከለዉ፡ ጸረ-ጀርምታት ዝኾነ ማስኬራ ይወድዩ ነይሮም። ኣብ ህዝባዊ መልእኽታት ጥዕና ከኣ ደንገርገር ነይሩ። ከምዚ ሎሚ ከኣ ናይ ሓሶት ወረታት ይፍነዉ ነይሮም። እቲ ሓፈሻዊ ደረጃ ብዛዕባ ጥዕና ዝነበረ ድንቁርና ሓጋዚ ኣይነበረን። ኣብ ገለ ገለ ፋብሪካታት፡ ሽጋራ ናይ ዘይምስታይ መምርሒታት ብዕቱብ ኣይተሓዙን፡ ምኽንያቱ ምትካኽ ሽጋራ ነቲ ረኽሲ ይሕግዝ እዩ ዝብል እምነት ስለዝነበረ። ኣብ ግዜ ሓባራዊ ናይቲ ለበዳ፡ ዓቃባዊ MP ክላውደ ሎውተር፡ "እዚ መከላኸሊ ናይ ኢንፍልወንዛ ኣብ መዓልቲ ሰለስተ ግዜ ኮኮናት ምውሳድ እዩ ዝበሃል ሓቂ ድዩ" ብምባል ሓቲቱ። ኣንጻር ምስፍሕፋሕ ናይዚ ሕማም ምስዓልን ምህንጣስን፡ ህዝባዊ ጎስጓሳትን ተበታተንቲ ጽሑፋትን ገይሮም የጠንቅቁ ነይሮም። ኣብ ጥቅምቲ 1918፡ ዓለማዊ ዜናታት ንኣንበብቶም ከምዚ ዝስዕብ ክገብሩ መኺሮም፡ "ነብሲ ወከፍ ለይትን ወጋሕታን ውሽጢ ኣፍንጫኹም ኣጽርዩ፣ ለይትን ንግሆን ብሓይሊ ፊጥ ድሕሪ ምባል፡ ኣስዒብኩም ብዕምቆት ኣስተንፍሱ" ዝብል። "መጠምጠሚ ኣፍኩም ዝኾነ ሻርባ ኣይትጠቀሙ፡ ብቀጻሊ ብፍጥነቲ ብእግርኹም ተንቀሳቀሱ፡ ካብ ስራሕ ናብ ገዛኹም ብእግርኹም ተጓዓዙ፡ ስብቆ ከኣ ብብዝሒ ስተዩ።" ሽሕ'ኳ እቲ ዘስዓቦ ጽልዋን፡ መንግስታት ንህዝቦም ንምክልኻል ዝገበርዎም ጻዕርታትን ይፈነላለዩ እንተኾኑ፡ በዚ ናይ 1918 ለበዳ ዘይተጸልወት ሃገር ግን ኣይነበረትን። ኣብ ኣሜሪካ፡ ገለ ገለ ክፍለ ሃገራት ንዜጋታተን ናይ ምውሻብ ትእዛዝ ኣመሓላሊፈን፡ ምስ ዝተሓዋወሰ ውጽኢት፡ ካልኦት ከኣ ኣብ ገጸን ማስኬራ ምውዳይ ናይ ግድን ጌይረንኦ። ኣብ መላእ ሃገር ሲነማታትን፣ቤት ትያትርን ካልኦት መዘናግዒ ቦታታትን ተዓጽዮም። ካብ መብዛሕትአን ከተማታት ሕቡራት መንግስታት ኣሜሪካ፡ ኒውዮርክ ብጽቡቕ ዝተዳለወት ነይራ። ኣብቲ ግዜ እቲ ከኣ ናይ 20 ዓመታት ጎስጓስ ኣንጻር ዓባይ ሰዓል ይገብሩ ስለዝጸንሑ፡ ትሑት መጠነ ሞት እዩ ኣጋጢምዋ። ይኹን እምበር፡ ናይታ ከተማ ወኪል ጥዕና በቶም ሰብ ዋኒን ንገለ ቦታታት፡ ብፍላይ ከኣ ናይ ምርኢት ትያትራትን ካልኦት መዘናግዒ ቦታታትን ይከፈቱ ዝብል ጸቅጢ ነይርዎ። ስዒቡ ግን ከምዚ ሕጂ፡ ሓደ ንጽህ ኣየር ኣንጻር ዝርግሐ ናይዚ ረኽሲ፡ ናብ ውሕሉል ፍታሕ ዝመርሕ ድልዱል ብቅዓት ዘለዎ ብምምጻእ ነቲ ሕብረተ ሰብ ናብራኡ ክቅጽል ሓጊዝዎ። እንተኾነ ግን ኣብ መብዛሕትአን ናይ ኣሜሪካ ከተማታት ብላይ ከኣ ኣብ መጸለዪ ቦታታት ካብ ምኻድ ምኽልካሎም ዘይከኣል ነይሩ። ኣብ መወዳእታ ናይቲ ለበዳ፡ ኣብ ዓባይ ብሪጣንያ ብዙሒ ምዉታት 228,000 ከም ዝነበረን፡ ርብዒ ናይቲ ህዝቢ ከኣ በቲ ሕማም ከምዝተለኽፈ ይግመት። ነቲ ቫይረስ ንምቅታል ዝግበር ዝነበረ ጻዕርታት ንሓደ ዝተወሰነ ግዜ ቀጺሉ ነይሩ፡ እቲ ህዝቢ ከኣ ካብ ዝኾነ ግዜ ንላዕሊ ብዛዕባ እዚ ወቅታዊ ሕማም ዝነበሮም መረዳእታ እናበረኸ መጺኡ።