ጊላነት፡ ዘሕዝን መድረኽ አህዛብ ዓለም
ዓለምና ካብ ጥንቲ ኣትሒዛ ዘሕዝን ጊላዊ ህይወት ርእያን መስኪራን እያ።
ዘስካሕክሕ ንግድ ባሮት ሰባት ኣብ ዕዳጋ ከም ኣቕሓ ተሸይጦም ተለዊጦም። ኣብ ሕርሻን ዕደናን ከም እንስሳ እናተገርፉ ሰሪሖም። ገሊኦም መምሃሪ ግቡዛትን ሰነፋትን ክኾኑ ኣብ ቅድሚ ሰባት ተሰይፎም። ደቀንስትዮ ብዝኾነ ጎይታ ተደፊረን ተዓሚጸን፡ ተገሪፈን ተረጊጸን። ክሳብ ጊላነት ብሕጊ ዝለዓል፡ ብዙሕ ብዙሕ ክትዛረበሉ ዘሕፍር ዘስካሕክሕክሕ ግፍዕን መከራን ሓሊፉ። ዕቤትን ምዕባለን ሃገራት ምዕራብ እምበኣር ረሃጽን ደምን ገላዩ ዝሓለፎ እዩ። እቲ ዘባህርር ተግባር ከኣ ንምህሮን ተመኩሮን ክኸውን ቮልዩማት መጻሕፍቲ ተጻሒፎም፡ ኣዝዩ ብዙሕ ፊልም እውን ተቐሪጹን ተሰኒዱን። "እቲ ዘሕዝን ግን" ይብል የማነ ጊላዝጊ "እቲ ኣብ 17 ክፍለ ዘበን ነይሩ ዝበሃል ዘስካሕክሕ ግፍዕታት ሕጂ ዓለምና ብሓበሬታን ቴክኖሎጂን ኣብ ዝተራቐቐትሉ መበል 21 ክፍለ ዘበን ክፍጸም ምርኣዩ እዩ" ብምባል ነቲ ኣብ ዝሓለፈ ዓመታት ኣብ ሊብያ ብጋዜጠኛ ሲኤንኤን ብቪድዮ ፊልም ዝተቐርጸ ንዓለም ዘሰንበደ ጨረታ መሸጣ ኣፍሪቃውያን ስደተኛታት ይዝክር። እቲ ብሕቡእ ካሜራ ነቲ ፍጻሜ ቀሪጹ፡ ዓለም፡ ሕጂ እውን ሰባት ከም ኣቕሓ ብጨረታ ይሽየጡ ከምዘለዉ ምስክርነት ዝሃበት ጋዜጠኛ፡ ናይ ብሓቂ ክትድነቕ ይግባኣ እዩ ይብል ቴድሮስ የማነ፡ ንባዕሉ እውን ብሊብያ ንዝሓለፎ ዘስካሕክሕ ጉዕዞ ብምስትንታን። እታ ቀደም እውን ኣብ ምስግጋር ንግዲ ባራዩ ታሪኽ ከምዘለዋ ዝንገረላ ሃገረ ሊብያ ሕጂ እውን ሰባት ዝሽየጡላን ዝልወጡላ ጫካ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ኮይና ምህላዋ እዩ። ሎሚ 23 ነሓሰ ዓለማዊ ዝኽሪ ንግዲ ባሮትን ምውጋዱን እዩ። እዚ ብሕቡራት ሃገራት ዝኽበር ሃገራት እጃመን ክገብራ፡ ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ከኣ ኣፍልጦን መንቋሕቋሕታን ህዝቢ ዓለም ንምዕባይ ንክሕግዝ ተባሂሉ እዩ ዝግበር። ይኹን እምበር ሎሚ እውን እንተኾነ፡ ዓይነቱን መልክዑን ደኣ ተፈልዩ እምበር እቲ ዘመናዊ ጊላነት ኣብ ዓለምና ገና ጉሉሕ እዩ ዘሎ። ንምዃኑ ጊላነት እንታይ እዩ? ወግዓውን ሕጋውን ትርጉም ጊላነት ከምዚ ዝስዕብ እዩ። ጊላ ዝበሃል፡ ብሓደ ጎይታ ዝውነን ሰብ ኮይኑ ኣብ ትሕቲ ምሉእ ቁጽጸርን ምሕረትን ጎይትኡ ዝነበር ፍጡር እዩ። እቲ ካብ ልደቱ ወይ ንእስነቱ ብጎይትኡ ዝተገዝአ ሰብ፡ ዋንኡ ከም ንብረትን ኣቕሓን ክሸጦን ክልውጦን ብዘይ ፍታው ኣገዲዱ ከስርሖን ይኽእል። ዎክ ፍሪ ፋውንዴሺን ዝተባህለ ንኣህጉራዊ ደረጃ ጊላነት ዝመዝን/ ዝልክዕ ኣህጉራዊ ትካል ከኣ ንዘበናዊ ጊላነት ብኸምዚ ዝስዕብ ይገልጾ። ዘበናዊ ጊላነት፡ ንዝኾነ ዓይነት ምዝመዛ፡ ግዱድ ዕዮን፡ ዘይሕጋዊ ምስግጋርን የጠቓልል። ሕማቕ ኣጋጣሚ ኮይኑ ግን ጊላነት ክሳብ ሕጂ ኣብ ልዕሊ 130 ሃገራት ይረአ ኣሎ። ኣህጉራዊ ውድብ ዕዮ፡ ልዕሊ 21 ሚልዮን አህዛብ ዓለም ግዳያት ዘበናዊ ባርነት ኮይኖም ምህላዎም ይሕብር። ዎክ ፍሪ ፋውንደሽን ኣብ ሓምለ 2019 ንኤርትራን ሰሜን ኮርያን ምስ ብዝሒ ህዝበን ብምንጽጻር ኣብ ዝለዓለ ደረጃ ከምዝርከባ 'ዘበናዊ ባርነት' ኣብ ዝብል መጽናዕታዊ ጽሑፉ ኣስፊሩዎ ይርከብ። ዘይሕጋዊ ምስግጋር ደቂ ሰብ፣ ግዱድ ዕስክርና፣ ትሕቲ ዕድመ ህጻናት ኣብ መኣዲ ስራሕ ምውፋር ዝኣመሰሉ ሓያሎ ረቛሒታት ከም መምዘኒ ዘበናዊ ባርነት ከምዝጥቀመሎም ይገልጽ። እቲ ትካል ንሰሜን ኮርያ፡ ኤርትራ፡ ሊብያ፡ ኢራን፡ ኢኳቶርያል-ጊኒ፡ ብሩንዲ፡ ዴሞክራቲክ ሬፓብሊከ ኮንጎ፡ ሩስያን ሶማልያን ዘይሕጋዊ ሰብኣዊ ምስግጋርን ግዱድ ዕዮን ዝረኣየለን ሃገራት ብማለት ብቕደም ተኸተል ካብ ሓደ ክሳብ ዓሰርተ ክሰርዐን እንከሎ፡ እተን ነቲ ተግባር ዝተቖጻጸራን ዘወገዳን ከኣ፡ ዓባይ ብሪጣንያ፡ ኔዘርላንድስ/ሆላንድ፡ ሕቡራት መንግስታት ኣመሪካ፡ ፖርቱጋል፡ ስዊድን፤ ኣርጀንቲና፡ ቤልጂም፡ ስፐይን፡ ክሮኦሽያን ኣውስትራልያን ሰሪዑወን ኣሎ። ኩናት ሓድሕድን ዓሌታዊ ግጭትን ቀንዲ ጠንቂ ምስፍሕፋሕ ባርነት ምዃኑ ዝገለጸ እቲ መጽናዕቲ፡ ሰሜን ኮርያ ብዝኾነ ምኽንያት ኣብ ትሕቲ ቐይዲ ንዘውዓለቶም ዜጋታት ኣገዲዳ ከምእተስርሖም ይጠቅስ። ኤርትራ ድሕሪ ሰሜን ኮርያ ኣብ ካልኣይ ደረጃ ዝተሰርዓትሉ ምኽንያት ከኣ፡ ኣብታ ሃገር ሕግን ልዕልና ሕግን ዘተግብር ጽኑዕ ናይ ፍትሒ ትካላት ብዘይምህላውን፡ ኣባላት ሃገራዊ ኣገልግሎት ብዘይ ግቡእ ክፍሊት፡ ልዕሊእ እቲ ኣዋጅ ሃገራዊ ኣገልግሎት ዝደንገገሎም ግዜ ስለዝሰርሑን እዩ። እቲ ተግባር ብዝተፈላለዩ ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ከም ግዱድ ዕዮን ዘበናዊ ጊላነትን ክረአን ክግለጽን ጸኒሑ እዩ። መንግስቲ ኤርትራ ግን ሃገራዊ ኣገልግሎት ኤርትራ፡ ኣብ ህንጸት ሃገርን ምክልኻል ልዑላውነትን ኤርትራ ዝዋሳእ ዓንዲ ሕቖ ህዝብን ሃገርን መርኣያ ጽንዓትን ክብርን ህዝቢ ኤርትራ ክብል'ዩ ዝገልጾ። እዚ ንግዱድ ዕዮን ዘይሕጋዊ ምስግጋር ደቂ ሰባት ብዝምልከት ዓመታዊ መጽናዕቲ ዘካይድ 'ዎክ ፍሪ ፋውንደሽን' ዝተባህለ ኣውስትራልያዊ ትካል፡ መንግስታትን ስርዓታትን ደረጃታቶም ርእዮም ከመሓይሹን ዝምልከቶም ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ከኣ ጸቕጢ ንክፈጥሩ ንምሕጋዝ እዩ።